Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 232-251 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/232.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

χορηγίες της πολιτείας από 50.000 και 12.000 δρχ., και την κάλυψη των μισθών των καθηγητών, τα ποσά που απαιτήθηκαν για την οικοδόμηση και τη λειτουργία του ιδρύματος τον 19ο αιώνα εξασφαλίστηκαν από τα κληροδοτήματα και τις συνδρομές ιδιωτών, μεταξύ των οποίων το μερίδιο της διασποράς εκφράζει το μεγαλύτερο ποσοστό.

Γύρω στα μέσα του αιώνα, οι πρόσοδοι των κληροδοτημάτων που υπάγονται στην περιουσία του Πανεπιστημίου προορίζονται, εκτός από την κάλυψη των τρεχουσών δαπανών, και για έξοδα συμβολικού χαρακτήρα: τελετές, μνημόσυνα, εκτυπώσεις πρυτανικών λόγων, φιλοτέχνηση των πορτραίτων των καθηγητών κ.λπ. Στα τελευταία έξοδα θα πρέπει να συμπεριληφθεί και η εκτύπωση αναμνηστικών μεταλλίων για τους ευεργέτες και τους συνδρομητές. Στην πρώτη κατηγορία των ευεργετών ανήκουν εκείνοι που καταβάλλουν τουλάχιστον 200 δρχ., ενώ στην δεύτερη κατατάσσονται όσοι προσφέρουν από 25 έως 200 δρχ.· διευκρινίζεται όμως ότι οι συνδρομητές θα πρέπει να καταβάλλουν με δικά τους έξοδα το αντίτιμο (25 δρχ.) για την απόκτηση της αναμνηστικής διάκρισης.

ΙΣΤΟΓΡΑΜΜΑ

Χρονολογική κατανομή των δωρεών κατά δεκαετία

Σελ. 232
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/233.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΙΝΑΚΑΣ Ι

Γεωγραφική κατανομή των δωρητών

Ρωσία 15

Ρουμανία 22 

Αυστρο-Ουγγαρία 13

Ιταλία 2

Αγγλία 4

Γαλλία 6

Γερμανία Ί

Βουλγαρία 2

Σερβία 1

Αίγυπτος 16

Οθωμανική Αυτοκρατορία 18

Κωνσταντινούπολη 11

Σμύρνη 3

Άλλες πόλεις 4

Ινδία 1

Υπόδουλες περιοχές 6

Ήπειρος 2

Θράκη 1

Νησιά Ανατολ. Αιγαίου 3

Σύνολο 107

ΠΙΝΑΚΑΣ II

Τόπος καταγωγής των δωρητών σε συνδυασμό με τον τόπο διαμονής

Τόπος διαμονής          ΡΩΣΙΑ ΡΟΥΜΑΝΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟΣ ΑΥΣΤΡΟ-ΟΥΓΓΑΡΙΑ ΟΘΩΜ. ΑΥΤΟΚΡ. ΑΓΓΛΙΑ ΓΑΛΛΙΑ ΑΛΛΕΣ ΧΩΡΕΣ
Τόπος καταγωγής                  
Ήπειρος    (25) 8 6 8 1 2      
Θεσσαλία ( 5)   1   2       2
Μακεδονία   ( 4)     2   1     1
Θράκη   ( 3)   1     1 1    
Στ. Ελλάδα  ( 1)         1      
Πελοπόννησος    ( 3) 1 1           1
Κρήτη   ( 1)   1            
Ιόνια Νησιά  ( 1)       1        
Νησιά Αιγαίου    (21)   3 2 1 6 3 6  
Μ. Ασία    ( 4)     1   2     1
Άλλες περιοχές   ( 1) 1              
Σελ. 233
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/234.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΙΙ

Επαγγελματική κατανομή των δωρητών σε συνάρτηση με τον τόπο διαμονής

Τόπος Διαμονής   ΡΩΣΙΑ ΡΟΥΜΑΝΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟΣ ΑΥΣΤΡΟ-ΟΥΓΓΑΡΙΑ ΑΓΓΛΙΑ ΓΑΛΛΙΑ ΟΘΩΜ. ΑΥΤΟΚΡ. ΙΤΑΛΙΑ ΑΛΛΕΣ ΧΩΡΕΣ
Επάγγελμα                    
Έμποροι (67) 12 13 11 6 4 5 11 1 4
Κτηματίες και εμποροκτηματίες (20) 2 6 3 4          
Τραπεζίτες ( 4)       1 1   2    
Εισοδηματίες ( 3)   1   1         1
Ανώτεροι κληρικοί ( 5)   2         3    
Ιατροί ( 4)     1       3    
Δικηγόροι ( 1)             1    
Εκπαιδευτικοί ( 1)             1    
Πλοίαρχοι ( 1)                 1

ΠΙΝΑΚΑΣ  IV

Οικογενειακή κατάσταση των δωρητών

Τόπος διαμονής   ΡΩΣΙΑ ΡΟΥΜΑΝΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟΣ ΑΥΣΤΡΟ-ΟΥΓΓΑΡΙΑ ΟΘΩΜ. ΑΥΤΟΚΡ. ΑΓΓΛΙΑ ΓΑΛΛΙΑ ΒΑΛΚΑΝΙΚΕΣ ΧΩΡΕΣ ΑΛΛΕΣ ΧΩΡΕΣ
Οικογενειακή κατάσταση                    
Άγαμοι 47  6 14 9 3 9     3 3
Έγγαμοι άτεκνοι 19 2 5 3 4 4 1      
Χήροι 1     1            
Έγγαμοι με παιδιά 15   1 1 2 4 3 4    
Σελ. 234
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/235.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

ΑΛΙΚΗ ΒΑΞΕΒΑΝΟΓΛΟΥ

Το θέμα της ανακοίνωσης, "Άνθρωποι των επιχειρήσεων και Πανεπιστήμιο", μοιάζει να υπόσχεται πως θα ασχοληθούμε εδώ με δύο διαφορετικά πεδία του κοινωνικού είναι. Πεδία διαφορετικά, βλέπε αντίθετα. Από την μια, την οικονομία ή, μάλλον, κάποιους κλάδους της οικονομίας. Αυτούς που είναι οργανωμένοι με μορφή επιχείρησης, μεγάλης επιχείρησης, δηλαδή ανώνυμης εταιρείας (τράπεζα, βιομηχανία και ένα μέρος του εμπορίου). Και από την άλλη, το πεδίο της ιδεολογίας, ή μάλλον αυτό που μια συγκεκριμένη κοινωνία και εποχή αναγνώρισε ως την αλήθεια, την αλήθεια Της δηλαδή, σε σημείο να την διαδίδει μέσω της επίσημης φωνής του Πανεπιστημίου.

Επιχειρήσεις και Πανεπιστήμιο λοιπόν. Τι το κοινό μεταξύ τους; Κατ' αρχήν κάποιοι άνθρωποι. Και άνθρωποι οι οποίοι μοιάζουν σαν αδέλφια, αφού στο σύνολό τους για τους επιχειρηματίες, και σε μεγάλο ποσοστό για τους πανεπιστημιακούς, ανήκουν σ' αυτό που ονομάζεται άρχουσα τάξη, δηλαδή στην ομάδα ατόμων η οποία έμμεσα ή άμεσα κατέχει την εξουσία λήψης αποφάσεων, την εξουσία οργάνωσης, την εξουσία εκτέλεσης, την εξουσία νομοθέτησης, κ.ά. στους τομείς του οικονομικού, κοινωνικού, πολιτικού, ιδεολογικού.1

Και πρέπει κανείς να παρατηρήσει, πως εάν στις δύο εξεταζόμενες ομάδες (τους επιχειρηματίες και τους πανεπιστημιακούς) προσθέταμε μια γερή

———————

1. Οι αξιολογήσεις που αφορούν τους επιχειρηματίες προέρχονται από μία έρευνα η οποία διεξάγεται στα πλαίσια του προγράμματος ερευνών της Επιτροπής Ιστορίας της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος με θέμα "Οι Έλληνες κεφαλαιούχοι στα τέλη του XIX - αρχές XX αιώνα" (υπό δημοσίευση). Για το συγκεκριμένο θέμα της ανακοίνωσης έγινε, συμπληρωματικά, έρευνα βιογραφικού τύπου για τους πανεπιστημιακούς καθηγητές. Κύριες πηγές: το πεντάτομο Βιογραφικό Λεξικό του Βοβολίνη, Το Πανελλήνιο Λεύκωμα 1821-1921 του Χατζηιωάννου και το ελληνικό Who's who του 1962.

