Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 369-388 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/369.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

L'UNIVERSITÉ ET SON RÔLE DANS LE PROGRÈS SOCIAL ET L'ÉMANCIPATION SPIRITUELLE DE LA SOCIÉTÉ ALBANAISE

ALEKO MINGA

Avec une profonde reconnaissance nous tenons à remercier de l'invitation qui nous a été faite et la possibilité qui nous a été offerte de prendre part à ce colloque international qui vise à traiter un sujet si intéressant et nous faire connaître les expériences des divers pays. Cette occasion nous a été créée grâce au 150 anniversaire de l'Université d'Athènes, qui est un temple du savoir et de la culture d'une peuple talentueux, dont le génie créateur a brillé au fil des siècles. En venant dans la Grèce voisine et amie et devenant interprètes des sentiments de tous nos collègues et étudiants albanais, nous souhaitons à l'Université d'Athènes bien du progrès et un travail fructueux pour le bien de son pays, qui a été le berceau d'une civilisation éblouissante et à laquelle l'humanité tout entière doit tant.

La mise sur pied de l'enseignement supérieur en Albanie et de l'Université «Enver Hoxha» de Tirana en tant que l'institution la plus importante, le développement de cet enseignement et les traits particuliers qui distinguent ce développement ne pourraient être compris en dehors du contexte des circonstances historiques dans lesquelles ces transformations eurent lieu et non plus en dehors des liens avec les grands processus de transformations radicales qui se sont passées dans notre pays. Avec la libération du pays des nazi-fascistes et le triomphe de la révolution populaire (1944), l'ancien ordre socio-économique fut aboli et on ouvrit la voie à la construction d'une nouvelle société albanaise. Le renouveau, afin que celui-ci soit plus complet et plus harmonieux, ne

Σελ. 369
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/370.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

pouvait ne pas toucher chaque cellule de notre vie et c'était à la fois un entrelacement de transformations dans chaque secteur de l'activité humaine, donc même dans le domaine de l'enseignement et de la culture. Sans les transformations socio-économiques l'Albanie ne pouvait entreprendre et continuer le grand bond qu'elle fit en matière d'enseignement et de culture, de même que sans ce dernier elle ne serait pas en état de consolider et de mener jusqu'au bout ces transformations et de marcher de l'avant dignement dans la voie qu'elle avait choisie.

Il fallait défier le grand retard séculaire qu'on avait hérité du passé. Tout un peuple était laissé par les régimes du passé dans l'ignorance et la misère ou comme disait notre grand poète Fan Noli, «un peuple près du savoir mais non instruit». Les écoles étaient rares et les professeurs peu en nombres. L'Albanie était le seul pays d'Europe sans aucune institution universitaire.

Dans notre pays ruiné et se trouvant presque dans un état de collapsus économique à cause de la guerre, l'instruction du peuple fut estimée comme l'une des tâches principales et la lutte pour la culture fut égale à la lutte pour le pain. À la base du développement de l'enseignement et de la culture fut mis le principe de démocratisation. Naturellement que ce principe était entraîné logiquement par l'abolition de l'injustice sociale de l'époque où le savoir et la culture étaient le privilège d'une minorité. Mais cette démocratisation ne se posait pas comme une exigence à caractère illuministe. Le savoir ne devait pas être une parure comme non plus la culture un but en soi. «Nous avons besoin», soulignait notre guide Enver Hoxha lorsqu'il exposait le programme du premier gouvernement de la RPA, «d'une culture qui rende notre peuple plus apte à travailler et à produire et que cette culture et cet enseignement deviennent une arme aux mains des masses travailleuses».

En l'espace d'un temps très court fut disparue la plaie séculaire de l'analphabétisme, fut mis sur pied un réseau d'écoles; dense qui s'étendit jusqu'aux régions les plus reculées du pays, fut créé un système d'enseignement avancé et démocratique, fut élevé sur de nouveaux fondements scientifiques le contenu des disciplines scolaires, furent perfectionnées les méthodes de cours et d'éducation, furent institués de justes rapports et profondément humains entre les professeurs et les élèves. Dans les conditions d'un développement normal, un tel progrès aurait demandé des dizaines d'années.

Nous venons de citer tout ceci uniquement pour montrer qu'avec la même logique, sans attendre que les conditions propices soient mûries petit à petit, qu'une élite professorale soit créée, on procéda même à la

Σελ. 370
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/371.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

mise sur pied de l'enseignement supérieur albanais. Le sommet de notre pyramide d'enseignement commença à se faire construire en 1946, donc deux ans après la Libération, avec la fondation d'un Institut de deux ans qui préparait des instituteurs. En 1951-54 furent mis sur pied certaines Instituts supérieurs, alors qu'en 1957 fut inaugurée l'Université de Tirana qui engloba toutes les institutions supérieures d'enseignement et scientifiques existantes, à l'exclusion des institutions d'agriculture.

La mise sur pied de l'Université albanaise était un acte audacieux mais qui était à la fois le couronnement logique de la lutte et des efforts incessants déployés par la Renaissance Nationale et d'une pléiade d'hommes illustres de la Nation, qui devinrent des porte-paroles authentiques des albanais aspirant à l'enseignement et au savoir.

Avec la fondation de l'Université on satisfaisait un besoin historique impératif. Elle devait préparer des cadres supérieurs dans tous les domaines de l'activité d'un pays qui visait à marcher au pas de l'époque, des cadres capables à diriger, selon une conception moderne, l'économie complexe, diversifiée qui était en train de ce voir le jour à des rythmes rapides. L'Université devait devenir le pilier principal du progrès scientifique, technique et technologique de l'Albanie, de sorte qu'on surmonte non seulement l'état arriéré hérité du passé, et qu'on atteigne un niveau contemporain satisfaisant, mais on devait aussi garantir ses propres rythmes de progrès en cohérence avec le dynamisme de la science et de la technique mondiale. L'Université devait prendre à tâche de butiner et d'étudier passionnément la langue albanaise, notre riche histoire, nos traditions, et le trésor culturel créé par notre peuple. Elle devait développer intensivement les sciences respectives et s'imposer avec l'autorité et le sérieux des résultats obtenus, à ce que le centre des études du monde albanais soit à l'intérieur du pays, abolissant ainsi la situation paradoxale où ce centre-là se trouvait en dehors de ses frontières.

L'Université devait devenir un point de contacts fructueux avec la culture des autres pays. Le développement indépendant en matière d'enseignement et de science, l'Albanie ne le voyait pas comme quelque chose renfermée en soi-même et en dehors des courants de la science et de la culture moderne mondiale. Elle sentait la nécessité d'assimiler profondément et sérieusement le grand trésor du savoir et cela elle l'estimait comme l'une des prémisses les plus fondamentales de son développement. Dans ce cadre, une place importante devait occuper le fait de tirer un profit réciproque des cultures des peuples voisins avec lesquels

Σελ. 371
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/372.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

nous liaient les mêmes sorts historiques, l'affinité plus grande, la problématique identique, la communication plus rapide et plus facile.

