Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 31-50 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/31.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Εναρκτήρια συνεδρία

Δευτέρα 21 Σεπτεμβρίου 1987

Πρωινή συνεδρία

Πρόεδρος: ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΗΛΙΟΥ

Σελ. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/32.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Τα κείμενα του τόμου αυτού δημοσιεύονται σύμφωνα με το τονικό σύστημα των συγγραφέων.

Σελ. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/33.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΗΛΙΟΥ: Κύριε Γενικέ Γραμματέα, Κυρίες και Κύριοι. Η Επιτροπή Ιστορίας που έχει συγκροτήσει η Γενική Γραμματεία της Νέας Γενιάς του Υπουργείου Πολιτισμού για να υποκινήσει και να συντονίσει ιστορικές έρευνες που έχουν ως αντικείμενο την Ιστορία της Ελληνικής Νεολαίας, καθώς και η Οργανωτική Επιτροπή τον Συμποσίου μας, σας καλωσορίζουν στο Δεύτερο Διεθνές Συμπόσιο Ιστορίας και σας ευχαριστούν που ανταποκριθήκατε τόσο πρόθυμα στην πρόσκλησή τους.

Ξαναβρισκόμαστε εδώ, στην ίδια αίθουσα, τρία χρόνια ύστερα από το πρώτο Διεθνές Συμπόσιο που είχε οργανωθεί τον Οκτώβριο του 1984 για την Ιστορικότητα της Παιδικής Ηλικίας και της Νεότητας, ξαναβρισκόμαστε για να μελετήσουμε και να συζητήσουμε ένα θέμα που είναι, αυτή τη φορά, παρά τη γενικότητά του, πολύ πιο εξειδικευμένο και εξ ίσου επίκαιρο: Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία. Ιστορική διάσταση και προοπτικές.

Τα 130 χρόνια από την ίδρυση του Αθηναϊκού Πανεπιστημίου, που γιορτάστηκαν την περασμένη άνοιξη, με την απαιτούμενη επισημότητα, και την συμπαρομαρτούσα ρητορεία, στάθηκαν βέβαια μία από τις αφορμές για να έχει το Συμπόσιό μας το θέμα που επιλέχτηκε.

Θελήσαμε, με την ευκαιρία αυτή, να υπάρξει και μια πιο ιστορική προσέγγιση, ένας πιο ιστορικός προβληματισμός γύρω από θέματα που βρίσκονται στο επίκεντρο των ενδιαφερόντων της εποχής μας και των κοινωνιών μας, γύρω από θέματα που προκαλούν έντονες και συχνά βίαιες αντιπαραθέσεις των ενδιαφερομένων και της κοινής γνώμης, από τις οποίες, όπως εύκολα μπορεί να διαπιστωθεί, απουσιάζει, κατά κανόνα, κάθε έννοια ιστορικότητας και κάθε αίσθηση ιστορικής προοπτικής.

Κανείς μας βέβαια δεν πιστεύει, ή δεν πιστεύει πια, ότι η Ιστορία και η ιστοριογραφία κρατούν στις αποσκευές τους τις μαγικές συνταγές, αυτήν την περίφημη πείρα και γνώση του παρελθόντος, τις οποίες, όταν κατέχει κανείς, κρατά στα χέρια του καλά εργαλεία για να αντιμετωπίσει με τον ευτυχέστερο τρόπο τα προβλήματα του παρόντος και του μέλλοντος χρόνου.

Πιστεύουμε όμως ότι η γνώση της Ιστορίας, νοούμενη ως κατανόηση και αποκρυπτογράφηση των μηχανισμών που διέπουν τις κοινωνικές λειτουργίες, έχει και αυτή τη χρησιμότητά της, στο μέτρο που επιτρέπει να συνειδητοποιηθούν, από ελεύθερους πολίτες, οι όροι που διαμορφώνουν τις ιστορικές πραγματικότητες και προσδιορίζουν τις αντίστοιχες ιδεολογικές λειτουργίες.

Με το πνεύμα αυτό συγκροτήθηκε το πρόγραμμα των εργασιών του

3

Σελ. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/34.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Συμποσίου μας και αν, όπως είμαι βέβαιος, οι πενήντα περίπου ανακοινώσεις που θα έχουμε την ευκαιρία να ακούσουμε στην εβδομάδα των εργασιών μας, συμβάλουν προς την κατεύθυνση αυτή, τότε θα έχουμε επιτελέσει έργο χρήσιμο και κοινωφελές.

Σε λίγο ο κύριος Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης θα σας παρουσιάσει αναλυτικότερα το έργο που έχει προγραμματίσει και πραγματοποιήσει η Επιτροπή Ιστορίας και τους προβληματισμούς της. Προηγουμένως θα λάβει τον λόγο η κυρία Τόνια Κιουσοπούλου, Πρόεδρος της συνδιοργανώτριας Εταιρείας Μελέτης του Νέου Ελληνισμού, και ο κύριος José Gentil Da Silva που θα χαιρετίσει το Συμπόσιό μας εκ μέρους των ξένων αντιπροσώπων.

Την έναρξη των εργασιών θα κηρύξει ο Γενικός Γραμματέας Νέας Γενιάς κύριος Γιώργος Σεφερτζής.

Πριν όμως φτάσουμε σ' αυτά, οφείλω να ευχαριστήσω όλους εκείνους που με διάφορους τρόπους βοήθησαν και εξακολουθούν να βοηθούν να οργανωθεί και ευελπιστούμε να επιτύχει το Συμπόσιό μας. Να ευχαριστήσω ιδιαίτερα την Γραμματέα του Συμποσίου μας κυρία Χριστίνα Κουλούρη. Στην ετοιμότητά της, στις ικανότητές της και στην ψυχραιμία με την οποία αντιμετώπισε όλα τα πολύπλοκα ζητήματα που απαιτεί η οργάνωση ενός Συμποσίου, ενός συνεδρίου διεθνούς, οφείλεται κατά κύριο λόγο ότι το Συμπόσιό μας αρχίζει σήμερα ομαλά. Να ευχαριστήσω επίσης όλους τους ερευνητές, ξένους και έλληνες που τιμούν το Συμπόσιό μας με τις ανακοινώσεις τους. Να ευχαριστήσω, τέλος, όλους εσάς που θελήσατε με την παρουσία σας και, ελπίζουμε, με την ενεργό συμμετοχή σας στις συζητήσεις που θα ακολουθήσουν, να λάβετε μέρος στο Συμπόσιό μας.

Παρακαλώ την κυρία Τόνια Κιουσοπούλου, Πρόεδρο της Εταιρείας Μελέτης Νέου Ελληνισμού, να λάβει τον λόγο.

ΤΟΝΙΑ ΚΙΟΥΣΟΠΟΥΛΟΥ: Κύριε Γενικέ Γραμματέα, Κυρίες και Κύριοι. Εκ μέρους της Εταιρείας Μελέτης Νέου Ελληνισμού θέλω να σας καλωσορίσω και να σας ευχαριστήσω για την συμμετοχή σας στο Συνέδριο που αρχίζει σήμερα, με θέμα "Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία. Ιστορική διάσταση και προοπτικές".

Η Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού ανταποκρίθηκε στην πρόσκληση της Επιτροπής Ιστορίας της Γενικής Γραμματείας Νέας Γενιάς και ανέλαβε την συνδιοργάνωση αυτού του Συνεδρίου με την πεποίθηση ότι σε μια εποχή όπου τα εγγενή προβλήματα του ελληνικού Πανεπιστημίου γίνονται ακόμη πιο δυσεπίλυτα εξ αιτίας της κρίσης που γνωρίζει ο πανεπιστημιακός θεσμός διεθνώς, ο λόγος των ιστορικών γύρω από τα θέματα αυτά είναι απαραίτητος. Όχι βέβαια, γιατί η Ιστορία διδάσκει ούτε, πολύ περισσότερο, γιατί προσφέρει λύσεις, αλλά κυρίως γιατί η Ιστορία ως στάση

Σελ. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/35.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ζωής, συνδέοντας το παρόν με το παρελθόν, μπορεί να συμβάλει στην κατανόηση της πραγματικότητας. Με την έννοια αυτή, το Συνέδριο που αρχίζει σήμερα πιστεύουμε ότι έχει σημασία για την ίδια την ύπαρξη του Πανεπιστημίου στην Ελλάδα που φέτος συμπλήρωσε τα 150 χρόνια της λειτουργίας του. Ο απολογισμός των χρόνων που πέρασαν από τις 3 Μαΐου τον 1837, μέσα στο ιστορικό τους πλαίσιο, αποτελεί ένα από τα ζητούμενα, όχι μόνον αυτού του Συνεδρίου. Ξέρουμε, άλλωστε, ότι σ' αυτές τις περιπτώσεις τα συνέδρια είναι απλές αφορμές. Το ελληνικό Πανεπιστήμιο με τον υπερτροφικό του χαρακτήρα, το αυξημένο κοινωνικό του βάρος, την εξέλιξη και τα αδιέξοδά του είναι χωρίς αμφιβολία ένα ιδιότυπο φαινόμενο στενά συναρτημένο με τις ιδιομορφίες της ελληνικής κοινωνίας, που πρέπει να αναλυθεί στις ιστορικές του διαστάσεις για να γίνει κατανοητό.