Σελ. 235
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/236.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

δόση πολιτικών και Κρατικών λειτουργών, μερικούς ανώτερους στρατιωτικούς και εκκλησιαστικούς παράγοντες, λίγους κτηματίες και ίσως κάνα-δυο δημοσιογράφους, θα είχαμε ένα πλήρες οικογενειακό πορτραίτο.

Και όχι μόνο αυτοί οι άνθρωποι μοιάζουν σαν αδέλφια, αλλά συχνά είναι αδέλφια: αδέλφια, ξαδέλφια, γαμπροί κλπ. Οι δεσμοί μεταξύ των δύο ομάδων που εξετάζουμε είναι πολλοί. Ακόμα και εάν κάποιες ομάδες τραπεζιτών, εφοπλιστών, βιομηχάνων ή πανεπιστημιακών έχουν την τάση να παντρεύονται μεταξύ τους με τη μεσολάβηση κάποιας αδελφής ή κόρης, υπάρχει αρχικά, για την πλειοψηφία, μια κοινή ρίζα: αυτή των ανθρώπων που διέθεταν ένα κεφάλαιο προς επένδυση είτε στην οικονομία, είτε σε ανώτατες σπουδές. Αυτές οι δύο κατευθύνσεις, χαρακτηριστικές της άρχουσας τάξης, δεν είναι ερμητικά κλειστές σε μια εξελισσόμενη κοινωνία και διόλου αλληλοαναιρούμενες, ιδίως για τους ανθρώπους των επιχειρήσεων, αλληλοσυμπληρώνονται.

Είναι οι πανεπιστημιακές σπουδές, για την εποχή, χαρακτηριστικό προνόμιο της άρχουσας τάξης; Φαίνεται ότι δεν είναι οι σπουδές στο ελληνικό Πανεπιστήμιο, αλλά στα πανεπιστήμια της Ευρώπης που παίζουν κάποιο ρόλο ως κριτήριο επιλογής, η κοινωνική προέλευση και οι κοινωνικές σχέσεις λειτουργώντας, ελαστικά πάντα, πριν και μετά τις σπουδές, ως κύριος επιλεκτικός μηχανισμός. Ευρωπαϊκά πανεπιστήμια λοιπόν, και εκεί, για μια ακόμα φορά, οι δύο ομάδες ανταμώνουν. Ακολουθούν κοινές σπουδές σε Γερμανία και Γαλλία (και ανάμεσα σ' αυτούς τους φοιτητές αναγνωρίζουμε την κοσμοπολίτικη άνεση αρκετών απογόνων ομογενών).

Βέβαια, ήδη αρχίζουν να διαφοροποιούνται μεταξύ τους και εάν στις Νομικές Σχολές συναντάει κανείς τόσο μελλοντικούς πανεπιστημιακούς όσο και μελλοντικούς επιχειρηματίες (τραπεζίτες ιδίως), στα πανεπιστήμια με επιστημονική κατεύθυνση βλέπουμε ιδίως μέλλοντες βιομηχάνους και ανώτερα στελέχη. Όπως, λόγου χάρη, αυτή η ομάδα μιας δεκαριάς νεαρών η οποία, γύρω στα 1900, παίρνει πτυχία χημείας και μηχανολογίας στο Μόναχο και την Ζυρίχη και τους οποίους νεαρούς βρίσκουμε ξανά και ξανά και ξανά να ιδρύουν όλες σχεδόν τις σημαντικές βιομηχανικές μονάδες τσιμέντου, φαρμακευτικής βιομηχανίας, ηλεκτρισμού κ.ά.

Αλλά είναι η συνέχεια, η επιστροφή στην πατρίδα (την Αθήνα για την ακρίβεια) που διαφοροποιεί τις δύο ομάδες: οι μεν ξεκινούν την κατάκτηση πανεπιστημιακής έδρας ακολουθώντας τις γνωστές οδούς, οι δε θα δοκιμάσουν να συνδυάσουν δημιουργικά, κάπως, αυτά που έμαθαν και την ελληνική πραγματικότητα είτε σαν κάτοχοι κεφαλαίων είτε σαν κάτοχοι εμπορεύσιμων γνώσεων.

Όλα αυτά είναι βέβαια πολύ σχηματικά, και ιδίως μας απομακρύνουν από την κοινωνική ζωή η οποία παρουσιάζει πολύ μεγαλύτερο ενδιαφέρον.

Σελ. 236
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/237.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Εάν, μεταπηδώντας μερικές δεκαετίες, εξετάσουμε το πεπρωμένο των απογόνων αυτών των ανθρώπων και τις οικογενειακές σχέσεις-συμμαχίες που διαμορφώθηκαν ανάμεσά τους, αναγνωρίζουμε σε ίσο βαθμό τόσο την τάση διατήρησης ή αύξησης της ισχύος τους σε ένα και μόνο τομέα (ας θυμηθούμε τις γνωστές "δυναστείες" βιομηχάνων, εφοπλιστών ή και πανεπιστημιακών), και αυτή η τάση δίνει έμμεσα εξουσία και σε άλλους τομείς. Αλλά βλέπουμε και την τάση διαφοροποίησης, την τάση να δοκιμάζονται συνδυασμοί εξουσιών σε ποικιλία τομέων.

Ας πάρουμε για παράδειγμα την οικογένεια των Παπαστράτων: είναι τυχεροί, γιατί είναι εξ αρχής τέσσερις, συν μια αδελφή ίσον πέντε. Και ενώ οι δύο πρώτοι ρίχνονται στο εμπόριο καπνού, πλουτίζουν και ιδρύουν την σημαντικότατη μονάδα βιομηχανίας καπνού, ο τρίτος αδελφός δικηγορεί, ανακατεύεται με την πολιτική, εκλέγεται βουλευτής και γερουσιαστής και εκπροσωπεί στις δημόσιες συναστροφές την οικογένεια. Ο τέταρτος δε, μετά από σπουδές μαθηματικών στην Αθήνα και οικονομίας σε Γερμανία και Γαλλία, διδάσκει στην Ανωτάτη Εμπορική Σχολή. Η αδελφή τέλος παντρεύεται κάποιον συνεταίρο της εταιρείας. Ο γιος της θα είναι βουλευτής με το κόμμα του Μαρκεζίνη, ενώ τα ξαδέλφια του θα διευθύνουν την εταιρεία.

Αλλά ας αφήσουμε για λίγο το "κουτσομπολιό", ας περάσουμε χωρίς ενδοιασμούς στην πολιτική και ας περιπλέξουμε λίγο το θέμα παρεμβάλλοντας τον παράγοντα "Κράτος".