De nos jours, ces désirs sont devenus une réalité. Tout le pays sent la contribution que fournit l'Université «Enver Hoxha» de Tirana et le rôle qu'elle a joué et joue dans notre progrès social et économique. De ses amphithéâtres sont sortis des milliers de spécialistes qui dirigent divers secteurs et ont à affronter la problématique compliquée scientifique et technique que pose à résoudre le développement d'une société moderne. À l'Université furent jetés les fondements de notre nouvelle tradition scientifique dans plusieurs domaines du savoir; elle a ses propres moments originaux quant au traitement et la solution des problèmes. L'Université devint la matrice d'un grand nombre d'institutions scientifiques et parmi les plus importantes du pays, lesquelles déploient leur activité en dehors de ses murs mais qui naquirent comme des noyaux ou centres scientifiques de recherche, esquissèrent la thématique et firent les premiers pas au sein de l'Université. Engagée à la solution des problèmes majeurs à l'échelle du pays, en coopération avec d'autres organismes spécialisée l'Université rayonne et influe puissamment sur les développements futurs techniques et technologiques, surtout dans le domaine des projets et des constructions hydrotechniques, la découverte et la mise à profit rationnelle des sources énergétiques, et des autres richesses du pays, les recherches et les synthèses géologiques, la prospection des matières premières du pays ainsi que leur mise à profit à des cycles fermés, et tout ceci rien que pour mentionner certains domaines. L'Université constitue le centre où s'effectue la grande majorité des études en matière de médecine et l'institution qui met en pratique et propage les nouvelles méthodes de diagnostic et de traitement. Elle s'occupe de la recherche dans les sciences de base et l'étude des bases théoriques des sciences appliquées. Quoique modestes, les résultats obtenus par nos hommes d'étude et présentés dans des forums scientifiques internationales ou publiés dans diverses revues étrangères ont été accueillis avec bien de l'intérêt. Bien qu'avec la création de l'Académie des Sciences le rôle joué par l'Université ait été tant soit peu réduit, sa contribution à la recherche et l'affirmation des valeurs nationales demeure encore sensible.

La coopération avec les institutions analogues des autres pays est devenus plus intensive. L'Université «Enver Hoxha» entretient des relations régulières avec plus de 30 universités étrangères, alors que sa bibliothèque avec environ 400 bibliothèques universitaires. C'est un grand plaisir de rapporter ici, et cela non par politesse, que sous cet aspect

Σελ. 372
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/373.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

la coopération avec les universités grecques a été caractérisée par la promptitude, l'entente totale, les désirs d'agrandir les domaines de contacts à profit réciproque.

Chaque pays a sa propre conception sur le développement de l'enseignement, de la science et de la culture. Cette conception est fondée sur une idéologie déterminée. Cette idéologie chez nous est l'idéologie de notre Parti, qui s'est mis à la tête du peuple albanais dans les moments les plus difficiles de son histoire et qui le conduit depuis presque un demi-siècle. Selon notre conception, les peuples, qu'ils soient grands ou petits, sont les véritables sujets de tout développement, de là du développement culturel aussi. Les sciences et la culture ne peuvent être le monopole ni de quelques hommes ni de quelques États puissants. Nous sommes contre l'élitisme à l'intérieur du pays et contre l'hégémonisme qui soumet les petits pays sous la tutelle scientifique des autres pays. Les sciences ont un caractère universel, c'est pourquoi nous respectons la contribution de tout pays dans le trésor commun de toute l'humanité et nous nous efforçons d'en profiter. Nous avons la conviction que la mission naturelle de la science et de la culture est la rehaussement et l'ennoblissement de la vie humaine. D'ailleurs la science et la culture ne constituent pas des épiphénomènes isolés, mais elles représentent des phénomènes de la vie spirituelle de la société, profondément enracinées dans le terrain social, économique et politique. Cette conception a ouvert des horizons illimités au développement de notre science, de notre enseignement et surtout de notre culture, elle a contribué à la marche en avant et à la consolidation de l'Université de Tirana. Elle a beaucoup influé sur l'émancipation intellectuelle de la société albanaise, sur les grands motifs qui sont à la base de l'activité scientifique, sur la juste appréciation de notre tradition, etc.

Ces conceptions sont devenues des convictions pour l'intelligentsia. Notre nouvelle société exigeait une intelligentsia dotée d'un niveau professionnel élevé, d'une conception du monde avancée et d'un esprit patriotique. L'intelligentsia albanaise d'aujourd'hui est une couche issue du sein du peuple, laquelle met toutes ses connaissances au service du peuple. De là, elle occupe une position nouvelle dans la vie de la société. L'Université «Enver Hoxha» de Tirana a contribué largement à la création de cette intelligentsia. Si notre université a contribué à l'émancipation intellectuelle de notre société, elle l'a faite à travers son engagement militant contre les idéologies rétrogrades, contre les préjugés, contre les mentalités surannées, mais surtout au moyen du grand nombre de diplômés répandus dans les quatre coins du pays, lesquels étant

24

Σελ. 373
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/374.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

eux-mêmes émancipés et luttant pour en rendre les autres, sont devenus une grande force instigatrice. Citons un exemple. Un grand nombre de filles ont fini les études à l'Université de Tirana dans toutes les spécialités. Elles se sont imposées partout par leur personnalité et, par leur autorité dans la société, elles en constituent un des témoignages les plus convaincants de la justesse de toute cette grande lutte, longue et complexe, menée en Albanie pour la libération de la femme, pour la rendre l'égale de l'homme dans tous les domaines, ainsi qu'un grand coup aux forces rétrogrades qui méprisaient la femme et qui s'efforçaient de fouler à pied ses droits. Il faut connaître la situation d'autrefois de l'Albanie afin de découvrir la valeur du fait que la moitié des étudiants qui suivent leurs études à l'université sont des filles, venues non seulement des villes mais aussi des régions les plus reculées où jadis régnait le fanatisme. L'Université est un reflet de la société albanaise d'aujourd'hui qui est constituée d'hommes délivrés d'une suite de chaînes lesquelles jadis pesaient lourdement sur son monde intérieur, une société qui ne connaît plus la vengeance, les divisions religieuses de la population, une société qui a rejeté le conservatisme et le patriarcalisme qui faisaient la loi dans la famille, etc.

Il n'a pas été facile de réussir. L'Université a été un endroit de confrontations et de luttes entre les idées nouvelles et les préjugés qui ont longtemps résisté. La victoire de cette lutte d'émancipation intellectuelle ne saurait ne pas influer dans tout le pays. Évidemment, la force et l'affirmation actuelle des idées nouvelles qui ont démontré leur valeur dans la pratique sociale, sont très grandes mais la lutte contre les récidives et les influences étrangères pervertissantes qui empêchent notre marche en avant et qui vont à l'encontre de nos idéaux, ne s'interrompt jamais.

Notre Université ne connaît pas quelques-uns des problèmes auxquels se heurtent les institutions analogues dans les autres pays. Chez nous il n'y a pas de conflits de générations. L'absence de ces conflits n'est pas la conséquence d'une discipline, comme quelqu'un pourrait le concevoir. Des contradictions pourraient même naître, mais lorsque les barrières des attitudes traditionnelles sont abolies et il existe une communauté stable d'intérêts, d'autres mécanismes agissent dans le sens de leur solution et ne permettent pas que ces contradictions dégénèrent en conflits. À cet égard a influé aussi le fait que notre université dès sa fondation s'est efforcé de devenir l'incarnation d'un idéal démocratique concernant la composition sociale des étudiants et des professeurs. Actuellement ces deux catégories, les étudiants et les professeurs, contiennent des contingents de provenance ouvrière, paysanne

Σελ. 374
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/375.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

et des rangs de l'intelligentsia presque dans les mêmes rapports qu'avec l'ensemble (1/3). Au début il y a eu une prédominance d'étudiants et de professeurs d'origine intellectuelle, mais la démocratisation et l'élargissement massif de l'enseignement dans les villes et à la campagne, ont permis que la présentation des classes et des couches sociales à l'Université soit celle d'aujourd'hui.