Από την άλλη πλευρά δεν έχουμε αυταπάτες για τα περιθώρια της κοινωνικής μας παρέμβασης ως ιστορικών. Η κοινωνία μας -το ξέρουμε κι' αυτό- αφουγκράζεται ευκαιριακά και επιλεκτικά μόνον τον απόηχο του παρελθόντος της. Στο μέτρο όμως των δυνατοτήτων μας, ελπίζουμε ότι οι συζητήσεις που θα γίνουν τις επόμενες ημέρες σχετικά με την ιστορία και το ρόλο του Πανεπιστημίου, ιδωμένου και από την οπτική γωνία των παιδαγωγών, των κοινωνιολόγων και των άλλων κοινωνικών επιστημόνων, θα συμβάλουν στην ανίχνευση των προοπτικών του.

Τελειώνοντας, πρέπει να ευχαριστήσω τους ομιλητές, Έλληνες και ξένους. Με τις εισηγήσεις και τις παρεμβάσεις τους εγγυώνται για την επιτυχία των εργασιών του Συνεδρίου, το οποίο θεωρούμε ότι μπορεί να λειτουργήσει τόσο ως επιστημονικό γεγονός, όσο και ως έναυσμα για την επανατοποθέτηση των πανεπιστημιακών πραγμάτων στη χώρα μας. Σας ευχαριστώ.

ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΗΛΙΟΥ: Παρακαλώ τον κύριο Τριαντάφυλλο Σκλαβενίτη να λάβει τον λόγο.

ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ: Κύριε Γενικέ Γραμματέα, Κυρίες και Κύριοι, αγαπητοί συνάδελφοι και φίλοι. Από την τετραετή εμπειρία της Επιτροπής του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας, θα θέλαμε σε ολιγόλεπτο σχόλιο να αναφερθούμε σε τρία σημεία: στο πρόγραμμα των ερευνών, στη συνεργασία με την επιστημονική κοινότητα και την Πολιτεία, στην οργάνωση των δύο διεθνών συμποσίων.

Η Πολιτεία με τους εκπροσώπους της το 1983, ζητώντας μας να συντάξουμε ένα πρόγραμμα ιστορίας της νεολαίας, άμεσης υλοποίησης, ξετύλιγε μπροστά στην επιστημονική κοινότητα γενικότερα και σε μας αμεσότερα, μια πρόκληση: η ιστορική έρευνα και τα ιστοριογραφικά της αποτελέσματα θα μπορούσαν ίσως να αναχθούν σε άμεση πολιτισμική παρέμβαση.

Σελ. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/36.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ερευνώντας τους μηχανισμούς που καθορίζουν τις σχέσεις των νέων γενεών με τα δημογραφικά, οικονομικά, πολιτισμικά, κοινωνικά και ψυχολογικά συστήματα μέσα στο χρόνο, θα μπορούσαμε να φτάσουμε πιο κοντά στην ιστορική διάσταση της εννοίας "νεολαία" και συγχρόνως να συνεισφέρουμε στον προσδιορισμό της ταυτότητας της νεολαίας ως ιστορικής κατηγορίας και να στηρίξουμε την πρόταση ότι η ιστορική αίσθηση είναι κύριο στοιχείο της πνευματικής καλλιέργειας, του πολιτισμικού επίπεδου της κοινωνίας.

Ο σχεδιασμός του ερευνητικού προγράμματος "Ιστορικό Αρχείο της Ελληνικής Νεολαίας" δεν προέβλεπε τη δημιουργία ενός νέου ερευνητικού φορέα. Και οι εκπρόσωποι της Πολιτείας και εμείς είχαμε συνείδηση ότι με αυτόν τον τρόπο θα μας έλειπαν οι βεβαιότητες που δίνει το θεσμικό πλαίσιο αλλά και οι αναστολές των παγιωμένων σχημάτων, θα μας έλειπε η επί τούτου διοικητική υποστήριξη αλλά και οι αναστολές των ρυθμών από μια παράλληλη βούληση.

Ακόμη και το ερευνητικό πρόγραμμα που κοινοποιήθηκε το 1983 στην επιστημονική κοινότητα δεν ήταν ένα πλήρες θεματολόγιο ιστορίας της νεολαίας αλλά ερευνητικοί στόχοι που συνδύαζαν στη χάραξή τους τα μεγάλα ιστοριογραφικά αιτούμενα με τις επιστημονικές διαθεσιμότητες.

Η ανακοίνωση του προγράμματος στην επιστημονική κοινότητα παρουσίαζε τα ερευνητικά αιτούμενα και καλούσε τους μελετητές να αναλάβουν έρευνες στα πλαίσιά του οι οποίες θα κατέληγαν στη συγγραφή μελετών για τα θέματα που θα ερευνούσαν ή στη συγκρότηση σωμάτων τεκμηρίων και πληροφοριακών συνόλων, πηγών για την ιστορία της νεολαίας.

Η κινητοποίηση ενδιαφερόντων νέων, κυρίως, ερευνητών έδωσε τους ανθρώπους που ανέλαβαν τις έρευνες από τον χώρο των ιστορικών ιδίως αλλά και από τις άλλες κοινωνικές επιστήμες, εφόσον ήταν διαπιστωμένες από τις μέχρι τότε έρευνές τους ανιχνεύσεις και της ιστορικής διάστασης των φαινομένων.

Η εμπιστοσύνη προς τις νέες ερευνητικές δυνάμεις, και πέρα από εκείνους που διέθεταν καταξιωμένο έργο, είναι μια επιλογή που νομίζουμε ότι έχει άμεση πολιτισμική επίπτωση, καθώς επιτρέπει να δοκιμαστούν έξω από τα υπάρχοντα οργανωτικά σχήματα και νέες δυνάμεις σε μια προσπάθεια που οι προδιαγραφές της είναι υψηλές και πάντα παρών ο διάλογος.

Βέβαια η έλλειψη ειδικών σπουδών στον τομέα της ιστορίας της νεολαίας στον τόπο μας αλλά και στις άλλες χώρες, και η απουσία ά και η άγνοια παρόμοιων σχετικών μελετών, δεν ευκόλυνε τις δικές μας προσπάθειες. Γι' αυτό θυμόμαστε με ευγνωμοσύνη τη γενναία προσφορά του καθηγητή κυρίου Da Silva ο οποίος, όπως θα θυμάστε, στο πρώτο μας Διεθνές Συμπόσιο το 1984, "Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας", ανακοίνωσε στοχαστική περιδιάβαση στην πρόσφατη διεθνή ιστοριογραφική παραγωγή

Σελ. 36
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/37.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

για το θέμα και κατέθεσε στα πρακτικά του Συμποσίου την δελτιοθήκη του με 1.147 βιβλιογραφικές αναγραφές.

Τα προβλήματα οργάνωσης των βιβλιοθηκών και των αρχείων στον τόπο μας έχουν μεγαλύτερες επιπτώσεις σε εκείνους που ερευνούν θέματα της πρόσφατης ιστορίας και μάλιστα θέματα που αγγίζονται για πρώτη φορά. Οι απαντήσεις "δεν υπάρχει", "είναι στην αποθήκη", "είναι αταξινόμητο", "δεν βρίσκεται" έπρεπε ν' αντιμετωπιστούν με την τόνωση της πίστης των ερευνητών στην προσπάθειά τους και την αναζήτηση από κοινού δρόμων για την προσέγγιση των ιστορικών πηγών που τους ενδιέφεραν.

Στα τέσσερα χρόνια που πέρασαν ανατέθηκαν 47 έρευνες σε 51 ερευνητές και ερευνήτριες. Οι 37 από αυτές τις έρευνες, ιστοριογραφικού επιπέδου, ήταν για θέματα της σχολικής ζωής και της εκπαιδευτικής διαδικασίας, σε θέματα γύρω από τις νοοτροπίες και τις συμπεριφορές, τις φιλοσοφικές, παιδαγωγικές και ψυχολογικές θεωρίες για τη νεολαία, ακόμα σε θέματα παιδικής λογοτεχνίας, παραλογοτεχνίας, για την παράσταση της παιδικής και της νεανικής ηλικίας στην τέχνη, στη λογοτεχνία και το θέατρο, για τη συμμετοχή των νέων στην πολιτική ζωή, για την παιδική εργασία και τα παραδοσιακά συστήματα μαθητείας μέσα στο χρόνο, για τη σχέση των νέων με την οικογένεια και, τέλος, για τη νοσολογία και τη δημογραφική τύχη της νεότητας.

Ανατέθηκαν ακόμη 10 έρευνες για τη συγκρότηση καταλόγων και σωμάτων τεκμηρίων. Καταγράφηκε ο νεανικός τύπος από το 1830 ας το 1945, το νομικό πλαίσιο για τη νεολαία κατά τον 19ο αιώνα, καταγράφηκαν τα σχολικά εγχειρίδια Ιστορίας και Γεωγραφίας 1834-1914 και ετοιμάζεται ο κατάλογος των ελληνικών παραμυθιών.