Το ελληνικό Κράτος. Το οποίο παρ' όλη την γρήγορη διαδοχή κυβερνήσεων που θέλουν να διαφοροποιούνται μεταξύ τους, διατηρεί την ενότητά του και εγκαθιστά τους διοικητικούς, δικαστικούς, εκπαιδευτικούς μηχανισμούς του. Οι πανεπιστημιακοί είναι εξ ορισμού μέρος του κρατικού μηχανισμού ως υπάλληλοι, αλλά και επί πλέον επειδή όλες οι κυβερνήσεις τούς χρησιμοποίησαν. Όντως, μοιάζει απαραίτητο σε κάθε κυβέρνηση να κάνει μεγάλη χρήση καθηγητάδων: τους βάζουν στην πρωθυπουργία, στα διάφορα υπουργεία, σε επιτροπές και συμβούλια. Τους αναθέτουν να οργανώσουν, να αναλύσουν, να θεωρητικοποιήσουν, να καταλάβουν, να εξηγήσουν, να εφεύρουν ιδεολογικά κατασκευάσματα. Άνθρωποι για όλες τις δουλειές; Ή σύμβολα;

Πρέπει να σημειώσουμε πως πέρα από την κατοχή συγκεκριμένων γνώσεων ο συμβολισμός που συνδυάζεται με τον καθηγητή κάτοχο Αλήθειας, Της αλήθειας, είναι τόσο δυνατός που ακόμα και οι πιο αυθαιρετούσες δικτατορίες δεν γλιτώνουν από τους καθηγητές.

Είτε χάρη στον συμβολισμό, είτε χάρη στις ανάγκες που προκύπτουν, είτε χάρη στις κοινωνικές τους σχέσεις το είδος "πανεπιστημιακός" γλιστράει παντού, σε όλα τα πόστα, σε όλα τα πολιτικά κόμματα, κάτω από όλες τις σημαίες, τις ενδυμασίες, σε όλες τις τελετουργίες. Ελαφρών ηθών οι πανεπιστημιακοί; Μάλλον ποικιλόμορφων ηθών.

Σελ. 237
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/238.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Το σημαντικότερο όμως είναι να παρατηρήσει κανείς, κοιτάζοντας για παράδειγμα τις βιογραφίες, πώς αυτές ο κοινωνικές ολισθήσεις γίνονται με τον φυσικότερο τρόπο: για να φτιαχτεί ένας νόμος που να αφορά τα ύδατα δεν πρέπει να αναλυθούν κάπως τα συστατικά των υδάτων, ή για να προταθεί ένας νόμος που να αφορά την καταλληλότητα των τροφίμων, τις νόρμες για την κατασκευή οινοπνεύματος κλπ. δεν χρειάζονται γνώσεις χημείας; Και έτσι έχουμε τον καθηγητή Χημείας Αναστάσιο Δαμβέργη, στον οποίο ανατέθηκαν από το Υπουργείο Εσωτερικών αυτές οι αναλύσεις, να κάνει διάφορες νομοθετικές προτάσεις. Τώρα, ποιος, αρρωστημένα καχύποπτος, θα μπορούσε να κατηγορήσει λόγου χάρη τον Κύριο Δαμβέργη, τον οποίο η ίδια του η αρμοδιότητα έφερε σε επαφή με τον βιομηχανικό κόσμο, ότι έσπρωξε τον γιο του προς την φαρμακευτική βιομηχανία, την μια του κόρη σε γάμο με τον καθηγητή Χημείας Εμμανουήλ Εμμανουήλ (ο οποίος τυχαίνει και μαθητής του Δαμβέργη) και την άλλη κόρη στην αγκαλιά του καπνοβιομήχανου Ευάγγελου Παπαστράτου (όχι του καθηγητή, ούτε του δικηγόρου αλλά του εμποροβιομήχανου). Και επειδή η ποίηση και το τυχαίο σπανίζουν σ' αυτά τα ύψη, οφείλουμε να διευκρινήσουμε πως και για τα καπνά ο Δαμβέργης είχε κάνει αναλύσεις και προτάσεις νόμων.

Συναντάμε έτσι σημαντικό αριθμό πανεπιστημιακών να δίνουν το παρόν σε όλες τις εκδηλώσεις της κοινωνικοπολιτικής ζωής, και για αυτούς ο τρόπος ζωής τους δεν διαφοροποιείται και πολύ από αυτόν του συνόλου της άρχουσας τάξης, με την οποία ακόμη και αν δεν ανήκουν τείνουν να ταυτίζονται. Έτσι, με τον ένα ή τον άλλον τρόπο συναντάμε μερικούς πανεπιστημιακούς στα διοικητικά συμβούλια των ανώνυμων εταιριών (τραπεζικών και άλλων), συναντάμε πανεπιστημιακούς στις ίδιες κοινωνικές εκδηλώσεις που συμμετέχουν και οι άνθρωποι των επιχειρήσεων: είναι μέλη στις ίδιες λέσχες (όπως στην πολύ σνομπ "Αθηναϊκή Λέσχη", ή στο Rotary Club), στις ίδιες επιστημονικές, φιλανθρωπικές, τοπικιστικές, επαγγελματικές οργανώσεις.

Και βέβαια ένας επιπλέον χώρος συνάντησης, τα γραφεία και οι διάδρομοι του Κράτους όπου οι πανεπιστημιακοί έχουν την ευκαιρία να έρθουν σε επαφή με τους ανθρώπους των επιχειρήσεων. Θυελλώδεις συγκρούσεις ή συγκινητικές οικογενειακές συναντήσεις.

Στην πραγματικότητα, όλα αυτά μοιάζουν να συνοψίζονται σε προβλήματα οπτικής. Και μιλώντας για οπτική, ας αλλάξουμε περιβάλλον, ας αφήσουμε τους λαβύρινθους του Κράτους και ας κοιτάξουμε επί τέλους, αφού αυτό είναι το θέμα που διάλεξα, από την μεριά των επιχειρήσεων, των ανώνυμων εταιριών.

Βρισκόμαστε, τώρα, στους πολύ επιβλητικούς τόπους της πολύ επιβλητικής Εθνικής Τράπεζας, συχνά χαρακτηρισμένης ως κράτους εν κράτει. Ας πούμε πρώτα δύο λόγια για τους γενικούς διοικητές αυτού του οργανισμού,

Σελ. 238
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/239.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

στα πρόσωπα των οποίων διαβάζονται οι αμφιλεγόμενες σχέσεις Κράτους και Εθνικής Τράπεζας. Υπήρξαν από τους περιούσιους και δυστυχείς, που χρειάστηκε να συνδυάσουν ρόλους φαινομενικά αντίθετους, αφού περνώντας επανειλημμένα από τον ιδιωτικό στον δημόσιο τομέα και αντίστροφα, ήταν την μια διοικητές και την άλλη υπουργοί, άλλοτε περνώντας από το Κράτος προνόμια για την Τράπεζα, άλλοτε δανείζοντας στην κυβέρνηση λεφτά ή κύρος και σοβαρότητα στις διεθνείς συναναστροφές, όπου συχνά εκπροσωπούν το ελληνικό κράτος (και ειδικότερα στα ζητήματα που αφορούν τα δάνεια και χρέη της χώρας). Πολλοί από τους διοικητές είναι καθηγητές στην Νομική, όλοι τους είναι νομομαθείς και όλοι καταλήγουν ειδικοί σε νομικά και οικονομικά ζητήματα και βέβαια τακτικότατα συμμετέχουν σε συμβουλευτικές και νομοθετικές επιτροπές.

Αλλά ας αφήσουμε αυτά τα τέρατα που συγκέντρωσαν τόσο ποικιλόμορφες εξουσίες και αρμοδιότητες στις υποθετικές τους αντιθέσεις και ας κοιτάξουμε από κοντά τις τεράστιες ποσότητες χαρτιών, τις οποίες η διεύθυνση της Εθνικής έχει την ευγένεια να παραχωρεί στους ερευνητές. Μέσα σ' αυτόν τον όγκο χαρτούρας, μπορούμε κατ' αρχήν να βρούμε τις περιγραφές των Γενικών Συνελεύσεων των Μετόχων. Κοσμικές συναντήσεις κατά κανόνα, τις οποίες ενορχηστρώνει η διοίκηση της Εθνικής. Και όπου οι εκπρόσωποι αυτού του οργανισμού πλαισιώνουν, μεταξύ άλλων, τους καθηγητές εκπροσώπους των Πανεπιστημίων που έχουν μετοχές στην Τράπεζα ή τους καθηγητές που εκπροσωπούν ιδιωτικά συμφέροντα. Αν μη τι άλλο, μια επί πλέον συμβολική ευκαιρία συνεύρεσης.