L'enseignement chez nous est planifié, c'est pourquoi notre jeunesse estudiantine n'est pas menacée du chômage intellectuel. Seuls les étudiants les plus doués peuvent suivre les études supérieures, mais dans les critères d'acceptation à l'Université on tient compte aussi de la primauté donnée au développement des régions relativement arriérées à l'intérieur du pays. Nous ne connaissons pas «l'exode de la cervelle», parce que tout spécialiste trouve en Albanie toutes les possibilités d'une activité créatrice et fructueuse.

L'Université «Enver Hoxha» de Tirana naturellement a ses problèmes. Elle est relativement jeune. La première phase de son développement, lorsque l'accomplissement des besoins urgents du pays en cadres supérieurs était un devoir impératif, maintenant est dépassé, c'est pourquoi ses problèmes actuels sont ceux de l'accroissement de la qualité de l'enseignement universitaire et post universitaire, de la formation accélérée de nouveaux professeurs d'un niveau scientifique contemporain, de l'intégration plus rationnelle dans les autres structures scientifiques, de son engagement toujours plus croissant à la solution des problèmes du pays. Le degré de responsabilité de l'Université s'est beaucoup accru parce que l'attention de toute la société à son égard est toujours plus grande.

Σελ. 375
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/376.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 376
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/377.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΛΗΘΕΙΑ, ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΙ ΠΑΤΡΙΩΤΙΣΜΟΙ ΚΑΙ ΕΘΝΟΓΕΝΕΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΕΙΑ

IVAN DJURIC

Υπερβολική φιλοδοξία θα μπορούσε να αποδώσει κανείς στον κάπως μακρό τίτλο της ανακοίνωσης αυτής, αν τον ερμήνευε διαφορετικά από μία ιδιότυπη διαγραφή άγραφης έρευνας. Ακριβέστερα, ειλικρινά θα επιθυμούσα να θεωρηθεί η συμβολή μου αυτή μόνο ως κίνητρο για εκείνο για το οποίο θα άξιζε, επίσης, τον κόπο να συλλογισθεί κανείς, τουλάχιστον από την οπτική γωνία του ιστορικού (που ασχολείται με την ιστορία στην πρακτική έρευνά της, στη διδασκαλία της και ειδικότερα ως βυζαντινολόγος και που αναρωτιέται κάποτε - κάποτε για το νόημα της τέχνης του) όταν γίνεται λόγος για την ιδεολογία και τον πολιτισμό.

Τη λέξη «πανεπιστήμιο» παρέλειψα σκόπιμα, μολονότι υπάρχει στην πρώτη σειρά της πρόσκλησης σ' αυτήν εδώ τη συνάθροισή μας, στην Αθήνα. Όχι γιατί τη θεωρώ ακατάλληλη αλλά γιατί είναι, κάνοντας «οικονομία» στις λέξεις, περιττή στην πλοκή εννοιών όπως «ιδεολογία» και «πολιτισμός», αφού συχνότατα είναι συνυφασμένη μ' αυτές ή συμπληρωματική. Έτσι τουλάχιστον είναι σ' όλες τις «δυτικές» (με την έννοια του Toynbee) σύγχρονες κοινωνίες. Εξ άλλου, αμφιβάλλοντας για λόγους αρχής για τις μεγάλες αρετές του σημερινού πανεπιστημίου ως αποφασιστικού και φερέγγυου εκπαιδευτικού και επιστημονικού κέντρου (αλλά χωρίς ν' αμφισβητώ σε καμία περίπτωση την εξαιρετική του σπουδαιότητα), οπωσδήποτε δεν είμαι από εκείνους που απλούστατα θα ήθελαν να το καταργήσουν. Θα προτιμούσα να περιμένω υπομονετικά να χαθεί το πανεπιστήμιο, μόνο του, από «φυσικό θάνατο» —για να επικαλεσθώ σχετικό διανοουμενίστικο αστείο απ' το Παρίσι πριν από 20 χρόνια. Όμως, ώσπου να συμβεί αυτό, το αντιμετωπίζω ως αναγκαία πραγματικότητα. Μια και ρέπω προς την ιστορική σκέψη αναζητώντας ιστορικές αναλογίες, στην κάθε σχετική θεώρηση εμπλέκω και ενθυμήσεις από το παρελθόν και την εξέλιξη αυτού του θεσμού.

Σελ. 377
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/378.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Εδώ, ανεξάρτητα από τις προσωπικές υποτιθέμενες μεσαιωνολογικές προτιμήσεις, μου φαίνεται ότι για την ενασχόληση με το περιεχόμενο του σημερινού πανεπιστημίου δεν ωφελούν άμεσα γνώσεις για τη μορφή και το χαρακτήρα της Σορβόννης ή του Πανεπιστημίου της Πάδουας στο μεσαίωνα, ή, αντίστοιχα, της Μεγάλης Σχολής (Πανδιδακτηρίου) της Κωνσταντινούπολης, για να μην αναφέρω άλλα. Μη αμφισβητώντας την ιδεολογική και πολιτισμική συνοχή που υπάρχει ανάμεσα σ' αυτά, εκεί όπου επέτρεψαν αυτό οι ιστορικές συνθήκες, το σημερινό πανεπιστήμιο στηρίζεται πρωταρχικά στις ιδέες της σύγχρονης εποχής ή ακριβέστερα στις ιδέες και τις κοινωνικές ανάγκες των κρατών του 19ου αιώνα, μιας εποχής δηλαδή που, λίγο - πολύ, την έχουμε περάσει. Εν τω μεταξύ, από βασική πηγή διαμόρφωσης ολιγάριθμης αλλά με σχετική αντικειμενικότητα συγκεντρωμένης "ελίτ", με σίγουρο και ούτως ειπείν με κρατική εγγύηση καθορισμένο μέλλον στην υπηρεσία των αρχών της κοινωνίας εκείνης της εποχής, το πανεπιστήμιο μεταβλήθηκε βαθμιαία σε πρότυπο δημοκρατικών ή και δημαγωγικών γλυκασμών που προσφέρει η πλειονότητα των κρατών της σύγχρονης Ευρώπης· καλύτερα θα ήταν να μην υπενθυμίσουμε με την ευκαιρία αυτή τις δυνατότητες που λιγότερο ή περισσότερο ανοικτές οι θύρες των πανεπιστημίων προσφέρουν σε πολλές κυβερνήσεις να επιδράσουν όσο είναι δυνατό στη δημογραφική έκρηξη, στην εθνική χειραφέτηση ή, για παράδειγμα στην Γιουγκοσλαβία, στην αναβολή του πλήγματος της μαζικής ανεργίας των νεότερων γενεών.

Φυσικά, όσα έχουν ειπωθεί δεν είναι τίποτε άλλο παρά συλλογή "κοινών τόπων" από τους οποίους αποτελείται κάθε παρουσίαση που φιλοδοξεί να είναι αμερόληπτη με κάθε μέσο. Όμως, μόλις ένα τέτοιο πανεπιστήμιο, επινόηση της σύγχρονης εποχής και της θέσης της σχετικά με τη δημοκρατία, πολυάριθμο από την άποψη των ομήρων του και συχνά στείρο αναφορικά με τις εργασίες και τις γνώσεις που απαιτεί απ' αυτούς, λίγο "προλεταριοποιημένο" θα έλεγαν οι πιστοί του Marcuse, μπορούσε ν' αντικαταστήσει την αρχαία αγορά, τον ιππόδρομο, το δρόμο και την εκκλησία ακόμη, εστία δηλαδή ευρύτερων κοινωνικών ζυμώσεων, ενθουσιασμών και διαδικασιών. Γι' αυτό, ούτε με την επανάσταση του '68 ούτε με την πρόσφατη παρισινή του '86, ανεξάρτητα από τι σκέφτεται κανείς γι' αυτές, ανάλογα με τα αντανακλαστικά της ιστορικής συνείδησης, δεν χρησιμοποιούνται εισαγωγικά, είτε πρόκειται (όπως στην πρώτη περίπτωση) για ιδιότυπο τέλος, ή αντίστοιχα (όπως στη δεύτερη) για αναγγελία νέας ιστορικής διήγησης.