Να προσθέσουμε εδώ δύο λόγια για τις εκδόσεις του προγράμματος. Το 1986 τυπώθηκαν 7 βιβλία της τάξεως των 2.500 σελίδων, ενώ αυτή τη στιγμή βρίσκονται στο τυπογραφείο και θα κυκλοφορήσουν τον Δεκέμβριο άλλα 10 βιβλία της τάξεως των 3.500 σελίδων.

Το Υφυπουργείο και η Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς τέσσερα χρόνια τώρα μας δίνουν τη δυνατότητα της χάραξης και της πραγμάτωσης ενός νέου ερευνητικού προγράμματος που φιλοδοξεί να καλύψει περιοχές της Ιστορίας οι οποίες δεν είχαν απασχολήσει τους μελετητές συστηματικά. Το πλαίσιο της συνεργασίας που διαμορφώθηκε επέτρεψε στην Επιτροπή που ανέλαβε την ευθύνη του αλλά και στους ερευνητές που ανέλαβαν τις επί μέρους μελέτες, να εργαστούν σε κλίμα εμπιστοσύνης και επιστημονικής ελευθερίας.

Το Διεθνές Συμπόσιο που διοργανώσαμε το 1984 με θέμα "Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας" αναδείχθηκε πολιτισμικό γεγονός στο χώρο των ιστορικών σπουδών και έδωσε τη δυνατότητα στους

Σελ. 37
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/38.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

συνεργάτες του προγράμματος να συζητήσουν τα προβλήματα των ερευνών τους με τους συναδέλφους τους στο ίδιο πρόγραμμα καθώς και με εκείνους που μελετούσαν παράλληλα θέματα σε άλλους φορείς.

Και ακόμη έδωσε τη δυνατότητα να συζητηθούν τα προβλήματα αυτά με τους ξένους συναδέλφους που μετείχαν στο Συμπόσιο και μελετούσαν στις χώρες τους αντίστοιχα θέματα, με κοινά προβλήματα αλλά και διαφορετικές εμπειρίες παραδειγμάτων και θεωρητικών εργαλείων προσέγγισης των ιστορικών φαινομένων.

Το Διεθνές Συμπόσιο του 1984 ήταν και θετική εμπειρία για την Επιτροπή μας τόσο για τα ουσιαστικά προβλήματα της έρευνας όσο και για τις σχέσεις της με την ελληνική και τις ξένες επιστημονικές κοινότητες. Η έκδοση των πρακτικών του Συμποσίου στην ελληνική και στη γαλλική γλώσσα ξεχωριστά, έγινε για να μην υπάρξει κανένα εμπόδιο που θα μείωνε τις διαστάσεις της επιτυχίας του: διάδοση του ξένου ιστορικού λόγου χωρίς τεχνικούς φραγμούς γλώσσας στον τόπο μας και διάλογος της ελληνικής επιστήμης με τη διεθνή μέσα από τα πρακτικά ενός Διεθνούς Συμποσίου που σφράγισε την αφετηρία των ερευνών για την ιστορία της νεολαίας.

Το σημερινό μας Συμπόσιο "Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία. Ιστορική διάσταση και προοπτικές" οργανώθηκε αυτή τη χρονιά που γιορτάζουμε τα 150 χρόνια από την ίδρυση του Πανεπιστημίου Αθηνών και του Πολυτεχνείου. Στους εορτασμούς μνήμης, που πάντοτε είναι χρήσιμοι, υπάρχει και η πλευρά της ουσιαστικής προσέγγισης γεγονότων, φαινομένων και θεσμών, στη διαχρονική τους πορεία. Σε μια τέτοια προσέγγιση θελήσαμε να συμβάλουμε οργανώνοντας το Διεθνές Συμπόσιο στο οποίο κληθήκατε να συνεισφέρετε με τις ουσιαστικές συμβολές σας.

Τελειώνοντας, θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε όλους σας για την υποστήριξη των ερευνών που πραγματοποιούνται στα πλαίσια του προγράμματος "Ιστορικό Αρχείο της Ελληνικής Νεολαίας" και να ευχαριστήσουμε επίσης τους ξένους και τους Έλληνες ομιλητές αυτού του Συμποσίου, όσους βοήθησαν στην οργάνωσή του και όλους εσάς που με τη συμμετοχή σας φτερώνετε τις ελπίδες για την επιτυχία του. Σας ευχαριστώ.

ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΗΛΙΟΥ: Εμείς σας ευχαριστούμε. Θα παρακαλέσω τον κύριο Da Silva ο οποίος φαντάζομαι να με καταλαβαίνει όταν του μιλώ ελληνικά. Monsieur Da Silva a la parole.

JOSÉ GENTIL DA SILVA: Je vais être très bref. À la rigueur je nevois pas pourquoi c'est moi qui m'adresse à vous, j'imagine que pour parler des sentiments de l'historien étranger invité à participer à cette réunion.

Σελ. 38
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/39.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Je suis privilégié parce que j'ai assisté à plusieurs des réunions qui se sont tenues dans ces mêmes lieux et je dois vous dire d'abord que je suis très sensible au fait que ça se passe à Athènes et puis très heureux que Athènes soit cette ville européenne, ce foyer de civilisation, intéressée d'une manière si évidente, et je dirais si organisée et commune, à l'homme depuis l'enfance et depuis la jeunesse.

Cela se fait, il y a des chercheurs, il y a des savants qui s'occupent des enfants: des psychologues, des pédagogues et des professeurs, des prêtres, beaucoup de gens, des économistes, des démographes mais je ne connais pas ailleurs un tel effort des gens jeunes et de tous âges aussi qui s'intéressent à la jeunesse, à l'enfance et à leur Histoire, à leur importance dans la cité.

Alors, ça c'est mon point de vue personnel, mais je crois que je n'exagère pas et que je suis suivi facilement par mes collègues étrangers en vous répétant la fierté de participer à vos travaux, d'intervenir dans vos débats et je vous dis en commençant et je vous le dirai à la fin, je serai toujours très heureux, par correspondance, n'importe comment, je ne dis pas de réunir des fiches comme j'ai fait jusqu'ici, mais aussi de les discuter et de vous dire comment on peut travailler, d'en tirer parti, même si on n'est pas Américain ou Soviétique ou Allemand et l'on n'a pas tous ces volumes sous la main.

J'ai été habitué très tôt à acheter les livres qui me fallaient. Et puis j'ai cru que les bibliothèques importantes pourraient satisfaire mes désirs. Mais je crois que c'est nous, presque, qui fabriquons les livres que nous lisons. Fernard Braudel dont on parle tant, était un lecteur à ce point personnel que quand il vous parlait d'un livre, il vous disait toujours des choses qui n'y étaient pas ou plus de choses que celles qui y étaient. Les livres, la lecture vous savez ça se dit, c'est vous qui les fabriquez et vous le savez. Mais je ne voudrais pas être long, je vous remercie et je fais des vœux pour que cet effort continu se poursuive et que nos débats soient cette fois aussi heureux et aussi féconds que ceux des réunions précédentes. Je vous remercie.

ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΗΛΙΟΥ: Ο Γενικός Γραμματέας Νέας Γενιάς κύριος Γιώργος Σεφερτζής θα κηρύξει επίσημα την έναρξη των εργασιών του Συμποσίου μας.

ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΕΦΕΡΤΖΗΣ: Θα ήθελα, αγαπητές φίλες και φίλοι, πρώτα απ' όλα να σας καλωσορίσω και να σας ευχηθώ καλή επιτυχία στις εργασίες αυτού του δεύτερου Συμποσίου του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας.

Σελ. 39
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/40.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Θα ήθελα να καλωσορίσω ιδιαίτερα τους ξένους που βρίσκονται σήμερα ανάμεσά μας.

Αν και η ειρωνεία της Ιστορίας επεφύλαξε να βρίσκομαι και εγώ ανάμεσά σας σήμερα ως πολιτικός, δεν πρόκειται να είμαι μακρύς στο λόγο μου και αυτό διότι εκτός των άλλων αισθάνομαι πραγματικά συγκινημένος, αν όχι αμήχανος, διότι καλούμαι να κηρύξω την έναρξη των εργασιών ενός Συμποσίου στο οποίο έχουν πρωτοστατήσει φίλοι προσωπικοί μου και μάλιστα με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο δάσκαλοί μου.

Θα ήθελα απλώς να πω μερικά λόγια από πλευράς Γενικής Γραμματείας Νέας Γενιάς για το πώς εμείς αντιμετωπίζουμε το σημερινό σας Συμπόσιο και όλη τη δουλειά που κάνει το Ιστορικό Αρχείο για την ελληνική νεολαία στην πατρίδα μας.