Αλλά ας μην ασχοληθούμε άλλο με ευγενικές κοσμικότητες και ας ξαναγυρίσουμε στα χαρτιά μας, που βρίσκονται στο Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας και ας ξαφνιαστούμε τώρα με την, γενικότερα, τεράστια κατανάλωση νομομαθών την οποία κάνει η Τράπεζα, και αυτό από την αρχή της ιστορίας της. Ιστορία, η οποία συμπίπτει χρονολογικά με αυτή της μορφοποίησης του ελληνικού Κράτους, και μεταξύ άλλων της σύνταξης (πράγμα που δεν σημαίνει εφαρμογή) γραφτής νομοθεσίας, κατά το δυτικό πρότυπο... Σύνταξη ποικιλίας νόμων που αφορούν το αστικό δίκαιο, το ιδιωτικό δίκαιο, το εμπορικό δίκαιο, το ναυτικό δίκαιο και άλλα. Αυτή η σύνταξη (η οποία όπως και η εφαρμογή της βέβαια υπήρξε αργή ή και δεν έγινε ποτέ) σε τι συνίσταται ακριβώς; Εν συντομία συνίσταται στο να αποφασίζεται τι είναι πλέον επιτρεπτό και τι παράνομο (νομοθεσία) αλλά κυρίως, να αποφασίζεται επί τόπου και σε καθημερινή βάση, ποιος ανάμεσα σε δύο συγκρουόμενα συμφέροντα έχει το δίκιο με το μέρος του (ή μάλλον τον δικηγόρο ή τον δικαστή). Όταν το επίμαχο αντικείμενο είναι (έμμεσα ή άμεσα) κάποια λεφτά, χωράφια, σπίτια, οικόπεδα αρχίζουμε να υποψιαζόμαστε πως η επέκταση του γεωγραφικού και κοινωνικού πεδίου δράσης της Εθνικής συμπίπτει, όχι

Σελ. 239
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/240.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

μόνο με την επέκταση του εκχρηματισμού των συναλλαγών αλλά και με την επέκταση της ισχύος της γραφτής νομοθεσίας (έστω και σαν αναφορά) και γιατί ο νόμος θα μπορούσε κάλλιστα να εκπροσωπείται άλλοτε από την Εθνική και άλλοτε από το Κράτος.

Νομοθέτες οι διοικητές, δικηγόροι πολλά από τα στελέχη είναι εκπρόσωποι του νόμου οι υπάλληλοι της Εθνικής Τράπεζας; (Ας σημειώσουμε εδώ ότι πολλοί υπάλληλοι, και ανώτερα στελέχη ακόμη, δεν έχουν πανεπιστημιακά διπλώματα, προσλήφθηκαν νεώτατοι στο ίδρυμα και διαπαιδαγωγήθηκαν επιτόπου.) Στελέχη και υπάλληλοι διαμορφωμένα στην «σχολή» της Τράπεζας, διαποτισμένα μέχρι το κόκαλο με την ιδεολογία της Τράπεζας και που τείνουν να ταυτίζονται μέχρι εξαφάνισης με την Τράπεζα. (Οι μόνοι, που ίσως καταφέρνουν να ξεφύγουν από την ισοπέδωση, και αυτό κυρίως μετά το 1914, είναι ακριβώς οι διοικητές που περνούν από τον ιδιωτικό στο δημόσιο τομέα.)

Παράλληλος, λοιπόν, εποικισμός της χώρας από Κράτος και Εθνική. Και όπως η Εθνική θέλει να γνωρίζει τα πάντα, να ελέγχει τα πάντα, οι κατά τόπους διαπληκτισμοί σημειώνονται στα αρχεία της (και έγιναν πρόσφατα και γίνονται αντικείμενο συγκεκριμένων ιστορικών τοπικών μελετών· βέβαια, τα περισσότερα στοιχεία πληροφόρησης προέρχονται από την Εθνική).

Δεν είναι λοιπόν διόλου περίεργο, που τα ανώτερα στελέχη της Τράπεζας στα οποία κατέληγε όλη αυτή η πληροφόρηση, εξελίχθηκαν σε σεβαστούς ειδικούς της οικονομίας. Δηλαδή δεν είναι μόνο συντελεστές της εξέλιξης της οικονομικής πραγματικότητας, των καταστάσεων που επιβάλλουν (ας σκεφτούμε τα άτομα τα οποία έρχονται σε συναλλαγή λιγότερο ή περισσότερο καταστροφική με την Τράπεζα), αλλά αυτά τα ανώτερα στελέχη που γράφουν πάρα πολύ (άρθρα, μελέτες, βιβλία ) προτείνουν την δικιά τους θεώρηση του κόσμου, της οικονομικής πραγματικότητας, στους συνανθρώπους τους αλλά και σε εμάς, τη σκοπιά του τραπεζίτη. Διανοούμενοι λοιπόν οι περισσότεροι ανώτεροι υπάλληλοι της Εθνικής Τράπεζας, και πολύ παραγωγικοί μάλιστα. Και διόλου δεν περιορίζονται στο δίκαιο ή την οικονομία. Ενδιαφέρονται, λόγου χάρη, ιδιαιτέρως για την μελλοντική τους «image de marque» (κοινωνική εικόνα) και αναλαμβάνουν να γράψουν την ιστορία: την δικιά τους με βιογραφίες (δηλαδή γράφουν ο ένας για τον άλλον), την ιστορία της Εθνικής (ας θυμηθούμε εδώ την αρκετά εντυπωσιακή ποσότητα «Ιστοριών της Εθνικής Τραπέζης» γραμμένες εκείνη την εποχή είτε από τραπεζικούς είτε χρηματοδοτημένες από αυτούς και οι οποίες ιστορίες περιορίζονται στην εξύμνηση της εθνικοφροσύνης της Εθνικής Τράπεζας και στην περιγραφή των διαφορών της με το Κράτος). Και βέβαια, οι τραπεζίτες γράφουν και την ιστορία της ελληνικής οικονομίας γενικότερα.

Και ας μνημονεύσουμε εδώ, ως ανέκδοτο, τον καθηγητή της Δημόσιας 

Σελ. 240
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/241.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Οικονομίας και Στατιστικής Ανδρέα Ανδρεάδη, ιδρυτή και μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, ο οποίος μεταξύ άλλων αρμοδιοτήτων υπήρξε από το 1925 έως το 1933 μέλος του διοικητικού συμβουλίου της ETE, και του οποίου Ανδρεάδη μια σημαντική, αν και άγνωστη ίσως δραστηριότητα, υπήρξε η συγγραφή επικήδειων, βιογραφικών πορτραίτων και κολακευτικών περιγραφών των κυριότερων συντελεστών της ανάπτυξης της Εθνικής, τους οποίους και γνώριζε προσωπικά. Μέσω αυτής της ελάσσονος διανοητικής παραγωγής, μας σερβίρεται και μια χοντροκομμένη ιδεολογική θεώρηση της ελληνικής οικονομικής ιστορίας.

