Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 239-258 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/239.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

στα πρόσωπα των οποίων διαβάζονται οι αμφιλεγόμενες σχέσεις Κράτους και Εθνικής Τράπεζας. Υπήρξαν από τους περιούσιους και δυστυχείς, που χρειάστηκε να συνδυάσουν ρόλους φαινομενικά αντίθετους, αφού περνώντας επανειλημμένα από τον ιδιωτικό στον δημόσιο τομέα και αντίστροφα, ήταν την μια διοικητές και την άλλη υπουργοί, άλλοτε περνώντας από το Κράτος προνόμια για την Τράπεζα, άλλοτε δανείζοντας στην κυβέρνηση λεφτά ή κύρος και σοβαρότητα στις διεθνείς συναναστροφές, όπου συχνά εκπροσωπούν το ελληνικό κράτος (και ειδικότερα στα ζητήματα που αφορούν τα δάνεια και χρέη της χώρας). Πολλοί από τους διοικητές είναι καθηγητές στην Νομική, όλοι τους είναι νομομαθείς και όλοι καταλήγουν ειδικοί σε νομικά και οικονομικά ζητήματα και βέβαια τακτικότατα συμμετέχουν σε συμβουλευτικές και νομοθετικές επιτροπές.

Αλλά ας αφήσουμε αυτά τα τέρατα που συγκέντρωσαν τόσο ποικιλόμορφες εξουσίες και αρμοδιότητες στις υποθετικές τους αντιθέσεις και ας κοιτάξουμε από κοντά τις τεράστιες ποσότητες χαρτιών, τις οποίες η διεύθυνση της Εθνικής έχει την ευγένεια να παραχωρεί στους ερευνητές. Μέσα σ' αυτόν τον όγκο χαρτούρας, μπορούμε κατ' αρχήν να βρούμε τις περιγραφές των Γενικών Συνελεύσεων των Μετόχων. Κοσμικές συναντήσεις κατά κανόνα, τις οποίες ενορχηστρώνει η διοίκηση της Εθνικής. Και όπου οι εκπρόσωποι αυτού του οργανισμού πλαισιώνουν, μεταξύ άλλων, τους καθηγητές εκπροσώπους των Πανεπιστημίων που έχουν μετοχές στην Τράπεζα ή τους καθηγητές που εκπροσωπούν ιδιωτικά συμφέροντα. Αν μη τι άλλο, μια επί πλέον συμβολική ευκαιρία συνεύρεσης.

Αλλά ας μην ασχοληθούμε άλλο με ευγενικές κοσμικότητες και ας ξαναγυρίσουμε στα χαρτιά μας, που βρίσκονται στο Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας και ας ξαφνιαστούμε τώρα με την, γενικότερα, τεράστια κατανάλωση νομομαθών την οποία κάνει η Τράπεζα, και αυτό από την αρχή της ιστορίας της. Ιστορία, η οποία συμπίπτει χρονολογικά με αυτή της μορφοποίησης του ελληνικού Κράτους, και μεταξύ άλλων της σύνταξης (πράγμα που δεν σημαίνει εφαρμογή) γραφτής νομοθεσίας, κατά το δυτικό πρότυπο... Σύνταξη ποικιλίας νόμων που αφορούν το αστικό δίκαιο, το ιδιωτικό δίκαιο, το εμπορικό δίκαιο, το ναυτικό δίκαιο και άλλα. Αυτή η σύνταξη (η οποία όπως και η εφαρμογή της βέβαια υπήρξε αργή ή και δεν έγινε ποτέ) σε τι συνίσταται ακριβώς; Εν συντομία συνίσταται στο να αποφασίζεται τι είναι πλέον επιτρεπτό και τι παράνομο (νομοθεσία) αλλά κυρίως, να αποφασίζεται επί τόπου και σε καθημερινή βάση, ποιος ανάμεσα σε δύο συγκρουόμενα συμφέροντα έχει το δίκιο με το μέρος του (ή μάλλον τον δικηγόρο ή τον δικαστή). Όταν το επίμαχο αντικείμενο είναι (έμμεσα ή άμεσα) κάποια λεφτά, χωράφια, σπίτια, οικόπεδα αρχίζουμε να υποψιαζόμαστε πως η επέκταση του γεωγραφικού και κοινωνικού πεδίου δράσης της Εθνικής συμπίπτει, όχι

Σελ. 239
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/240.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

μόνο με την επέκταση του εκχρηματισμού των συναλλαγών αλλά και με την επέκταση της ισχύος της γραφτής νομοθεσίας (έστω και σαν αναφορά) και γιατί ο νόμος θα μπορούσε κάλλιστα να εκπροσωπείται άλλοτε από την Εθνική και άλλοτε από το Κράτος.

Νομοθέτες οι διοικητές, δικηγόροι πολλά από τα στελέχη είναι εκπρόσωποι του νόμου οι υπάλληλοι της Εθνικής Τράπεζας; (Ας σημειώσουμε εδώ ότι πολλοί υπάλληλοι, και ανώτερα στελέχη ακόμη, δεν έχουν πανεπιστημιακά διπλώματα, προσλήφθηκαν νεώτατοι στο ίδρυμα και διαπαιδαγωγήθηκαν επιτόπου.) Στελέχη και υπάλληλοι διαμορφωμένα στην «σχολή» της Τράπεζας, διαποτισμένα μέχρι το κόκαλο με την ιδεολογία της Τράπεζας και που τείνουν να ταυτίζονται μέχρι εξαφάνισης με την Τράπεζα. (Οι μόνοι, που ίσως καταφέρνουν να ξεφύγουν από την ισοπέδωση, και αυτό κυρίως μετά το 1914, είναι ακριβώς οι διοικητές που περνούν από τον ιδιωτικό στο δημόσιο τομέα.)

Παράλληλος, λοιπόν, εποικισμός της χώρας από Κράτος και Εθνική. Και όπως η Εθνική θέλει να γνωρίζει τα πάντα, να ελέγχει τα πάντα, οι κατά τόπους διαπληκτισμοί σημειώνονται στα αρχεία της (και έγιναν πρόσφατα και γίνονται αντικείμενο συγκεκριμένων ιστορικών τοπικών μελετών· βέβαια, τα περισσότερα στοιχεία πληροφόρησης προέρχονται από την Εθνική).

Δεν είναι λοιπόν διόλου περίεργο, που τα ανώτερα στελέχη της Τράπεζας στα οποία κατέληγε όλη αυτή η πληροφόρηση, εξελίχθηκαν σε σεβαστούς ειδικούς της οικονομίας. Δηλαδή δεν είναι μόνο συντελεστές της εξέλιξης της οικονομικής πραγματικότητας, των καταστάσεων που επιβάλλουν (ας σκεφτούμε τα άτομα τα οποία έρχονται σε συναλλαγή λιγότερο ή περισσότερο καταστροφική με την Τράπεζα), αλλά αυτά τα ανώτερα στελέχη που γράφουν πάρα πολύ (άρθρα, μελέτες, βιβλία ) προτείνουν την δικιά τους θεώρηση του κόσμου, της οικονομικής πραγματικότητας, στους συνανθρώπους τους αλλά και σε εμάς, τη σκοπιά του τραπεζίτη. Διανοούμενοι λοιπόν οι περισσότεροι ανώτεροι υπάλληλοι της Εθνικής Τράπεζας, και πολύ παραγωγικοί μάλιστα. Και διόλου δεν περιορίζονται στο δίκαιο ή την οικονομία. Ενδιαφέρονται, λόγου χάρη, ιδιαιτέρως για την μελλοντική τους «image de marque» (κοινωνική εικόνα) και αναλαμβάνουν να γράψουν την ιστορία: την δικιά τους με βιογραφίες (δηλαδή γράφουν ο ένας για τον άλλον), την ιστορία της Εθνικής (ας θυμηθούμε εδώ την αρκετά εντυπωσιακή ποσότητα «Ιστοριών της Εθνικής Τραπέζης» γραμμένες εκείνη την εποχή είτε από τραπεζικούς είτε χρηματοδοτημένες από αυτούς και οι οποίες ιστορίες περιορίζονται στην εξύμνηση της εθνικοφροσύνης της Εθνικής Τράπεζας και στην περιγραφή των διαφορών της με το Κράτος). Και βέβαια, οι τραπεζίτες γράφουν και την ιστορία της ελληνικής οικονομίας γενικότερα.