Εάν το πρώτο Διεθνές Συμπόσιο που διοργανώθηκε πριν τρία περίπου χρόνια με θέμα την Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, σηματοδότησε την αφετηρία για την έρευνα του ιστορικού χάρτη της νεολαίας ως ιδιαίτερης και εξελισσόμενης ιστορικής και κοινοτικής κατηγορίας, η σημερινή συνάντηση έχει για μας μια διπλή σημασία και ιδιαιτερότητα. Έρχεται πρώτα απ' όλα να καλύψει και να συμπληρώσει ένα σημαντικό κενό στο ερευνητικό πρόγραμμα που αφορά την ιστορική μελέτη ίσως του πλέον ζωντανού, σίγουρα πιο ευαίσθητου και πιθανόν πρωτοπόρου κομματιού της νεολαίας που είναι οι φοιτητές και η πανεπιστημιακή κοινότητα.

Κατά δεύτερο λόγο η χρονική στιγμή της διεξαγωγής του συμπίπτει με μία φάση στη διάρκεια της οποίας αναζωπυρώνονται καθημερινά και επανατίθενται ίσως εξ υπαρχής οι ιδεολογικές συγκρούσεις και οι προβληματισμοί για το περιεχόμενο των σπουδών στο κοινωνικό και πολιτικό πεδίο σχετικά με την τύχη σήμερα των πανεπιστημίων, του κοινωνικού τους ρόλου και των σχέσεών τους με την διαπαιδαγώγηση των νέων ανθρώπων εν όψει της τρίτης χιλιετηρίδας.

Είμαι βέβαιος, αγαπητοί φίλοι, ότι συμμετέχοντας στις εργασίες αυτού του Συμποσίου και συζητώντας προβλήματα και καταστάσεις του παρελθόντος, έχετε πάντοτε υποσυνείδητα στο νου σας, όπως το έχουμε και μεις, την σημερινή πορεία των πανεπιστημίων, τα προβλήματα και τις προοπτικές της σπουδάζουσας νέας γενιάς.

Η εμπεριστατωμένη ιστορική γνώση για τη σπουδάζουσα νέα γενιά δεν θα μπορούσε να προέλθει παρά από μια ιστορική και κοινωνιολογική έρευνα ειδικά αφιερωμένη σ' αυτήν. Μέσα απ' αυτήν την έρευνα επιδιώκουμε να καταδείξουμε τις ιστορικές συντεταγμένες της συνέχειας της φυσιογνωμίας της αλλά και ταυτόχρονα τις κοινωνικές και ιδεολογικές τομές που προσδιορίζουν το μέλλον της σημερινής νεολαίας.

Με την ιστορική γνώση, ο φοιτητής, ο πανεπιστημιακός δάσκαλος, 

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/41.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

αποκτά σίγουρα μια σταθερή αναφορά, ένα μέτρο σύγκρισης με τις απαιτήσεις του σήμερα, ένα πολύτιμο εργαλείο για την οριοθέτηση του παρόντος και τον αποτελεσματικό προγραμματισμό του μέλλοντος.

Είναι αναμφισβήτητο, αλλά και επιτακτικό, τα πανεπιστήμια, οι σπουδαστές στη χώρα μας να αποτελέσουν όχι απλά τους ευαίσθητους, αλλά και τους κατάλληλα προετοιμασμένους αποδέκτες της δυναμικής και της ταχύτητας των επιστημονικοτεχνολογικών εξελίξεων και των κοινωνικών και πολιτισμικών αλλαγών, αλλά και ταυτόχρονα των αντιφάσεων και των αντινομιών που αυτές περιέχουν σήμερα.

Μπορούμε με βεβαιότητα να πούμε, ότι η ιστορική μνήμη, το ιστορικό δηλαδή ορατό νήμα είναι εκείνο που θέτει τις βάσεις μαζί με τη γνώση για τη χάραξη των προοπτικών της αύριο.

Από τη σκοπιά αυτή θέλω να πιστεύω ότι το φετινό Συμπόσιο έχει μια συνεισφορά όχι απλά ιστορική και επιστημονική, αλλά και πολιτική και μελλοντική.

Ο διεπιστημονικός χαρακτήρας των ερευνών με την ανίχνευση των κοινωνικοπολιτισμικών, δημογραφικών και λοιπών παραγόντων που διαμορφώνουν κάθε φορά το πρόσωπο της νεολαίας στα πλαίσια του Πανεπιστημίου, η σφαιρική και διαχρονική αντιμετώπιση του προβλήματος, το ανοικτό και αδογμάτιστο ερευνητικό πνεύμα, η σταθερή βούληση για διεύρυνση και διασταύρωση των προβληματισμών και των αναζητήσεων, υπήρξαν αρχές που στη βάση τους στηρίχθηκε εξ υπαρχής η δουλειά του Ιστορικού Αρχείου που συγκροτήθηκε στα πλαίσια της Γενικής Γραμματείας Νέας Γενιάς.

Θα ήθελα να εκφράσω την ευχή και τη βεβαιότητα ότι οι αρχές αυτές θα επικρατήσουν σ' αυτό το Συμπόσιο και θα αποτελέσουν την βάση για την ανάπτυξη ενός γόνιμου διαλόγου σήμερα αναγκαίου περισσότερο από κάθε άλλη φορά. Ακόμα θέλω να πιστεύω ότι το Συμπόσιο αυτό, περά από την προσφορά του στον ιστορικό τομέα, θ' αποτελέσει κίνητρο για την αναζήτηση νέων λύσεων και προσανατολισμών σε πολλά χρονίζοντα προβλήματα της πανεπιστημιακής κοινότητας και θα συμβάλει στο να αναλάβει η τελευταία αυτή τον δυναμικό ρόλο που της ταιριάζει και που οι σύγχρονες εξελίξεις απαιτούν.

Από την πλευρά της Γενικής Γραμματείας Νέας Γενιάς λαμβάνουμε μέριμνα για την έκδοση ολόκληρου του ερευνητικού έργου του Ιστορικού Αρχείου. Όπως ήδη είπε ο κύριος Σκλαβενίτης, νομίζω ότι υπάρχουν ήδη 7 δημοσιευμένες εκδόσεις ενώ βρίσκονται υπό έκδοση άλλες 10. Θα καταβάλλουμε στο μέλλον κάθε δυνατή προσπάθεια για την ολοκλήρωση του αρχικού σχεδιασμού αλλά και για τη διεύρυνση του ρόλου του έργου του Ιστορικού Αρχείου.

Δεν χρειάζεται να σας κουράσω περισσότερο, ήδη οι προλαλήσαντες αναφέρθηκαν αρκετά στη σημασία της Ιστορίας, απλώς θα ήθελα να προσθέσω τρία πράγματα.

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/42.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Δεν θεωρώ αναγκαίο να κουραζόμαστε πλέον, διότι είναι σχεδόν κοινότυπο, να αποδείξουμε τη χρησιμότητα της Ιστορίας. Όχι μονάχα για την επιστήμη, αλλά και για την εξέλιξη των κοινωνιών.

Για την πολιτική, εφ' όσον εδώ βρίσκομαι ως πολιτικός, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι θέλουμε την Ιστορία, γιατί χωρίς αυτήν η πολιτική είναι καταδικασμένη να επαναλαμβάνει, ως γνωστόν, ως κωμωδία την ανθρώπινη τραγωδία.

Δεν υπάρχει επίσης αμφιβολία ότι η Ιστορία, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά την έρευνα των προβλημάτων της νέας γενιάς, είναι σήμερα περισσότερο από κάθε άλλη φορά απαραίτητη, διότι σήμερα περισσότερο από κάθε φορά διαπιστώνουμε, ως υπεύθυνοι για τη χάραξη της πολιτικής, ότι χωρίς θεωρία δεν υπάρχει πολιτική.

Τρίτο, η Ιστορία, ιδιαίτερα αφιερωμένη στη νέα γενιά, μας είναι σήμερα περισσότερο από κάθε φορά αναγκαία ως έρευνα όταν είναι εύκολο να διαπιστώσει κανείς ότι ύστερα από 30 χρόνια νεολαιίστικου κινήματος, που υπάρχει έστω και όταν δεν φαίνεται, είναι φανερό ότι ο ελάχιστος κοινός παρανομαστής όλων των νέων σε όλο τον κόσμο είναι η αναζήτηση ενός νέου ταυτόχρονα νεοτερικού και αναπτυξιακού πολιτισμού, ενός πολιτισμού που θα αναμορφώνει τις κοινωνικές σχέσεις χωρίς να αγνοεί την ιστορία τους, που θα είναι ανοικτός στην διεθνή εμπειρία χωρίς να ακυρώνει τις εθνικές ιδιαιτερότητες, που θα είναι απαλλαγμένος βεβαίως από το βάρος των παραδόσεων, χωρίς όμως να αγνοεί τις αλήθειες που αυτές περιέχουν.