Βλέπουμε, εντέλει, ότι η Τράπεζα θέλει να αφήνει ίχνη αλλά να τα ελέγχει. Ακόμα και στα φαινομενικά πιο αντικειμενικά ντοκουμέντα, τα λογιστικά μιας τράπεζας, πάντα την άποψη του τραπεζίτη συναντάμε. Στους ισολογισμούς π.χ. οι διάφορες κατηγορίες (παθητικό, ενεργητικό, αποθεματικό) διαιρούν και μοιράζουν τις ποσότητες των χρημάτων, έτσι ώστε να μην σημαίνουν τίποτα, αν κάποιος προσπαθήσει να προσεγγίσει αυτές τις ποσότητες χρημάτων από άλλη σκοπιά. Αυτό ισχύει βέβαια και για τους ισολογισμούς των άλλων ανωνύμων εταιρειών (βιομηχανικών και εμπορικών). Μπορούμε να πούμε πως πρόκειται εδώ για πρωτοβάθμια ιδεολογική παραγωγή, μεγάλης εμβέλειας, η οποία προτείνει και επιβάλλει μια συγκεκριμένη θεώρηση του κόσμου. Θεώρηση, την οποία συμπληρώνει ποικιλία άλλων νοητικών κατηγοριών: προσφορά, ζήτηση, κλπ. Ιδού λοιπόν στην βάση η ιδεολογική οργάνωση της πραγματικότητας που προτείνουν τραπεζίτες, έμποροι, βιομήχανοι. Πάρα πέρα βέβαια, διαφοροποιούνται μεταξύ τους όπως διαφοροποιούνται και τα ιδιαίτερα συμφέροντά τους. Και οι μεν, και οι δε, έχουν στην διάθεσή τους ένα ολόκληρο οπλοστάσιο θεωριών οικονομικών (κατά κανόνα όμως διαμορφωμένων με βάση τις εμπειρίες άλλων χωρών σε άλλες εποχές). Διαθέτουν επίσης αρκετά γρήγορα ένα ολόκληρο επιτελείο καθηγητών και δημοσιογράφων. Αν και, όπως και οι τραπεζίτες, οι βιομήχανοι, πολυπράγμονες σε όλους τους τομείς της κοινωνικής ζωής, εμφανίζουν την τάση να γράφουν πολύ, πάρα πολύ. Όχι ιστορία βέβαια. Δεν προλαβαίνουν. (Παρ' ότι μερικοί νιώθουν την ανάγκη να δικαιολογήσουν την ύπαρξή τους, να την εντάξουν μέσα σε κάποια συνέχεια και να αναγάγουν μια συγκεκριμένη ιστορικά στιγμή σε αιωνιότητα και φύση. Βρίσκουμε έτσι άρθρα του τύπου "Η ιστορία των πίλων από την αρχαιότητα μέχρι τις μέρες μας" του γνωστού εργοστασιάρχη καλυμμάτων Ηλία Πουλόπουλου.)

Γράφουν λοιπόν πολύ οι βιομήχανοι, συζητούν πολύ, οργανώνουν συνέδρια, φωνάζουν. Και τα άρθρα τους, οι μελέτες, τα βιβλία τους έχουν πολεμικό χαρακτήρα. Και αυτό γιατί η ελληνική πραγματικότητα τους φαίνεται απαράδεκτη, ασυμβίβαστη με τον ρασιοναλισμό και την ιδεολογία της προόδου και της επιστήμης που επαγγέλλονται.

16

Σελ. 241
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/242.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Δυσανασχετούν, βλέπε είναι έξω φρενών, τόσο με τις τραπεζικές όσο και με τις κυβερνητικές πρακτικές. Και μεταξύ άλλων εναντιώνονται στις οικονομικές θεωρίες που υποστηρίζουν κάποιοι πανεπιστημιακοί, μη διστάζοντας να τα βάλουν μαζί τους. Όπως, λόγου χάρη, ο μεγαλοβιομήχανος Χατζηκυριάκος ο οποίος στο βιβλίο του "Βιομηχανική πολιτική" κριτικάρει όλους όσους σαν τον καθηγητή Σούτσο, "αγγλικής παιδείας" λέει ο Χατζηκυριάκος, είναι ενάντια στον προστατευτισμό. Ή όπως ο βιομήχανος Ηλίας Πουλόπουλος που λογομαχεί, υποστηρίζοντας τα καπέλα του, με τον σεβάσμιο καθηγητή Ανδρεάδη.

Θέλουν οι βιομήχανοι να έχουν με το μέρος τους τον ρασιοναλισμό και την "επιστημονική" οργάνωση της οικονομίας και καταγγέλλουν την έλλειψη οικονομικής πολιτικής, προγραμματισμού, την έλλειψη υποδομής, την έλλειψη τεχνικών και επαγγελματικών σχολών, την έλλειψη ειδικευμένων σπουδών. Οι συζητήσεις δεν έχουν τελειωμό και τα κυβερνητικά αυτιά παραμένουν κλειστά: έτσι, ορισμένοι (όπως ο μεγαλοβιομήχανος Χαρίλαος) αναλαμβάνουν οι ίδιοι την διαπαιδαγώγηση των εργατών και υπαλλήλων τους. Μερικοί πρωτοστατούν στην ίδρυση επαγγελματικών σχολών. Πάντα, όμως, απαιτούν την ανάληψη από το Κράτος αυτών των λειτουργιών.

Αλλά ας ανοίξουμε εδώ μια παρένθεση, για να αναφέρουμε την πολύ ενδιαφέρουσα περίπτωση της "Βιομηχανικής και Εμπορικής Ακαδημίας" του Όθωνα Ρουσσόπουλου. Ο Ρουσσόπουλος με σπουδές Χημείας και πανεπιστημιακή πείρα στην Γερμανία, γυρίζοντας στην Ελλάδα ιδρύει το 1894 την "Βιομηχανική και Εμπορική Ακαδημία". Εμπορική Σχολή με πολλά βιομηχανικά τμήματα, στα οποία αργότερα θα προστεθούν και πιο ειδικευμένα τμήματα όπως μεταλλουργικό, γεωπονικό και άλλα. Αυτή η ιδιωτική Σχολή, πολύ καλά εξοπλισμένη με εργαστήρια διάφορα, θα εξελιχθεί σε σημαντική εκπαιδευτική μονάδα αφού θα διδάσκουν εκεί πανεπιστημιακοί αλλά και διάφοροι μεγαλοβιομήχανοι ως ειδικοί στον τομέα τους (ας αναφέρουμε ενδεικτικά τα ονόματα του Χαρίλαου, του Οικονομίδη των "Χρωματουργείων Πειραιώς", του Κανελλόπουλου). Το 1895 ο Ρουσσόπουλος εκδίδει και ένα δελτίο, "Το δελτίο της Ακαδημίας", με το οποίο συνεργάζονται πολλά μεγάλα ονόματα της βιομηχανίας αλλά και του Πανεπιστημίου: αρθρογραφία επιστημονική αλλά και οικονομική. Μπροστά σ' αυτές τις πρωτοβουλίες που μοιάζουν με προσπάθειες αυτοοργάνωσης της αστικής κοινωνίας, η πρώτη αντίδραση του Κράτους θα είναι να τις αγνοήσει (καμιά χρηματοδότηση στον Ρουσσόπουλο). Δεύτερη αντίδραση: να τις καταπολεμήσει, να τις μποϋκοτάρει (έτσι το 1905 αναγνωρίζονται τα πτυχία της δημόσιας "Σχολής βιομηχανικών τεχνών", η οποία το 1917 θα μετονομαστεί σε "Μετσόβιο Πολυτεχνείο"). Τρίτη λοιπόν αντίδραση του Κράτους: να τις μιμηθεί ή να τις ενσωματώσει (συχνά παραμορφώνοντάς τες). Και κάπως έτσι, ιδρύονται

Σελ. 242
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/243.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

το 1917 το τμήμα Χημείας και το 1920 η Γεωπονική Σχολή και η Ανωτέρα Εμπορική. Όσο για την Ακαδημία του Ρουσσόπουλου, διαλύεται το 1922 με τον θάνατο του ιδρυτή της. Πολλοί καθηγητές περνούν στο Πανεπιστήμιο (ακόμα και ο βιομήχανος Χαρίλαος, τον οποίο ξανασυναντάμε να διδάσκει στην «Ανωτέρα Βιομηχανική», της οποίας είναι και πρόεδρος). Ενσωμάτωση λοιπόν. Και πιθανά να είναι μια αιτία της κάμψης του δυναμισμού των βιομηχάνων που διαπιστώνεται στην συνέχεια. Βλέπουμε βιομηχάνους να μπλέκονται, να μπερδεύονται στην κυριολεξία με τραπεζίτες, εμπόρους ή πολιτικούς. Είτε μέσω γαμήλιων στρατηγικών, είτε μέσω της ποικιλίας (βλέπε διάσπασης) των οικονομικών δραστηριοτήτων τους, είτε μέσω της επαγγελματικής κατεύθυνσης των απογόνων τους.