Και ας μνημονεύσουμε εδώ, ως ανέκδοτο, τον καθηγητή της Δημόσιας 

Σελ. 240
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/241.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Οικονομίας και Στατιστικής Ανδρέα Ανδρεάδη, ιδρυτή και μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, ο οποίος μεταξύ άλλων αρμοδιοτήτων υπήρξε από το 1925 έως το 1933 μέλος του διοικητικού συμβουλίου της ETE, και του οποίου Ανδρεάδη μια σημαντική, αν και άγνωστη ίσως δραστηριότητα, υπήρξε η συγγραφή επικήδειων, βιογραφικών πορτραίτων και κολακευτικών περιγραφών των κυριότερων συντελεστών της ανάπτυξης της Εθνικής, τους οποίους και γνώριζε προσωπικά. Μέσω αυτής της ελάσσονος διανοητικής παραγωγής, μας σερβίρεται και μια χοντροκομμένη ιδεολογική θεώρηση της ελληνικής οικονομικής ιστορίας.

Βλέπουμε, εντέλει, ότι η Τράπεζα θέλει να αφήνει ίχνη αλλά να τα ελέγχει. Ακόμα και στα φαινομενικά πιο αντικειμενικά ντοκουμέντα, τα λογιστικά μιας τράπεζας, πάντα την άποψη του τραπεζίτη συναντάμε. Στους ισολογισμούς π.χ. οι διάφορες κατηγορίες (παθητικό, ενεργητικό, αποθεματικό) διαιρούν και μοιράζουν τις ποσότητες των χρημάτων, έτσι ώστε να μην σημαίνουν τίποτα, αν κάποιος προσπαθήσει να προσεγγίσει αυτές τις ποσότητες χρημάτων από άλλη σκοπιά. Αυτό ισχύει βέβαια και για τους ισολογισμούς των άλλων ανωνύμων εταιρειών (βιομηχανικών και εμπορικών). Μπορούμε να πούμε πως πρόκειται εδώ για πρωτοβάθμια ιδεολογική παραγωγή, μεγάλης εμβέλειας, η οποία προτείνει και επιβάλλει μια συγκεκριμένη θεώρηση του κόσμου. Θεώρηση, την οποία συμπληρώνει ποικιλία άλλων νοητικών κατηγοριών: προσφορά, ζήτηση, κλπ. Ιδού λοιπόν στην βάση η ιδεολογική οργάνωση της πραγματικότητας που προτείνουν τραπεζίτες, έμποροι, βιομήχανοι. Πάρα πέρα βέβαια, διαφοροποιούνται μεταξύ τους όπως διαφοροποιούνται και τα ιδιαίτερα συμφέροντά τους. Και οι μεν, και οι δε, έχουν στην διάθεσή τους ένα ολόκληρο οπλοστάσιο θεωριών οικονομικών (κατά κανόνα όμως διαμορφωμένων με βάση τις εμπειρίες άλλων χωρών σε άλλες εποχές). Διαθέτουν επίσης αρκετά γρήγορα ένα ολόκληρο επιτελείο καθηγητών και δημοσιογράφων. Αν και, όπως και οι τραπεζίτες, οι βιομήχανοι, πολυπράγμονες σε όλους τους τομείς της κοινωνικής ζωής, εμφανίζουν την τάση να γράφουν πολύ, πάρα πολύ. Όχι ιστορία βέβαια. Δεν προλαβαίνουν. (Παρ' ότι μερικοί νιώθουν την ανάγκη να δικαιολογήσουν την ύπαρξή τους, να την εντάξουν μέσα σε κάποια συνέχεια και να αναγάγουν μια συγκεκριμένη ιστορικά στιγμή σε αιωνιότητα και φύση. Βρίσκουμε έτσι άρθρα του τύπου "Η ιστορία των πίλων από την αρχαιότητα μέχρι τις μέρες μας" του γνωστού εργοστασιάρχη καλυμμάτων Ηλία Πουλόπουλου.)

Γράφουν λοιπόν πολύ οι βιομήχανοι, συζητούν πολύ, οργανώνουν συνέδρια, φωνάζουν. Και τα άρθρα τους, οι μελέτες, τα βιβλία τους έχουν πολεμικό χαρακτήρα. Και αυτό γιατί η ελληνική πραγματικότητα τους φαίνεται απαράδεκτη, ασυμβίβαστη με τον ρασιοναλισμό και την ιδεολογία της προόδου και της επιστήμης που επαγγέλλονται.

16

Σελ. 241
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/242.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Δυσανασχετούν, βλέπε είναι έξω φρενών, τόσο με τις τραπεζικές όσο και με τις κυβερνητικές πρακτικές. Και μεταξύ άλλων εναντιώνονται στις οικονομικές θεωρίες που υποστηρίζουν κάποιοι πανεπιστημιακοί, μη διστάζοντας να τα βάλουν μαζί τους. Όπως, λόγου χάρη, ο μεγαλοβιομήχανος Χατζηκυριάκος ο οποίος στο βιβλίο του "Βιομηχανική πολιτική" κριτικάρει όλους όσους σαν τον καθηγητή Σούτσο, "αγγλικής παιδείας" λέει ο Χατζηκυριάκος, είναι ενάντια στον προστατευτισμό. Ή όπως ο βιομήχανος Ηλίας Πουλόπουλος που λογομαχεί, υποστηρίζοντας τα καπέλα του, με τον σεβάσμιο καθηγητή Ανδρεάδη.

Θέλουν οι βιομήχανοι να έχουν με το μέρος τους τον ρασιοναλισμό και την "επιστημονική" οργάνωση της οικονομίας και καταγγέλλουν την έλλειψη οικονομικής πολιτικής, προγραμματισμού, την έλλειψη υποδομής, την έλλειψη τεχνικών και επαγγελματικών σχολών, την έλλειψη ειδικευμένων σπουδών. Οι συζητήσεις δεν έχουν τελειωμό και τα κυβερνητικά αυτιά παραμένουν κλειστά: έτσι, ορισμένοι (όπως ο μεγαλοβιομήχανος Χαρίλαος) αναλαμβάνουν οι ίδιοι την διαπαιδαγώγηση των εργατών και υπαλλήλων τους. Μερικοί πρωτοστατούν στην ίδρυση επαγγελματικών σχολών. Πάντα, όμως, απαιτούν την ανάληψη από το Κράτος αυτών των λειτουργιών.