Συνεπώς, το "μαζικό" πανεπιστήμιο, αναμφισβήτητα υποτιμώντας την αξία των γνώσεων που προσφέρει, δεν είναι πια ούτε πάνω ούτε έξω από το "σχολείο", δηλαδή εκείνη την αλυσίδα θεσμοθετημένων μορφωτικών και παιδαγωγικών υπηρεσιών για τις οποίες ενδιαφέρονται το κράτος, το έθνος,

Σελ. 378
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/379.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

η κοινωνία, ακριβέστερα εκείνοι που έχουν δυνατότητα εν ονόματι αυτών να διατυπώνουν και να επιβάλλουν κοινές ανάγκες. Παρενθετικά, με την πεποίθηση ότι η ετερογένεια των πηγών της μόρφωσης πρέπει κατά κανόνα να είναι γόνιμη, είναι χρήσιμο να υπενθυμίσουμε και το δεδομένο ότι, όσο είναι κάπου εμφανέστερη η τάση να διατηρήσει το σχολείο τη θέση του αποκλειστικού ή επίσημα δοκιμασμένου πληροφοριοδότη, τόσο είναι υπερτροφικότερος ο καταστρεπτικός ρόλος της δήθεν παιδαγωγικής επιστήμης στην υπηρεσία της προκαθορισμένης μαζικής μονολιθικής θεώρησης του κόσμου.

Όμως, χρησιμότερο είναι να γυρίσουμε στο πανεπιστήμιο που βρίσκεται στην απόληξη της αλυσίδας που αναφέραμε, διαφέροντας από το κλασικό σχολείο ακόμη μόνο (ή ακόμη και σήμερα) δυστυχώς με το όχι σπάνια επιβαλλόμενο καθήκον να ασχολείται παράλληλα και με την επιστήμη. Αυτή η επιστημονική αυθεντία (στην οποία πρέπει να προστεθεί και εκείνη η δημόσια αυθεντία πολλών εκπροσώπων του) φαίνεται σήμερα αποφασιστική για την παιδαγωγική αποστολή του. Γιατί, δεν πρέπει να παραβλέπουμε ότι το σχολείο (εδώ περιλαμβάνεται και το πανεπιστήμιο) από πολύν καιρό πια δεν έχει το μονοπώλιο στη γένεση και εμπλουτισμό αυτού που λέγεται σύνολο γνώσεων που διαθέτει είτε το παιδί είτε κάποιο ώριμο άτομο. Ένα από τα λογικά συμπεράσματα που θα μπορούσε να προκύψει απ' όσα έχουν λεχθεί, θα ήταν, στο μέτρο που εξαρτάται απ' αυτούς τους ίδιους, οι καθηγητές να βγαίνουν όσο το δυνατόν περισσότερο από το πανεπιστήμιο όχι στο δρόμο, αλλά παντού όπου υπάρχει η δυνατότητα για την επίδραση στην κοινωνική συνείδηση και την παιδεία —από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης έως τη λεγόμενη «πολιτική» (κάθε ομοιότητα με τον Πλάτωνα είναι τυχαία: αυτός πίστευε στους φιλόσοφους και όχι σε επιστήμονες και καθηγητές), παρά το ότι κάτι τέτοιο, για πολλούς απ' αυτούς, θα ήταν η ανάξια ή απρόσιτη περιπέτεια. Για να τελειώσουμε παρόμοιες, αναγκαία απλουστευμένες σκέψεις για το σημερινό πανεπιστήμιο, νομίζω ότι είναι τελικά χρήσιμο να θυμηθούμε και ετυμολογικά τεχνάσματα. Μ' άλλα λόγια, όλα όσα έχουμε εκθέσει επιβεβαιώνουν σχεδόν οι διάφοροι όροι που, τη σύγχρονη εποχή, σημαίνουν αυτό το ίδρυμα. Ακούσια, και το νεοελληνικό «Πανεπιστήμιο» και τα παράγωγα από το «universitas» και, για παράδειγμα, το κροατικό «sveuciliste» (Πανδιδακτήριον) απεικονίζουν τις προσδοκίες, τις παρεξηγήσεις και τις πλάνες σχετικά με εκείνο που στο Βυζάντιο του 11ου αιώνα, αν και με πολύ αλλαγμένο περιεχόμενο, ονομαζόταν απλούστατα «Μεγάλη Σχολή» και ίσως (τουλάχιστον από την άποψη της ορολογίας) ήταν ακόμη πλησιέστερο προς το σύγχρονο πανεπιστήμιο.

Για να μην επιμείνω αποκλειστικά σε γενικές διαπιστώσεις, θα τολμούσα να μιλήσω και για κάποιες συγκεκριμένες και αχρησιμοποίητες δυνατότητες χρήσης (αλλά και κατάχρησης) της δικής μου πανεπιστημιακής

Σελ. 379
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/380.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

επιστήμης. Ως προς την καταγωγή και την παιδεία από τα Βαλκάνια, προς στιγμήν διαμένοντας σ' αυτήν την χερσόνησο, εννοείται αφ' εαυτού ότι είμαι και προδιατεθειμένος ν' ασχολούμαι μ' αυτά. Συγκεκριμένα, το πανεπιστήμιο του Βελιγραδίου (απ' όπου προέρχομαι) είναι ένα από τα αρχαιότερα ιδρύματα για τα βαλκανικά δεδομένα. Τον πυρήνα του από την αρχή (ας πούμε από το 1863) αποτελούσε η Φιλοσοφική Σχολή, της οποίας, πάλι, ο άξονας και με το μεγαλύτερο κύρος τομέας της ήταν το μεγάλο ιστορικό τμήμα. Στη σειρά εδρών του Τμήματος προστέθηκε το 1906 και το Βυζαντινολογικό Σπουδαστήριο, το πρώτο κέντρο βυζαντινών σπουδών σ' αυτήν την γωνιά του κόσμου. Εδώ πρέπει, παρενθετικά, να προστεθεί ότι τόσο τα κριτήρια, όσο και η μεθοδολογία της ιστορικής σχολής του Βελιγραδίου αναπτύχθηκαν αρχικά, και μάλιστα κατά τον πληρέστερο τρόπο, ακριβώς στον τομέα των μεσαιωνικών ερευνών. Από τις ιδιότητες που είναι, όχι μόνο στα Βαλκάνια, σπάνιες, και που διέκριναν τους ιστορικούς που πλάσθηκαν στο Βελιγράδι, δύο μόνο φαίνονται εξαιρετικά επαινετές. Εννοώ, δηλαδή, την προσπέλαση στην έρευνα της εθνικής ιστορίας που απαιτούσε όσο το δυνατό περισσότερη ανάλυση σε διεθνή πλαίσια. Αυτό πρέπει να εξαρθεί, παρά τις γνωστές και ευνόητες κατά καιρούς λανθασμένες εκτιμήσεις των επιδράσεων μερικών ξένων παραγόντων στη σερβική ιστορία. Εξ άλλου, έτσι και φθάσαμε στην επίγνωση ότι είναι δύσκολη η ανακάλυψη του εθνικού παρελθόντος και παρόντος χωρίς τη διείσδυση στο για μακρό χρονικό διάστημα εγκαταλειμμένο «σκοτεινό βιλαέτι» του βυζαντινού κόσμου, της βυζαντινής πολιτισμικής κληρονομιάς. Από την άλλη πλευρά, μέχρις ενός σημείου και αναγκαία, υπήρξε άρνηση, ασυνήθιστα επίμονη για τα βαλκανικά δεδομένα, να υπηρετεί η ιστοριογραφία, πολιτικούς και ψευδοπατριωτικούς σκοπούς. Αυτός ο αντιρομαντισμός που, επίσης, δεν είναι σωστό να του δίνουμε υπερβολικές διαστάσεις, κάποτε-κάποτε σε συγκρούσεις με την κοινή γνώμη, γνώριζε και υπερβολές προς την άλλη κατεύθυνση, αλλά όμως, στην τελική έκβαση, αποδείχθηκε έντιμος και αξιοσέβαστος και διαφύλαξε την επιστήμη ακόμη και στις εποχές που απαιτούσαν αξιωματικά ιδεολογική ομοφωνία. Παρόμοιοι έπαινοι, βέβαια, δεν μειώνουν την από μεθοδολογική άποψη εμμονή στην παράδοση, τη φοβία από τη διεπιστημονική έρευνα ή τη θεώρηση του παρελθόντος στο σύνολό του (για να μη αναφερθεί και η υπερβολική παρουσία θετικιστικής προσπέλασης, ή, κάτι ακόμη χειρότερο, θετικιστικού μαρξισμού). Συνέπεια αυτών είναι η ανεπάρκεια γνώσεων και ενδιαφέροντος για να τεθούν νέα ζητήματα του παρελθόντος. Ίσως πρέπει ν' αναφερθεί ότι, παραδειγματικά, η ιστορική δημογραφία, επιστήμη για την οποία κυριολεκτικά βοά ο γιουγκοσλαβικός χώρος, στην πράξη ακόμη δεν έχει καταλάβει την ανάλογη θέση στη διαμόρφωση των ιστορικών του Βελιγραδίου, και οι λόγοι γι' αυτό μόνο μερικά μπορούν ν' αναζητηθούν στην ιδεολογία.

Σελ. 380
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/381.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Παρόμοια συμπεράσματα θα μπορούσαν να εξαχθούν και αν η σειρά των χρονολογιών και ονομάτων από τα οποία βρίθει κάθε σχολικό εγχειρίδιο είχε "σπιλωθεί" με τον ισχυρισμό, ότι, ας πούμε, η απόφαση της 4ης Συνόδου του Λατερανού του 1215 (πρόκειται για το παράδειγμα τόσο προσφιλές στους Michel Foucault και Jacques Le Goff) σύμφωνα με την οποία καθιερώθηκε για όλους τους καθολικούς η υποχρεωτική εξομολόγηση μια φορά το χρόνο, ως προς τις συνέπειές της στη συλλογική συμπεριφορά της ευρωπαϊκής Δύσης μπορεί νόμιμα να συγκριθεί με τις μεγάλες κοινωνικές επαναστάσεις. Και τι θα γινόταν, μάλιστα, όταν, για την κατανόηση της ιδεολογίας της "Τρίτης Ρώμης" στην περιβολή του πολιτικού προγράμματος της Ρωσίας του Στάλιν, δινόταν η προτεραιότητα στον "Ιβάν τον Τρομερό" του Άιζενσταϊν, πηγή όχι για τον 16ο αλλά για τον 20ό αιώνα; Όμως, θα ήταν σκοπιμότερο να χαλιναγωγηθεί εδώ η φαντασία. Σε κάθε περίπτωση, βέβαιο είναι ότι, πίσω από την τολμηρότητα τέτοιων υποθέσεων, κρύβεται στην ουσία η αλλαγή που έγινε στην εποχή μας (όχι για πρώτη φορά στην ιστορία της ιστορίας), που απλά μπορεί να διατυπωθεί ως η υποχώρηση της θεωρητικής σκέψης σε σχέση με την ιστορική και που οδήγησε τους ιστορικούς να γίνουν είτε "προφήτες" είτε παρηγορητές. Για να μην επιμένουμε σε ιστορικές αποκαλυψιακές αναλογίες, θα μπορούσε να ειπωθεί ότι στη βάση του προβλήματος βρίσκεται η ανυπαρξία σύγχρονων θεωρητικών εξηγήσεων με τις οποίες σήμερα, καθώς τελειώνει ο 20ός αιώνας, θα ήταν εφικτή η κατανόηση της πραγματικότητας και η (λανθασμένη ή σωστή) πρόβλεψη του μέλλοντος. Γιατί, είτε μας αρέσει είτε όχι, οι θεωρίες που εξακολουθούμε να χρησιμοποιούμε ακόμη και σήμερα δεν είναι τίποτε άλλο παρά ταπεινό εποικοδόμημα του τρόπου σκέψης του περασμένου αιώνα. Από τον αιώνα αυτόν προέρχεται και η θετική "θετικιστική" κληρονομιά στην ιστοριογραφία, καθώς και προσπέλαση στη λεγόμενη αντικειμενική, ουδέτερη και αιώνια, "ιστορική αλήθεια".

Δηλαδή, εάν ο Θεόδωρος Μετοχίτης, κωνσταντινουπολίτης διανοούμενος των αρχών του 14ου αιώνος, μπορούσε να νομίζει ότι η έρευνα του ανθρώπινου λογικού, ή του θεοκτίστου κόσμου, δεν βρίσκεται σε αντίθεση με τη χριστιανική πίστη, αρνούμενος συγχρόνως να αχολείται με το άκτιστον, ή με ό,τι δεν είναι καρπός του ανθρώπινου νου παρά της πίστης που θεμελιώνει τη μόνη και μοναδική αιώνια αλήθεια, τον ίδιο το Θεό, η σύγχρονη ιστοριογραφία, δυστυχώς, δεν μπορεί να αφήσει το δικαίωμα αυτό σε κάποιον αλάνθαστο κριτή. Όταν το προσπαθεί ή εξαναγκάζεται σ' αυτό, αναιρεί το το ίδιο της το νόημα. Την ιστορική μεθοδολογία σήμερα, μεταξύ των άλλων, επιβαρύνουν ιδιαίτερα οι παγίδες κρίσεων αξιών, μετά η επιμονή σε "νομοτέλειες" της κοινωνικής εξέλιξης και ο ιδιότυπος τρόμος στην αναζήτηση, με κάθε τρόπο, των επιμέρους αιτιών και αφορμών ορισμένων ιστορικών γεγονότων. Αυτά είναι "κοινοί τόποι" σε κάθε σχολικό εγχειρίδιο, και 

Σελ. 381
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/382.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