Άλλοι βιομήχανοι, πάλι, απαιτούν και πετυχαίνουν προσωποπαγή προνόμια, προνόμια περιορισμένα χρονικά και σε εμφανή αντίθεση με την έννοια της προγραμματισμένης ανάπτυξης και της μακροπρόθεσμης θεώρησης του μέλλοντος. Και βέβαια σε αντίθεση με τον ορθολογισμό. Τον οποίο μάλλον εγκαταλείπουν για μια πιο πραγματιστική φιλοσοφία. Και δεδομένου ότι αρκούνται στο να εισάγουν τις τεχνολογικές καινοτομίες που χρειάζεται αραιά και πού η ελληνική βιομηχανία, δεδομένου ότι είναι τα ευρωπαϊκά και αμερικάνικα πανεπιστήμια που παίζουν κάποιο ρόλο στους μηχανισμούς κοινωνικής επιλογής και τα οποία τροφοδοτούν σε στελέχη (αν και η διαμόρφωση στελεχών συνεχίζει να γίνεται και μέσα στην επιχείρηση), δεδομένα όλα αυτά, λίγο νοιάζονται οι βιομήχανοι εάν το ελληνικό πανεπιστήμιο συνεχίζει απλά να παράγει τους δικηγόρους του, τους λογιστές του, τους γιατρούς και τους χημικούς του, τους μηχανικούς και τους δημόσιους υπαλλήλους του, πάντα πάνω στο ίδιο μοντέλο.

Σελ. 243
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/244.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 244
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/245.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Φοιτητές και φοιτητικά κινήματα

Τετάρτη 23 Σεπτεμβρίου 1987

Πρωινή συνεδρία

Πρόεδρος: ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΙΑΝΝΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ

Σελ. 245
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/246.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 246
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/247.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΕΝΟΠΛΑ ΦΟΙΤΗΤΙΚΑ ΣΩΜΑΤΑ (1862-1897)

Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ "ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗΣ ΦΑΛΑΓΓΑΣ"

ΧΡΗΣΤΟΣ Δ. ΛΑΖΟΣ

Εκπλήσσεται ο ακροατής ακούγοντας για την ύπαρξη ενόπλων φοιτητικών σωμάτων στη διάρκεια της περιόδου 1862-1897, την ίδια όμως έκπληξη δέχεται και ο ιστορικός που διερευνά το θέμα. Και θα ήταν πολύ εύκολο να διολισθήσει κάποιος προς την άποψη ότι έχουμε να κάνουμε με μία έκρηξη πολεμικού πάθους ή εθνικιστικού μένους, πράγμα που φυσικά δεν συμβαίνει. Υπάρχει ένας συνειρμός σ' όλα αυτά και το υπό μελέτη φαινόμενο, δηλαδή η ίδρυση και δράση της "Πανεπιστημιακής Φάλαγγας", δεν είναι αυθύπαρκτο και αυτοφυές, αλλά έχει ρίζες στο παρελθόν και προεκτάσεις στο μέλλον, στην πριν και μετά από αυτό χρονική περίοδο, και τυπικά ανήκει στην ιστορία του φοιτητικού κινήματος, του οποίου αποτελεί μίαν από τις λαμπρότερες σελίδες. Άρα δεν μπορούμε να το μελετήσουμε σαν ένα μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά σαν συνέχεια και σαν κρίκο μιας διαδοχής.1

ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ

Μόνο μέσα από την έρευνα για την καθολική πορεία και δράση του φοιτητικού σώματος μπορεί ο ερευνητής να αντιληφθεί ότι τα ένοπλα φοιτητικά σώματα της περιόδου 1862-1897 έχουν μια διττή όψη: διαχρονική και παράλληλα μοναδική. Διαχρονική γιατί τόσο στην πριν από αυτά περίοδο, όσο και στην μετέπειτα, υπήρξαν παρόμοια σώματα, αλλά με τις επιμέρους διαφορές τους, και μοναδική γιατί οι αιτίες που τα δημιούργησαν υπήρξαν πολύ ειδικές, ιδωμένες τόσο από ελληνική σκοπιά όσο και παγκόσμια. Δε γνωρίζουμε 

———————

1. Βλέπε γενικά για το θέμα Χρήστος Δ. Λάζος, Ελληνικό Φοιτητικό Κίνημα 1821-1973, Αθήνα 1987. 

Σελ. 247
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/248.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

πουθενά, στη παγκόσμια ιστορία, πανεπιστημιακό ίδρυμα να εσύστησε μάχιμο πανεπιστημιακό σώμα από καθηγητές και φοιτητές. Και το φαινόμενο παραμένει μοναδικό ακόμη και για τα ελληνικά δεδομένα.

Για την περίοδο 1821-1861, έχουμε την παρουσία και δράση του "Ιερού Λόχου"2 και αργότερα την "Ελληνική Λεγεώνα των Εθνικοτήτων", που τα περισσότερα μέλη της ήταν φοιτητές, που μαζί με άλλους Έλληνες πήραν μέρος στις πολεμικές επιχειρήσεις των Γαριβαλδινών εθελοντικών σωμάτων υπέρ της ιταλικής ενοποίησης.3 Για την μετά το 1897 περίοδο έχουμε στα 1909 την ίδρυση της "Πανεπιστημιακής Ενώσεως", που συγκρότησε φοιτητική φάλαγγα 62 ατόμων και αγωνίστηκε στο πλευρό της επανάστασης του Ζορμπά στο Γουδί το 1909,4 την "Παμφοιτητική Δημοκρατική Νεολαία", η οποία σύσσωμη, με 5.500 μέλη, οπλίστηκε και υπερασπίσθηκε τη Δημοκρατία, όταν στις 21 Οκτωβρίου 1923 ξέσπασε βασιλικό πραξικόπημα,5 και τέλος, στα 1944, έχουμε την παρουσία του "Λόρδου Μπάυρον", μάχιμου φοιτητικού λόχου του ΕΛΑΣ, που έλαβε μέρος σε συγκρούσεις κατά των Γερμανών και διαλύθηκε μετά το Δεκέμβριο του 1944.6 Όμως και μέσα στα όρια της περιόδου που εξετάζουμε, στα 1866, όταν ξέσπασε η επανάσταση στην Κρήτη, φοιτητές πολέμησαν εκεί μαζί με γαριβαλδινούς εθελοντές, συγκροτημένοι σε σώμα 130 ανδρών κάτω από τις διαταγές του ανθυπολοχαγού Λεονταρίδη.7

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΤΟΥ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ

Αν ο "Ιερός Λόχος" υπήρξε παράγωγο της πνευματικής ανάπτυξης του Ελληνισμού στην πριν του 1821 περίοδο, άλλο τόσο και η "Πανεπιστημιακή Φάλαγγα" υπήρξε παράγωγο της πνευματικής ανόδου του ελεύθερου ελληνικού κράτους, αφού όπως ομολογήθηκε "... Το Πανεπιστήμιον παρήγαγε την

———————

2. Βλ. Κωνσταντίνος Κ. Ράδος, Ο Ιερός Λόχος και η εν Δραγατσανίω μάχη, Αθήνα 1917· Ι. Φιλήμων, Δοκίμιον ιστορικόν περί της Φιλικής Εταιρείας, Ναύπλιο 1833· Γ. Λάιος, Ανέκδοτες επιστολές και έγγραφα του 1821. Ιστορικά δοκουμέντα από τα αυστριακά αρχεία, Αθήνα 1958.