Αλλά ας ανοίξουμε εδώ μια παρένθεση, για να αναφέρουμε την πολύ ενδιαφέρουσα περίπτωση της "Βιομηχανικής και Εμπορικής Ακαδημίας" του Όθωνα Ρουσσόπουλου. Ο Ρουσσόπουλος με σπουδές Χημείας και πανεπιστημιακή πείρα στην Γερμανία, γυρίζοντας στην Ελλάδα ιδρύει το 1894 την "Βιομηχανική και Εμπορική Ακαδημία". Εμπορική Σχολή με πολλά βιομηχανικά τμήματα, στα οποία αργότερα θα προστεθούν και πιο ειδικευμένα τμήματα όπως μεταλλουργικό, γεωπονικό και άλλα. Αυτή η ιδιωτική Σχολή, πολύ καλά εξοπλισμένη με εργαστήρια διάφορα, θα εξελιχθεί σε σημαντική εκπαιδευτική μονάδα αφού θα διδάσκουν εκεί πανεπιστημιακοί αλλά και διάφοροι μεγαλοβιομήχανοι ως ειδικοί στον τομέα τους (ας αναφέρουμε ενδεικτικά τα ονόματα του Χαρίλαου, του Οικονομίδη των "Χρωματουργείων Πειραιώς", του Κανελλόπουλου). Το 1895 ο Ρουσσόπουλος εκδίδει και ένα δελτίο, "Το δελτίο της Ακαδημίας", με το οποίο συνεργάζονται πολλά μεγάλα ονόματα της βιομηχανίας αλλά και του Πανεπιστημίου: αρθρογραφία επιστημονική αλλά και οικονομική. Μπροστά σ' αυτές τις πρωτοβουλίες που μοιάζουν με προσπάθειες αυτοοργάνωσης της αστικής κοινωνίας, η πρώτη αντίδραση του Κράτους θα είναι να τις αγνοήσει (καμιά χρηματοδότηση στον Ρουσσόπουλο). Δεύτερη αντίδραση: να τις καταπολεμήσει, να τις μποϋκοτάρει (έτσι το 1905 αναγνωρίζονται τα πτυχία της δημόσιας "Σχολής βιομηχανικών τεχνών", η οποία το 1917 θα μετονομαστεί σε "Μετσόβιο Πολυτεχνείο"). Τρίτη λοιπόν αντίδραση του Κράτους: να τις μιμηθεί ή να τις ενσωματώσει (συχνά παραμορφώνοντάς τες). Και κάπως έτσι, ιδρύονται

Σελ. 242
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/243.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

το 1917 το τμήμα Χημείας και το 1920 η Γεωπονική Σχολή και η Ανωτέρα Εμπορική. Όσο για την Ακαδημία του Ρουσσόπουλου, διαλύεται το 1922 με τον θάνατο του ιδρυτή της. Πολλοί καθηγητές περνούν στο Πανεπιστήμιο (ακόμα και ο βιομήχανος Χαρίλαος, τον οποίο ξανασυναντάμε να διδάσκει στην «Ανωτέρα Βιομηχανική», της οποίας είναι και πρόεδρος). Ενσωμάτωση λοιπόν. Και πιθανά να είναι μια αιτία της κάμψης του δυναμισμού των βιομηχάνων που διαπιστώνεται στην συνέχεια. Βλέπουμε βιομηχάνους να μπλέκονται, να μπερδεύονται στην κυριολεξία με τραπεζίτες, εμπόρους ή πολιτικούς. Είτε μέσω γαμήλιων στρατηγικών, είτε μέσω της ποικιλίας (βλέπε διάσπασης) των οικονομικών δραστηριοτήτων τους, είτε μέσω της επαγγελματικής κατεύθυνσης των απογόνων τους.

Άλλοι βιομήχανοι, πάλι, απαιτούν και πετυχαίνουν προσωποπαγή προνόμια, προνόμια περιορισμένα χρονικά και σε εμφανή αντίθεση με την έννοια της προγραμματισμένης ανάπτυξης και της μακροπρόθεσμης θεώρησης του μέλλοντος. Και βέβαια σε αντίθεση με τον ορθολογισμό. Τον οποίο μάλλον εγκαταλείπουν για μια πιο πραγματιστική φιλοσοφία. Και δεδομένου ότι αρκούνται στο να εισάγουν τις τεχνολογικές καινοτομίες που χρειάζεται αραιά και πού η ελληνική βιομηχανία, δεδομένου ότι είναι τα ευρωπαϊκά και αμερικάνικα πανεπιστήμια που παίζουν κάποιο ρόλο στους μηχανισμούς κοινωνικής επιλογής και τα οποία τροφοδοτούν σε στελέχη (αν και η διαμόρφωση στελεχών συνεχίζει να γίνεται και μέσα στην επιχείρηση), δεδομένα όλα αυτά, λίγο νοιάζονται οι βιομήχανοι εάν το ελληνικό πανεπιστήμιο συνεχίζει απλά να παράγει τους δικηγόρους του, τους λογιστές του, τους γιατρούς και τους χημικούς του, τους μηχανικούς και τους δημόσιους υπαλλήλους του, πάντα πάνω στο ίδιο μοντέλο.

Σελ. 243
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/244.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 244
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/245.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Φοιτητές και φοιτητικά κινήματα

Τετάρτη 23 Σεπτεμβρίου 1987

Πρωινή συνεδρία

Πρόεδρος: ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΙΑΝΝΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ

Σελ. 245
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/246.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 246
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/247.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΕΝΟΠΛΑ ΦΟΙΤΗΤΙΚΑ ΣΩΜΑΤΑ (1862-1897)

Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ "ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗΣ ΦΑΛΑΓΓΑΣ"

ΧΡΗΣΤΟΣ Δ. ΛΑΖΟΣ

Εκπλήσσεται ο ακροατής ακούγοντας για την ύπαρξη ενόπλων φοιτητικών σωμάτων στη διάρκεια της περιόδου 1862-1897, την ίδια όμως έκπληξη δέχεται και ο ιστορικός που διερευνά το θέμα. Και θα ήταν πολύ εύκολο να διολισθήσει κάποιος προς την άποψη ότι έχουμε να κάνουμε με μία έκρηξη πολεμικού πάθους ή εθνικιστικού μένους, πράγμα που φυσικά δεν συμβαίνει. Υπάρχει ένας συνειρμός σ' όλα αυτά και το υπό μελέτη φαινόμενο, δηλαδή η ίδρυση και δράση της "Πανεπιστημιακής Φάλαγγας", δεν είναι αυθύπαρκτο και αυτοφυές, αλλά έχει ρίζες στο παρελθόν και προεκτάσεις στο μέλλον, στην πριν και μετά από αυτό χρονική περίοδο, και τυπικά ανήκει στην ιστορία του φοιτητικού κινήματος, του οποίου αποτελεί μίαν από τις λαμπρότερες σελίδες. Άρα δεν μπορούμε να το μελετήσουμε σαν ένα μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά σαν συνέχεια και σαν κρίκο μιας διαδοχής.1

ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ

Μόνο μέσα από την έρευνα για την καθολική πορεία και δράση του φοιτητικού σώματος μπορεί ο ερευνητής να αντιληφθεί ότι τα ένοπλα φοιτητικά σώματα της περιόδου 1862-1897 έχουν μια διττή όψη: διαχρονική και παράλληλα μοναδική. Διαχρονική γιατί τόσο στην πριν από αυτά περίοδο, όσο και στην μετέπειτα, υπήρξαν παρόμοια σώματα, αλλά με τις επιμέρους διαφορές τους, και μοναδική γιατί οι αιτίες που τα δημιούργησαν υπήρξαν πολύ ειδικές, ιδωμένες τόσο από ελληνική σκοπιά όσο και παγκόσμια. Δε γνωρίζουμε 

———————

1. Βλέπε γενικά για το θέμα Χρήστος Δ. Λάζος, Ελληνικό Φοιτητικό Κίνημα 1821-1973, Αθήνα 1987. 

Σελ. 247
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/248.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

πουθενά, στη παγκόσμια ιστορία, πανεπιστημιακό ίδρυμα να εσύστησε μάχιμο πανεπιστημιακό σώμα από καθηγητές και φοιτητές. Και το φαινόμενο παραμένει μοναδικό ακόμη και για τα ελληνικά δεδομένα.

