Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 247-266 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/247.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΕΝΟΠΛΑ ΦΟΙΤΗΤΙΚΑ ΣΩΜΑΤΑ (1862-1897)

Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ "ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗΣ ΦΑΛΑΓΓΑΣ"

ΧΡΗΣΤΟΣ Δ. ΛΑΖΟΣ

Εκπλήσσεται ο ακροατής ακούγοντας για την ύπαρξη ενόπλων φοιτητικών σωμάτων στη διάρκεια της περιόδου 1862-1897, την ίδια όμως έκπληξη δέχεται και ο ιστορικός που διερευνά το θέμα. Και θα ήταν πολύ εύκολο να διολισθήσει κάποιος προς την άποψη ότι έχουμε να κάνουμε με μία έκρηξη πολεμικού πάθους ή εθνικιστικού μένους, πράγμα που φυσικά δεν συμβαίνει. Υπάρχει ένας συνειρμός σ' όλα αυτά και το υπό μελέτη φαινόμενο, δηλαδή η ίδρυση και δράση της "Πανεπιστημιακής Φάλαγγας", δεν είναι αυθύπαρκτο και αυτοφυές, αλλά έχει ρίζες στο παρελθόν και προεκτάσεις στο μέλλον, στην πριν και μετά από αυτό χρονική περίοδο, και τυπικά ανήκει στην ιστορία του φοιτητικού κινήματος, του οποίου αποτελεί μίαν από τις λαμπρότερες σελίδες. Άρα δεν μπορούμε να το μελετήσουμε σαν ένα μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά σαν συνέχεια και σαν κρίκο μιας διαδοχής.1

ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ

Μόνο μέσα από την έρευνα για την καθολική πορεία και δράση του φοιτητικού σώματος μπορεί ο ερευνητής να αντιληφθεί ότι τα ένοπλα φοιτητικά σώματα της περιόδου 1862-1897 έχουν μια διττή όψη: διαχρονική και παράλληλα μοναδική. Διαχρονική γιατί τόσο στην πριν από αυτά περίοδο, όσο και στην μετέπειτα, υπήρξαν παρόμοια σώματα, αλλά με τις επιμέρους διαφορές τους, και μοναδική γιατί οι αιτίες που τα δημιούργησαν υπήρξαν πολύ ειδικές, ιδωμένες τόσο από ελληνική σκοπιά όσο και παγκόσμια. Δε γνωρίζουμε 

———————

1. Βλέπε γενικά για το θέμα Χρήστος Δ. Λάζος, Ελληνικό Φοιτητικό Κίνημα 1821-1973, Αθήνα 1987. 

Σελ. 247
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/248.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

πουθενά, στη παγκόσμια ιστορία, πανεπιστημιακό ίδρυμα να εσύστησε μάχιμο πανεπιστημιακό σώμα από καθηγητές και φοιτητές. Και το φαινόμενο παραμένει μοναδικό ακόμη και για τα ελληνικά δεδομένα.

Για την περίοδο 1821-1861, έχουμε την παρουσία και δράση του "Ιερού Λόχου"2 και αργότερα την "Ελληνική Λεγεώνα των Εθνικοτήτων", που τα περισσότερα μέλη της ήταν φοιτητές, που μαζί με άλλους Έλληνες πήραν μέρος στις πολεμικές επιχειρήσεις των Γαριβαλδινών εθελοντικών σωμάτων υπέρ της ιταλικής ενοποίησης.3 Για την μετά το 1897 περίοδο έχουμε στα 1909 την ίδρυση της "Πανεπιστημιακής Ενώσεως", που συγκρότησε φοιτητική φάλαγγα 62 ατόμων και αγωνίστηκε στο πλευρό της επανάστασης του Ζορμπά στο Γουδί το 1909,4 την "Παμφοιτητική Δημοκρατική Νεολαία", η οποία σύσσωμη, με 5.500 μέλη, οπλίστηκε και υπερασπίσθηκε τη Δημοκρατία, όταν στις 21 Οκτωβρίου 1923 ξέσπασε βασιλικό πραξικόπημα,5 και τέλος, στα 1944, έχουμε την παρουσία του "Λόρδου Μπάυρον", μάχιμου φοιτητικού λόχου του ΕΛΑΣ, που έλαβε μέρος σε συγκρούσεις κατά των Γερμανών και διαλύθηκε μετά το Δεκέμβριο του 1944.6 Όμως και μέσα στα όρια της περιόδου που εξετάζουμε, στα 1866, όταν ξέσπασε η επανάσταση στην Κρήτη, φοιτητές πολέμησαν εκεί μαζί με γαριβαλδινούς εθελοντές, συγκροτημένοι σε σώμα 130 ανδρών κάτω από τις διαταγές του ανθυπολοχαγού Λεονταρίδη.7

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΤΟΥ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ

Αν ο "Ιερός Λόχος" υπήρξε παράγωγο της πνευματικής ανάπτυξης του Ελληνισμού στην πριν του 1821 περίοδο, άλλο τόσο και η "Πανεπιστημιακή Φάλαγγα" υπήρξε παράγωγο της πνευματικής ανόδου του ελεύθερου ελληνικού κράτους, αφού όπως ομολογήθηκε "... Το Πανεπιστήμιον παρήγαγε την

———————

2. Βλ. Κωνσταντίνος Κ. Ράδος, Ο Ιερός Λόχος και η εν Δραγατσανίω μάχη, Αθήνα 1917· Ι. Φιλήμων, Δοκίμιον ιστορικόν περί της Φιλικής Εταιρείας, Ναύπλιο 1833· Γ. Λάιος, Ανέκδοτες επιστολές και έγγραφα του 1821. Ιστορικά δοκουμέντα από τα αυστριακά αρχεία, Αθήνα 1958.

3. Για το όλο θέμα της ελληνοϊταλικής συνεργασίας στα χρόνια αυτά βλ. την αξιόλογη μελέτη του Αντώνη Λιάκου, Η Ιταλική ενοποίηση και η Μεγάλη Ιδέα, Αθήνα 1985, όπου υπάρχουν εκτεταμένες αναφορές. Βλ. επίσης Χρήστος Δ. Λάζος, Έλληνες στα Λαϊκά Απελευθερωτικά Κινήματα, Αθήνα 1983, σ. 121-147· του ίδιου, "Έλληνες Γαριβαλδινοί", π. Ιστορία εικονογραφημένη, τχ. 180, Ιούνιος 1983, σ. 102-107.

4. Βλ. γενικά Παν. Κ. Τσιτσίλιας, Η Επανάστασις τον 1909 και η "Πανεπιστημιακή Ένωσις", Αθήνα 1964.

5. Βλ. Γρηγόρης Δαφνής, Η Ελλάς μεταξύ δύο πολέμων, τ. Α', σ. 110-160 γενικά.

6. Βλ. Φοίβος Τσέκερης, "Ο ΕΛΑΣ της σπουδάζουσας", π. Εθνική Αντίσταση, συλλογή 35η, Μάης 1983, σ. 28

7. Βλ. Λεωνίδας Καλλιβρετάκης, "Οι Γαριβαλδινοί στην Κρητική επανάσταση του 1866", Τα Ιστορικά, τχ. 5, Ιούνιος 1986, σ 121-138.

Σελ. 248
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/249.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Επανάστασιν". Εγώ θα έλεγα ότι η Επανάσταση παρήγαγε το Πανεπιστήμιο... άρα υπάρχει ένας άρρηκτος δεσμός ανάμεσα στα δύο: γνώση και επανάσταση, τα οποία αναπαράγουν άλληλα σε μια αέναη κίνηση.

Πολιτικές και κοινωνικές ζυμώσεις που λαβαίνουν χώρα στο ελληνικό κράτος στη διάρκεια της οθωνικής περιόδου οδηγούν σταδιακά στην κατάλυση της Βαυαροκρατίας και της βασιλείας του Όθωνα στα 1862. Κοινό αίτημα στη διάρκεια των αντιοθωνικών αγώνων η σύσταση της Εθνοφυλακής,8 που σύμφωνα με τις απόψεις των ελληνικών αλυτρωτικών κύκλων θα έπαιζε σημαντικό ρόλο στα απελευθερωτικά κινήματα του Ελληνισμού. Την περίοδο αυτή η Μεγάλη Ιδέα οδηγεί τους πάντες και αυτό είναι λογικό. Οι αγώνες για την εδαφική απελευθέρωση και συνένωση του Ελληνισμού πυροδοτούνται από ανάλογα κινήματα στην Ιταλία, Γαλλία ή τους Ρωσοτουρκικούς πολέμους. Η συμμετοχή πολλών Ελλήνων στα κινήματα αυτά τονίζει το γεγονός της πιεστικότητας προς το οθωνικό καθεστώς για μια αποδοχή των απελευθερωτικών αιτημάτων της αντιπολίτευσης και όχι μόνον αυτής. Μοχλός της αντιπολιτευτικής δράσης είναι η φοιτητική νεολαία και γενικά η "Χρυσή Νεολαία" της εποχής, που δεν άργησε να γίνει ο γνησιότερος εκφραστής των μεγαλοϊδεατικών διεκδικήσεων. Η παράδοση συμβάλλει σ' αυτό, τα παραδείγματα γύρω-γύρω συντηρούν το αναμμένο καζάνι και όταν το πλήρωμα του χρόνου φτάσει, τότε... τότε φτάνει η ώρα της "Πανεπιστημιακής Φάλαγγας".

Η ΣΥΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΔΡΑΣΗ ΤΗΣ "ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗΣ ΦΑΛΑΓΓΑΣ"

Με την πτώση του Όθωνα η επιθυμία των φοιτητών για τη σύσταση της Εθνοφυλακής θα ικανοποιηθεί με τον ιδανικότερο τρόπο. Η Προσωρινή Κυβέρνηση, διά στόματος του υπουργού Παιδείας Επ. Ε. Δεληγεώργη, δικαιώνει τους αγώνες των φοιτητών και ομολογεί τον τεράστιο ρόλο του Πανεπιστημίου: "[...] Η Πατρίς ευγνωμονεί προς το ιερόν τούτο τέμενος των γραμμάτων. Το Πανεπιστήμιον δεν διέδωκε μόνον τα γράμματα εις την Ανατολήν, αλλά και ανέθρεψε πολιτικώς την Ελληνικήν νεολαίαν και ενέσταξεν εις τας καρδίας αυτής το αίσθημα της αντιστάσεως προς τους εχθρούς της ευνομίας. Μετά εικοσιπενταετηρίδα δε το Πανεπιστήμιον, την ανατροφήν του Έθνους επιμελούμενον, παρήγαγε την Επανάστασιν".9 Και ο Πρύτανης

———————

8. Βλ. Ε. Κυριακίδης, Ιστορία του Νεωτέρου Ελληνισμού, τ. Β', σ. 98-110, όπου παρατίθεται όλο το υπόμνημα που υποβάλλει ο Κ. Κανάρης προς τον Όθωνα, όταν ο τελευταίος τον κάλεσε στις 12 Ιαν. 1861 και του ανέθεσε την πρωθυπουργία. Εκεί αναφέρεται εκτεταμένα το θέμα της Εθνοφυλακής.

9. Βλ. Επ. Δεληγεώργης, Τοις Φοιτηταίς του Εθνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1863, σ. 3, όπου υπάρχει επιστολή του υπουργού Παιδείας Ε.Δ. προς τον Πρύτανη του Πανεπιστημίου.

Σελ. 249
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/250.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Πέτρος Παπαρρηγόπουλος θα ανταπαντήσει ότι: "Το Πανεπιστήμιον σεμνύνεται ότι τα μέγιστα συνετέλεσεν εις την κατάργησιν συστήματος, όπερ επί τριακονταετίαν κατέθλιβε τα στήθη του Έθνους".10

Σε λίγο άρχεται και η έμπρακτη απόδειξη της ευγνωμοσύνης της Πολιτείας προς το Πανεπιστήμιο και τους φοιτητές· στις 21 Σεπτεμβρίου 1862 δημοσιεύεται το ακόλουθο ψήφισμα της Προσωρινής Κυβερνήσεως:

"Θέλοντες να θεραπεύσωμεν την μεγίστην βλάβην της σπουδαζούσης νεολαίας, ην κατεδίκασε το παρελθόν να διάγη βίον αντίθετον προς τον προορισμόν του ελευθέρου πολίτου και επιβλαβή εις τας σπουδάς του μαθητού, επί τη προτάσει του Υπουργού της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως ακούσαντες και την γνώμην των υπουργών της Επικρατείας

Ψηφίζομεν

Άρθρον 1ον. Προς άσκησιν των εν τοις δημοσίοις εκπαιδευτηρίοις φοιτώντων εισάγεται εις μεν το Εθνικόν Πανεπιστήμιον η οπλασκία εις δε τα κατώτερα εκπαιδευτήρια η γυμναστική.

Άρθρον 2ον. Οι φοιτηταί του Πανεπιστημίου θέλουσι γυμνάζεσθαι την οπλασκίαν εις τεταγμένας ημέρας και ώρας, αίτινες ορίζονται εν τω Ακαδημαϊκώ προγράμματι, αποτελούσι δε μετά των καθηγητών και υφηγητών την Φάλαγγα του Ελληνικού Πανεπιστημίου.

Άρθρον 3ον. Ο οργανισμός της φάλαγγος ψηφίζεται υπό της Συγκλήτου, αλλ' οι αξιωματικοί και υπαξιωματικοί αυτής εκλέγονται κατ' έτος υπό της φάλαγγος, οι μεν λοχαγοί εκ των καθηγητών και υφηγητών οι δε λοιποί εκ των φοιτητών.

Άρθρον 4ον. Η φάλαγξ του Πανεπιστημίου δεν υποχρεούται να εκτελή την υπηρεσίαν της Εθνοφυλακής ή άλλο οιονδήποτε καθήκον δημοσίας δυνάμεως· οι δε αποτελούντες αυτήν άνδρες απαλλάσσονται παντός είδους στρατολογίας και της υποχρεώσεως του υπηρετείν ως εθνοφύλακες. Οφείλει όμως να συμπράττη εις τας νενομισμένας γενικάς ασκήσεις και παρατάξεις της εθνοφυλακής των δήμων Αθηνών και Πειραιώς προσκαλουμένη παρά του υπουργείου της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, αιτήσει του υπουργού των Εσωτερικών [...]

Αρθρον 6ον [...] β) Η φάλαγξ θέλει διοικείσθαι υπό αξιωματικού του τακτικού στρατού, διοριζομένου, τη προτάσει των υπουργών των Στρατιωτικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, παρά της Κυβερνήσεως και θέλει υπάγεσθαι εις την ανωτέρω διοίκησιν του αρχηγού της Εθνοφυλακής [...]".11

———————

10. Βλ. Εφημερίς των Φιλομαθών, 21 Νοέμ. 1862, όπου παρατίθεται η απάντηση του Πρύτανη Π. Παπαρρηγόπουλου προς τον υπουργό Παιδείας.

11. Επ. Δεληγεώργης, ό.π., σ. 7.

Σελ. 250
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/251.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ο Ι. Πανταζίδης δίνει μίαν άλλη διάσταση στην ανάγκη για τη δημιουργία της φάλαγγας· γράφει: "Αι ολίγαι ανά τας οδούς κατά τας πρώτας ημέρας αταξίαι των στρατιωτών ή άλλων φαύλων στοιχείων της κοινωνίας ενέπνευσαν φόβους χειροτέρων εγκλημάτων εις πάντας τους εντίμους και φιλησύχους πολίτας. Τότε λοιπόν η Σύγκλητος του Πανεπιστημίου, ορθώς σκεπτομένη, απεφάσισε να μεταχειρισθή την εις αυτό φοιτώσαν νεολαίαν ήτις ομολογουμένως είχε και σωματικήν και ηθικήν ρώμην, εις το αναγκαιότατον έργον της φρουρήσεως της πόλεως".12

Γενικά, όλος ο τύπος της εποχής δέχτηκε με ενθουσιώδη και εγκωμιαστικά σχόλια το γεγονός και την παρουσία του σώματος στους αθηναϊκούς δρόμους, ενώ ο κόσμος αισθανόταν ιδιαίτερη ευχαρίστηση στην εμφάνισή του, που διοικούμενο με σωφροσύνη από τον Π. Κορωναίο πέτυχε να επιβάλει όχι μόνο την τάξη μέσα στην πόλη αλλά και να σταματήσει τις εχθροπραξίες ανάμεσα στις αντίπαλες πολιτικές παρατάξεις -Πεδινούς και Ορεινούς- και να επιβάλει μεταξύ τους εκεχειρία. Είναι πολύ εύκολο να διαπιστώσει κάποιος την κοινή αποδοχή του πνευματικού αυτού ένοπλου σώματος, που έφερε τη σφραγίδα του ανώτερου εκπαιδευτικού ιδρύματος της χώρας.13 Και αυτό συνέβη γιατί γενική ήταν και η αποδοχή του Ιδρύματος σαν φορέα πνευματικής ανάτασης, ηθικής ακεραιότητας και πολιτικής ανιδιοτέλειας: ήταν το Πανεπιστήμιο της Ελλάδας, το μοναδικό πνευματικό κέντρο σε μια μείζονα περιοχή, που περιλάμβανε όλα τα σημερινά Βαλκάνια, την Οθωμανική Αυτοκρατορία και φυσικά όλο τον υπόδουλο ελληνικό χώρο. Και κάτω από το πρίσμα αυτό αντιλαμβανόμαστε το τραγικό λάθος του Ιωάννη Καποδίστρια που υπήρξε σαφέστατα αντίθετος προς την ίδρυσή του, άσχετα αν σήμερα αποκαλείται τιμητικά "Καποδιστριακό".

Με πολύ ενθουσιασμό Σύγκλητος, καθηγητές και φοιτητές του Πανεπιστημίου επιμελήθηκαν του τόσο ωραίου έργου της δημιουργίας της "Πανεπιστημιακής Φάλαγγας". Στην αρχή απαρτίσθηκε από 600 φοιτητές που αποτέλεσαν πέντε λόχους και το δεύτερο χρόνο από 840 φοιτητές που αποτέλεσαν έξη λόχους των 120-150 ανδρών. Τα στοιχεία που διαθέτουμε μας παρέχουν πλήρη κατάλογο, τόσο των αξιωματικών της Φάλαγγας, που απαρτίσθηκε από το σώμα των καθηγητών-υφηγητών του Πανεπιστημίου, όσο και των βαθμοφόρων του στρατού που υπηρέτησαν σ' αυτή.

Ο λοχαγός Ιωάννης Ζουμπούλης ορίστηκε και παρέμεινε διοικητής της Φάλαγγας μέχρι τις 28 Φεβρουαρίου 1863, όταν το υπουργείο Δημοσίας Εκπαιδεύσεως διόρισε στη θέση του τον Αλ. Πραΐδη. Ο Ιωάννης Ζουμπούλης

———————

12. Βλ. Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της Πεντηκονταετηρίδος του Πανεπιστημίου Αθηνών, σ. 154.

13. Ε. Κυριακίδης, ό.π., σ. 227.

Σελ. 251
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/252.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

υπήρξε ένας από τους καλύτερους αξιωματικούς του στρατού, γεμάτος ζήλο για την πατρίδα του, συνετός, χρηστός και ακάματος. Διοίκησε τη Φάλαγγα για έξη περίπου μήνες και την εκπαίδευσε τόσο άριστα ώστε έφτασε να εκτελεί μέχρι και γυμνάσια τάγματος.14 Ο λοχαγός Ι. Ζουμπούλης, εκτός του επαίνου που δέχθηκε από τον Πρύτανη Π. Παπαρρηγόπουλο, επαινέθηκε και από τη Σύγκλητο του Πανεπιστημίου15 για τη σύνεση με την οποία εδιοίκησε τη Φάλαγγα. Εκτός αυτού, σ' ένδειξη ευγνωμοσύνης η Σύγκλητος του χάρισε ένα ξίφος, που πάνω στη λεπίδα του υπήρχε γραμμένη με χρυσά γράμματα η επιγραφή: "Εθνικόν Πανεπιστήμιον Ιωάννη Ζουμπούλη συνετώς διοικήσαντι την Φάλαγγα τιμής μαρτύριον".16

Με την αντικατάσταση του διοικητή της Φάλαγγας, συνεχίστηκε από τον Αλ. Πραΐδη το ωραίο έργο του Ι. Ζουμπούλη. Ο Αλ. Πραΐδης ήταν ένας από τους αρίστους νεαρούς αξιωματικούς του Πυροβολικού που εκτέλεσε τα διοικητικά του καθήκοντα με ευσυνειδησία, ανελλιπώς μέχρι το τέλος του σπουδαστικού έτους, οπότε όλοι οι άνδρες της Φάλαγγας πήγαν στα σπίτια τους και το σώμα διαλύθηκε για να ανασυνταχθεί τον επόμενο χρόνο.

Η εκ νέου ανασύσταση της "Πανεπιστημιακής Φάλαγγας" ήταν πολύ καλύτερη της πρώτης. Εσυστήθηκαν έξη λόχοι, αντί των πρώτων πέντε, με 18 αξιωματικούς, 72 υπαξιωματικούς και 720 στρατιώτες, σύνολο 816 ανδρών, που ισοδυναμούσε με σώμα ίσο προς τάγμα πεζικού. Η πολιτική όσο και στρατιωτική εμφάνισή του ήταν τέλεια· η δραστηριότητα που έδειξε η Πρυτανεία είχε αμειφθεί με τους καλύτερους καρπούς. Όπως ανακοίνωσε ο Πρύτανης Κωνσταντίνος Φρεαρίτης, το σύνολο σχεδόν των φοιτητών, 840 στους 1070, είχε ενσωματωθεί στη Φάλαγγα.

Όμως η διοργάνωση και κατάρτιση των φοιτητών σε στρατιωτικό σώμα τέλεια ή σχεδόν τέλεια οπλισμένο και με ομοιόμορφη στολή απαίτησε πολλούς κόπους και προσπάθειες που καταβλήθηκαν από κοινού τόσο από τους καθηγητές-φοιτητές όσο και από τη φιλότιμη συμπαράσταση της ιδιωτικής πρωτοβουλίας. Αλλά κυρίως στους δύο πρυτάνεις, Π. Παπαρρηγόπουλο (1862-1863) και Κωνσταντίνο Φρεαρίτη (1863-1864) οφείλονται πολλά για την υλοποίηση αυτής της ιδέας. Ο Κ. Φρεαρίτης ήταν ο πρώτος που, στη διάρκεια της Οθωνικής περιόδου, έρριξε την ιδέα της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας, σαν ενός σώματος ενταγμένου στη δύναμη της Εθνοφυλακής αλλά όμως ανεξάρτητου από αυτή. Η πρότασή του είχε σχολιαστεί άσχημα τότε από πολλούς και μερικοί δε δίστασαν να τον χαρακτηρίσουν σαν "ταραξία". Όταν δε τα πολιτικά πράγματα στο θέμα της δυναστείας εξελίσσονταν δυναμικά και οι οιωνοί

———————

14. Πρυτανικός λόγος Π. Παπαρρηγόπουλου, 1862-63, σ. 5

15. Πρακτικά της Συγκλήτου, 20 Φεβρ. 1863.

16. Βλ. εφ. Παλιγγενεσία, 9 Δεκ. 1863.

Σελ. 252
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/253.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

έδειχναν ότι πλησίαζε η επανάσταση, ο Κ. Φρεαρίτης με τον τότε Γραμματέα του Πανεπιστημίου μελετούσαν σχέδια για τη δημιουργία του σώματος, ώστε να είναι έτοιμα όταν θα έφτανε η στιγμή. Η πρόβλεψη του Κ. Φρεαρίτη βγήκε πέρα για πέρα αληθινή και αυτοί που είχαν ολιγωρήσει στο θέμα της Φάλαγγας ξεπεράστηκαν από τα γεγονότα.17

Με το νέο σπουδαστικό έτος παρατηρήθηκε μια μεγάλη συρροή νέων φοιτητών προς το Πανεπιστήμιο που ήταν μεγαλύτερη κατά 18% της προηγούμενης χρονιάς, η οποία σε σχέση με την προηγούμενη από αυτή είχε μια αυξημένη συρροή κατά 98%. Συγκεκριμένα, το ακαδημαϊκό έτος 1861-62 γράφτηκαν 158 νέοι φοιτητές. Το 1862-63 γράφτηκαν 300 νέοι φοιτητές και το 1863-64 γράφτηκαν 355 φοιτητές, αριθμός μεγάλος που θα υπερκεραστεί δέκα χρόνια αργότερα, δηλαδή το ακαδημαϊκό έτος 1873-74, και μάλιστα με μικρό αριθμό διαφορά.

Αυτό συνέβη λόγω της μεγάλης φήμης που είχε αποκτήσει τόσο το Πανεπιστήμιο, όσο και η Φάλαγγα, κυρίως αυτή. Έτσι οι φοιτητές του Πανεπιστημίου έφτασαν τους 1070, γεγονός που επέτρεψε τη δημιουργία των έξη λόχων της Φάλαγγας.

ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΦΑΛΑΓΓΑΣ ΚΑΙ Η ΔΙΑΛΥΣΗ ΤΗΣ

Φαίνεται όμως ότι κατά του σώματος αυτού υπήρχαν κακές προθέσεις, αφού μετά από λίγο διάστημα τόσο η Κυβέρνηση όσο και η αντιπολίτευση προσπάθησαν να προσεταιρισθούν τον αρχηγό της Φάλαγγας και να τον κάνουν υποχείριό τους. Οι προσπάθειες της Πρυτανείας, από την άλλη μεριά, είχαν στόχο τους την παραμονή της διοίκησης του σώματος στη Σύγκλητο του Πανεπιστημίου. Αν επιτυγχανόταν κάτι τέτοιο, η διάσπαση της Φάλαγγας θα ήταν αδύνατη, ενώ αν ο διοικητής της ήταν κάποιος τοποθετημένος πολιτικά υπέρ της μιας ή της άλλης ομάδας τα πάθη θα οξύνονταν μεταξύ των φοιτητών και μοιραία θα οδηγούσαν στη διάλυση. Φαίνεται ότι οι πιέσεις ήταν πολύ μεγάλες· ο Πρύτανης Φρεαρίτης αναφέρει ότι η Φάλαγγα ήταν "πανταχόθεν υποβλεπομένη", αλλά παρ' όλες τις αντιξοότητες οι προσπάθειες που κατέβαλε καρποφόρησαν για ένα διάστημα. Παράλληλα ο Κ. Φρεαρίτης, προβλέποντας ότι η μελλοντική εκλογή του διοικητή της Φάλαγγας θα γινόταν αφορμή επεισοδίων, προσπάθησε με κατάλληλες ενέργειες να τ' αποφύγει. Στα πλαίσια των ενεργειών του αυτών έστειλε, στον τότε υπουργό Παιδείας Αθ. Πετσάλη, επιστολή με ημερομηνία 14 Ιανουαρίου 1864, όπου του ανέφερε όλα όσα σκεφτόταν και φοβόταν ότι θα συμβούν. Όμως, ο υπουργός Παιδείας δεν έλαβε 

———————

17. Πρυτανικός λόγος Κωνσταντίνου Φρεαρίτη, 1863-1864, σ. 40-41.

Σελ. 253
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/254.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

καθόλου υπόψη του την αναφορά του Πρύτανη, αλλά την κράτησε κλειδωμένη στο συρτάρι του γραφείου του.

Και αυτά που φοβόταν ο Πρύτανης έγιναν· οι πολιτικές ίντριγκες οδήγησαν την κατάσταση σ' αδιέξοδο με αποτέλεσμα το τόσο ωραίο αυτό φοιτητικό σώμα να φτάσει στη διάλυση. Πολλοί γι' αυτό κατηγόρησαν τον Πρύτανη Φρεαρίτη, ίσως γιατί έβλεπαν ότι οι σωστές του απόψεις για την ανεξαρτησία της Φάλαγγας δεν εξυπηρετούσαν τις πολιτικές βλέψεις τους. Το αποτέλεσμα ήταν ότι στις 18 Ιουνίου που έγινε η εκλογή του διοικητή του σώματος ήταν τόση η ασυνεννοησία, η κομματική αλλοφροσύνη και η παθιασμένη ατμόσφαιρα ώστε το πράγμα εκτραχηλίστηκε. Ο κομματισμός επικράτησε της ιδέας, γεγονός που άφησε να επιπλεύσουν τα πάθη και όχι το γενικότερο συμφέρον. Ο Πρύτανης Φρεαρίτης αντιστεκόταν με θάρρος: "Επιμένω δε κύριοι, λέγων και σήμερον μετά πεποιθήσεως, ότι την Φάλαγγα του Πανεπιστημίου διωργανισμένην ως δει, ισταμένην υπό την άμεσον ηθικήν και πολιτικήν διοίκησιν του Πρυτάνεως και της ακαδημαϊκής συγκλήτου, έχουσαν δε προγυμναστήν άξιωματικόν τινα πεπαιδευμένον οιονδήποτε του στρατού, ου το έργον εστίν αποκλειστικώς η στρατιωτική των νέων διδασκαλία, κατά μόνας τας Κυριακάς και εορτάς, έσται ου μόνον πολυειδώς τη νεολαία ωφέλιμος, αλλά και πολιτικώς αναγκαία ως το αειθαλές και ακμαίον φοιτώριον των μελλόντων καθηγεμόνων των προμάχων της όλης πατρίδος".18

Κατά τη διάρκεια της εκλογής εκείνης, που τελικά δεν τελείωσε, έλαβαν χώρα μικροεπεισόδια, που όξυναν ακόμη περισσότερο την ήδη τεταμένη κατάσταση. Την παράλογη, και ίσως σκόπιμα δημιουργημένη αυτή ανωμαλία, βλέποντας ο Πρύτανης θεώρησε αναγκαίο να διαλύσει τη Φάλαγγα παρά να τοποθετηθεί σ' αυτήν αρχηγός οποιοσδήποτε στρατιωτικός που θα τον καθοδηγούσε κάποια παράταξη. Σύγχυση, αντεγκλήσεις, μικροεπεισόδια, φωνές, απειλές δημιουργήθηκαν αλλά τελικά οι φοιτητές κατέθεσαν τα όπλα, διατηρώντας τα εμβλήματα και τη σημαία του πανεπιστημιακού σώματος. Η απόφαση του Πρύτανη ήταν πέρα για πέρα σωστή γιατί απέβλεπε στην ανεξαρτησία του Πανεπιστημίου, σαν αυτοτελούς και αυθύπαρκτου συνόλου, στην ελευθερία των κινήσεών του και των πράξεών του, που θα γίνονταν κάτω από το σκεπτικό της πανεπιστημιακής ιδέας. Με λίγα λόγια, προπαγάνδιζε την πανεπιστημιακή ασυλία, τόσο στον πνευματικό χώρο όσο και στον γενικότερο κοινωνικό-πολιτικό.

Διαλύθηκε φυσικά η Φάλαγγα αλλά η ιδέα έμεινε και ρίζωσε. Στις περιπέτειες των ετών 1873-74, το αίτημα για την επανασύστασή της αναθερμαίνεται και στους απελευθερωτικούς αγώνες 1877-78 για την προσάρτηση

———————

18. Ό.π., σ. 43-45.

Σελ. 254
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/255.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

της Θεσσαλίας, η ιδέα της οδηγεί τους φοιτητές στο πεδίο της μάχης όπου αφήνουν πολλούς νεκρούς.19

Στη διάρκεια των επεισοδίων που έμειναν γνωστά σαν "Γαλβανικά", εξαιτίας του καθηγητή Ιουλίου Γαλβάνη, οπότε έχουμε και την πρώτη στην ιστορία του Πανεπιστημίου κατάληψή του, οι έγκλειστοι φοιτητές, βρίσκοντας στα υπόγεια του Ιδρύματος τις σημαίες και τις στολές της Φάλαγγας, την ξανασυστήνουν, και με τη λήξη του "Γαλβανικών" το ένοπλο αυτό φοιτητικό σώμα κατεβαίνει εθελοντικά να πολεμήσει στην κρητική επανάσταση που είχε ξεσπάσει. Εκεί και αποδεκατίσθηκε αφού το ένα τρίτο των φοιτητών έπεσαν "...τοις κείνων ρήμασι πειθόμενοι".20

Τι να πρωτοθαυμάσουμε; τους φοιτητές που "κατέθεσαν" την πνευματική και σωματική τους υπόσταση για την ελευθερία της πατρίδας ή το ίδρυμα του Πανεπιστημίου που εμφορούσε στο φοιτητικό σώμα παρόμοιες αρχές; Μεγάλο το δίλημμα και μεγάλη η προσφορά και των δύο. Όμως επειδή η ελευθερία αποτελεί ώριμο φρούτο του πνεύματος, επειδή το πνεύμα χρειάζεται κάποιο λίκνο για να τραφεί και ν' αποδώσει καρπούς και επειδή την περίοδο εκείνη τέτοιο λίκνο ήταν μόνο το Πανεπιστήμιο, στέργουμε, μικροί εμείς, ν' αποτίσουμε φόρο τιμής στο Πνεύμα και στο γνωστό "Θέλει αρετή και τόλμη η Ελευθερία" να προσθέσουμε: θέλει και γνώση για να παραμείνει η ελευθερία σ' έναν τόπο. Και η γνώση πηγάζει από το Πανεπιστήμιο.

———————

19. Βλ. Π.Γ. Πολίτης, Απομνημονεύματα περί της τελευταίας εν Θεσσαλία επαναστάσεως, σ. 11-12.

20. Βλ. Διονύσιος Π. Μαρκόπουλος, Η εξέγερσις των Φοιτητών εν Αθήναις και η δράσις της Φοιτητικής Φάλαγγος εν Κρήτη κατά το 1897, Καλαμάτα 1903.

Σελ. 255
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/256.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 256
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/257.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

LES ÉTUDIANTS BULGARES À L'UNIVERSITÉ D'ATHÈNES

NADJA DANOVA

La décennie où fut fondée et commença à fonctionner l'Université d'Athènes englobe les années qui marquèrent un tournant décisif dans le développement des relations culturelles bulgare-grecques. Ce sont les années qui virent la naissance et l'évolution du problème national d'une Église bulgare autonome, problème qui joua un rôle de facteur fondamental déterminant l'attitude des Bulgares envers les institutions d'enseignement grecques. Afin de mieux comprendre la profondeur de ce tournant qui nous aidera à expliquer l'intérêt des Bulgares du XIXe siècle pour l'enseignement dispensé par l'Université d'Athènes, je me permettrai d'esquisser les principales tendances dans les relations culturelles bulgaro-greques pendant la période avant les années 30 du XIXe siècle.

La langue et la culture grecques qui avaient pénétré dans la vie des Bulgares au Moyen âge, ont connu, sous la domination ottomane, une diffusion encore plus grande grâce au pouvoir ecclésiastique commun dont le haut clergé était recruté parmi les personnes de nationalité grecque. Dans les plus importantes villes bulgares, la langue grecque s'était imposée pour la célébration de l'office. Les Codes et la correspondance des métropoles à Târnovo, Sofia et Plovdiv étaient écrits en grec, ainsi que la documentation des municipalités et des corporations des artisans. Le grec avait pénétré parmi les Bulgares à la suite des contacts qui s'étaient établis entre les Grecs et les Bulgares dans le domaine de la vie économique, à la suite aussi des activités des représentants de la communauté ethnique grecque dans presque tous les centres économiques, culturels et politiques en Bulgarie et dans les Balkans en général.

17

Σελ. 257
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/258.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Étant donné que le développement des rapports bourgeois au sein de la société grecque au XVIIIe et au début du XIXe siècle était relativement plus avancé, les représentants de la bourgeoisie bulgare dont les positions étaient encore faibles, avaient adopté, d'une manière ou d'une autre, la langue et la culture grecques. Pour les artisans bulgares et les anciens producteurs agricoles, l'adoption de la culture grecque signifiait le passage à une nouvelle catégorie sociale. La correspondance des nombreux commerçants bulgares se faisait en grec. Une étape logique dans le développement de l'intelligentsia bulgare était le passage de certains de ses représentants par les établissements d'enseignement grecs à l'étape initiale du réveil national quand le système éducatif grec était à un niveau plus élevé. Un témoignage important du rôle de la culture grecque à cette étape-là du développement de l'intelligentsia bulgare consistent les catalogues des bibliothèques des instituteurs, des hommes de lettres et des commerçants bulgares, qui font voir que jusqu' aux années 60 du XIXe siècle, prédominaient les livres en langue grecque. Il faut noter que les tout premiers livres en langue bulgare étaient des traductions du grec. Les premières traductions aussi des ouvrages d'auteurs français, allemands et anglais étaient faites à partir de leurs publications grecques.

Ce rôle de la langue et de la culture grecque avait acquis une importance particulière au cours de l'époque où l'intelligentsia bulgare faisait appel à «l'expérience grecque» lors de la formulation et de la propagation des principes des Lumières dans le milieu bulgare, les mêmes principes qui vont jouer le rôle d'arme idéologique des nouvelles forces sociales dans la lutte contre l'ordre social et politique existant. Sous ce rapport, il faut souligner l'importance considérable de l'œuvre de Koraïs, Koumas, Missiodakas, Psalidas, Konstandas et Filippidis pour les Bulgares dans leurs efforts de créer une langue littéraire moderne et une école laïque, dans leur lutte pour la confirmation des nouvelles idées, des nouvelles connaissances positives. Les Bulgares tiraient des ouvrages de Koraïs, de Farmakidis et de Vamvas des arguments pour leur critique dirigée contre le haut clergé orthodoxe dans la lutte pour la création d'une Église nationale. L'expérience grecque était à la base de la formation des conceptions des Bulgares concernant le gouvernement de l'État et les rapports sociaux d'un type nouveau, Koraïs étant le maître unanimement reconnu pour les Bulgares aux idées les plus radicales. N'oublions pas le rôle spécifique de l'Antiquité grecque qui, à l'époque du réveil national des Bulgares, avait largement contribué à l'expansion de la langue grecque. Les Bulgares y puisaient des

Σελ. 258
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/259.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

exemples de patriotisme, y voyaient des modèles d'une nouvelle éthique, y découvraient des règles rejetant les valeurs médiévales.

Le développement des rapports bourgeois au sein de la société bulgare a fait surgir, dans les villes bulgares, une importante couche sociale formée de commerçants et d'artisans qui commençaient à ressentir le besoin d'une culture et d'une littérature bulgare. Le processus en marche de la formation et de l'affermissement de la nation bulgare posait inévitablement la question de la création d'une langue littéraire destinée à tous les Bulgares, la question aussi d'une école et d'une imprimerie bulgares. Dans les conditions de l'époque, la réalisation de ces objectifs devait passer inévitablement par la lutte pour la création d'une Église nationale. Pendant les années 40 du XIXe siècle, les actes de protestation des Bulgares contre les abus dans le domaine des finances des représentants du Patriarcat de Constantinople, avaient pris un caractère ethnique. Les Bulgares entreprirent une lutte méthodique pour l'introduction de la langue bulgare dans la célébration de l'office, pour avoir des ecclésiastiques et une Église bulgares. Sous la forme d'un mouvement pour une Église indépendante, les Bulgares employaient toutes leurs forces pour que l'existence de la nation bulgare fût reconnue dans le cadre du monde orthodoxe, ils luttaient pour l'affirmation et la consolidation de la nation. Dans le même temps, en raison des conditions historiques existant dans les Balkans, le conflit qui opposait les Bulgares au Patriarcat de Constantinople n'était pas resté limité uniquement entre l'institution ecclésiastique et ses ouailles, il avait débordé aussi sur les relations bulgaro-grecques en général. C'était l'époque où l'État grec indépendant exprimait ses revendications vis-à-vis de son ancien suzerain, le sultan; en plusieurs points le programme grec concernant la question nationale "Mégali Idéa" était incompatible avec les objectifs des militants du mouvement national bulgare, qui n'étaient pas non plus "vaccinés" contre le nationalisme. Les efforts des représentants de l'intelligentsia bulgare pour la création d'une culture et d'une littérature nationale devenaient de plus en plus évidents, ce qui leur faisait rejeter la langue et la culture grecques. On observe un reflux de la part des Bulgares des établissements scolaires grecs et leur orientation vers des centres culturels européens, en particulier vers les écoles en Russie.

Ce tournant dans les relations culturelles bulgaro-grecques avait déterminé jusqu' à une large mesure le nombre restreint d'étudiants bulgares à l'Université d'Athènes. Plusieurs Bulgares qui avaient reçu leur enseignement primaire et secondaire dans des écoles grecques,

Σελ. 259
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/260.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

comme Stojan Čomakov, Zahari Strumski, Georgi Atanasovič, Aleksandǎr Stoilov Eksarh, Gavril Krǎstevič, Lazar Jovčev, Vasil hadži Stojanov Beron, etc., continuèrent leurs études dans les Universités de Paris, Montpellier, Vienne, Munich, Würzburg, Sienne, Pise et Moscou. Des onze Bulgares qui avaient fait des études de médecine pendant la première moitié du XIXe siècle, six ont terminé leurs études supérieures après la fondation de l'Université d'Athènes, bien qu'ils fussent des élèves d'écoles grecques, et un seul d'entre eux —Ivan Seliminski— était allé étudier à l'Université d'Athènes. Voici le rapport entre le nombre des Bulgares qui avaient fait leurs études dans les écoles secondaires et les lycées grecs et le nombre de ceux qui avaient continué à l'Université d'Athènes. D'environ 160 Bulgares ayant étudié dans les établissements scolaires grecs en Bulgarie, en Grèce, dans les Principautés danubiennes, et dans les Balkans en général, une douzaine seulement avaient continué leur enseignement à l'Université d'Athènes durant tout le XIXe siècle. Ce retrait des écoles grecques devenait de plus en plus évident avec les années et l'approfondissement du conflit bulgaro-grec, bien que quelques livres bulgares, comme les géographies de Iv. Bogorov et de K. Fotinov, mentionnaient Athènes et son Université comme les foyers d'une intense vie culturelle.

Les premiers renseignements dont nous disposons concernant les étudiants bulgares à l'Université d'Athènes se situent en 1839. Ils nous sont fournis par la correspondance de G. S. Rakovski —figure centrale dans le mouvement culturel et le mouvement de libération nationale— lui-même disciple de l'école à Kuru Çeşme. D'après une lettre du 25 juin 1839, dans l'école secondaire et à l'Université d'Athènes, il y a vingt jeunes Bulgares. Une déposition écrite par Rakovski en 1842 au tribunal de Bucarest, fait voir qu'en 1841 les élèves bulgares à Athènes étaient au nombre de 30. Malheureusement, Rakovski ne mentionne pas les noms de ces jeunes Bulgares, ni le nombre exacte de ceux qui poursuivent leurs études à l'Université. Une autre source nous livre seulement les noms des: anciens élèves de Th. Kaïris, qui, après la fermeture de l'école dans l'île d'Andros, se sont rendus à Athènes. Il s'agit de Ivan Dobrovski, Zahari Strumski, Georgi pop Iliev, Busilin, Ilarion, Dimitǎr et Nikola Mihajlovski, Georgi Atanasovič, Hristo Dojčinov et Stojan Čomakov. Nous savons qu'ils ont tous continué leurs études supérieures dans les Universités de Pise, Paris, Moscou, etc. À Athènes fréquentent les écoles les frères Petǎr et Konstantin Mišajkov de Bitolja, Ivan Najdenov de Kazanlǎk, Ivan Momčilov de Elena, Ivan Sotirov et Dobri Pehlivanov de Sliven, les frères Ivan et Georgi hadži Vasilev Šopov de 

Σελ. 260
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/261.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Kalofer, Sotir Čavdarov de Samokov, Stefan Ivanov de Kazanlǎk, Vasil Mustakov, les frères Robev d'Ohrid, Stefan pop Vasilev de Gabarevo, village dans la région de Kazanlǎk, Ivan Popovic de Samokov et Hristo hadži Zlatev Mihajlov de la région de Šumen. Ce sont les noms d'une partie des jeunes Bulgares qui se trouvaient à Athènes en 1839-1845 dont certains avaient fréquenté probablement l'Université. Nous ne connaissons pas les noms des autres Bulgares qui étaient à cette époque à Athènes. Certaines sources parlent de deux jeunes Bulgares de Svištov qui en 1845 faisaient leurs études à l'Université d'Athènes. Il est possible que parmi ceux qui avaient signé le protocole de la fondation de la Société thraco-slave du 23.9.1843 quand était désignée la représentation des Bulgares en Grèce devant l'Assemblée nationale après la révolution de 3.9.1843, se trouvassent les noms d'étudiants bulgares. J'espère que les collègues grecs qui travaillent avec les matériaux d'archives concernant l'Université d'Athènes pourrons nous fournir des renseignements complémentaires.*

Pour le moment, nous disposons de données plus complètes sur les études de Ivan Seliminski à l'Université d'Athènes qui suit un cours de médecine pendant les années 1840-1844. Ces données se trouvent dans sa correspondance qu'il écrit en langue grecque à ses amis et anciens camarades d'école, et qui est conservée à la bibliothèque nationale «Cyrille et Méthode» à Sofia. Jordan, plus tard ayant pris le nom de Ivan Seliminski, est né à Sliven en 1799 ou 1800 dans la famille de commerçants aisés. Au début, il fréquente l'école de Sliven où il apprend le grec. En 1817-1821, il continue ses études à l'école secondaire de Cydonie avec quelques uns des jeunes Bulgares qui avaient reçu une aide financière de la part de Hadži Petǎr —riche commerçant bulgare de Kazanlǎk qui trafiquait avec l'Asie Mineure. En 1821, Ivan

———————

* Durant le Colloque le collègue grec K. Lappas a eu l'amabilité de nous faire part des renseignements qu'il avait puisés aux archives de l'Université d'Athènes. Il s'agit de données concernant les étudiants bulgares, inscrits dans les Registres de l'Université.

—Kon. Miladinis. No 935, âge: 21 ans, d'Ahrida, inscrit à la Faculté de philosophie, octobre 1849. Tuteur G. Pappadopoulos. Ne possédant rien.

—Markos D. Balabanis. No 3148, âge: 22 ans, de Philippoupolis, inscrit à la Faculté de droit, octobre 1862. Tuteur Marcos Renieris.

—Ιο. Siliminskis. No 123, âge: 36 ans, de Silimno, inscrit à la Faculté de médecine, octobre 1840. Tuteur G. Athanasiou.

—Nikol. Ιο, S. Pisarofskis. No 1723, âge: 18 ans, de la Bulgarie, inscrit à la Faculté de médecine, octobre 1854. Tuteur Kon. Patakis. Disposant de 10.000 drachmes.

Σελ. 261
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/262.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Seliminski prend part à la révolution grecque, en 1822, il s'enfuit en Italie d'où il passe en Autriche et, à la fin, il s'établit comme instituteur à Sliven et à Plovdiv. Après le Traité d'Andrinople signé en 1829, il se rend dans les Principautés danubiennes où il travaille comme instituteur. En 1840, il a quarante ans, Seliminski se rend à Athènes. Il a 3.500 drachmes qu'il avait gagnées au cours de ses années d'enseignant. Il croit que cette somme va pourvoir à son entretien comme étudiant à l'Université; d'après ses estimations, 35 drachmes par mois étaient suffisantes pour vivre, tandis qu'avec 50 drachmes, il aurait pu vivre vraiment très largement. Seliminski compte aussi sur l'argent qu'on lui doit, argent qu'il avait prêté en Valachie. En fin de compte, il perd son petit pécule et ne termine ses études que grâce à Anton Ivanov, commerçant bulgare de Sliven, qui lui donne 1.500 florins, et à son ancien camarade d'école de Cydonie, Georgi Zalotovič, commerçant de Kalofer, qui lui envoie 16 lires d'or turques. Seliminski obtient son diplôme en 1844 et se rend en Italie, puis en France, pour passer un cours pratique dans quelque hôpital. Il s'établit définitivement dans les Principautés danubiennes où il travaille jusqu'à la fin de sa vie (le 21.7.1867) comme médecin et prend une part active dans la vie culturelle et politique de l'émigration bulgare.

Nous disposons de données concernant un autre étudiant bulgare à l'Université d'Athènes, Petǎr Protič de Tǎrnovo. Il est né le 12.3.1822, dans une famille en vue et cultivée. Son père Dimitǎr Petrov était commerçant et beglekçi dans la ville de Tǎrnovo. Sa mère Mariora était la fille du riche commerçant tǎrnoviote Hadži Sava Hadži Ilija Kazanlikoglu et la sœur cadette de Dr Nikola Piccolos. Petǎr Protič fréquente d'abord l'école grecque de sa ville natale; vers 1839, il s'inscrit à l'école secondaire d'Athènes. Plus tard, P. Protič entre à la Faculté de médecine de l'Université d'Athènes. En 1844, il arrive à Montpellier où il étudie la médecine. Il termine ses études de médecine et passe son doctorat à Paris. En 1851, P. Protič s'établit dans les Principautés danubiennes où il exerce sa profession. En 1857, il devient professeur de pathologie chirurgicale à l'École nationale de Bucarest qui, à partir de 1869, se transforme en Faculté de médecine. Après la libération de la Bulgarie, il revient à Sofia où il est mort en 1881.

Un autre étudiant bulgare à l'Université d'Athènes pour lequel nous avons des renseignements plus concrets, est Konstantin Miladinov de Macédoine. Il est né en 1830 dans la ville de Struga, dans une famille pauvre; son père Hristo était potier. Il fait des études à Ohrid où enseigne son frère aîné Dimitǎr. K. Miladinov termine ses études secondaires

Σελ. 262
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/263.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

à Jannina. Il devient plus tard instituteur dans le village de Tǎrnovo, en Macédoine. De 1849 à 1852, il suit un cours de philologie à l'Université d'Athènes, mais continue ses études à l'Université de Moscou, en 1857-1860. K. Miladinov prend une part active à la lutte pour la création d'une Église bulgare autonome. Il est décédé en 1862 dans la prison de Constantinople, accusé par le Patriarcat de crime contre l'État.

Nous avons des renseignements concernant les études qu'avait faites à l'Université d'Athènes Grigor Pǎrličev, lui aussi de Macédoine. Il est né à Ohrid en 1830, dans une famille pauvre où il fut élevé par sa mère. À Ohrid, il fréquente l'école où Dimitǎr Miladinov, le frère de Konstantin, est instituteur. Après avoir terminé son enseignement à Ohrid, il devient instituteur à Tirana, en Albanie. Là, il économise un peu d'argent, G. Parličev se rend à Athènes dans le but de continuer ses études, car, comme il l'explique dans son autobiographie, «on n'entendait, chez nous, que le nom d'Athènes». Il était convaincu «qu'il n'y avait pas de meilleurs médecins au monde que ceux d'Athènes, comme il n'y avait pas de meilleur poète au monde que Homère». Il dispose, en arrivant à Athènes, de 1.500 gros espérant obtenir une des bourses accordées aux jeunes Macédoines pauvres, sur l'héritage du Macédoine Beljo. Parličev s'inscrit à la Faculté de médecine, mais il quitte bientôt l'Université en raison de sa mauvaise santé et du manque de moyens, pour revenir à Ohrid. Après avoir été instituteur pendant six ans, il retourne à Athènes, cette fois-ci ayant économisé 5.000 gros. Là, il s'inscrit à la Faculté de médecine, deuxième année. En 1860, G. Parličev reçoit la couronne de laurier au concours poétique d'Athènes, pour son poème «Armatolos» («Αρματολός»). En 1862, il quitte l'Université avant d'avoir terminé ses études, parce qu'il apprend que les frères Dimitǎr et Konstantin Miladinov étaient morts à la prison de Constantinople. Parličev revient à Ohrid où il reprend son poste d' instituteur et prend une part active au mouvement national d'une Église autonome. Il enseigne un certain temps à Struga, Gabrovo, Sofia et Thessalonique. Il est mort le 25 janvier 1893 à Ohrid.

À l'Université d'Athènes poursuit ses études Marko D. Balabanov. Il est né en 1837, à Klisura, ville dans la Stara planina, dans la famille de marchand et de drapier. Il fréquente l'école à Klisura, puis fait l'école de théologie dans l'île de Chalki. En 1862, M. Balabanov s'inscrit à l'Université d'Athènes où il fait des études de droit. Il poursuit ses études à Paris et à Heidelberg. Il s'établit pour plusieurs années à Constantinople où il joue un rôle très actif dans la vie culturelle et politique des Bulgares. M. Balabanov appartenait au parti modéré du mouvement national

Σελ. 263
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/264.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

pour une Église autonome. Après la libération de la Bulgarie, il occupe d'importants postes dans l'appareil étatique. Il enseigne la langue et la littérature grecque à l'École des hautes études de Sofia; il est doyen de la Faculté de droit. Balabanov est membre de la Société littéraire bulgare qui devient plus tard l'Académie des sciences. Il est mort à Sofia, en 1922, laissant de nombreux ouvrages consacrés aux problèmes du droit et de l'histoire.

Les derniers renseignements dont nous disposons concernant les étudiants bulgares à Athènes datent de 1891. Cette année-là, Marko Balabanov fait un voyage en Grèce, et il inscrit dans ses notes qu'il avait rencontré à Athènes des étudiants bulgares qui fréquentaient l'Université de cette ville. Malheureusement, Balabanov ne mentionne ni le nombre, ni les noms de ces jeunes Bulgares.

Les données concernant les étudiants bulgares à Athènes au XIXe siècle, nous permettent d'affirmer que les jeunes Bulgares font leurs études et évoluent dans une atmosphère dont ils ne restent pas étrangers. Ils suivent avec attention et intérêt la vie culturelle dans le jeune État libre, et il est certain qu'ils tirent des leçons de l'expérience des Grecs. Ivan Dobrovski, ancien élève de Kaïris, écrit dans ses souvenirs que les jeunes Bulgares dans l'île d'Andros s'initiaient au patriotisme de leurs camarades grecs. Sur leur exemple, les Bulgares avaient fondé une société patriotique qui continua son activité à Athènes également. Cette société s'appelait «Société philologique slavo-bulgare». Elle s'était donné comme but d'œuvrer pour le réveil national des Bulgares par l'éducation. Nous ne savons pas quand cette société avait cessé de fonctionner, mais nous savons que plusieurs de ses membres étaient des étudiants de l'Université d'Athènes.

Les jeunes Bulgares se trouvant à Athènes suivent avec un très vif intérêt les événements de la vie scientifique grecque. Leur attention est particulièrement attirée par le développement de l'historiographie grecque moderne. Pour eux, comme pour les historiens grecs, il était temps de créer une conception intégrale concernant l'histoire nationale, et qui devait répondre aux nécessités du moment historique. Les Bulgares sont les témoins de l'apparition des livres de Marcos Renieris traitant de la philosophie de l'histoire, des ouvrages de K. Paparrigopoulos et de Sp. Zambelios. Nous sommes convaincus que c'est notamment dans les ouvrages des auteurs grecs cités que les Bulgares ont pris connaissance des thèses fondamentales de D. Vico, de Herder et de Guizot, qui ont influencé profondément les ouvrages des représentants

Σελ. 264
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/265.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

bulgares de l'historiographie romantique. Cette influence est très marquée dans les ouvrages de Balabanov qui, comme l'atteste un document délivré par l'Université d'Athènes et conservé dans ses archives, avait suivi les cours de Paparrigopoulos. Le catalogue des livres que Marko Balabanov possédait avant son départ pour Paris, contient les titres des ouvrages de Renieris et de Paparrigopoulos. Étant donné ces circonstances, nous pouvons supposer que les conceptions de Balabanov des cycles de l'histoire, des trois âges de l'humanité, du caractère perpétuel de la nation, de l'immortalité du peuple, du progrès continu, du rôle du «principe moral», du rôle de la «divine Providence» et de la «mission» particulière de la nation se sont formées notamment sous l'influence des adeptes grecs de Vico, de Herder, de Michelet et de V. Cousin —Renieris, Paparrigopoulos, Vraïlas-Armenis, etc.

Nous découvrons dans la biographie de K. Miladinov, après qu'il ait quitté l'Université d'Athènes, un certain nombre de faits qui nous permettent de chercher des parallèles entre ses propres conceptions et les efforts des intellectuels grecs pour recueillir des chansons populaires grecques. C'est pendant le séjour de K. Miladinov à Athènes que l'on vient de publier le recueil de chansons populaires de Sp. Zambelios qui, comme tous les autres intellectuels grecs à l'époque, met tout en oeuvre pour prouver la continuité dans l'histoire grecque. Les intellectuels bulgares du milieu du XIXe siècle sont intéressés par le folklore sur lequel le philosophe allemand Herder avait attiré l'attention des historiens. Dans la préface de son recueil de chansons populaires bulgares paru en 1861, K. Miladinov aura recours à l'argumentation de Herder concernant la nécessité de recueillir les chansons populaires: «les chansons populaires sont l'indice du développement intellectuel du peuple et le miroir de sa vie». En l'occurrence, nous ne pouvons pas dire que cette idée de K. Miladinov était née à la suite de ses occupations qu'il consacrait aux ouvrages des adeptes grecs de Herder, ou bien qu'il l'avait empruntée aux représentants de la littérature slave. Herder était hautement estimé dans le monde slave en raison de ce qu'il avait prédit un avenir glorieux au monde et à la culture slaves, et à cause de ses idées sur l'histoire qui ont grandement contribué au développement de l'historiographie des Slaves à l'époque des mouvements d'union nationale. Même si nous acceptions que K. Miladinov avait pris connaissance des idées de Herder dans la littérature slave, nous devrions admettre qu'il avait été préparé pour cela par l'atmosphère culturelle et idéologique d'Athènes.

L'attention des étudiants bulgares à Athènes était attirée par les

Σελ. 265
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/266.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

efforts des historiens grecs de réfuter les thèses de Fallmerayer qui privaient les Grecs du droit de se considérer comme les descendants des anciens Hellènes. D'après la correspondance de Seliminski, on peut voir que pendant la période 1840-1844, les étudiants bulgares à Athènes ressentaient le besoin de se servir de l'argumentation de Fallmerayer afin de prouver les qualités de leur nation dans les différends qui les opposaient à leurs collègues grecs.

Les étudiants bulgares suivent avec attention l'évolution du problème ecclésiastique en Grèce. Toujours d'après la correspondance de Seliminski, le problème des fonctions et des droits du Saint Synode, qui était délibéré par l'Assemblée nationale grecque après la révolution du 3.9.1843, est un problème dont les Bulgares s'intéressent vivement. Il faut souligner l'attitude critique de Seliminski, attitude caractérisant aussi les représentants des Lumières grecques, envers le Patriarcat de Constantinople et son clergé. Seliminski voit dans le haut clergé orthodoxe le principal ennemi des Lumières et il n'hésite pas d'accuser le Patriarcat d'avoir détruit les foyers de la culture grecque -les écoles de Smyrne et de Cydonie. Il se porte défenseur de l'indépendance de l'Église autocéphale bulgare, indépendante du Patriarcat de Constantinople, en développant l'argumentation de Théoclitos Farmakidis et d'Adamantios Koraïs, à savoir que l'Église de l'État grec indépendant doit être complètement indépendante du Patriarcat qui se trouve sous le pouvoir du sultan.

Il faut souligner le fait que Seliminski partageait l'idéologie des Lumières par rapport au rôle et la place de l'institution ecclésiastique, tandis que les conceptions de Marko Balabanov sur ce point étaient toutes différentes. On remarque dans les ouvrages de Balabanov l'influence de cet esprit de conservatisme et de non-respect des principes idéologiques des Lumières, qui s'introduit dans la société grecque après la fondation de l'État grec et qui est lié aux tendances de réhabiliter le Patriarcat de Constantinople. C'est ainsi que Balabanov, qui connaît parfaitement le problème ecclésiastique grec, présente le conflit entre Farmakidis et K. Ikonomos concernant les principes de l'organisation de l'Église grecque, comme un conflit relevant du droit canonique. Dans ses ouvrages consacrés à l'histoires de l'Église grecque, il ne veut pas lier le problème de la création d'une Église autocéphale et le profond conflit idéologique au sein de la société grecque à la veille de la révolution de 1821, ainsi que le rôle réactionnaire du Patriarcat de Constantinople. Nous découvrons dans les ouvrages de Balabanov les traces de la manipulation avec l'idéologie d'Adamantios Koraïs à laquelle s'était livré les milieux

Σελ. 266
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 247
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    ΕΝΟΠΛΑ ΦΟΙΤΗΤΙΚΑ ΣΩΜΑΤΑ (1862-1897)

    Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ "ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗΣ ΦΑΛΑΓΓΑΣ"

    ΧΡΗΣΤΟΣ Δ. ΛΑΖΟΣ

    Εκπλήσσεται ο ακροατής ακούγοντας για την ύπαρξη ενόπλων φοιτητικών σωμάτων στη διάρκεια της περιόδου 1862-1897, την ίδια όμως έκπληξη δέχεται και ο ιστορικός που διερευνά το θέμα. Και θα ήταν πολύ εύκολο να διολισθήσει κάποιος προς την άποψη ότι έχουμε να κάνουμε με μία έκρηξη πολεμικού πάθους ή εθνικιστικού μένους, πράγμα που φυσικά δεν συμβαίνει. Υπάρχει ένας συνειρμός σ' όλα αυτά και το υπό μελέτη φαινόμενο, δηλαδή η ίδρυση και δράση της "Πανεπιστημιακής Φάλαγγας", δεν είναι αυθύπαρκτο και αυτοφυές, αλλά έχει ρίζες στο παρελθόν και προεκτάσεις στο μέλλον, στην πριν και μετά από αυτό χρονική περίοδο, και τυπικά ανήκει στην ιστορία του φοιτητικού κινήματος, του οποίου αποτελεί μίαν από τις λαμπρότερες σελίδες. Άρα δεν μπορούμε να το μελετήσουμε σαν ένα μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά σαν συνέχεια και σαν κρίκο μιας διαδοχής.1

    ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ

    Μόνο μέσα από την έρευνα για την καθολική πορεία και δράση του φοιτητικού σώματος μπορεί ο ερευνητής να αντιληφθεί ότι τα ένοπλα φοιτητικά σώματα της περιόδου 1862-1897 έχουν μια διττή όψη: διαχρονική και παράλληλα μοναδική. Διαχρονική γιατί τόσο στην πριν από αυτά περίοδο, όσο και στην μετέπειτα, υπήρξαν παρόμοια σώματα, αλλά με τις επιμέρους διαφορές τους, και μοναδική γιατί οι αιτίες που τα δημιούργησαν υπήρξαν πολύ ειδικές, ιδωμένες τόσο από ελληνική σκοπιά όσο και παγκόσμια. Δε γνωρίζουμε 

    ———————

    1. Βλέπε γενικά για το θέμα Χρήστος Δ. Λάζος, Ελληνικό Φοιτητικό Κίνημα 1821-1973, Αθήνα 1987.