3. Για το όλο θέμα της ελληνοϊταλικής συνεργασίας στα χρόνια αυτά βλ. την αξιόλογη μελέτη του Αντώνη Λιάκου, Η Ιταλική ενοποίηση και η Μεγάλη Ιδέα, Αθήνα 1985, όπου υπάρχουν εκτεταμένες αναφορές. Βλ. επίσης Χρήστος Δ. Λάζος, Έλληνες στα Λαϊκά Απελευθερωτικά Κινήματα, Αθήνα 1983, σ. 121-147· του ίδιου, "Έλληνες Γαριβαλδινοί", π. Ιστορία εικονογραφημένη, τχ. 180, Ιούνιος 1983, σ. 102-107.

4. Βλ. γενικά Παν. Κ. Τσιτσίλιας, Η Επανάστασις τον 1909 και η "Πανεπιστημιακή Ένωσις", Αθήνα 1964.

5. Βλ. Γρηγόρης Δαφνής, Η Ελλάς μεταξύ δύο πολέμων, τ. Α', σ. 110-160 γενικά.

6. Βλ. Φοίβος Τσέκερης, "Ο ΕΛΑΣ της σπουδάζουσας", π. Εθνική Αντίσταση, συλλογή 35η, Μάης 1983, σ. 28

7. Βλ. Λεωνίδας Καλλιβρετάκης, "Οι Γαριβαλδινοί στην Κρητική επανάσταση του 1866", Τα Ιστορικά, τχ. 5, Ιούνιος 1986, σ 121-138.

Σελ. 248
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/249.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Επανάστασιν". Εγώ θα έλεγα ότι η Επανάσταση παρήγαγε το Πανεπιστήμιο... άρα υπάρχει ένας άρρηκτος δεσμός ανάμεσα στα δύο: γνώση και επανάσταση, τα οποία αναπαράγουν άλληλα σε μια αέναη κίνηση.

Πολιτικές και κοινωνικές ζυμώσεις που λαβαίνουν χώρα στο ελληνικό κράτος στη διάρκεια της οθωνικής περιόδου οδηγούν σταδιακά στην κατάλυση της Βαυαροκρατίας και της βασιλείας του Όθωνα στα 1862. Κοινό αίτημα στη διάρκεια των αντιοθωνικών αγώνων η σύσταση της Εθνοφυλακής,8 που σύμφωνα με τις απόψεις των ελληνικών αλυτρωτικών κύκλων θα έπαιζε σημαντικό ρόλο στα απελευθερωτικά κινήματα του Ελληνισμού. Την περίοδο αυτή η Μεγάλη Ιδέα οδηγεί τους πάντες και αυτό είναι λογικό. Οι αγώνες για την εδαφική απελευθέρωση και συνένωση του Ελληνισμού πυροδοτούνται από ανάλογα κινήματα στην Ιταλία, Γαλλία ή τους Ρωσοτουρκικούς πολέμους. Η συμμετοχή πολλών Ελλήνων στα κινήματα αυτά τονίζει το γεγονός της πιεστικότητας προς το οθωνικό καθεστώς για μια αποδοχή των απελευθερωτικών αιτημάτων της αντιπολίτευσης και όχι μόνον αυτής. Μοχλός της αντιπολιτευτικής δράσης είναι η φοιτητική νεολαία και γενικά η "Χρυσή Νεολαία" της εποχής, που δεν άργησε να γίνει ο γνησιότερος εκφραστής των μεγαλοϊδεατικών διεκδικήσεων. Η παράδοση συμβάλλει σ' αυτό, τα παραδείγματα γύρω-γύρω συντηρούν το αναμμένο καζάνι και όταν το πλήρωμα του χρόνου φτάσει, τότε... τότε φτάνει η ώρα της "Πανεπιστημιακής Φάλαγγας".

Η ΣΥΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΔΡΑΣΗ ΤΗΣ "ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗΣ ΦΑΛΑΓΓΑΣ"

Με την πτώση του Όθωνα η επιθυμία των φοιτητών για τη σύσταση της Εθνοφυλακής θα ικανοποιηθεί με τον ιδανικότερο τρόπο. Η Προσωρινή Κυβέρνηση, διά στόματος του υπουργού Παιδείας Επ. Ε. Δεληγεώργη, δικαιώνει τους αγώνες των φοιτητών και ομολογεί τον τεράστιο ρόλο του Πανεπιστημίου: "[...] Η Πατρίς ευγνωμονεί προς το ιερόν τούτο τέμενος των γραμμάτων. Το Πανεπιστήμιον δεν διέδωκε μόνον τα γράμματα εις την Ανατολήν, αλλά και ανέθρεψε πολιτικώς την Ελληνικήν νεολαίαν και ενέσταξεν εις τας καρδίας αυτής το αίσθημα της αντιστάσεως προς τους εχθρούς της ευνομίας. Μετά εικοσιπενταετηρίδα δε το Πανεπιστήμιον, την ανατροφήν του Έθνους επιμελούμενον, παρήγαγε την Επανάστασιν".9 Και ο Πρύτανης

———————

8. Βλ. Ε. Κυριακίδης, Ιστορία του Νεωτέρου Ελληνισμού, τ. Β', σ. 98-110, όπου παρατίθεται όλο το υπόμνημα που υποβάλλει ο Κ. Κανάρης προς τον Όθωνα, όταν ο τελευταίος τον κάλεσε στις 12 Ιαν. 1861 και του ανέθεσε την πρωθυπουργία. Εκεί αναφέρεται εκτεταμένα το θέμα της Εθνοφυλακής.

9. Βλ. Επ. Δεληγεώργης, Τοις Φοιτηταίς του Εθνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1863, σ. 3, όπου υπάρχει επιστολή του υπουργού Παιδείας Ε.Δ. προς τον Πρύτανη του Πανεπιστημίου.

Σελ. 249
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/250.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Πέτρος Παπαρρηγόπουλος θα ανταπαντήσει ότι: "Το Πανεπιστήμιον σεμνύνεται ότι τα μέγιστα συνετέλεσεν εις την κατάργησιν συστήματος, όπερ επί τριακονταετίαν κατέθλιβε τα στήθη του Έθνους".10

Σε λίγο άρχεται και η έμπρακτη απόδειξη της ευγνωμοσύνης της Πολιτείας προς το Πανεπιστήμιο και τους φοιτητές· στις 21 Σεπτεμβρίου 1862 δημοσιεύεται το ακόλουθο ψήφισμα της Προσωρινής Κυβερνήσεως:

"Θέλοντες να θεραπεύσωμεν την μεγίστην βλάβην της σπουδαζούσης νεολαίας, ην κατεδίκασε το παρελθόν να διάγη βίον αντίθετον προς τον προορισμόν του ελευθέρου πολίτου και επιβλαβή εις τας σπουδάς του μαθητού, επί τη προτάσει του Υπουργού της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως ακούσαντες και την γνώμην των υπουργών της Επικρατείας

Ψηφίζομεν

Άρθρον 1ον. Προς άσκησιν των εν τοις δημοσίοις εκπαιδευτηρίοις φοιτώντων εισάγεται εις μεν το Εθνικόν Πανεπιστήμιον η οπλασκία εις δε τα κατώτερα εκπαιδευτήρια η γυμναστική.

Άρθρον 2ον. Οι φοιτηταί του Πανεπιστημίου θέλουσι γυμνάζεσθαι την οπλασκίαν εις τεταγμένας ημέρας και ώρας, αίτινες ορίζονται εν τω Ακαδημαϊκώ προγράμματι, αποτελούσι δε μετά των καθηγητών και υφηγητών την Φάλαγγα του Ελληνικού Πανεπιστημίου.