Για την περίοδο 1821-1861, έχουμε την παρουσία και δράση του "Ιερού Λόχου"2 και αργότερα την "Ελληνική Λεγεώνα των Εθνικοτήτων", που τα περισσότερα μέλη της ήταν φοιτητές, που μαζί με άλλους Έλληνες πήραν μέρος στις πολεμικές επιχειρήσεις των Γαριβαλδινών εθελοντικών σωμάτων υπέρ της ιταλικής ενοποίησης.3 Για την μετά το 1897 περίοδο έχουμε στα 1909 την ίδρυση της "Πανεπιστημιακής Ενώσεως", που συγκρότησε φοιτητική φάλαγγα 62 ατόμων και αγωνίστηκε στο πλευρό της επανάστασης του Ζορμπά στο Γουδί το 1909,4 την "Παμφοιτητική Δημοκρατική Νεολαία", η οποία σύσσωμη, με 5.500 μέλη, οπλίστηκε και υπερασπίσθηκε τη Δημοκρατία, όταν στις 21 Οκτωβρίου 1923 ξέσπασε βασιλικό πραξικόπημα,5 και τέλος, στα 1944, έχουμε την παρουσία του "Λόρδου Μπάυρον", μάχιμου φοιτητικού λόχου του ΕΛΑΣ, που έλαβε μέρος σε συγκρούσεις κατά των Γερμανών και διαλύθηκε μετά το Δεκέμβριο του 1944.6 Όμως και μέσα στα όρια της περιόδου που εξετάζουμε, στα 1866, όταν ξέσπασε η επανάσταση στην Κρήτη, φοιτητές πολέμησαν εκεί μαζί με γαριβαλδινούς εθελοντές, συγκροτημένοι σε σώμα 130 ανδρών κάτω από τις διαταγές του ανθυπολοχαγού Λεονταρίδη.7

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΤΟΥ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ

Αν ο "Ιερός Λόχος" υπήρξε παράγωγο της πνευματικής ανάπτυξης του Ελληνισμού στην πριν του 1821 περίοδο, άλλο τόσο και η "Πανεπιστημιακή Φάλαγγα" υπήρξε παράγωγο της πνευματικής ανόδου του ελεύθερου ελληνικού κράτους, αφού όπως ομολογήθηκε "... Το Πανεπιστήμιον παρήγαγε την

———————

2. Βλ. Κωνσταντίνος Κ. Ράδος, Ο Ιερός Λόχος και η εν Δραγατσανίω μάχη, Αθήνα 1917· Ι. Φιλήμων, Δοκίμιον ιστορικόν περί της Φιλικής Εταιρείας, Ναύπλιο 1833· Γ. Λάιος, Ανέκδοτες επιστολές και έγγραφα του 1821. Ιστορικά δοκουμέντα από τα αυστριακά αρχεία, Αθήνα 1958.

3. Για το όλο θέμα της ελληνοϊταλικής συνεργασίας στα χρόνια αυτά βλ. την αξιόλογη μελέτη του Αντώνη Λιάκου, Η Ιταλική ενοποίηση και η Μεγάλη Ιδέα, Αθήνα 1985, όπου υπάρχουν εκτεταμένες αναφορές. Βλ. επίσης Χρήστος Δ. Λάζος, Έλληνες στα Λαϊκά Απελευθερωτικά Κινήματα, Αθήνα 1983, σ. 121-147· του ίδιου, "Έλληνες Γαριβαλδινοί", π. Ιστορία εικονογραφημένη, τχ. 180, Ιούνιος 1983, σ. 102-107.

4. Βλ. γενικά Παν. Κ. Τσιτσίλιας, Η Επανάστασις τον 1909 και η "Πανεπιστημιακή Ένωσις", Αθήνα 1964.

5. Βλ. Γρηγόρης Δαφνής, Η Ελλάς μεταξύ δύο πολέμων, τ. Α', σ. 110-160 γενικά.

6. Βλ. Φοίβος Τσέκερης, "Ο ΕΛΑΣ της σπουδάζουσας", π. Εθνική Αντίσταση, συλλογή 35η, Μάης 1983, σ. 28

7. Βλ. Λεωνίδας Καλλιβρετάκης, "Οι Γαριβαλδινοί στην Κρητική επανάσταση του 1866", Τα Ιστορικά, τχ. 5, Ιούνιος 1986, σ 121-138.

Σελ. 248
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/249.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Επανάστασιν". Εγώ θα έλεγα ότι η Επανάσταση παρήγαγε το Πανεπιστήμιο... άρα υπάρχει ένας άρρηκτος δεσμός ανάμεσα στα δύο: γνώση και επανάσταση, τα οποία αναπαράγουν άλληλα σε μια αέναη κίνηση.

Πολιτικές και κοινωνικές ζυμώσεις που λαβαίνουν χώρα στο ελληνικό κράτος στη διάρκεια της οθωνικής περιόδου οδηγούν σταδιακά στην κατάλυση της Βαυαροκρατίας και της βασιλείας του Όθωνα στα 1862. Κοινό αίτημα στη διάρκεια των αντιοθωνικών αγώνων η σύσταση της Εθνοφυλακής,8 που σύμφωνα με τις απόψεις των ελληνικών αλυτρωτικών κύκλων θα έπαιζε σημαντικό ρόλο στα απελευθερωτικά κινήματα του Ελληνισμού. Την περίοδο αυτή η Μεγάλη Ιδέα οδηγεί τους πάντες και αυτό είναι λογικό. Οι αγώνες για την εδαφική απελευθέρωση και συνένωση του Ελληνισμού πυροδοτούνται από ανάλογα κινήματα στην Ιταλία, Γαλλία ή τους Ρωσοτουρκικούς πολέμους. Η συμμετοχή πολλών Ελλήνων στα κινήματα αυτά τονίζει το γεγονός της πιεστικότητας προς το οθωνικό καθεστώς για μια αποδοχή των απελευθερωτικών αιτημάτων της αντιπολίτευσης και όχι μόνον αυτής. Μοχλός της αντιπολιτευτικής δράσης είναι η φοιτητική νεολαία και γενικά η "Χρυσή Νεολαία" της εποχής, που δεν άργησε να γίνει ο γνησιότερος εκφραστής των μεγαλοϊδεατικών διεκδικήσεων. Η παράδοση συμβάλλει σ' αυτό, τα παραδείγματα γύρω-γύρω συντηρούν το αναμμένο καζάνι και όταν το πλήρωμα του χρόνου φτάσει, τότε... τότε φτάνει η ώρα της "Πανεπιστημιακής Φάλαγγας".

Η ΣΥΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΔΡΑΣΗ ΤΗΣ "ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗΣ ΦΑΛΑΓΓΑΣ"

Με την πτώση του Όθωνα η επιθυμία των φοιτητών για τη σύσταση της Εθνοφυλακής θα ικανοποιηθεί με τον ιδανικότερο τρόπο. Η Προσωρινή Κυβέρνηση, διά στόματος του υπουργού Παιδείας Επ. Ε. Δεληγεώργη, δικαιώνει τους αγώνες των φοιτητών και ομολογεί τον τεράστιο ρόλο του Πανεπιστημίου: "[...] Η Πατρίς ευγνωμονεί προς το ιερόν τούτο τέμενος των γραμμάτων. Το Πανεπιστήμιον δεν διέδωκε μόνον τα γράμματα εις την Ανατολήν, αλλά και ανέθρεψε πολιτικώς την Ελληνικήν νεολαίαν και ενέσταξεν εις τας καρδίας αυτής το αίσθημα της αντιστάσεως προς τους εχθρούς της ευνομίας. Μετά εικοσιπενταετηρίδα δε το Πανεπιστήμιον, την ανατροφήν του Έθνους επιμελούμενον, παρήγαγε την Επανάστασιν".9 Και ο Πρύτανης

———————

8. Βλ. Ε. Κυριακίδης, Ιστορία του Νεωτέρου Ελληνισμού, τ. Β', σ. 98-110, όπου παρατίθεται όλο το υπόμνημα που υποβάλλει ο Κ. Κανάρης προς τον Όθωνα, όταν ο τελευταίος τον κάλεσε στις 12 Ιαν. 1861 και του ανέθεσε την πρωθυπουργία. Εκεί αναφέρεται εκτεταμένα το θέμα της Εθνοφυλακής.

9. Βλ. Επ. Δεληγεώργης, Τοις Φοιτηταίς του Εθνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1863, σ. 3, όπου υπάρχει επιστολή του υπουργού Παιδείας Ε.Δ. προς τον Πρύτανη του Πανεπιστημίου.