προέρχονται από την τυφλή εμπιστοσύνη στο φετίχ του θετικού δεδομένου. Τη λέξη «νόμος», τόσο προσφιλή στην εποχή του, απέφευγε και ο Καρλ Μαρξ, χρησιμοποιώντας τον όρο «νομοτέλεια», με τον οποίο επιθυμούσε να σχετικοποιήσει την αιτιοκρατία της θετικής σκέψης της εποχής του. Σήμερα, όμως, η σύγχρονη φυσική είναι περισσότερο διατεθειμένη να χρησιμοποιεί θεωρίες ή υποθέσεις παρά νόμους, μολονότι γι' αυτήν την αλλαγή η «θετική» θεωρητική επιστήμη, όπως πολύ σωστά θεωρείται η ιστορία, δεν ενδιαφέρεται ιδιαίτερα. Όμως, αν δεν είναι παράξενο το ότι ο άνθρωπος του 19ου αιώνος (και ο Μαρξ έζησε σ' αυτόν τον αιώνα) ήταν εντυπωσιασμένος με το «νόμο», σήμερα αυτό αποτελεί αναχρονισμό. Όσα έχουν ειπωθεί, καθώς και όσα παρέλειψα για να μη σας κουράσω, μπορούν να επιβεβαιωθούν με αναρίθμητα τετριμμένα επιχειρήματα: το εάν ο ιστορικός πει ότι στις 29 Μαΐου 1453 έγινε η «πτώση» ή η «κατάκτηση» (ή ακόμη και η «απελευθέρωση» ) της Κωνσταντινούπολης, εξαρτάται, όπως και ο ορισμός της «διεθνιστικής αποστολής» ως κατάκτησης ή «αδελφικής βοήθειας», ή της συνθηκολόγησης ως «καμπής», από την οπτική γωνία. Επίσης, σχετικά με την «αιτία» και την «αφορμή», οι ερμηνείες σύμφωνα με τις οποίες οι δυτικοευρωπαίοι ιππότες πήγαιναν στις σταυροφορίες αναζητώντας τη συνεχώς αναγκαία γη, λόγω της δύσκολης οικονομικής κατάστασης στην Ευρώπη, λόγω της θέλησης του Πάπα να συγκεντρώσει την εξουσία, για να σταματήσω εδώ, θα ήταν ανεπαρκείς αν δεν είχε πρωταρχικά τονισθεί ότι κίνητρο των σταυροφοριών ήταν πραγματική θρησκευτική έξαρση (από την άποψη των συγχρόνων τους, οι δικές μας οι ερμηνείες θα ήταν εντελώς ακατανόητες). Αυτά για την κριτική της αυτοαποκαλούμενης μαρξιστικής ιστοριογραφίας, στην οποία, καθώς και στην κριτική της επιφανειακά άτρωτης συνολικής μαρξιστικής θεωρίας, ρέπουν πριν απ' όλους οι ίδιοι οι μαρξιστές, εννοείται, εκείνοι απ' αυτούς που είναι πρόθυμοι να ομολογήσουν την ύπαρξη «μαζοχιστικών» στοιχείων. Κι αυτά, επίσης, για την ιστορική αλήθεια.

Τελικά, επειδή όλο το χρόνο γίνεται λόγος για σχετικότητες, ας λεχθεί και κάτι και για τις ωφέλιμες εκμεταλλεύσεις της ιστορίας, με την προειδοποίηση ότι και η δικαίωσή τους (για να μην πω «αλήθευσή» τους) εξαρτάται από το βαθμό της μετατόπισης των επιστημονικών γνώσεων, ακριβέστερα το είδος των ζητημάτων που θέτει στον εαυτό της κάθε επιμέρους εποχή γιατί της λείπουν ακριβώς ορισμένες απαντήσεις για αυτοερμηνεία. Γι' αυτόν το σκοπό, να και πάλι παράδειγμα από τα Βαλκάνια που θίγει τις λεγόμενες «εθνογενέσεις». Όπως ξέρουν πολλοί από τους παρόντες, το να είναι κανείς Γιουγκοσλάβος για την πλειονότητα των Γιουγκοσλάβων είναι ένδειξη υπερεθνικής συνείδησης, υπερεθνικού πατριωτισμού ή τουλάχιστον ιθαγένειας. Εδώ, και μόνο εδώ, η γιουγκοσλαβική φιλοπατρία παραλληλίζεται με την αίσθηση της υπερεθνικής σύνθεσης των Βυζαντινών που εκφράζεται με τον

Σελ. 382
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/383.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

όρο "Ρωμαίοι". Η σύγχρονη Γιουγκοσλαβία, προσπαθώντας πρωταρχικά στον ίδιο της τον εαυτό και στις νεότερες γενεές της να δικαιολογήσει με ιστορικά επιχειρήματα την αναγκαιότητα της γένεσης και ύπαρξής της (πράγμα που, εξάλλου, αποτελεί καθήκον της σχολικής χρήσης της ιστορίας σε κάθε εθνικό, κρατικό ή κοινωνικό πρόγραμμα μόρφωσης και εκπαίδευσης), με ευκολία απαρνείται ένα γεγονός που είναι προς όφελος αυτής της ίδιας, παρ' όλο που αυτό θα μπορούσε να την ωφελήσει περισσότερο από πολλά άλλα. Στην άγνοια αυτή ενυπάρχει και η μέχρι πρόσφατα ημιεπίσημη έλλειψη εμπιστοσύνης προς ό,τι συνδέει τους νότιους Σλάβους χωρίς να ανήκει στην ιστορία των νεότατων χρόνων, αλλά σε πολύ περισσότερο βαθμό και η ανεπαρκής ενημέρωση των ίδιων των ιστορικών για τα αποτελέσματα της έρευνας που δεν βρίσκονται μέσα στα πλαίσια της στενής τους ειδικότητας. Φυσικά, εκούσια δεν επιμένω στο φαινόμενο ότι κάπου-κάπου στη Γιουγκοσλαβία -πρόκειται για ομοσπονδιακή χώρα με οκτώ επιμέρους εθνικά σχολικά προγράμματα και ποιος ξέρει πόσα παράλληλα ισχύοντα διαφορετικά εγχειρίδια για τις ίδιες εποχές- είναι για τους μαθητές εξαιρετικά δύσκολο να εξηγήσουν στους ίδιους τους τους εαυτούς την αναγκαιότητα της χώρας αυτής, τέτοιας που είναι, εφόσον στη διδασκαλία επίμονα τους εκφέρεται η αποδεικτική θέση για το έτος 1918, ως "αρνητική" χρονολογία (πρόκειται για το έτος της ίδρυσης της Γιουγκοσλαβίας).

Δηλαδή, το παράδειγμα που διάλεξα αφορά τη έλευση και εποίκηση των Σλάβων στη βαλκανική χερσόνησο. Αντίθετα με πολλές παραστάσεις για την έλευση αυτή, οι βυζαντινολόγοι σήμερα στην πλειονότητά τους πιστεύουν ότι, τουλάχιστον βάσει των ειδήσεων των ιστορικών πηγών, υπήρξαν δύο εποικήσεις των Σλάβων στη Βαλκανική. Κατά τη πρώτη, για τη οποία μπορεί να γίνει λόγος (όταν πρόκειται για μόνιμη εποίκηση) μόνο από τις αρχές του 7ου αιώνος, οι Σλάβοι διήλθαν τα βυζαντινά σύνορα κυρίως από τον κάτω ρου του Δούναβι, στις αριστερές όχθες του οποίου διέμεναν μέχρι τότε. Διασκορπίσθηκαν καθ' όλο το πλάτος του εσωτερικού της Χερσονήσου και έφθασαν προσωρινά ως τα νότια άκρα της και αντίστοιχα ως την βόρεια ενδοχώρα της Αδριατικής. Αν γίνεται λόγος για εθνογενέσεις (αναφέρω τον όρο αυτό πάντα με λίγο ειρωνική διάθεση), απόγονοι των Σλάβων αυτών πιθανότατα πρέπει να είναι οι κάτοικοι δύο τμημάτων της Γιουγκοσλαβίας, απομακρυσμένων το ένα από το άλλο και από πολιτισμική και από οικονομική άποψη, της Σλοβενίας και της γιουγκοσλαβικής Μακεδονίας. Αυτές οι δύο γιουγκοσλαβικές δημοκρατίες, από τη θεώρηση της γεωγραφίας, ορίζουν και τα όρια της χώρας αυτής στα βορειοδυτικά και τα νότια. Ανεξάρτητα από το τι σκέπτονται οι Σλοβένοι και οι κάτοικοι της γιουγκοσλαβικής Μακεδονίας οι μεν για τους δε, από τις ιστορικές πηγές εξάγεται αυτό το συμπέρασμα, όπως, από την άλλη πλευρά, το "Προς τον ίδιον υιόν Ρωμανόν" του Κωνσταντίνου Ζ' του 

Σελ. 383
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/384.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Πορφυρογέννητου (βασική πηγή για την εποίκηση και πρώιμη ιστορία των Σέρβων και των Κροατών) αδιαμφισβήτητα μας πληροφορεί πως δύο μεγάλα, γειτονικά, που συχνά συγκατοικούν ίδιες περιοχές, αντίπαλα νοτιοσλαβικά έθνη, οι Κροάτες και οι Σέρβοι, έφθασαν στα Βαλκάνια λίγες δεκαετίες μετά την πρώτη μετοίκηση των Σλάβων στη χερσόνησο. Έφθασαν κατά τη διάρκεια της βασιλείας του αυτοκράτορα Ηράκλειου, αλλά από περιοχή εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από τον κάτω Δούναβη, όπως αναφέρεται, ως διαμορφωμένα έθνη με τα εθνικά τους ονόματα (πρόκειται, να μη λησμονούμε, για στοιχείο για τον 7ο αιώνα αλλά από τον 10ο). Στο «Προς τον ίδιον υιόν Ρωμανόν» λέγεται και ότι οι Κροάτες και οι Σέρβοι, που μοιάζουν μεταξύ τους, ήταν γείτονες και στην πρωταρχική τους κοιτίδα ακριβώς όπως και στα Βαλκάνια. Για να μην υπεισέλθω με την ευκαιρία αυτή στο πρόβλημα των μη σλαβικών στοιχείων στην εθνογένεση των Κροατών και των Σέρβων, πρέπει ν' αναζητηθεί η πατρίδα τους στο χώρο της σημερινής νότιας Πολωνίας, της δυτικής Τσεχοσλοβακίας και «στη γειτνίαση της Φρανγκίας, Βαυαρίας και Ουγγαρίας του 10ου αιώνα». Δηλαδή, για το Σλοβένο συγγενέστερος πρέπει να είναι ο μακρινός του κάτοικος της γιουγκοσλαβικής Μακεδονίας από τον Κροάτη (με τον οποίο τον συνδέουν ομοιότητες στις μεταγενέστερες ιστορικές τύχες), ενώ για το Σέρβο (ανεξάρτητα από τους άδοξους ανταγωνισμούς του πρόσφατου παρελθόντος, τις πολιτισμικές και θρησκευτικές διαφορές) δεν θα υπήρχε πλησιέστερος Γιουγκοσλάβος από τον Κροάτη. Από τη σκοπιά της ιστορίας, ισχυρότερο επιχείρημα υπέρ της Γιουγκοσλαβίας μέσα στα σημερινά της σύνορα δεν θα μπορούσε να υπάρξει απ' αυτό. Υπενθυμίζω μόνο ότι μιλάω όχι για ερωτηματικά που, εξ ορισμού, προϋποθέτει κάθε επιστημονική έρευνα, αλλά για παιδαγωγικά χρήσιμες μικρές εκμεταλλεύσεις της ιστορίας.

Όμως, εκείνο που δεν είναι ούτε καν μικρή εκμετάλλευση της ιστορίας, θα ήταν να εστιάσω την προσοχή σας στον πολύ σκεπτικισμό που πρέπει να συνοδεύει την κάθε ενασχόληση με τις εθνογενέσεις. Ανήκω σ' εκείνους για τους οποίους, ως κριτήριο στη σύνδεση επιμέρους εθνικών ομάδων, σημαντικότερο είναι το εάν αυτές ανήκουν στην ίδια πολιτισμική σφαίρα από την ετερογένεια της καταγωγής. Γι' αυτό και ισχυρίζομαι ότι στη συλλογική νοοτροπία μεγάλου μέρους των Γιουγκοσλάβων είναι σήμερα, από άποψη πολιτισμική, οι κάτοικοι της Μεσογείου (με την ευρύτατη έννοιά της) παρά οι από γλωσσική σκοπιά συγγενείς της σλαβικής εθνογένεσης στην Τσεχοσλοβακία, Πολωνία και Ρωσία. Το μίσος και η αγάπη ως κατηγορίες δεν είναι σπουδαίες γι' αυτό το συμπέρασμα. Για μια τέτοια «πολιτισμική» εσωτερική επικοινωνία, όπως αποδεικνύουν οι ασχολούμενοι με την κοινωνική γλωσσολογία, ούτε και η συμβατική γλώσσα δεν έχει σπουδαία αξία. Όμως, για να μην μακραίνω με παραδείγματα από, ας πούμε, τις σχέσεις της Ιταλίας με την «πραγματική» δυτική Ευρώπη και την ανατολική Μεσόγειο ή από εκείνο που

Σελ. 384
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/385.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

λεγόταν «lingua franca», τη θέση των κατοίκων της Μασσαλίας αναφορικά με την μητρόπολή τους και κάποιον πολίτη ενός Αλγερίου. Μάλιστα δεν έχω την πρόθεση να ανασύρω θεωρίες για την αρχαία βαλκανική ιδιαιτερότητα, που ενισχύεται από το γεωγραφικό ανάγλυφο της χερσονήσου. Απλούστατα, τα σύγχρονα έθνη και κράτη δημιουργήθηκαν την εποχή που περισσότερο πίστευε στο κριτήριο της εθνογένεσης παρά σ' εκείνο της πολιτισμικής συγγένειας. Είχε ηττηθεί ένας τρόπος σκέψης. Σ' αυτόν ανήκε κι ένας Ρήγας Βελεστινλής. Μου φαίνεται ότι δεν θα ήταν ανώφελο τώρα, όταν ασχολούμαστε με τις εκπαιδευτικές εκμεταλλεύσεις του παρελθόντος, να αφιερώσουμε περισσότερη προσοχή και σ' ένα τέτοιο πρότυπο. Θα συνέβαλλε αυτό στην κατανόηση ανάμεσα στους βαλκανικούς λαούς.

Σελ. 385
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/386.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 386
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/387.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΙΩΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΜΥΡΝΗΣ:

ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΕΙΡΗΝΙΚΗ ΣΥΝΥΠΑΡΞΗ

Β. Γ. ΣΟΛΟΜΩΝΙΔΗ

Η Ελληνική Διοίκηση Μικράς Ασίας έζησε τρία χρόνια, τρεις μήνες, τρεις εβδομάδες και τρεις ημέρες, διάστημα ελάχιστο για την εδραίωση διοικητικών θεσμών που μπορούσαν ίσως να αλλάξουν την όψη του Μικρασιατικού χώρου και να φέρουν την δημόσια και οικονομική ζωή του τόπου στον εικοστό αιώνα. Όμως, η επιμονή της ελληνικής κυβέρνησης στην αρχή της ειρηνικής συνύπαρξης των λαών της Μικράς Ασίας, οδήγησε στη λήψη μέτρων που σύντομα έδειξαν πόσο καρποφόρα θα μπορούσαν να είναι τα αποτελέσματα, εφόσον το επέτρεπαν οι διεθνείς συνθήκες. Πράγματι, μέσα από την καταστροφή και τον όλεθρο, η πλευρά της περιόδου 1919-1922 που ξεχωρίζει σαν εποικοδομητική και θετική, είναι εκείνη που αφορά το διοικητικό έργο της Υπάτης Αρμοστείας Σμύρνης. Τα προγράμματα που ολοκληρώθηκαν αφορούσαν ποικίλους τομείς της διοίκησης, ξεκινώντας από τον επαναπατρισμό και την επανεγκατάσταση των 250.000 περίπου προσφύγων της περιόδου 1914-1918, τη διοργάνωση συστήματος δημόσιας ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης για όλες τις εθνότητες, την ίδρυση του πιο προοδευτικού Πανεπιστημίου στα Βαλκάνια, το σχεδιασμό και την ολοκλήρωση σημαντικών δημοσίων έργων και την επίβλεψη των μουσουλμανικών ιδρυμάτων με τέτοιο τρόπο ώστε να διπλασιαστούν τα βακουφικά έσοδα μέσα στην τριετία.

Το μεγαλύτερο μέρος των προγραμμάτων αυτών στόχευε κυρίως στο γεφύρωμα των διαφορών ανάμεσα σε εθνότητες που έμελλε να ζήσουν μαζί, κάτω από ένα φιλελεύθερο ελληνικό καθεστώς που, βέβαια, δεν θα μεροληπτούσε σε όφελος της ελληνικής ομογένειας. "Εκδήλωσις πλημμυρισάσης χαράς", μηνούσε ο Βενιζέλος στους Μικρασιάτες, με την ευκαιρία της ελληνικής απόβασης τον Μάιο του 1919, "ας συνοδευθή... με εκδήλωσιν αδελφικών αισθημάτων προς τους συνοίκους πληθυσμούς. Ας δοθή εις αυτούς να εννοήσωσι

Σελ. 387
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/388.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ότι δεν εορτάζομεν κατάλυσιν ενός ζυγού διά να υποκαταστήσωμεν εις αυτόν την ιδίαν ημών επικράτησιν επί βλάβη άλλων, αλλά ότι ελληνική ελευθερία φέρει προς όλους, ανεξαρτήτως φυλής και θρησκεύματος, ισότητα και δικαιοσύνην. Εμπνέοντες εις πάντας συνοίκους πληθυσμούς εμπιστοσύνην ταύτην δεν μένομεν μόνον πιστοί εις αυτήν εθνικήν μας υπόστασιν αλλά και εξυπηρετούμεν άριστα αυτά υπέρτερα εθνικά συμφέροντα", κατέληγε ο πρωθυπουργός.1

Η πρώτη έμπρακτη εκδήλωση της πολιτικής αυτής ήρθε με την επιλογή του Αριστείδη Στεργιάδη στο αξίωμα του Υπάτου Αρμοστή Σμύρνης από τον ίδιο τον Βενιζέλο, παρά τις δυσαρέσκειες που προκάλεσε στους κύκλους των Φιλελευθέρων ο αποκλεισμός στελεχών του κόμματος από την καίρια αυτή θέση. Ο Στεργιάδης, που είχε συμμετάσχει στο κίνημα του Θερίσου και είχε χάσει δύο αδελφούς στον αγώνα για την απελευθέρωση της Κρήτης, ήταν ένθερμος οπαδός των θέσεων του Δραγούμη και του Σουλιώτη Νικολαΐδη σχετικά με την ειρηνική συνύπαρξη Ελλήνων και Τούρκων. Γνωστός υποστηρικτής της προσπάθειας για τη δημιουργία ενός νέου ανατολικού πολιτισμού σαν απάντηση στις προσπάθειες της Δύσης για διείσδυση στην Εγγύς Ανατολή, δήλωνε ότι ο μόνος λόγος που δέχτηκε να αναλάβει το αξίωμα του Υπάτου Αρμοστή ήταν η επιθυμία του να συμμετάσχει στη δημιουργία αυτού του πολιτισμού, η γέννηση του οποίου θα αποτελούσε και την τελική δικαίωση της ελληνικής επέκτασης στη Μικρά Ασία.2

Παράλληλα, η ελληνική πολιτική ηγεσία, με επικεφαλής τον Βενιζέλο, έμοιαζε ανένδοτη στην άποψη ότι οι εγγενείς αντινομίες της Μικρασιατικής εκστρατείας υπαγόρευαν την προώθηση του δόγματος της ειρηνικής συνύπαρξης σαν μοναδικής ρεαλιστικής πολιτικής για τη διασφάλιση της ελληνικής παρουσίας στη Μικρά Ασία. Όπως έγραφε ο Υπουργός των Εξωτερικών Αλέξανδρος Διομήδης στον Αρχιστράτηγο Λεωνίδα Παρασκευόπουλο, η Ελλάδα θα βρισκόταν σε συνεχή δοκιμασία και το μέγεθος του ρόλου που θα της ανέθεταν οι Σύμμαχοι στη Μικρά Ασία επρόκειτο να κριθεί από την αμεροληψία της ελληνικής διοίκησης και της δυναμικής από μέρους της υπεράσπισης των δικαιωμάτων των μειονοτήτων. Αν η Ελλάδα συμπεριφερθεί στις μειονότητες σαν φορέας ενός ανώτερου πολιτισμού, κατέληγε ο Διομήδης, τότε

———————

1. Αρχείο Υπουργείου Εξωτερικών (ΑΥΕ), A 5/VI, 1919 Φάκελλος Σμύρνης 4.000-6.000, τηλεγράφημα αριθμός (τηλ. αρ.) 4443/13.5.19, Βενιζέλος προς Υπουργείο Εξωτερικών.

2. Τις θέσεις αυτές εξέφρασε ο Στεργιάδης σε μια από τις σπάνιες συνεντεύξεις του που δημοσιεύτηκε από τον Κ. Ουράνη στον Ελεύθερο Τύπο, 7.4.29. Για την ανάλυση της θεωρίας του "Ελληνοτουρκισμού" και της "Ενδιάμεσης Περιοχής", βλ. Δ. Κιτσίκης, Συγκριτική Ιστορία Ελλάδος και Τουρκίας στον 20ό αιώνα, Αθήνα 1978, σ. 45 κ.ε. και 217 κ.ε.

Σελ. 388
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 369
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    L'UNIVERSITÉ ET SON RÔLE DANS LE PROGRÈS SOCIAL ET L'ÉMANCIPATION SPIRITUELLE DE LA SOCIÉTÉ ALBANAISE

    ALEKO MINGA

    Avec une profonde reconnaissance nous tenons à remercier de l'invitation qui nous a été faite et la possibilité qui nous a été offerte de prendre part à ce colloque international qui vise à traiter un sujet si intéressant et nous faire connaître les expériences des divers pays. Cette occasion nous a été créée grâce au 150 anniversaire de l'Université d'Athènes, qui est un temple du savoir et de la culture d'une peuple talentueux, dont le génie créateur a brillé au fil des siècles. En venant dans la Grèce voisine et amie et devenant interprètes des sentiments de tous nos collègues et étudiants albanais, nous souhaitons à l'Université d'Athènes bien du progrès et un travail fructueux pour le bien de son pays, qui a été le berceau d'une civilisation éblouissante et à laquelle l'humanité tout entière doit tant.

    La mise sur pied de l'enseignement supérieur en Albanie et de l'Université «Enver Hoxha» de Tirana en tant que l'institution la plus importante, le développement de cet enseignement et les traits particuliers qui distinguent ce développement ne pourraient être compris en dehors du contexte des circonstances historiques dans lesquelles ces transformations eurent lieu et non plus en dehors des liens avec les grands processus de transformations radicales qui se sont passées dans notre pays. Avec la libération du pays des nazi-fascistes et le triomphe de la révolution populaire (1944), l'ancien ordre socio-économique fut aboli et on ouvrit la voie à la construction d'une nouvelle société albanaise. Le renouveau, afin que celui-ci soit plus complet et plus harmonieux, ne