Για τις αναζητήσεις αυτές ενός νέου πολιτισμού η ιστορική έρευνα και η αποκατάσταση του ιστορικού προσώπου της νεολαίας είναι κάτι περισσότερο από απαραίτητες. Ως εκ τούτου νομίζω ότι δεν χρειάζεται περαιτέρω τεκμηρίωση για το πόσο χρήσιμη μπορεί να είναι η δουλειά σας και πόσο αναγκαία από πλευράς Γενικής Γραμματείας η στήριξη του έργου του Ιστορικού Αρχείου.

Θα ήθελα τελειώνοντας να ευχαριστήσω ιδιαίτερα τους φίλους και συνεργάτες Σπύρο Ασδραχά, Φίλιππο Ηλιού, Γιάννη Γιαννουλόπουλο και Τριαντάφυλλο Σκλαβενίτη για την πολύτιμη δουλειά που κάνουνε ως Επιτροπή Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας.

Και θα ήθελα επίσης να ευχαριστήσω, εκτός από όλους εσάς για την συμμετοχή σας, την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού για την συμβολή της στη διεξαγωγή αυτού του Συνεδρίου. Ευχαριστώ.

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/43.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΙΔΕΟΛΟΓΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΦΕΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ

Κ. Θ. ΔΗΜΑΡΑΣ

Στην σύντομη εισήγησή μου θα γίνεται λόγος για το πρώτο ελληνικό Πανεπιστήμιο. Ωστόσο, αν θέλουμε να είμαστε προσεκτικοί στις διατυπώσεις μας, να το πούμε τώρα μια φορά, αρχίζοντας, πρώτο ελλαδικό Πανεπιστήμιο. Πραγματικά, όταν αντιμετωπίζουμε αυτό το θέμα, δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι αρκετά χρόνια πριν ιδρυθεί το Πανεπιστήμιό μας, λειτουργούσε, στον ελληνικό πνευματικό χώρο ένα άλλο Πανδιδακτήριο, η Ιόνιος Ακαδημία της Κερκύρας. Άλλωστε, αφού δεν μας ζητείται το απαρέκβατο, μπορούμε κιόλας εδώ να πούμε ότι, ίσως, καθώς αναζητούμε τις αιτίες οι οποίες έφεραν προς την σύσταση του ελλαδικού Πανεπιστημίου, μία, κι ας μην είναι η σημαντικότερη, είταν, ακριβώς, η ύπαρξη της Ιόνιας Ακαδημίας. Βεβαίως, η λειτουργία, στην πρωτεύουσα της Ιόνιας Πολιτείας, ενός Πανεπιστημίου, δεν μπορούσε παρά να είναι κάρφος στον οφθαλμό των υπευθύνων για την εκπαίδευση στο ελληνικό βασίλειο.

Και αφού αρχίσαμε από τέτοια αίτια, ελάσσονα, μπορούμε να συνεχίσουμε με αυτά και, τέλος πάντων, να κλείσουμε την υπόθεσή τους, αν ποτέ συνέβη να φθάσει κανείς στην άκρη της αλυσίδας των αιτίων: εννοώ την κάποια δυσπιστία των Αθηναίων πολιτικών προς ό,τι είταν η πατρίδα του Καποδίστρια.

Αυτά, όπως είπαμε, θα τα εντάξουμε στα ελάσσονα αίτια· ενώ, όταν θέλει κανείς να φέρεται με φρόνηση εμπρός στην σύσταση των θεσμών, πρέπει, οπωσδήποτε, ανεξαρτήτως από τα ελάσσονα, να λογαριάζει ότι ποτέ δεν αρκεί για να τους ερμηνεύσει μία μόνον αιτία. Έτσι κι εδώ, χωρίς να θεωρούμε ότι εξαντλήσαμε το θέμα, θα πρέπει να προσπαθήσουμε να απαριθμήσουμε τα καίρια κίνητρα που έφεραν στην πραγματοποίηση το αθηναϊκό Πανεπιστήμιο.

Αναφερθήκαμε σε μια ξεσυνερισιά με τον Ιωάννη Καποδίστρια. Αυτή

———————

Πρώτη δημοσίευση: Τα Ιστορικά, τχ. 7, Δεκ. 1987, σ. 3-14.

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/44.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

φθάνει και βαθύτερα: ο Καποδίστριας, στο σύντομο διάστημα της παρουσίας του επικεφαλής της ελληνικής Πολιτείας, έδειξε θετικά ότι δεν ήθελε, τουλάχιστον δεν ήθελε αμέσως, ελληνικό Πανδιδακτήριο. Εκείνο του οποίου αισθανόταν την ανάγκη, μεταφέροντας, και σε τούτο, ένα σιγανοπερπάτητο πνεύμα φωτισμένου Δεσποτισμού, είταν η διάδοση, στην ευρύτερη δυνατή κλίμακα, της βασικής σχολικής αγωγής και, συνεπώς, η σύσταση, όσο είταν μπορετό, περισσοτέρων σχολείων για μία πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Ίσως ο καιρός δεν τον εβοήθησε, ίσως η δυσπιστία του προς τους έλληνες λογίους, που ήταν οι περισσότεροι άκρως φιλελεύθεροι, να τον παρακινούσαν προς κάποιαν αναβλητικότητα. Αυτός, που ερχόταν διδαγμένος από την υπηρεσία του μέσα στην μηχανή του ρωσικού Δεσποτισμού, ξέρουμε την δυσπιστία, την δυσαρέσκεια με την οποία άκουσε το καλωσόρισμα του Θεόφιλου Καΐρη, στολισμένο από ένα ρητό της Παλαιάς Διαθήκης: "Ουκ άρξω εγώ υμών· ουκ άρξει ο υιός μου υμών· Κύριος άρξει υμών· Κύριος κυβερνήσει υμάς".1 Η ελληνική μοναρχία έπρεπε να φανεί ολότελα αντίθετη προς τον ρεαλισμό του Καποδίστρια: ο τόπος που ανασταίνεται τώρα, μέσα από τις στάχτες και την δυστυχία, είναι ο τόπος της κλασικής παιδείας. Πρέπει η εκπαίδευση να στηθεί σαν πυραμίδα ακέρια, με κορυφή της ένα Πανεπιστήμιο.

Αλλά και πάλι αυτό δεν μας φθάνει. Στο ρεαλιστικό πνεύμα του Καποδίστρια το βασίλειο απαντάει επίσης με μια ρεαλιστική σκοπιμότητα. Αυτό το κράτος του οποίου οι πληθυσμοί δεν εγνώρισαν ποτέ καμία δυτικού τύπου κρατική λειτουργία, πρέπει να αποκτήσει πρωτίστως οργανωμένη ιεραρχικά διοίκηση. Πρέπει να αποκτήσει διδαγμένο, αφού πείρα δεν υπάρχει, δημοσιοϋπαλληλικό σώμα· διδαγμένο δικαστικό σώμα, εφοριακό σώμα, τελωνειακό σώμα και τα λοιπά. Επίσης, για την κάλυψη κοινωνικών αναγκών, είναι απαραίτητοι ιατροί, δικηγόροι και, μέσα στην μοναρχική, ελέω Θεού, θεώρηση των πραγμάτων, κληρικοί. Πρέπει να διαμορφώσει εκπαιδευτικό σώμα, με τις απαιτούμενες γνώσεις και την απαιτούμενη εθνική νοοτροπία. Είναι απαραίτητο, για να αρχίσουν να γίνονται όλα αυτά, να υπάρξει η κορυφή της πυραμίδας: ένα Πανδιδακτήριο.

Πλησιάζουμε προς ευρύτερα, συνθετικότερα, ιδεολογήματα. Μπαίνει, δηλαδή, από εδώ κι εμπρός, η πολιτική, όχι πια στην καθημερινότητά της στις πρακτικές ανάγκες, αλλά στην τοποθέτησή της μέσα στην χορεία των ελευθέρων συλλογικών σωμάτων. Η νοτιοανατολική Ευρώπη δεν έχει Πανεπιστήμιο· το μικρό νεοκλασικό βασίλειο που ιδρύθηκε θα μπορέσει να αποκτήσει αυξημένη αίγλη όταν κατορθώσει να προσφέρει, στην περιοχή του, μία εκπαίδευση ανώτερη από εκείνη την οποία μπορούν να δώσουν τα γειτονικά του κράτη.

———————

1. Γενική Εφημερίς της Ελλάδος, αρ. 7, 8 Ιανουαρίου 1828, σ. 31.

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/45.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Θα επανέλθουμε στην ανάλυση αυτού του στοιχείου, αλλά ίσως είναι καλύτερα να ολοκληρώσουμε τα πλαίσια μέσα στα οποία θα κινηθούμε. Εφθάσαμε πια στην ιδεολογική αιχμή των αιτίων. Ο λόγος θα είναι "περί της μαγικής εκείνης πηγής, ης τα νάματα έχουσι την ακατανόητον ιδιότητα να οξύνωσι τας αλύσεις εις ξίφη".2

Η Μεγάλη Ιδέα ακόμη ως σύνθημα δεν έχει ακουσθεί· θα ακουσθεί με τρόπο πολύσημο, με αμφιλεγόμενες ως τα σήμερα ερμηνείες, στην αγόρευση την οποία εξεφώνησε ο Ιωάννης Κωλέττης, στην Εθνοσυνέλευση, στις 14 Ιανουαρίου του 1844. Δεν θα προχωρήσουμε προς τις ερμηνείες, προς την νοομαντεία, προς την οποία κάποτε μας καλεί ο φιλόλογος. Το τι εννοούσε ο Κωλέττης, αν εννοούσε κάτι συγκεκριμένο, δεν είναι το καίριο: καίριο, αυτό που ανέτειλε και έγινε το πολικό άστρο της ελληνικής εθνικής πολιτικής, είναι αυτό που εκατάλαβαν οι ακροατές, οι αναγνώστες του λόγου.