Σελ. 249
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/250.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Πέτρος Παπαρρηγόπουλος θα ανταπαντήσει ότι: "Το Πανεπιστήμιον σεμνύνεται ότι τα μέγιστα συνετέλεσεν εις την κατάργησιν συστήματος, όπερ επί τριακονταετίαν κατέθλιβε τα στήθη του Έθνους".10

Σε λίγο άρχεται και η έμπρακτη απόδειξη της ευγνωμοσύνης της Πολιτείας προς το Πανεπιστήμιο και τους φοιτητές· στις 21 Σεπτεμβρίου 1862 δημοσιεύεται το ακόλουθο ψήφισμα της Προσωρινής Κυβερνήσεως:

"Θέλοντες να θεραπεύσωμεν την μεγίστην βλάβην της σπουδαζούσης νεολαίας, ην κατεδίκασε το παρελθόν να διάγη βίον αντίθετον προς τον προορισμόν του ελευθέρου πολίτου και επιβλαβή εις τας σπουδάς του μαθητού, επί τη προτάσει του Υπουργού της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως ακούσαντες και την γνώμην των υπουργών της Επικρατείας

Ψηφίζομεν

Άρθρον 1ον. Προς άσκησιν των εν τοις δημοσίοις εκπαιδευτηρίοις φοιτώντων εισάγεται εις μεν το Εθνικόν Πανεπιστήμιον η οπλασκία εις δε τα κατώτερα εκπαιδευτήρια η γυμναστική.

Άρθρον 2ον. Οι φοιτηταί του Πανεπιστημίου θέλουσι γυμνάζεσθαι την οπλασκίαν εις τεταγμένας ημέρας και ώρας, αίτινες ορίζονται εν τω Ακαδημαϊκώ προγράμματι, αποτελούσι δε μετά των καθηγητών και υφηγητών την Φάλαγγα του Ελληνικού Πανεπιστημίου.

Άρθρον 3ον. Ο οργανισμός της φάλαγγος ψηφίζεται υπό της Συγκλήτου, αλλ' οι αξιωματικοί και υπαξιωματικοί αυτής εκλέγονται κατ' έτος υπό της φάλαγγος, οι μεν λοχαγοί εκ των καθηγητών και υφηγητών οι δε λοιποί εκ των φοιτητών.

Άρθρον 4ον. Η φάλαγξ του Πανεπιστημίου δεν υποχρεούται να εκτελή την υπηρεσίαν της Εθνοφυλακής ή άλλο οιονδήποτε καθήκον δημοσίας δυνάμεως· οι δε αποτελούντες αυτήν άνδρες απαλλάσσονται παντός είδους στρατολογίας και της υποχρεώσεως του υπηρετείν ως εθνοφύλακες. Οφείλει όμως να συμπράττη εις τας νενομισμένας γενικάς ασκήσεις και παρατάξεις της εθνοφυλακής των δήμων Αθηνών και Πειραιώς προσκαλουμένη παρά του υπουργείου της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, αιτήσει του υπουργού των Εσωτερικών [...]

Αρθρον 6ον [...] β) Η φάλαγξ θέλει διοικείσθαι υπό αξιωματικού του τακτικού στρατού, διοριζομένου, τη προτάσει των υπουργών των Στρατιωτικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, παρά της Κυβερνήσεως και θέλει υπάγεσθαι εις την ανωτέρω διοίκησιν του αρχηγού της Εθνοφυλακής [...]".11

———————

10. Βλ. Εφημερίς των Φιλομαθών, 21 Νοέμ. 1862, όπου παρατίθεται η απάντηση του Πρύτανη Π. Παπαρρηγόπουλου προς τον υπουργό Παιδείας.

11. Επ. Δεληγεώργης, ό.π., σ. 7.

Σελ. 250
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/251.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ο Ι. Πανταζίδης δίνει μίαν άλλη διάσταση στην ανάγκη για τη δημιουργία της φάλαγγας· γράφει: "Αι ολίγαι ανά τας οδούς κατά τας πρώτας ημέρας αταξίαι των στρατιωτών ή άλλων φαύλων στοιχείων της κοινωνίας ενέπνευσαν φόβους χειροτέρων εγκλημάτων εις πάντας τους εντίμους και φιλησύχους πολίτας. Τότε λοιπόν η Σύγκλητος του Πανεπιστημίου, ορθώς σκεπτομένη, απεφάσισε να μεταχειρισθή την εις αυτό φοιτώσαν νεολαίαν ήτις ομολογουμένως είχε και σωματικήν και ηθικήν ρώμην, εις το αναγκαιότατον έργον της φρουρήσεως της πόλεως".12

Γενικά, όλος ο τύπος της εποχής δέχτηκε με ενθουσιώδη και εγκωμιαστικά σχόλια το γεγονός και την παρουσία του σώματος στους αθηναϊκούς δρόμους, ενώ ο κόσμος αισθανόταν ιδιαίτερη ευχαρίστηση στην εμφάνισή του, που διοικούμενο με σωφροσύνη από τον Π. Κορωναίο πέτυχε να επιβάλει όχι μόνο την τάξη μέσα στην πόλη αλλά και να σταματήσει τις εχθροπραξίες ανάμεσα στις αντίπαλες πολιτικές παρατάξεις -Πεδινούς και Ορεινούς- και να επιβάλει μεταξύ τους εκεχειρία. Είναι πολύ εύκολο να διαπιστώσει κάποιος την κοινή αποδοχή του πνευματικού αυτού ένοπλου σώματος, που έφερε τη σφραγίδα του ανώτερου εκπαιδευτικού ιδρύματος της χώρας.13 Και αυτό συνέβη γιατί γενική ήταν και η αποδοχή του Ιδρύματος σαν φορέα πνευματικής ανάτασης, ηθικής ακεραιότητας και πολιτικής ανιδιοτέλειας: ήταν το Πανεπιστήμιο της Ελλάδας, το μοναδικό πνευματικό κέντρο σε μια μείζονα περιοχή, που περιλάμβανε όλα τα σημερινά Βαλκάνια, την Οθωμανική Αυτοκρατορία και φυσικά όλο τον υπόδουλο ελληνικό χώρο. Και κάτω από το πρίσμα αυτό αντιλαμβανόμαστε το τραγικό λάθος του Ιωάννη Καποδίστρια που υπήρξε σαφέστατα αντίθετος προς την ίδρυσή του, άσχετα αν σήμερα αποκαλείται τιμητικά "Καποδιστριακό".

Με πολύ ενθουσιασμό Σύγκλητος, καθηγητές και φοιτητές του Πανεπιστημίου επιμελήθηκαν του τόσο ωραίου έργου της δημιουργίας της "Πανεπιστημιακής Φάλαγγας". Στην αρχή απαρτίσθηκε από 600 φοιτητές που αποτέλεσαν πέντε λόχους και το δεύτερο χρόνο από 840 φοιτητές που αποτέλεσαν έξη λόχους των 120-150 ανδρών. Τα στοιχεία που διαθέτουμε μας παρέχουν πλήρη κατάλογο, τόσο των αξιωματικών της Φάλαγγας, που απαρτίσθηκε από το σώμα των καθηγητών-υφηγητών του Πανεπιστημίου, όσο και των βαθμοφόρων του στρατού που υπηρέτησαν σ' αυτή.

Ο λοχαγός Ιωάννης Ζουμπούλης ορίστηκε και παρέμεινε διοικητής της Φάλαγγας μέχρι τις 28 Φεβρουαρίου 1863, όταν το υπουργείο Δημοσίας Εκπαιδεύσεως διόρισε στη θέση του τον Αλ. Πραΐδη. Ο Ιωάννης Ζουμπούλης

———————

12. Βλ. Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της Πεντηκονταετηρίδος του Πανεπιστημίου Αθηνών, σ. 154.

13. Ε. Κυριακίδης, ό.π., σ. 227.