Άρθρον 3ον. Ο οργανισμός της φάλαγγος ψηφίζεται υπό της Συγκλήτου, αλλ' οι αξιωματικοί και υπαξιωματικοί αυτής εκλέγονται κατ' έτος υπό της φάλαγγος, οι μεν λοχαγοί εκ των καθηγητών και υφηγητών οι δε λοιποί εκ των φοιτητών.

Άρθρον 4ον. Η φάλαγξ του Πανεπιστημίου δεν υποχρεούται να εκτελή την υπηρεσίαν της Εθνοφυλακής ή άλλο οιονδήποτε καθήκον δημοσίας δυνάμεως· οι δε αποτελούντες αυτήν άνδρες απαλλάσσονται παντός είδους στρατολογίας και της υποχρεώσεως του υπηρετείν ως εθνοφύλακες. Οφείλει όμως να συμπράττη εις τας νενομισμένας γενικάς ασκήσεις και παρατάξεις της εθνοφυλακής των δήμων Αθηνών και Πειραιώς προσκαλουμένη παρά του υπουργείου της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, αιτήσει του υπουργού των Εσωτερικών [...]

Αρθρον 6ον [...] β) Η φάλαγξ θέλει διοικείσθαι υπό αξιωματικού του τακτικού στρατού, διοριζομένου, τη προτάσει των υπουργών των Στρατιωτικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, παρά της Κυβερνήσεως και θέλει υπάγεσθαι εις την ανωτέρω διοίκησιν του αρχηγού της Εθνοφυλακής [...]".11

———————

10. Βλ. Εφημερίς των Φιλομαθών, 21 Νοέμ. 1862, όπου παρατίθεται η απάντηση του Πρύτανη Π. Παπαρρηγόπουλου προς τον υπουργό Παιδείας.

11. Επ. Δεληγεώργης, ό.π., σ. 7.

Σελ. 250
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/251.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ο Ι. Πανταζίδης δίνει μίαν άλλη διάσταση στην ανάγκη για τη δημιουργία της φάλαγγας· γράφει: "Αι ολίγαι ανά τας οδούς κατά τας πρώτας ημέρας αταξίαι των στρατιωτών ή άλλων φαύλων στοιχείων της κοινωνίας ενέπνευσαν φόβους χειροτέρων εγκλημάτων εις πάντας τους εντίμους και φιλησύχους πολίτας. Τότε λοιπόν η Σύγκλητος του Πανεπιστημίου, ορθώς σκεπτομένη, απεφάσισε να μεταχειρισθή την εις αυτό φοιτώσαν νεολαίαν ήτις ομολογουμένως είχε και σωματικήν και ηθικήν ρώμην, εις το αναγκαιότατον έργον της φρουρήσεως της πόλεως".12

Γενικά, όλος ο τύπος της εποχής δέχτηκε με ενθουσιώδη και εγκωμιαστικά σχόλια το γεγονός και την παρουσία του σώματος στους αθηναϊκούς δρόμους, ενώ ο κόσμος αισθανόταν ιδιαίτερη ευχαρίστηση στην εμφάνισή του, που διοικούμενο με σωφροσύνη από τον Π. Κορωναίο πέτυχε να επιβάλει όχι μόνο την τάξη μέσα στην πόλη αλλά και να σταματήσει τις εχθροπραξίες ανάμεσα στις αντίπαλες πολιτικές παρατάξεις -Πεδινούς και Ορεινούς- και να επιβάλει μεταξύ τους εκεχειρία. Είναι πολύ εύκολο να διαπιστώσει κάποιος την κοινή αποδοχή του πνευματικού αυτού ένοπλου σώματος, που έφερε τη σφραγίδα του ανώτερου εκπαιδευτικού ιδρύματος της χώρας.13 Και αυτό συνέβη γιατί γενική ήταν και η αποδοχή του Ιδρύματος σαν φορέα πνευματικής ανάτασης, ηθικής ακεραιότητας και πολιτικής ανιδιοτέλειας: ήταν το Πανεπιστήμιο της Ελλάδας, το μοναδικό πνευματικό κέντρο σε μια μείζονα περιοχή, που περιλάμβανε όλα τα σημερινά Βαλκάνια, την Οθωμανική Αυτοκρατορία και φυσικά όλο τον υπόδουλο ελληνικό χώρο. Και κάτω από το πρίσμα αυτό αντιλαμβανόμαστε το τραγικό λάθος του Ιωάννη Καποδίστρια που υπήρξε σαφέστατα αντίθετος προς την ίδρυσή του, άσχετα αν σήμερα αποκαλείται τιμητικά "Καποδιστριακό".

Με πολύ ενθουσιασμό Σύγκλητος, καθηγητές και φοιτητές του Πανεπιστημίου επιμελήθηκαν του τόσο ωραίου έργου της δημιουργίας της "Πανεπιστημιακής Φάλαγγας". Στην αρχή απαρτίσθηκε από 600 φοιτητές που αποτέλεσαν πέντε λόχους και το δεύτερο χρόνο από 840 φοιτητές που αποτέλεσαν έξη λόχους των 120-150 ανδρών. Τα στοιχεία που διαθέτουμε μας παρέχουν πλήρη κατάλογο, τόσο των αξιωματικών της Φάλαγγας, που απαρτίσθηκε από το σώμα των καθηγητών-υφηγητών του Πανεπιστημίου, όσο και των βαθμοφόρων του στρατού που υπηρέτησαν σ' αυτή.

Ο λοχαγός Ιωάννης Ζουμπούλης ορίστηκε και παρέμεινε διοικητής της Φάλαγγας μέχρι τις 28 Φεβρουαρίου 1863, όταν το υπουργείο Δημοσίας Εκπαιδεύσεως διόρισε στη θέση του τον Αλ. Πραΐδη. Ο Ιωάννης Ζουμπούλης

———————

12. Βλ. Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της Πεντηκονταετηρίδος του Πανεπιστημίου Αθηνών, σ. 154.

13. Ε. Κυριακίδης, ό.π., σ. 227.

Σελ. 251
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 232
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    χορηγίες της πολιτείας από 50.000 και 12.000 δρχ., και την κάλυψη των μισθών των καθηγητών, τα ποσά που απαιτήθηκαν για την οικοδόμηση και τη λειτουργία του ιδρύματος τον 19ο αιώνα εξασφαλίστηκαν από τα κληροδοτήματα και τις συνδρομές ιδιωτών, μεταξύ των οποίων το μερίδιο της διασποράς εκφράζει το μεγαλύτερο ποσοστό.

    Γύρω στα μέσα του αιώνα, οι πρόσοδοι των κληροδοτημάτων που υπάγονται στην περιουσία του Πανεπιστημίου προορίζονται, εκτός από την κάλυψη των τρεχουσών δαπανών, και για έξοδα συμβολικού χαρακτήρα: τελετές, μνημόσυνα, εκτυπώσεις πρυτανικών λόγων, φιλοτέχνηση των πορτραίτων των καθηγητών κ.λπ. Στα τελευταία έξοδα θα πρέπει να συμπεριληφθεί και η εκτύπωση αναμνηστικών μεταλλίων για τους ευεργέτες και τους συνδρομητές. Στην πρώτη κατηγορία των ευεργετών ανήκουν εκείνοι που καταβάλλουν τουλάχιστον 200 δρχ., ενώ στην δεύτερη κατατάσσονται όσοι προσφέρουν από 25 έως 200 δρχ.· διευκρινίζεται όμως ότι οι συνδρομητές θα πρέπει να καταβάλλουν με δικά τους έξοδα το αντίτιμο (25 δρχ.) για την απόκτηση της αναμνηστικής διάκρισης.

    ΙΣΤΟΓΡΑΜΜΑ

    Χρονολογική κατανομή των δωρεών κατά δεκαετία