Ωστόσο, οι όποιες ιδέες, όταν φθάνουν στη δημοσιότητα, είναι καρποί διεργασιών που γίνονται μέσα στον νου, το ασύνειδο και την συνείδηση των ανθρώπων, όπου μορφοποιούνται. Για να αρχίσουμε από το τέλος, για να γνωρίσουμε την απόληξη, μπορούμε να θυμηθούμε την μεγάλη εικόνα του έργου που προορίζεται για την Ελλάδα, σύμφωνα με τα λόγια του Κωλέττη: "Δια την γεωγραφικήν της θέσιν η Ελλάς είναι το κέντρον της Ευρώπης· ιστάμενη, και έχουσα εκ μεν δεξιών την Ανατολήν, εξ αριστερών δε την Δύσιν, προώρισται, ώστε διά μεν της πτώσεως αυτής να φωτίση την Δύσιν, διά δε της αναγεννήσεως την Ανατολήν".3

Από μέσα από την αγόρευση του Κωλέττη, στην οποία ανήκει το απόσπασμα που σας εδιάβασα, εξάγονται, βεβαίως, και άλλες έννοιες ή και άλλες πολιτικές στοχεύσεις. Νομίζω όμως ότι το μικρό αυτό κείμενο μας δείχνει ωραία τον κύριο ιδεολογικό σκοπό για τον οποίο ιδρύθηκε το Πανεπιστήμιο.

———————

2. Η φράση είναι από κείμενο ανυπόγραφο (π. Πανδώρα, τ. Δ', 1853-54, σ.. 204) που έχω αποδώσει στον Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο. Ανήκει σε μία απάντηση προς τον γάλλο δημοσιολόγο Ubicini, ο οποίος προσπαθεί να διακοσμήσει τις ελληνικές αντιλήψεις σχετικά με το Ανατολικό Ζήτημα· τρεις απόψεις σημειώνει: α) ανασύσταση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, β) προσάρτηση των οθωμανικών εδαφών στην Ρωσία, γ) προσάρτηση της Τουρκίας στην Ελλάδα. Την τελευταίαν αυτήν επιδίωξη την προσγράφει ο Ubicini σε ολίγους ακαδημαϊκούς διδασκάλους και σε κάποιους εξημμένους φοιτητές. Η απάντηση τού υπενθυμίζει ότι αναφέροντας μαθητές και καθηγητές "ομιλεί περί της μαγικής εκείνης πηγής", και τα λοιπά.

3. Προτιμώ εδώ να παραπέμψω, για τα σχόλια που την συνοδεύουν, σε δική μου εργασία (Της Μεγάλης ταύτης Ιδέας, 1970), ενσωματωμένη τώρα στο βιβλίο μου Ελληνικός Ρωμαντισμός, Αθήνα 2 1985, σ. 405-418, με τις αντίστοιχες σημειώσεις. Το χωρίο είναι στην πρώτη από τις σελίδες αυτές. 

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/46.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Στα 1844 το Πανεπιστήμιο είναι ιδρυμένο επτά χρόνια πριν, και έχει αρχίσει να δίνει τους καρπούς του προς την κατεύθυνση αυτήν. Το μεγάλο πεδίο για τέτοιες δραστηριότητες είναι, βεβαίως, ολόκληρος ο αλύτρωτος ελληνισμός. Ωστόσο, από την ίδια την φράση του Κωλέττη συμπεραίνουμε ότι ενώ άλλοι, πιο μαχητικοί, σκοποί έχουν κατεύθυνση προς τον ελληνικό Βορρά, ας πούμε Ήπειρος, Θεσσαλία, Μακεδονία, η μεγάλη πολιτική Ιδέα, που αποβλέπει στον φωτισμό των αλύτρωτων Ελλήνων, έχει την αιχμή της προς την Ανατολή, όπως λέει ο Κωλέττης και καθώς ξέρουμε από ποικίλα στοιχεία, συγκεκριμένως προς την Μικρά Ασία.

Οι τωρινές μας όμως γνώσεις μας πείθουν ότι η κύρια ιδεολογική επιθυμία, η οποία έφερε προς την σύσταση του Πανεπιστημίου, είναι αυτή η πρόθεση για την βραδεία πολιτισμική εξάπλωση των Ελλήνων προς την Μικρά Ασία, και μάλιστα προς την ενδοχώρα της.

Εντύπωση θα προκάλεσε, τότε, στον ακροατή, και έκτοτε προκαλεί στον αναγνώστη, ο υπαινικτικός, ας νομίσουμε, έπαινος του Μισαήλ Αποστολίδη για "τον Μέγαν Αλέξανδρον, διότι συνέλαβε την όντως μεγάλην και υψηλήν ιδέαν να εξελληνίση την Ασίαν, ο εστί να φωτίση την ανθρωπότητα".4 Υπαινικτικός. Είναι πολύ φυσικό, σε μία ώρα όπου αφθονούν οι έπαινοι προς τον βασιλέα Όθωνα, ως ιδρυτή του φερωνύμου του Πανεπιστημίου, να υπάρξει και εδώ, θεληματικά άδηλη, συσχέτιση του τιμωμένου με τον Μέγα Αλέξανδρο.

Πραγματικά, το κείμενο αυτό, όπως και άλλα τα οποία θα απαντήσουμε συνεχίζοντας, είναι από τους λόγους που εκφωνήθηκαν στα εγκαίνια του Πανεπιστημίου, στις 3 Μαΐου 1837.5 Οι ομιλητές είταν: Πρύτανης, ο Κωνσταντίνος Δ. Σχινάς, Σχολάρχες (ό,τι ονομάσθηκε, ύστερα, Κοσμήτορες), ο Νεόφυτος Βάμβας, ο Μισαήλ Αποστολίδης, αμφότεροι κληρικοί, ο νομικοί Γεώργιος Ράλλης και ο ιατρός Αναστάσιος Λευκίας.

Ως προς τον Μισαήλ Αποστολίδη, επανερχόμενοι σ' εκείνον και στα λόγια του, όσα αναφέραμε πριν, μπορούμε να πούμε ότι πολλές μεταγενέστερες μαρτυρίες, ά άλλα τεκμήρια, δείχνουν ότι ένα τέτοιο σχέδιο, με αιχμή, ιδιαιτέρως, προς την Μικρά Ασία, εφαρμόσθηκε αργότερα με άξιες λόγου συνέπειες. Επίσης, όμως, πρόσφατα ξαναδιαβάσματα μας επέτρεψαν να διαπιστώσουμε όχι μόνο ότι το σχέδιο είταν αισθητά παλαιότερο, αλλά και ότι εμορφοποιήθηκε ως ένα από τα βασικά ιδεολογικά σημεία κατά την ίδρυση

———————

4. Τα λογίδρια που εκφωνήθηκαν στα εγκαίνια του Πανεπιστημίου είχαν εκδοθεί ένα ένα αυτοτελώς. Σήμερα βρίσκονται ανατυπωμένα φωτοαντιγραφικά στην εργασία μου που τιτλοφορείται Εν Αθήναις τη 3 Μαΐου 1837, Αθήνα 1987, ανάμεσα στις σελίδες 54-95· τα περί Μεγάλου Αλεξάνδρου βρίσκονται στη σ. 12 του λογιδρίου του Αποστολίδη

5. Βλ. την σημείωση 4.

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/47.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

του Πανεπιστημίου. Ακόμη, μία σχετική προσπάθεια ως προς προγενέστερα χρόνια, έδειξε ότι, κιόλας, γύρω στα 1832, δηλαδή πέντε χρόνια πριν από τα εγκαίνια του Πανεπιστημίου, μία αντίστοιχη γνώμη είχε διατυπωθεί. Ας προσθέσω, μάλιστα, ότι, ακριβώς, είχε διατυπωθεί από τον Αναστάσιο Λευκία, έναν, ακόμη, από τους αγορητές των εγκαινίων.6 Ώστε από τους πέντε, δύο, πάντως, είχαν εκφράσει, σαφώς προγενέστερα, τις όσες αντιλήψεις απετέλεσαν το ιδεολόγημα της Μεγάλης Ιδέας. Άλλωστε, έμμεσα, υπαινικτικά, από την ανάγνωση των κειμένων αυτών, γίνεται φανερό ότι μυημένοι στις σκέψεις για μία ειρηνική εξόρμηση προς την Ανατολή, είταν, ασφαλώς, οι πρόσφατα διορισμένοι Σχολάρχες. Τα τεκμήρια είναι, και ως προς τούτο, πυκνά.