Σελ. 251
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/252.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

υπήρξε ένας από τους καλύτερους αξιωματικούς του στρατού, γεμάτος ζήλο για την πατρίδα του, συνετός, χρηστός και ακάματος. Διοίκησε τη Φάλαγγα για έξη περίπου μήνες και την εκπαίδευσε τόσο άριστα ώστε έφτασε να εκτελεί μέχρι και γυμνάσια τάγματος.14 Ο λοχαγός Ι. Ζουμπούλης, εκτός του επαίνου που δέχθηκε από τον Πρύτανη Π. Παπαρρηγόπουλο, επαινέθηκε και από τη Σύγκλητο του Πανεπιστημίου15 για τη σύνεση με την οποία εδιοίκησε τη Φάλαγγα. Εκτός αυτού, σ' ένδειξη ευγνωμοσύνης η Σύγκλητος του χάρισε ένα ξίφος, που πάνω στη λεπίδα του υπήρχε γραμμένη με χρυσά γράμματα η επιγραφή: "Εθνικόν Πανεπιστήμιον Ιωάννη Ζουμπούλη συνετώς διοικήσαντι την Φάλαγγα τιμής μαρτύριον".16

Με την αντικατάσταση του διοικητή της Φάλαγγας, συνεχίστηκε από τον Αλ. Πραΐδη το ωραίο έργο του Ι. Ζουμπούλη. Ο Αλ. Πραΐδης ήταν ένας από τους αρίστους νεαρούς αξιωματικούς του Πυροβολικού που εκτέλεσε τα διοικητικά του καθήκοντα με ευσυνειδησία, ανελλιπώς μέχρι το τέλος του σπουδαστικού έτους, οπότε όλοι οι άνδρες της Φάλαγγας πήγαν στα σπίτια τους και το σώμα διαλύθηκε για να ανασυνταχθεί τον επόμενο χρόνο.

Η εκ νέου ανασύσταση της "Πανεπιστημιακής Φάλαγγας" ήταν πολύ καλύτερη της πρώτης. Εσυστήθηκαν έξη λόχοι, αντί των πρώτων πέντε, με 18 αξιωματικούς, 72 υπαξιωματικούς και 720 στρατιώτες, σύνολο 816 ανδρών, που ισοδυναμούσε με σώμα ίσο προς τάγμα πεζικού. Η πολιτική όσο και στρατιωτική εμφάνισή του ήταν τέλεια· η δραστηριότητα που έδειξε η Πρυτανεία είχε αμειφθεί με τους καλύτερους καρπούς. Όπως ανακοίνωσε ο Πρύτανης Κωνσταντίνος Φρεαρίτης, το σύνολο σχεδόν των φοιτητών, 840 στους 1070, είχε ενσωματωθεί στη Φάλαγγα.

Όμως η διοργάνωση και κατάρτιση των φοιτητών σε στρατιωτικό σώμα τέλεια ή σχεδόν τέλεια οπλισμένο και με ομοιόμορφη στολή απαίτησε πολλούς κόπους και προσπάθειες που καταβλήθηκαν από κοινού τόσο από τους καθηγητές-φοιτητές όσο και από τη φιλότιμη συμπαράσταση της ιδιωτικής πρωτοβουλίας. Αλλά κυρίως στους δύο πρυτάνεις, Π. Παπαρρηγόπουλο (1862-1863) και Κωνσταντίνο Φρεαρίτη (1863-1864) οφείλονται πολλά για την υλοποίηση αυτής της ιδέας. Ο Κ. Φρεαρίτης ήταν ο πρώτος που, στη διάρκεια της Οθωνικής περιόδου, έρριξε την ιδέα της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας, σαν ενός σώματος ενταγμένου στη δύναμη της Εθνοφυλακής αλλά όμως ανεξάρτητου από αυτή. Η πρότασή του είχε σχολιαστεί άσχημα τότε από πολλούς και μερικοί δε δίστασαν να τον χαρακτηρίσουν σαν "ταραξία". Όταν δε τα πολιτικά πράγματα στο θέμα της δυναστείας εξελίσσονταν δυναμικά και οι οιωνοί

———————

14. Πρυτανικός λόγος Π. Παπαρρηγόπουλου, 1862-63, σ. 5

15. Πρακτικά της Συγκλήτου, 20 Φεβρ. 1863.

16. Βλ. εφ. Παλιγγενεσία, 9 Δεκ. 1863.

Σελ. 252
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/253.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

έδειχναν ότι πλησίαζε η επανάσταση, ο Κ. Φρεαρίτης με τον τότε Γραμματέα του Πανεπιστημίου μελετούσαν σχέδια για τη δημιουργία του σώματος, ώστε να είναι έτοιμα όταν θα έφτανε η στιγμή. Η πρόβλεψη του Κ. Φρεαρίτη βγήκε πέρα για πέρα αληθινή και αυτοί που είχαν ολιγωρήσει στο θέμα της Φάλαγγας ξεπεράστηκαν από τα γεγονότα.17

Με το νέο σπουδαστικό έτος παρατηρήθηκε μια μεγάλη συρροή νέων φοιτητών προς το Πανεπιστήμιο που ήταν μεγαλύτερη κατά 18% της προηγούμενης χρονιάς, η οποία σε σχέση με την προηγούμενη από αυτή είχε μια αυξημένη συρροή κατά 98%. Συγκεκριμένα, το ακαδημαϊκό έτος 1861-62 γράφτηκαν 158 νέοι φοιτητές. Το 1862-63 γράφτηκαν 300 νέοι φοιτητές και το 1863-64 γράφτηκαν 355 φοιτητές, αριθμός μεγάλος που θα υπερκεραστεί δέκα χρόνια αργότερα, δηλαδή το ακαδημαϊκό έτος 1873-74, και μάλιστα με μικρό αριθμό διαφορά.

Αυτό συνέβη λόγω της μεγάλης φήμης που είχε αποκτήσει τόσο το Πανεπιστήμιο, όσο και η Φάλαγγα, κυρίως αυτή. Έτσι οι φοιτητές του Πανεπιστημίου έφτασαν τους 1070, γεγονός που επέτρεψε τη δημιουργία των έξη λόχων της Φάλαγγας.

ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΦΑΛΑΓΓΑΣ ΚΑΙ Η ΔΙΑΛΥΣΗ ΤΗΣ

Φαίνεται όμως ότι κατά του σώματος αυτού υπήρχαν κακές προθέσεις, αφού μετά από λίγο διάστημα τόσο η Κυβέρνηση όσο και η αντιπολίτευση προσπάθησαν να προσεταιρισθούν τον αρχηγό της Φάλαγγας και να τον κάνουν υποχείριό τους. Οι προσπάθειες της Πρυτανείας, από την άλλη μεριά, είχαν στόχο τους την παραμονή της διοίκησης του σώματος στη Σύγκλητο του Πανεπιστημίου. Αν επιτυγχανόταν κάτι τέτοιο, η διάσπαση της Φάλαγγας θα ήταν αδύνατη, ενώ αν ο διοικητής της ήταν κάποιος τοποθετημένος πολιτικά υπέρ της μιας ή της άλλης ομάδας τα πάθη θα οξύνονταν μεταξύ των φοιτητών και μοιραία θα οδηγούσαν στη διάλυση. Φαίνεται ότι οι πιέσεις ήταν πολύ μεγάλες· ο Πρύτανης Φρεαρίτης αναφέρει ότι η Φάλαγγα ήταν "πανταχόθεν υποβλεπομένη", αλλά παρ' όλες τις αντιξοότητες οι προσπάθειες που κατέβαλε καρποφόρησαν για ένα διάστημα. Παράλληλα ο Κ. Φρεαρίτης, προβλέποντας ότι η μελλοντική εκλογή του διοικητή της Φάλαγγας θα γινόταν αφορμή επεισοδίων, προσπάθησε με κατάλληλες ενέργειες να τ' αποφύγει. Στα πλαίσια των ενεργειών του αυτών έστειλε, στον τότε υπουργό Παιδείας Αθ. Πετσάλη, επιστολή με ημερομηνία 14 Ιανουαρίου 1864, όπου του ανέφερε όλα όσα σκεφτόταν και φοβόταν ότι θα συμβούν. Όμως, ο υπουργός Παιδείας δεν έλαβε 

———————

17. Πρυτανικός λόγος Κωνσταντίνου Φρεαρίτη, 1863-1864, σ. 40-41.

Σελ. 253
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/254.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

καθόλου υπόψη του την αναφορά του Πρύτανη, αλλά την κράτησε κλειδωμένη στο συρτάρι του γραφείου του.

Και αυτά που φοβόταν ο Πρύτανης έγιναν· οι πολιτικές ίντριγκες οδήγησαν την κατάσταση σ' αδιέξοδο με αποτέλεσμα το τόσο ωραίο αυτό φοιτητικό σώμα να φτάσει στη διάλυση. Πολλοί γι' αυτό κατηγόρησαν τον Πρύτανη Φρεαρίτη, ίσως γιατί έβλεπαν ότι οι σωστές του απόψεις για την ανεξαρτησία της Φάλαγγας δεν εξυπηρετούσαν τις πολιτικές βλέψεις τους. Το αποτέλεσμα ήταν ότι στις 18 Ιουνίου που έγινε η εκλογή του διοικητή του σώματος ήταν τόση η ασυνεννοησία, η κομματική αλλοφροσύνη και η παθιασμένη ατμόσφαιρα ώστε το πράγμα εκτραχηλίστηκε. Ο κομματισμός επικράτησε της ιδέας, γεγονός που άφησε να επιπλεύσουν τα πάθη και όχι το γενικότερο συμφέρον. Ο Πρύτανης Φρεαρίτης αντιστεκόταν με θάρρος: "Επιμένω δε κύριοι, λέγων και σήμερον μετά πεποιθήσεως, ότι την Φάλαγγα του Πανεπιστημίου διωργανισμένην ως δει, ισταμένην υπό την άμεσον ηθικήν και πολιτικήν διοίκησιν του Πρυτάνεως και της ακαδημαϊκής συγκλήτου, έχουσαν δε προγυμναστήν άξιωματικόν τινα πεπαιδευμένον οιονδήποτε του στρατού, ου το έργον εστίν αποκλειστικώς η στρατιωτική των νέων διδασκαλία, κατά μόνας τας Κυριακάς και εορτάς, έσται ου μόνον πολυειδώς τη νεολαία ωφέλιμος, αλλά και πολιτικώς αναγκαία ως το αειθαλές και ακμαίον φοιτώριον των μελλόντων καθηγεμόνων των προμάχων της όλης πατρίδος".18

Κατά τη διάρκεια της εκλογής εκείνης, που τελικά δεν τελείωσε, έλαβαν χώρα μικροεπεισόδια, που όξυναν ακόμη περισσότερο την ήδη τεταμένη κατάσταση. Την παράλογη, και ίσως σκόπιμα δημιουργημένη αυτή ανωμαλία, βλέποντας ο Πρύτανης θεώρησε αναγκαίο να διαλύσει τη Φάλαγγα παρά να τοποθετηθεί σ' αυτήν αρχηγός οποιοσδήποτε στρατιωτικός που θα τον καθοδηγούσε κάποια παράταξη. Σύγχυση, αντεγκλήσεις, μικροεπεισόδια, φωνές, απειλές δημιουργήθηκαν αλλά τελικά οι φοιτητές κατέθεσαν τα όπλα, διατηρώντας τα εμβλήματα και τη σημαία του πανεπιστημιακού σώματος. Η απόφαση του Πρύτανη ήταν πέρα για πέρα σωστή γιατί απέβλεπε στην ανεξαρτησία του Πανεπιστημίου, σαν αυτοτελούς και αυθύπαρκτου συνόλου, στην ελευθερία των κινήσεών του και των πράξεών του, που θα γίνονταν κάτω από το σκεπτικό της πανεπιστημιακής ιδέας. Με λίγα λόγια, προπαγάνδιζε την πανεπιστημιακή ασυλία, τόσο στον πνευματικό χώρο όσο και στον γενικότερο κοινωνικό-πολιτικό.

Διαλύθηκε φυσικά η Φάλαγγα αλλά η ιδέα έμεινε και ρίζωσε. Στις περιπέτειες των ετών 1873-74, το αίτημα για την επανασύστασή της αναθερμαίνεται και στους απελευθερωτικούς αγώνες 1877-78 για την προσάρτηση

———————

18. Ό.π., σ. 43-45.

Σελ. 254
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/255.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

της Θεσσαλίας, η ιδέα της οδηγεί τους φοιτητές στο πεδίο της μάχης όπου αφήνουν πολλούς νεκρούς.19

Στη διάρκεια των επεισοδίων που έμειναν γνωστά σαν "Γαλβανικά", εξαιτίας του καθηγητή Ιουλίου Γαλβάνη, οπότε έχουμε και την πρώτη στην ιστορία του Πανεπιστημίου κατάληψή του, οι έγκλειστοι φοιτητές, βρίσκοντας στα υπόγεια του Ιδρύματος τις σημαίες και τις στολές της Φάλαγγας, την ξανασυστήνουν, και με τη λήξη του "Γαλβανικών" το ένοπλο αυτό φοιτητικό σώμα κατεβαίνει εθελοντικά να πολεμήσει στην κρητική επανάσταση που είχε ξεσπάσει. Εκεί και αποδεκατίσθηκε αφού το ένα τρίτο των φοιτητών έπεσαν "...τοις κείνων ρήμασι πειθόμενοι".20

Τι να πρωτοθαυμάσουμε; τους φοιτητές που "κατέθεσαν" την πνευματική και σωματική τους υπόσταση για την ελευθερία της πατρίδας ή το ίδρυμα του Πανεπιστημίου που εμφορούσε στο φοιτητικό σώμα παρόμοιες αρχές; Μεγάλο το δίλημμα και μεγάλη η προσφορά και των δύο. Όμως επειδή η ελευθερία αποτελεί ώριμο φρούτο του πνεύματος, επειδή το πνεύμα χρειάζεται κάποιο λίκνο για να τραφεί και ν' αποδώσει καρπούς και επειδή την περίοδο εκείνη τέτοιο λίκνο ήταν μόνο το Πανεπιστήμιο, στέργουμε, μικροί εμείς, ν' αποτίσουμε φόρο τιμής στο Πνεύμα και στο γνωστό "Θέλει αρετή και τόλμη η Ελευθερία" να προσθέσουμε: θέλει και γνώση για να παραμείνει η ελευθερία σ' έναν τόπο. Και η γνώση πηγάζει από το Πανεπιστήμιο.

———————

19. Βλ. Π.Γ. Πολίτης, Απομνημονεύματα περί της τελευταίας εν Θεσσαλία επαναστάσεως, σ. 11-12.

20. Βλ. Διονύσιος Π. Μαρκόπουλος, Η εξέγερσις των Φοιτητών εν Αθήναις και η δράσις της Φοιτητικής Φάλαγγος εν Κρήτη κατά το 1897, Καλαμάτα 1903.

Σελ. 255
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/256.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 256
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/257.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

LES ÉTUDIANTS BULGARES À L'UNIVERSITÉ D'ATHÈNES

NADJA DANOVA

La décennie où fut fondée et commença à fonctionner l'Université d'Athènes englobe les années qui marquèrent un tournant décisif dans le développement des relations culturelles bulgare-grecques. Ce sont les années qui virent la naissance et l'évolution du problème national d'une Église bulgare autonome, problème qui joua un rôle de facteur fondamental déterminant l'attitude des Bulgares envers les institutions d'enseignement grecques. Afin de mieux comprendre la profondeur de ce tournant qui nous aidera à expliquer l'intérêt des Bulgares du XIXe siècle pour l'enseignement dispensé par l'Université d'Athènes, je me permettrai d'esquisser les principales tendances dans les relations culturelles bulgaro-greques pendant la période avant les années 30 du XIXe siècle.

La langue et la culture grecques qui avaient pénétré dans la vie des Bulgares au Moyen âge, ont connu, sous la domination ottomane, une diffusion encore plus grande grâce au pouvoir ecclésiastique commun dont le haut clergé était recruté parmi les personnes de nationalité grecque. Dans les plus importantes villes bulgares, la langue grecque s'était imposée pour la célébration de l'office. Les Codes et la correspondance des métropoles à Târnovo, Sofia et Plovdiv étaient écrits en grec, ainsi que la documentation des municipalités et des corporations des artisans. Le grec avait pénétré parmi les Bulgares à la suite des contacts qui s'étaient établis entre les Grecs et les Bulgares dans le domaine de la vie économique, à la suite aussi des activités des représentants de la communauté ethnique grecque dans presque tous les centres économiques, culturels et politiques en Bulgarie et dans les Balkans en général.

17

Σελ. 257
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/258.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Étant donné que le développement des rapports bourgeois au sein de la société grecque au XVIIIe et au début du XIXe siècle était relativement plus avancé, les représentants de la bourgeoisie bulgare dont les positions étaient encore faibles, avaient adopté, d'une manière ou d'une autre, la langue et la culture grecques. Pour les artisans bulgares et les anciens producteurs agricoles, l'adoption de la culture grecque signifiait le passage à une nouvelle catégorie sociale. La correspondance des nombreux commerçants bulgares se faisait en grec. Une étape logique dans le développement de l'intelligentsia bulgare était le passage de certains de ses représentants par les établissements d'enseignement grecs à l'étape initiale du réveil national quand le système éducatif grec était à un niveau plus élevé. Un témoignage important du rôle de la culture grecque à cette étape-là du développement de l'intelligentsia bulgare consistent les catalogues des bibliothèques des instituteurs, des hommes de lettres et des commerçants bulgares, qui font voir que jusqu' aux années 60 du XIXe siècle, prédominaient les livres en langue grecque. Il faut noter que les tout premiers livres en langue bulgare étaient des traductions du grec. Les premières traductions aussi des ouvrages d'auteurs français, allemands et anglais étaient faites à partir de leurs publications grecques.

Ce rôle de la langue et de la culture grecque avait acquis une importance particulière au cours de l'époque où l'intelligentsia bulgare faisait appel à «l'expérience grecque» lors de la formulation et de la propagation des principes des Lumières dans le milieu bulgare, les mêmes principes qui vont jouer le rôle d'arme idéologique des nouvelles forces sociales dans la lutte contre l'ordre social et politique existant. Sous ce rapport, il faut souligner l'importance considérable de l'œuvre de Koraïs, Koumas, Missiodakas, Psalidas, Konstandas et Filippidis pour les Bulgares dans leurs efforts de créer une langue littéraire moderne et une école laïque, dans leur lutte pour la confirmation des nouvelles idées, des nouvelles connaissances positives. Les Bulgares tiraient des ouvrages de Koraïs, de Farmakidis et de Vamvas des arguments pour leur critique dirigée contre le haut clergé orthodoxe dans la lutte pour la création d'une Église nationale. L'expérience grecque était à la base de la formation des conceptions des Bulgares concernant le gouvernement de l'État et les rapports sociaux d'un type nouveau, Koraïs étant le maître unanimement reconnu pour les Bulgares aux idées les plus radicales. N'oublions pas le rôle spécifique de l'Antiquité grecque qui, à l'époque du réveil national des Bulgares, avait largement contribué à l'expansion de la langue grecque. Les Bulgares y puisaient des

Σελ. 258
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 239
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    στα πρόσωπα των οποίων διαβάζονται οι αμφιλεγόμενες σχέσεις Κράτους και Εθνικής Τράπεζας. Υπήρξαν από τους περιούσιους και δυστυχείς, που χρειάστηκε να συνδυάσουν ρόλους φαινομενικά αντίθετους, αφού περνώντας επανειλημμένα από τον ιδιωτικό στον δημόσιο τομέα και αντίστροφα, ήταν την μια διοικητές και την άλλη υπουργοί, άλλοτε περνώντας από το Κράτος προνόμια για την Τράπεζα, άλλοτε δανείζοντας στην κυβέρνηση λεφτά ή κύρος και σοβαρότητα στις διεθνείς συναναστροφές, όπου συχνά εκπροσωπούν το ελληνικό κράτος (και ειδικότερα στα ζητήματα που αφορούν τα δάνεια και χρέη της χώρας). Πολλοί από τους διοικητές είναι καθηγητές στην Νομική, όλοι τους είναι νομομαθείς και όλοι καταλήγουν ειδικοί σε νομικά και οικονομικά ζητήματα και βέβαια τακτικότατα συμμετέχουν σε συμβουλευτικές και νομοθετικές επιτροπές.

    Αλλά ας αφήσουμε αυτά τα τέρατα που συγκέντρωσαν τόσο ποικιλόμορφες εξουσίες και αρμοδιότητες στις υποθετικές τους αντιθέσεις και ας κοιτάξουμε από κοντά τις τεράστιες ποσότητες χαρτιών, τις οποίες η διεύθυνση της Εθνικής έχει την ευγένεια να παραχωρεί στους ερευνητές. Μέσα σ' αυτόν τον όγκο χαρτούρας, μπορούμε κατ' αρχήν να βρούμε τις περιγραφές των Γενικών Συνελεύσεων των Μετόχων. Κοσμικές συναντήσεις κατά κανόνα, τις οποίες ενορχηστρώνει η διοίκηση της Εθνικής. Και όπου οι εκπρόσωποι αυτού του οργανισμού πλαισιώνουν, μεταξύ άλλων, τους καθηγητές εκπροσώπους των Πανεπιστημίων που έχουν μετοχές στην Τράπεζα ή τους καθηγητές που εκπροσωπούν ιδιωτικά συμφέροντα. Αν μη τι άλλο, μια επί πλέον συμβολική ευκαιρία συνεύρεσης.

    Αλλά ας μην ασχοληθούμε άλλο με ευγενικές κοσμικότητες και ας ξαναγυρίσουμε στα χαρτιά μας, που βρίσκονται στο Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας και ας ξαφνιαστούμε τώρα με την, γενικότερα, τεράστια κατανάλωση νομομαθών την οποία κάνει η Τράπεζα, και αυτό από την αρχή της ιστορίας της. Ιστορία, η οποία συμπίπτει χρονολογικά με αυτή της μορφοποίησης του ελληνικού Κράτους, και μεταξύ άλλων της σύνταξης (πράγμα που δεν σημαίνει εφαρμογή) γραφτής νομοθεσίας, κατά το δυτικό πρότυπο... Σύνταξη ποικιλίας νόμων που αφορούν το αστικό δίκαιο, το ιδιωτικό δίκαιο, το εμπορικό δίκαιο, το ναυτικό δίκαιο και άλλα. Αυτή η σύνταξη (η οποία όπως και η εφαρμογή της βέβαια υπήρξε αργή ή και δεν έγινε ποτέ) σε τι συνίσταται ακριβώς; Εν συντομία συνίσταται στο να αποφασίζεται τι είναι πλέον επιτρεπτό και τι παράνομο (νομοθεσία) αλλά κυρίως, να αποφασίζεται επί τόπου και σε καθημερινή βάση, ποιος ανάμεσα σε δύο συγκρουόμενα συμφέροντα έχει το δίκιο με το μέρος του (ή μάλλον τον δικηγόρο ή τον δικαστή). Όταν το επίμαχο αντικείμενο είναι (έμμεσα ή άμεσα) κάποια λεφτά, χωράφια, σπίτια, οικόπεδα αρχίζουμε να υποψιαζόμαστε πως η επέκταση του γεωγραφικού και κοινωνικού πεδίου δράσης της Εθνικής συμπίπτει, όχι