Ωστόσο, και ένα άλλο, εξίσου καίριο ιδεολόγημα, που απαντά, και αυτό, μέσα στην αγόρευση του Κωλέττη στα 1844, είχε, πάντως, εκτεθεί ενωρίτερα, στα εγκαίνια του 1837. Γνωρίζουμε ότι ολόκληρος ο αιώνας διέπεται, σε πολλούς, ευρωπαϊκούς, λαούς, από ένα σύνθημα που επανέρχεται συχνά: πρόκειται για την ενότητα, την εθνική ενότητα. Αυτήν επιδιώκουν οι Γερμανοί, αυτήν επιδιώκουν οι Ιταλοί, επίσης οι Ρουμάνοι, επίσης οι Έλληνες. Εδώ, για άλλη μια φορά, έχουμε μια καλυμμένη, υπαινικτική διατύπωση, όπως είναι άλλωστε και του Κωλέττη η διατύπωση.7 Ο Σχινάς, πρώτη συναγωγή, αληθινά, των εθνικών ιδεολογημάτων της εποχής, περιγράφει επίμονα στην σύντομη ομιλία του πώς η Ελλάδα, διηρημένη σε μικρά κρατίδια, και για τούτο στερημένη από ενότητα, δεν μπορούσε να είναι όσο της εχρειαζόταν ισχυρή. Η έκφραση την οποία μεταχειρίζεται, ως προς αυτό το θέμα, ανοίγεται προς μία μεγάλη πολιτική, διπλωματική, υπόθεση: ονομάζει τον Όθωνα πρώτο των πανελλήνων βασιλέα.8 Αληθινά ο τίτλος του είταν "Όθων βασιλεύς της Ελλάδος"· μόνο πολύ αργότερα, όταν η ελληνική φαντασία είχε διεγερθεί από το όραμα της Μεγάλης Ιδέας, ο Γεώργιος Α' έλαβε τον τίτλο Βασιλεύς των Ελλήνων, ανεξαρτήτως του ότι αυτό γίνεται με μία διπλωματική δεξιοτεχνία, που χρειάζεται μετάφραση για να ερμηνευθεί: "Έλληνες", Hellènes, είναι οι πολίτες του ελληνικού βασιλείου, αντίθετα προς τους Grecs, που θα είταν το σύνολο της φυλής μας· αλλά το "Βασιλεύς των Ελλήνων", φυσικά, σημαίνει τους οπουδήποτε, και οποιασδήποτε υπηκοότητας Έλληνες.9 Της εννοίας αυτής, προεικόνισμα,

———————

6. Βλ. στην εργασία μου που βιβλιογραφείται εδώ, στην σημ. 4, σ. 195-196.

7. Για την ενότητα βλ. το βιβλίο μου Ελληνικός Ρωμαντισμός, έ.α., σ. 419-427, με τις αντίστοιχες σημειώσεις. Του Κωλέττη το χωρίο, το αναφερόμενο στο θέμα, έχω καταχωρίσει στο βιβλίο μου Ελληνικός Ρωμαντισμός, έ.α., σ. 406.

8. Το λογίδριο του Σχινά (βλ. εδώ, σημ. 4), μιλεί για τον κατακερματισμό στην σ. 1. "Πρώτος των Πανελλήνων Βασιλεύς" είναι στην σ. 2.

9. Θα είταν άτοπο να συσχετίσουμε στην περίπτωση αυτή την γαλλική χρήση, ας

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/48.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

δηλαδή, άλλων οραμάτων, έκφραση, αποτελεί η διατύπωση του Σχινά: δηλώνει την αντίληψη ότι ο Όθωνας βασιλεύει σε όλους τους Έλληνες, σε όσους, οπουδήποτε και οποιουσδήποτε, ανεξάρτητα από κάθε νομική σχέση, έχουν την συνείδηση ότι είναι Έλληνες. Άλλωστε, στην ίδια φράση, συνεχίζοντας, έχουμε χαρακτηρισμό του Πανεπιστημίου: "του αμφικτυωνικού τούτου δεσμού των απανταχού επιστημόνων ή φιλεπιστημόνων Ελλήνων". Την ίδια αντίληψη καλλιεργεί και ο Βάμβας, Σχολάρχης της Φιλοσοφικής Σχολής: το Πανεπιστήμιο είναι γι' αυτόν "πηγή άφθονος εις την διψώσαν ελληνικήν νεολαίαν και εις πάντα ομογενή ή αλλογενή εραστήν της ελληνικής παιδείας".10 Το ίδιο πιστεύει ο Μισαήλ Αποστολίδης, Σχολάρχης της Θεολογικής Σχολής, που τονίζει ότι το Πανεπιστήμιο προσφέρεται και "εις αυτούς ακόμη τους εκτός του Κράτους" Έλληνες.11 Είπαμε για υπαινικτικές διατυπώσεις· μπορώ, εδώ, να προσθέσω ότι μία παλαιότερη σύλληψη του ιδεολογήματος που μας απασχολεί, η κρατική κατάτμηση του ελληνισμού κατά την αρχαιότητα και οι συνέχειες του ιστορικού αυτού φαινομένου, βρίσκεται και στον λόγο του Λευκία, Σχολάρχη της Ιατρικής Σχολής, ως υπαινιγμός φυσικά, και για τα παλιά και για τα ύστερα: και πάλι, στο χωρίο αυτό, ο αγορητής, την εθνική ενότητα δείχνει ως προς το Πανεπιστήμιο.12

Πριν συνεχίσω τις παρατηρήσεις μου γύρω στα εγκαίνια του Πανεπιστημίου θα ήθελα να σταματήσω, μια στιγμή, για να θυμίσω κάτι που ταιριάζει εντελώς στην σημερινή μας συνάντηση: όλα αυτά τα ιδεολογήματα που συνδέονται με το, ανείπωτο, ακόμη, σύνθημα της Μεγάλης Ιδέας, έχουν εθνικό, πολιτικό, περιεχόμενο· ο φοιτητής καλείται να μετάσχει σε μία μεγάλη πολιτική, εθνική, επεκτατική προσπάθεια. Όταν, αργότερα, συναντούμε, επίμονα, την αποδοκιμασία ή την επιδοκιμασία εμπρός στην πολιτικοποίηση των φοιτητών,13 ένα πράγμα διαπιστώνουμε ότι λησμονούν όσοι αναφέρονται

———————

πούμε Roi de France, Empereur des Français με το ελληνικό πρόβλημα όπως ετέθηκε τότε. Αρκετά στοιχεία για το θέμα της Ελλάδος και των Ελλήνων έχει καταχωρίσει ο Π. Καρολίδης στο έργο του Σύγχρονος Ιστορία των Ελλήνων και των λοιπών λαών Ανατολής, τ. Γ', 1927, σε μακρά υποσέλιδη σημείωση, σ. 98-100. Σχολιασμό ξεκάθαρο παρέχει ο François Lenormant, στο έργο του La Grèce et les Iles Ioniennes, Παρίσι 1865, σ. 173, με όλα τα σχετικά πρωτόκολλα (σ. 351 κ.εξ.).

10. Παραπέμπω και πάλι στην φωτομηχανική ανατύπωση των λογιδρίων· η φράση του Νεοφύτου Βάμβα είναι από την σ. 6 του κειμένου του.

11. Είναι στην σ. 2 του λογιδρίου του Μισαήλ Αποστολίδη.

12. Βλ. στο βιβλίο μου Εν Αθήναις τη 3 Μαΐου 1837, έ.α., σ. 195.

13. Καλό δοκιμαστήριο για τις εξημμένες πολιτικές θέσεις στον νεώτερο έλληνα είναι, βεβαίως, η Εθνοσυνέλευση του 1862-1864· εκεί έχουμε δύο, αντιτιθέμενες ως προς την κρίση, απόψεις, αλλά στηριγμένες εξίσου σε μία τάχα καινούρια ροπή του φοιτητικού κόσμου προς την πολιτική: είναι ο Επαμεινώνδας Δεληγεώργης και ο Αλέξανδρος

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/49.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

σ' αυτήν: η πολιτικοποίηση των φοιτητών είναι αίτημα κρατικό, ζητείται από την ίδια την πολιτεία, βαλμένο μέσα στο ίδιο το ιδρυτικό του Πανεπιστημίου. Η πολιτική, δηλαδή, θεώρηση δεν είναι απλώς επιτρεπτή στον ακαδημαϊκό πολίτη αλλά είναι φανερό ότι επιβάλλεται σ' αυτόν, ως υποχρέωση στην σιωπηρή σύμβαση η οποία τον δένει με την πολιτεία. Αν στην εφαρμογή αυτού του άρθρου διαλέγει μία κατεύθυνση άλλην από εκείνη την οποία εύχονται οι πανεπιστημιακές αρχές, η ενέργειά του μπορεί να τις δυσαρεστεί αλλά δεν έχει λόγο να τις ξενίζει.

Και τώρα θα ήθελα, αφού μιλήσαμε για ιδεολογήματα τα οποία εφτούρησαν, να θυμίσω δύο τινά: πρώτον ότι τα ιδεολογήματα δεν έχουν αναγκαστική σχέση ή με την ορθότητα ή με την σφαλερότητα: μέσα από αυτά εκφράζεται μία συνείδηση που μπορεί να πλανιέται ή να μην πλανιέται. Ούτε λογική ούτε ηθική κρίση επιδέχονται. Η ενέργεια, άλλωστε, του ιστοριογράφου, οπωσδήποτε, περιορίζεται στην διαπίστωση των φαινομένων, στην ορθή περιγραφή τους, και την ερμηνεία τους, όταν μπορεί να φθάσει και σ' αυτήν.

Έτσι, νομίζω ότι θα έπρεπε να συναγάγουμε, από την προσεκτική μελέτη των πρώτων μας ακαδημαϊκών κειμένων, την παρουσία τριών άλλων ιδεολογημάτων. Αναφέρονται σε ένα καθορισμένο, περιορισμένο, κύκλωμα·

———————

Βυζάντιος. Και οι δύο τοποθετούν το φαινόμενο στα 1859, στα Σκιαδικά. Ο πρώτος, ο Δεληγεώργης, γράφει ότι από τον Μάιο του 1859 "η νεολαία των Αθηνών" ... "απέδειξε χαρακτήρα λαμπρόν"· έτσι εγκαινιάζει ουσιαστικά το ημερολόγιό του στον Ιούνιο του 1859 (Επ. Δεληγεώργης, Πολιτικά Ημερολόγια. Μέρος Πρώτον - και μόνο - 1859-1862, Αθήνα 1896, σ. 11). Ολίγα χρόνια αργότερα, άλλωστε, σε επίσημο και δημοσιευμένο από τότε κείμενό του, εκόλασε γενικεύοντας το πρώτο αυτό ιδιωτικό του σημείωμα· τώρα γράφει: "το Πανεπιστήμιον δεν διέδωκε μόνον τα γράμματα εις την Ανατολήν, αλλά και ανέθρεψε πολιτικώς την Ελληνικήν νεολαίαν" (Επ. Δεληγεώργης, Τοις Φοιτηταίς, Αθήνα 1863, σ. 5). Ούτε τότε ούτε αργότερα δεν εκαταστάθηκε κοινή η αντίληψη αυτή· ας συμπληρώσουμε, όμως, με τον Αλέξανδρο Βυζάντιο, ο οποίος, στα 1866, σημειώνει ότι "η μεταξύ ηγεμόνος και λαού πάλη ήρχισε κυρίως από του 1859, αφ' ότου δηλαδή η φιλοδοξία πολιτικών τινων ανδρών, επιζητούσα πανταχού νέα όπλα και νέους συμμάχους, έρριξεν εις την παλαίστραν ακμαίαν, ισχυράν και επίφοβον δύναμιν, την νεολαίαν" (Εθνικόν Ημερολόγιον του έτους 1866, τ. ΣΤ, 1866, σ. 276). Το 1893 επανέρχεται στο θέμα και γράφει, για το 1859, ότι ενέσκηψε "το αλλόκοτον κίνημα, όπερ έρριψε διά μιας εις την πολιτικήν παλαίστραν την νεολαίαν και εγένετο η αφετηρία της μετά τρία έτη μεταπολιτεύσεως" (Αναστάσιος Σ. Βυζάντιος, Έργα, έκδοση Αλ. Σ. Βυζαντίου, Τεργέστη 1893, σ. σζ'). Στο βιβλίο μου Ελληνικός Ρωμαντισμός (2 1985), στις σελίδες 394 κ.εξ. αναφέρω και αλλά σχετικά στοιχεία· γεγονός είναι ότι κάθε φορά όπου παρατηρείται φοιτητικός αναβρασμός (λόγου χάρη τα Ευαγγελικά ή άλλα αντίστοιχα, προγενέστερα ή μεταγενέστερα, φαινόμενα), η κοινή γνώμη, οι αρμόδιοι, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης εκφράζουν όχι μόνο θαυμασμό αλλά και απορία. Είπαμε ότι ο Επαμεινώνδας Δεληγεώργης είναι εκείνος που βλέπει και συνεπώς προβλέπει σωστά την πορεία των πραγμάτων.

4

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/50.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

νομίζω ότι μία τέτοια περίπτωση, φαίνεται φυσική, όταν έχουμε υπόψη μας τον χαρακτήρα και την αφετηρία των κειμένων αυτών: πρόκειται για το κύκλωμα της παιδείας. Ας αριθμήσουμε, όμως, πρώτα, τα τρία αυτά ιδεολογήματα: είναι το θέμα της ελληνικής φιλομάθειας· είναι, δεύτερο, το αναφερόμενο στην σχέση του Οθωμανού δυνάστη με την ελληνική εκπαίδευση· και, έτσι, είναι, τέλος, ένα τρίτο, πολύ σπουδαίο, εκείνο που έρχεται να συνδέσει το νεοϊδρυμένο Πανδιδακτήριο με τις προσπάθειες, στα χρόνια της τουρκοκρατίας, του φωτισμένου κλήρου για την μετάδοση ανώτερης παιδείας στους υπόδουλους ελληνικούς πληθυσμούς.

Η ελληνική φιλομάθεια είναι κάτι που εξαίρεται από τον Νεόφυτο Βάμβα και από τον Μισαήλ Αποστολίδη. Ίσως δεν υπήρχε λόγος να ξεχωρίσουμε το ιδεολόγημα τούτο, αν δεν μας έδινε αφορμή σε δύο σχετικές παρατηρήσεις, και αν δεν επροκαλούσε την ανάγκη να εξετασθεί, κάποτε, κάπως συστηματικά, μέσα στην άσκηση της ελληνικής χαρακτηρολογίας, ένα τέτοιο ιδεολόγημα. Ως παρατηρήσεις λοιπόν, νομίζω ότι θα έπρεπε να κρατήσουμε τα ακόλουθα: πρώτον ότι η πεποίθηση αυτή είναι γενική και πολύ καθιερωμένη, μέσα στον μεταγενέστερο ελληνικό πνευματικό χώρο, και ως αναμφισβήτητη διαπίστωση· και δεύτερον ότι και στους ξένους παρατηρητές, περιηγητές, ξαναβρίσκεται με αξία λόγου πυκνότητα. Ίσως στην τελευταία αυτήν περίπτωση να πρόκειται για ένα παρεξηγημένο ελληνικό φαινόμενο, του οποίου η ιδιοτυπία και οι διαστάσεις θα έπρεπε κάποτε να ελεγχθούν και να εξακριβωθούν.

Εξηγούμαι, για να μην τύχει, όπως θα μπορούσα να πω και πριν, και μας πλανέσει η συνδυαστική μας φαντασία. Είδαμε, και με τις αναλύσεις χωρίων από τους εναρκτήριους λόγους, και, συνάμα, με τα ιστορικά, όσα ακολούθησαν, κάτι πολύ ευδιάκριτο και ανεπίδεκτο αμφιβολίας. Διαπιστώσαμε τον διπλό, επαγγελματικό συνάμα και ιδεολογικό, πολιτικό, άμεσα εθνικό, χαρακτήρα ο οποίος εδόθηκε στο Πανεπιστήμιο αμέσως, με την ίδρυσή του. Οι μάρτυρες όμως των φαινομένων αυτών, είτε Έλληνες, στα πρώτα χρόνια, είτε ξένοι, ας είναι και μεταγενέστεροι, δεν μπορούσαν με τις πρώτες εντυπώσεις ή αισθήσεις, να συλλάβουν το σχήμα σε όλη του την έκταση. Έλειπαν πολλά προς τούτο, και από τους μεν και από τους δε· έλειπε προς τούτο και η κίνηση της ιστορίας, η καμπύλη που διαγράφεται από το ιστορικό περιστατικό και πέρα, η προοπτική. Ωραία το είπε, ευαίσθητος δέκτης της ιστορίας, ο Λαμαρτίνος: "η προοπτική αποτελεί στην ιστορία ένα μέρος της αληθείας" ("la perspective est une partie de la vérité en histoire"). Έλειπαν, όμως, ακόμη, τις πρώτες ώρες, τα πρώτα χρόνια, οι συνέπειες, τα αποτελέσματα, ας είταν ελαφρώς ακόμη σχεδιασμένα, στην απαρχή των εφαρμογών, της προσπάθειας. Πειστικά γράφει ο Αλέξανδρος Σούτσος ότι, ακόμη, στα 1840, "αι περί του μέλλοντος μεγαλείου της Ελλάδος ιδέαι δεν εθέρμαινον έτι τας

Σελ. 50
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 31
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    Εναρκτήρια συνεδρία

    Δευτέρα 21 Σεπτεμβρίου 1987

    Πρωινή συνεδρία

    Πρόεδρος: ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΗΛΙΟΥ