Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 387-406 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/387.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΙΩΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΜΥΡΝΗΣ:

ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΕΙΡΗΝΙΚΗ ΣΥΝΥΠΑΡΞΗ

Β. Γ. ΣΟΛΟΜΩΝΙΔΗ

Η Ελληνική Διοίκηση Μικράς Ασίας έζησε τρία χρόνια, τρεις μήνες, τρεις εβδομάδες και τρεις ημέρες, διάστημα ελάχιστο για την εδραίωση διοικητικών θεσμών που μπορούσαν ίσως να αλλάξουν την όψη του Μικρασιατικού χώρου και να φέρουν την δημόσια και οικονομική ζωή του τόπου στον εικοστό αιώνα. Όμως, η επιμονή της ελληνικής κυβέρνησης στην αρχή της ειρηνικής συνύπαρξης των λαών της Μικράς Ασίας, οδήγησε στη λήψη μέτρων που σύντομα έδειξαν πόσο καρποφόρα θα μπορούσαν να είναι τα αποτελέσματα, εφόσον το επέτρεπαν οι διεθνείς συνθήκες. Πράγματι, μέσα από την καταστροφή και τον όλεθρο, η πλευρά της περιόδου 1919-1922 που ξεχωρίζει σαν εποικοδομητική και θετική, είναι εκείνη που αφορά το διοικητικό έργο της Υπάτης Αρμοστείας Σμύρνης. Τα προγράμματα που ολοκληρώθηκαν αφορούσαν ποικίλους τομείς της διοίκησης, ξεκινώντας από τον επαναπατρισμό και την επανεγκατάσταση των 250.000 περίπου προσφύγων της περιόδου 1914-1918, τη διοργάνωση συστήματος δημόσιας ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης για όλες τις εθνότητες, την ίδρυση του πιο προοδευτικού Πανεπιστημίου στα Βαλκάνια, το σχεδιασμό και την ολοκλήρωση σημαντικών δημοσίων έργων και την επίβλεψη των μουσουλμανικών ιδρυμάτων με τέτοιο τρόπο ώστε να διπλασιαστούν τα βακουφικά έσοδα μέσα στην τριετία.

Το μεγαλύτερο μέρος των προγραμμάτων αυτών στόχευε κυρίως στο γεφύρωμα των διαφορών ανάμεσα σε εθνότητες που έμελλε να ζήσουν μαζί, κάτω από ένα φιλελεύθερο ελληνικό καθεστώς που, βέβαια, δεν θα μεροληπτούσε σε όφελος της ελληνικής ομογένειας. "Εκδήλωσις πλημμυρισάσης χαράς", μηνούσε ο Βενιζέλος στους Μικρασιάτες, με την ευκαιρία της ελληνικής απόβασης τον Μάιο του 1919, "ας συνοδευθή... με εκδήλωσιν αδελφικών αισθημάτων προς τους συνοίκους πληθυσμούς. Ας δοθή εις αυτούς να εννοήσωσι

Σελ. 387
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/388.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ότι δεν εορτάζομεν κατάλυσιν ενός ζυγού διά να υποκαταστήσωμεν εις αυτόν την ιδίαν ημών επικράτησιν επί βλάβη άλλων, αλλά ότι ελληνική ελευθερία φέρει προς όλους, ανεξαρτήτως φυλής και θρησκεύματος, ισότητα και δικαιοσύνην. Εμπνέοντες εις πάντας συνοίκους πληθυσμούς εμπιστοσύνην ταύτην δεν μένομεν μόνον πιστοί εις αυτήν εθνικήν μας υπόστασιν αλλά και εξυπηρετούμεν άριστα αυτά υπέρτερα εθνικά συμφέροντα", κατέληγε ο πρωθυπουργός.1

Η πρώτη έμπρακτη εκδήλωση της πολιτικής αυτής ήρθε με την επιλογή του Αριστείδη Στεργιάδη στο αξίωμα του Υπάτου Αρμοστή Σμύρνης από τον ίδιο τον Βενιζέλο, παρά τις δυσαρέσκειες που προκάλεσε στους κύκλους των Φιλελευθέρων ο αποκλεισμός στελεχών του κόμματος από την καίρια αυτή θέση. Ο Στεργιάδης, που είχε συμμετάσχει στο κίνημα του Θερίσου και είχε χάσει δύο αδελφούς στον αγώνα για την απελευθέρωση της Κρήτης, ήταν ένθερμος οπαδός των θέσεων του Δραγούμη και του Σουλιώτη Νικολαΐδη σχετικά με την ειρηνική συνύπαρξη Ελλήνων και Τούρκων. Γνωστός υποστηρικτής της προσπάθειας για τη δημιουργία ενός νέου ανατολικού πολιτισμού σαν απάντηση στις προσπάθειες της Δύσης για διείσδυση στην Εγγύς Ανατολή, δήλωνε ότι ο μόνος λόγος που δέχτηκε να αναλάβει το αξίωμα του Υπάτου Αρμοστή ήταν η επιθυμία του να συμμετάσχει στη δημιουργία αυτού του πολιτισμού, η γέννηση του οποίου θα αποτελούσε και την τελική δικαίωση της ελληνικής επέκτασης στη Μικρά Ασία.2

Παράλληλα, η ελληνική πολιτική ηγεσία, με επικεφαλής τον Βενιζέλο, έμοιαζε ανένδοτη στην άποψη ότι οι εγγενείς αντινομίες της Μικρασιατικής εκστρατείας υπαγόρευαν την προώθηση του δόγματος της ειρηνικής συνύπαρξης σαν μοναδικής ρεαλιστικής πολιτικής για τη διασφάλιση της ελληνικής παρουσίας στη Μικρά Ασία. Όπως έγραφε ο Υπουργός των Εξωτερικών Αλέξανδρος Διομήδης στον Αρχιστράτηγο Λεωνίδα Παρασκευόπουλο, η Ελλάδα θα βρισκόταν σε συνεχή δοκιμασία και το μέγεθος του ρόλου που θα της ανέθεταν οι Σύμμαχοι στη Μικρά Ασία επρόκειτο να κριθεί από την αμεροληψία της ελληνικής διοίκησης και της δυναμικής από μέρους της υπεράσπισης των δικαιωμάτων των μειονοτήτων. Αν η Ελλάδα συμπεριφερθεί στις μειονότητες σαν φορέας ενός ανώτερου πολιτισμού, κατέληγε ο Διομήδης, τότε

———————

1. Αρχείο Υπουργείου Εξωτερικών (ΑΥΕ), A 5/VI, 1919 Φάκελλος Σμύρνης 4.000-6.000, τηλεγράφημα αριθμός (τηλ. αρ.) 4443/13.5.19, Βενιζέλος προς Υπουργείο Εξωτερικών.

2. Τις θέσεις αυτές εξέφρασε ο Στεργιάδης σε μια από τις σπάνιες συνεντεύξεις του που δημοσιεύτηκε από τον Κ. Ουράνη στον Ελεύθερο Τύπο, 7.4.29. Για την ανάλυση της θεωρίας του "Ελληνοτουρκισμού" και της "Ενδιάμεσης Περιοχής", βλ. Δ. Κιτσίκης, Συγκριτική Ιστορία Ελλάδος και Τουρκίας στον 20ό αιώνα, Αθήνα 1978, σ. 45 κ.ε. και 217 κ.ε.

Σελ. 388
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/389.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

μόνο θα μπορεί να ελπίζει σε ευνοϊκή αντιμετώπιση των εδαφικών της διεκδικήσεων από τους Συμμάχους.3

Παρά τις έντονες επιφυλάξεις των σκεπτικιστών για το εφικτό της πολιτικής αυτής στα πλαίσια των συνεχών εχθροπραξιών, από τις πρώτες κιόλας μέρες της ελληνικής κατοχής συγκεκριμένα μέτρα όπως η θεσμοθέτηση της τουρκικής σαν επίσημης γλώσσας της διοίκησης, παράλληλα με την ελληνική, υπογράμμιζαν την απόφαση των Αθηνών για την εφαρμογή μιας πολιτικής που θα οδηγούσε με βεβαιότητα στην επιδιωκόμενη ειρηνική συνύπαρξη των εθνοτήτων της περιοχής.4 Παράλληλα, η διατήρηση της υπάρχουσας τουρκικής διοικητικής μηχανής, που θα λειτουργούσε σε συνδυασμό με τις ελληνικές αρχές, θεωρούνταν από τον Βενιζέλο σαν το πρώτο βήμα για τη δημιουργία μιας διεθνικής διοίκησης που θα αντικατόπτριζε την πληθυσμιακή σύνθεση της υπό την ελληνική διοίκηση ζώνης. Έτσι, από τις πρώτες κιόλας μέρες της ελληνικής παρουσίας στη Σμύρνη, τονιζόταν ότι η μικρασιατική νεολαία, ελληνική, τουρκική, εβραϊκή και αρμενική, θα καλούνταν να αναλάβει σημαντικό ρόλο στο διοικητικό έργο του νέου καθεστώτος. Παράλληλα, με πρόσκληση του Στεργιάδη, οι προεστοί της Εβραϊκής και της Αρμενικής κοινότητας ενημερώθηκαν για την πρόθεση του Αρμοστή να προσλάβει προσοντούχους Αρμένιους και Εβραίους που θα ενσωματώνονταν μαζί με τους ήδη υπηρετούντες Τούρκους δημοσίους υπαλλήλους στη διοίκηση της Μικράς Ασίας.5

Η διάθεση αυτή της ελληνικής ηγεσίας δεν άργησε να επεκταθεί και στα εκπαιδευτικά πράγματα της χώρας, με στόχο τόσο την καλλιέργεια και εκπαίδευση των κατοίκων των νέων χωρών και, συνεπώς, την προετοιμασία της επόμενης γενιάς των ανωτέρων διοικητικών και κρατικών λειτουργών, όσο και την υπέρβαση του ελληνοκεντρικού χαρακτήρα της ελληνικής ανώτατης εκπαίδευσης, η οποία έμοιαζε να αγνοεί τον ανατολικό κόσμο που κατοικούσε τώρα μέσα στα σύνορα του ελληνικού βασιλείου και που επρόκειτο να συμμετάσχει εξίσου στην δημόσια ζωή και την ανάπτυξη της χώρας. Ακόμη, ήταν φανερό ότι η επιμόρφωση μεγάλου αριθμού ατόμων που θα γνώριζαν σε βάθος όλο το φάσμα των προβλημάτων και ιδιαιτεροτήτων της στενής αυτής γεωγραφικής περιοχής, αποτελούσε αναγκαιότητα πρωταρχικής σημασίας για τις συνθήκες της εποχής. Παράλληλα, έπρεπε να δοθεί η δυνατότητα στις ξένες μειονότητες

———————

3. Η επιστολή αυτή του Α. Διομήδη δημοσιεύεται σε μετάφραση στο έργο Ν. Petsalis, Greece at the Paris Peace Conference, 1919, Θεσσαλονίκη 1978, σ. 210.

4. AΥE, A 5/VI Φάκελλος..., τηλ. αρ. 48881/22.5.19, Βενιζέλος προς Στεργιάδη Σύμφωνα με τις οδηγίες αυτές, όλες οι ανακοινώσεις των πολιτικών και στρατιωτικών αρχών θα εκδίδονταν υποχρεωτικά και στις δύο γλώσσες και ειδικό τμήμα της Αρμοστείας θα αναλάμβανε τις απαιτούμενες μεταφράσεις.

5. ΑΥΕ, Φάκελλος Έντυπα 1919-1920, τηλ. αρ. 2884/17.6.19, Στεργιάδης προς Βενιζέλο.

25

Σελ. 389
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/390.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

να εισδύσουν στο πνεύμα του ελληνικού πολιτισμού, γεγονός που θα συνέβαλε σημαντικά στην ενίσχυση της αμοιβαίας κατανόησης μεταξύ λαών διαφορετικών που όμως κατοικούσαν και οικοδομούσαν στο ίδιο έδαφος. Σίγουρα, κάθε προσπάθεια για την εδραίωση της αμοιβαίας αυτής κατανόησης δεν σχεδιαζόταν απλά σαν μια ουτοπιστική διεργασία, χωρίς συγκεκριμένους στόχους, αλλά σαν ουσιαστική και αναγκαία προϋπόθεση για την ειρήνευση της Ανατολίας.

Ένα από τα μέσα που κρίθηκαν απαραίτητα για την πραγμάτωση των στόχων αυτών ήταν και η ίδρυση Πανεπιστημίου στη Σμύρνη. Η ίδρυση ενός δεύτερου ελληνικού πανεπιστημιακού ιδρύματος για την κάλυψη των αναγκών που είχαν δημιουργηθεί με την προσάρτηση νέων εδαφών μετά τους νικηφόρους βαλκανικούς πολέμους σχεδιαζόταν ήδη πριν από την ελληνική απόβαση στη Σμύρνη αλλά, με την προβλεπόμενη επέκταση των ελληνικών συνόρων και πέραν του Αιγαίου, η άμεση εφαρμογή του σχεδίου ήταν πια επιτακτική. Η σημασία που απέδιδε στην πραγματοποίησή του ο Βενιζέλος έγινε προφανής το Σεπτέμβριο του 1919, όταν, παρά το φόρτο εργασίας του στα πλαίσια του Συνεδρίου της Ειρήνης, κάλεσε στο Παρίσι τον Κωνσταντίνο Καραθεοδωρή για να τον συμβουλευτεί πάνω στο θέμα.6 Ο Καραθεοδωρή, Καθηγητής Μαθηματικών και μέλος της Πρωσσικής Ακαδημίας των Επιστημών και της Ακαδημίας του Βατικανού, ήταν ίσως ο περισσότερο ενδεδειγμένος για να ενημερώσει και να συμβουλεύσει τον Πρωθυπουργό μια και από χρόνια ήταν οπαδός της δημιουργίας ενός δευτέρου ανώτατου πνευματικού ιδρύματος εκτός εκείνου των Αθηνών. «Αρχαιολογία, Υγιεινή, Οικονομικά, γλώσσες, ενδιαφερόταν για τα πάντα», γράφει ο Toynbee για τον Καραθεοδωρή. «Μου θύμιζε», συνεχίζει, «αυτά που είχα διαβάσει για τον Ludwig Ross και τους άλλους γερμανούς σοφούς που πήγαν στην Ελλάδα στη δεκαετία του 1830, με το τραίνο του βασιλιά Όθωνα. Στην πραγματικότητα, [όσο βρισκόταν στην Ελλάδα] ο Καραθεοδωρή ήταν ένας δυτικοευρωπαίος στο εξωτερικό. Δημιουργικός, ευρύνους, ανθρωπιστής και έξω απ' τα νερά του».7

Αποτέλεσμα των σχετικών συζητήσεων του Καραθεοδωρή με τον 

———————

6. Για την προσωπικότητα και το έργο του Κωνσταντίνου Στ. Καραθεοδωρή, βλ. βιογραφικό σημείωμα στο Σ. Βοβολίνης, Μέγα Ελληνικόν Βιογραφικόν Λεξικόν, τ. Ε', Αθήνα 1962. Ακόμη, άρθρο του Ν. Κρητικού στο περιοδικό Παιδεία και Ζωή, 1950. Για τη συμβολή του στην ίδρυση του Πανεπιστημίου Σμύρνης βλ. Χρ. Σολομωνίδης, Η Παιδεία στη Σμύρνη, Αθήνα 1961.

7. A. Toynbee, The Western Question in Greece and Turkey, Λονδίνο 1922, σ 166. Ο Καθηγητής Δ. Χονδρός σημειώνει: «Είχαμε την τιμή να τον έχουμε συνάδελφο... Ήταν ο Καραθεοδωρή το αντίθετο ακριβώς του πούρου μαθηματικού. Ήταν άνθρωπος και τίποτε το ανθρώπινο δεν ήταν ξένο προς αυτόν. Από τέχνη... εκαταλάβαινεν όσον ολίγοι... Τα ελληνικά, νέα και αρχαία και τα λατινικά τα εγνώριζε εξίσου καλά όπως και τα γαλλικά, τα γερμανικά, τα αγγλικά και στην βιβλιογραφία ήταν άφθαστος». Δ. Χονδρός, «Από την Ζωή του Καραθεοδωρή», Αιών του Ατόμου, Φεβρ.-Μάρτ. 1950.

Σελ. 390
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/391.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Βενιζέλο, ήταν η σύνταξη και η υποβολή από τον πρώτο ενός λεπτομερούς υπομνήματος, στο οποίο το θέμα εξεταζόταν από όλες τις δυνατές πλευρές, πάντα με βάση το σκεπτικό ότι «το ελληνικόν έθνος πρέπει να επανεξετάσει την ίδια την υποδομή ολόκληρου του προβλήματος της εκπαίδευσης των τέκνων του».8 Σαν άμεσους στόχους, το υπόμνημα έθετε τόσο «την διανοητική προπαρασκευή των τάξεων εκείνων νέων ανθρώπων, οι οποίοι θα κληθούν να συντρέξουν εις την οικονομικήν ανάπτυξιν της χώρας, όπως οι γεωργοί, οι μηχανικοί και οι εμπορευόμενοι», όσο και τη διάδοση «μεταξύ των ελλήνων, της επιστημονικής γνώσης των σλαβικών και ανατολικών γλωσσών... [βασισμένης] στην ιστορία, τα ήθη, την θρησκεία και την νομοθεσία των εν λόγω λαών», καθώς και την παροχή ευκαιριών στις ξένες μειονότητες για μελέτη της ελληνικής γλώσσας, ιστορίας και πολιτισμού. Έτσι, σαν πρώτες σχολές που έπρεπε να θεσμοθετηθούν και να λειτουργήσουν άμεσα, το υπόμνημα πρότεινε Σχολή Μηχανικών, Γεωργική Σχολή, Σχολή Εμπορικών Σπουδών και, τέλος, Σχολή Εθνολογίας της Ανατολικής Ευρώπης, που θα είχε σαν βάση ένα φροντιστήριο ανατολικών γλωσσών, ανοικτό στους φοιτητές όλων των Σχολών του Πανεπιστημίου. Απώτερος, βέβαια, στόχος του εγχειρήματος ήταν η δημιουργία ενός μεγάλου κέντρου πνευματικής δραστηριότητας που θα αποτελούσε τον πυρήνα για επιστημονικές έρευνες και μελέτες ευρύτατης εμβέλειας. Έτσι, οι Σχολές που προβλέπονταν να λειτουργήσουν αρχικά, θα προπαρασκεύαζαν το έδαφος για την ικανοποίηση μελλοντικών αναγκών της επικράτειας, με την ίδρυση λ.χ. Ιατρικής Σχολής ή Σχολής του Μουσουλμανικού Δικαίου, ενώ θα λειτουργούσαν ήδη εργαστήρια Φυσικής, Χημείας κλπ. όπως και η Σχολή Ανατολικής Εθνολογίας.

Το υπόμνημα Καραθεοδωρή οραματιζόταν ένα τελείως νεωτεριστικό Πανεπιστήμιο που δεν θα αποτελούσε μίμηση ούτε των γερμανικών αλλά ούτε και των βρετανικών ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, αλλά θα εξέφραζε και θα εξυπηρετούσε τοπικές ανάγκες και θα αποτελούσε τον αντίποδα του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, που από τη φύση του ήταν στραμμένο προς την κλασική αρχαιότητα. «Τα προγράμματα διδασκαλίας», σημειωνόταν στο υπόμνημα, «δεν πρέπει να καταρτισθούν σαν απομίμηση του ενός ή του άλλου αντίστοιχου ιδρύματος του εξωτερικού, αλλά λαμβάνοντας υπόψη τον άμεσο στόχο [που καλούνται να εκπληρώσουν]». Τη μετάδοση δηλαδή στερεών θεωρητικών γνώσεων σε όλους τους φοιτητές για να ακολουθήσει η ειδίκευση καθενός ξεχωριστά ανάλογα με την ατομική του κλίση και όχι «να διδάξουμε σε όλους λίγα από όλα», όπως τονιζόταν στη συνέχεια.

———————

8. ΑΥΕ, Φάκελλος Α: Πολιτικά Σχέδια περί διοικητικής Οργανώσεως Μικράς Ασίας, 1921, «Projet d'une nouvelle Université en Grèce présenté au Gouvernement Hellénique par G. Karatheodori», Παρίσι 20.10.19, από όπου και οι παρακάτω περικοπές.

Σελ. 391
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/392.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Τα έτη σπουδών κάθε κύκλου θα ποίκιλλαν ανάλογα με τον απονεμόμενο τίτλο σπουδών, ενώ προβλέπονταν και σειρές μαθημάτων διάρκειας λίγων εβδομάδων γύρω από πρακτικά θέματα Μηχανολογίας και Γεωπονικής. Ειδικές εισαγωγικές εξετάσεις για κάθε κύκλο σπουδών θα εγγυούνταν το επίπεδο των φοιτητών, ενώ για την εξέταση της προόδου στην πορεία των σπουδών προτεινόταν η υιοθέτηση ενός συστήματος μεταξύ του βρετανικού, που πολλαπλασίαζε τις γραπτές και προφορικές εξετάσεις, και του γερμανικού, που τις καταργούσε σχεδόν εντελώς. Η διδακτέα ύλη προβλεπόταν υποχρεωτική σε συγκεκριμένα για κάθε κλάδο μαθήματα, με δυνατότητα επιλογής ενός ή δύο ακόμη θεμάτων.

Η πρόταση Καραθεοδωρή πλαισιωνόταν από αναλυτικό κατάλογο μαθημάτων που θα έπρεπε να διδάσκονται κατά κύκλο σπουδών, με πρόνοια για τη διδασκαλία της τουρκικής, περσικής, αραμαϊκής, εβραϊκής και αραβικής γλώσσας, της ιστορίας, της ιστορίας της τέχνης και της αρχαιολογίας, όπως ακόμη και της συγκριτικής γλωσσολογίας και του μουσουλμανικού δικαίου. Στόχος της Σχολής Ανατολικής Εθνολογίας θα ήταν να δώσει στο σπουδαστή μια ζωντανή εικόνα του σλαβικού και του μουσουλμανικού κόσμου, όχι μόνον από ιστορική αλλά και από σύγχρονη άποψη. Ακόμη, ο καθηγητής της έδρας, «εφόσον ήταν κυρίαρχος του θέματός του, με διαλέξεις και δημόσιες παραδόσεις εκτός των πλαισίων της πανεπιστημιακής διδασκαλίας, θα μπορούσε να ασκήσει επίδραση ωφέλιμη από κάθε άποψη, τόσο στο πλατύ κοινό, όσο και στις ξένες μειονότητες ιδιαίτερα». Η διαμόρφωση του σχεδίου αυτού στόχευε επίσης στην αποφυγή επανάληψης της διδασκαλίας των ίδιων αντικειμένων στο νέο Πανεπιστήμιο που με κανένα τρόπο δεν θα έπρεπε να αναδιπλασιάζει το Καποδιστριακό αλλά, αντίθετα, να το συμπληρώνει.

Σαν πλάνο δράσης προτεινόταν η σταδιακή εφαρμογή του σχεδίου ώστε να δοθεί στους οργανωτές ο κατάλληλος χρόνος για την εξεύρεση διδακτικού προσωπικού υψηλού επιπέδου. Έτσι, τον πρώτο χρόνο λειτουργίας του, το Πανεπιστήμιο θα πρόσφερε τα απαραίτητα στοιχειώδη μαθήματα ενώ θα λειτουργούσαν και εργαστήρια Φυσικής, Χημείας, Μηχανουργίας, Ηλεκτροτεχνίας και Γεωπονίας, καθώς και αγροί προτύπων καλλιεργειών, φυτώρια και αγροκτήματα. Πρώτο όμως μέλημα των οργανωτών θα ήταν η ίδρυση μεγάλης δημόσιας βιβλιοθήκης που θα περιείχε εκδόσεις σχετικές με τα αντικείμενα διδασκαλίας, συλλογές επιστημονικών περιοδικών από όλο τον κόσμο, καθώς και πλήρη σειρά όλων των εντύπων που κυκλοφορούσαν στο μέτωπο με επιμέλεια των ίδιων των στρατιωτών.9

———————

9. Συγκινητική αλληλογραφία του Καραθεοδωρή με τους υπεύθυνους στρατιώτες εντύπων όπως Ο Συνάδελφος, Το Τσαρούχι κ.ά., από το αρχείο του Πανεπιστημίου, δημοσιεύεται στο Μέγα Ελληνικόν..., ό.π,, σ. 502.

Σελ. 392
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/393.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Με την υποβολή του υπομνήματός του, ο Καραθεοδωρή δεν καθόριζε τον τόπο ίδρυσης του Πανεπιστημίου αλλά πρότεινε τη Σμύρνη, τη Θεσσαλονίκη ή τη Χίο σαν τους πλέον κατάλληλους χώρους. Όμως, μετά την αποδοχή του υπομνήματος από τον Βενιζέλο και την ενεργοποίηση των Αθηνών για την πραγμάτωσή του, υιοθετήθηκε χωρίς συζήτηση η άποψη για την ίδρυση ενός πραγματικού Universitas litterarum στη Σμύρνη που θα μπορούσε να παίξει σημαντικό ρόλο στη βελτίωση των διακοινοτικών σχέσεων αλλά και θα προετοίμαζε τα ειδικευμένα στελέχη που ήταν αναγκαία για τη διοίκηση των νέων χωρών. Με βάση το υπόμνημα Καραθεοδωρή, εκδίδεται τον Ιούλιο του 1920 Διάταγμα Ιδρύσεως Πανεπιστημίου Σμύρνης το οποίο θεσμοθετεί τέσσερις κύριες σχολές: Φυσικών και Τεχνικών Επιστημών, Γεωπονική, Ανατολικών Γλωσσών και Εθνολογίας, και Δημοσίας Διοικήσεως.10 Έτσι, με το τέλος του ακαδημαϊκού έτους 1919-1920, ο Καραθεοδωρή αφήνει το Βερολίνο για να ασχοληθεί αποκλειστικά με την οργάνωση του νέου Πανεπιστημίου. Τον Αύγουστο του 1920 συνοδεύει τον Βενιζέλο στη μοναδική του επίσκεψη στο λιμάνι της Σμύρνης και συναντάται για πρώτη φορά με τον Ύπατο Αρμοστή, ο οποίος επρόκειτο να σταθεί ο θερμότερος υποστηρικτής της προσπάθειας για την πραγματοποίηση του σχεδίου, καθώς και πρόθυμος χορηγός των απαραίτητων χρηματικών ποσών.11 Δύο μήνες αργότερα, ο Καραθεοδωρή και ο στενοί συνεργάτες του είχαν ήδη εγκατασταθεί στη Σμύρνη. Από εκεί γράφει στον Καθηγητή Μπουγιούκα, στην Αυστρία:

"Επιτέλους πραγματοποιείται το προπολεμικόν σχέδιόν μου, του δευτέρου εν Ελλάδι Πανεπιστημίου. Ιδρύεται δε εν Σμύρνη. Θα ήτο μεγάλον ευεργέτημα και σημαντική βοήθεια εάν ηθέλατε και ηδύνασθε να έλθητε και να προσφέρητε την επιστήμην σας προς το έργον τούτο, το οποίον είναι προωρισμένον να διαχύση τα φώτα του πολιτισμού εις την Ασιατικήν Ελλάδα και εις τα μέρη της Θράκης και Μακεδονίας. Δεν γνωρίζω αν είσθε ενήμερος ότι η Σμύρνη και η ενδοχώρα αποτελεί σήμερον και διά την ερχομένην πενταετίαν ίδιον κράτος, το οποίον, προς το παρόν, διοικείται σχεδόν δικτατορικώς υπό του κ. Στεργιάδου υπάτου αρμοστού, όστις δεικνύει την μεγίστην προθυμίαν όπως μας βοηθήση εις τα σχέδιά μας με όλας του τας δυνάμεις. Δια τούτο, θα δυνηθήτε, εάν αποφασίσητε να έλθητε, να πραγματοποιήσητε εν μικρώ χρονικώ διαστήματι διοργάνωσιν, ήτις θα εχρειάζετο πολλά έτη διά να κατορθωθή εν Ελλάδι".12

———————

10. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, Σειρά Α, ii, Νόμος 2251/14.7.20.

11. Σ. Βοβολίνης, Μέγα Ελληνικόν..., σ. 490.

12. Ολόκληρη η επιστολή που βρίσκεται στο Αρχείο του Πανεπιστημίου Σμύρνης, δημοσιεύεται στο Μέγα Ελληνικόν..., ό.π., σ. 492.

Σελ. 393
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/394.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Στις 28 Οκτωβρίου 1920 δημοσιεύεται απόφαση του Αρμοστή για τον επίσημο διορισμό του Κωνσταντίνου Καραθεοδωρή στη θέση του οργανωτή του Πανεπιστημίου Σμύρνης και του τακτικού Καθηγητή των Μαθηματικών, με την προοπτική να καταλάβει σε εύθετο χρόνο και τη θέση του Πρυτάνεως όταν θα διαμορφώνονταν οι κατάλληλες συνθήκες.13 Παράλληλα, ιδρύεται Γραφείο Οργανώσεως Πανεπιστημίου Σμύρνης με γραμματέα τον μαθητή του Καραθεοδωρή και αργότερα Καθηγητή των Μαθηματικών στο Μετσόβιο Πολυτεχνείο Νικόλαο Κρητικό, που τότε υπηρετούσε τη στρατιωτική του θητεία στη Μεραρχία Κυδωνιών.14 Το Γραφείο λειτουργούσε στη συνοικία της Αγίας Φωτεινής, υπαγόταν στη Διεύθυνση Εκπαίδευσης της Αρμοστείας και αντικείμενό του ήταν η νομική τακτοποίηση των ζητημάτων των σχετικών με την ίδρυση του Πανεπιστημίου, η εκπόνηση κανονισμών, η φροντίδα για την αποπεράτωση και διαρρύθμιση των κτιρίων που είχαν παραχωρηθεί από την Αρμοστεία καθώς και κάθε άλλο θέμα που αφορούσε το Πανεπιστήμιο.15 Βέβαια, οι δυσχέρειες ήταν τεράστιες διότι μέσα στη συνεχιζόμενη Μικρασιατική εκστρατεία έπρεπε να κτιστούν κτίρια, να εγκατασταθούν εργαστήρια, να αγοραστούν και να μεταφερθούν βιβλία, όργανα κλπ. από την Ευρώπη και, τέλος, να επιλεγούν από την Ελλάδα και το εξωτερικό οι κατά το δυνατό ικανότεροι για τη στελέχωση των πανεπιστημιακών εδρών. Ο ενθουσιασμός όμως των οργανωτών καθώς και η αφθονία των υλικών μέσων οδήγησαν σύντομα σε αποτελέσματα.

Σε σχέση με το διδακτικό έργο του Πανεπιστημίου, το σχετικό χρονοδιάγραμμα πρόβλεπε την καταρχή στελέχωση ελάχιστου αριθμού τακτικών εδρών

———————

13. Εφημερίδα Αμάλθεια, 29.10.1920. Απόφαση αριθμός 119/12711/12720. Η μηνιαία αποζημίωση του Καραθεοδωρή οριζόταν σε 4000 δρχ. με πρόβλεψη για ημερήσιο επίδομα σε περίπτωση υπηρεσιακής του μετακίνησης στο εξωτερικό. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι την ίδια εποχή ο μηνιαίος μισθός του Γενικού Γραμματέα της Υπάτης Αρμοστείας ήταν 2000 δρχ.

14. Ήδη από τον Οκτώβριο του 1919 ο Καραθεοδωρή είχε συμπαραστάτες στο έργο της διοργάνωσης του Πανεπιστημίου τους μετέπειτα πανεπιστημιακούς Ιωάννη Καλιτσουνάκη, Γεώργιο Ιωακείμογλου και Φρίξο Θεοδωρίδη. Για τη θέση του Γενικού Γραμματέα του Πανεπιστημίου, τον Μάιο του 1921 είχε γίνει αποδεκτή η πρόταση του Μητροπολίτη Σμύρνης Χρυσοστόμου Καλαφάτη για τον διορισμό του Ιωάννη Φιλιππίδη, διδάκτορα της Νομικής και πρώην Γενικού Γραμματέα της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής Σχολής όπου είχε υπηρετήσει τριανταπέντε χρόνια.

15. Για το ζήτημα που δημιουργήθηκε μεταξύ εβραϊκής κοινότητος και Αρμοστείας σχετικά με την κυριότητα των κτιρίων αυτών βλ. Χρ. Σολομωνίδης, Η Παιδεία.... Η μελέτη διαρρύθμισης των ημιτελών κτιρίων που προορίζονταν από την τουρκική διοίκηση για δημόσια βιβλιοθήκη και ανώτερη τεχνική σχολή, έγινε από τον Αθηναίο αρχιτέκτονα Αριστοτέλη Ζάχο (1879-1939) ύστερα από προσωπική σύσταση του Βενιζέλου. Μέχρι τον Σεπτέμβριο του 1922, η διαρρύθμιση αυτή, οι προσθήκες και τα νέα κτίσματα είχαν στοιχίσει 110.000 λίρες Τουρκίας, ενώ το σύνολο των μηνιαίων μισθών του ήδη υπηρετούντος προσωπικού έφθανε στις 15.647 δρχ.

Σελ. 394
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/395.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

καθώς και την πρόσληψη ορισμένων εντεταλμένων καθηγητών για την διδασκαλία ειδικών αντικειμένων. Τακτικοί και εντεταλμένοι καθηγητές θα πλαισιώνονταν από επιμελητές και βοηθούς και θα είχαν απόλυτη ελευθερία διδαχής. Σύμφωνα με το ιδρυτικό διάταγμα, η γλώσσα διδασκαλίας θα ήταν αρχικά, η ελληνική, "ως και όπου δυνατόν η τουρκική, δεν αποκλείεται όμως εν ανάγκη η χρήσις και άλλων γλωσσών".16 Όλοι όσοι είχαν τα προσόντα που θα πρόβλεπε ο ειδικός κανονισμός θα μπορούσαν να γίνουν δεκτοί σαν φοιτητές, ανεξάρτητα από φύλο και εθνικότητα, οι δε απονεμόμενοι τίτλοι σπουδών θα ήταν, ανάλογα με τη διάρκεια φοίτησης, ενδεικτικά, πτυχία και διδακτορικά διπλώματα.

Σε ειδικό, τετράμηνο ταξίδι που έκανε στη Γερμανία, Αυστρία και Ελβετία, ο Καραθεοδωρή είχε επαφές με επιστήμονες που ήθελαν να προσληφθούν στο Πανεπιστήμιο καθώς και με ειδικούς προμηθευτικούς οίκους για τον εφοδιασμό των εργαστηρίων σε κατά το δυνατό συμφέρουσες τιμές. Ένα από τα κυριότερα μελήματα του ταξιδιού του ήταν ο εφοδιασμός της βιβλιοθήκης που τη θεωρούσε σπονδυλική στήλη του ιδρύματος. "Είμαι πεπεισμένος", έγραφε από τη Λειψία στον Στεργιάδη, "...ότι εντός ολίγων ετών θα έχωμεν εν Σμύρνη βιβλιοθήκην μικροτέραν μεν, αλλά πολύ πλέον χρήσιμον διά τους σκοπούς μας της των Αθηνών".17 Δύο μέρες αργότερα συμπλήρωνε: "Το ποσόν το οποίον χρειαζόμεθα διά τον καταρτισμόν της βιβλιοθήκης Σμύρνης είναι, σχετικώς μεγάλον... εάν ημείς δυνηθώμεν να διαθέσωμεν 20 έως 25.000 λίρας Αγγλίας, θα πλάσωμεν μίαν βιβλιοθήκην όπως δεν υπάρχει δευτέρα εν Ανατολή".18 Από τα πρώτα αποκτήματα της βιβλιοθήκης ήταν η συλλογή του Αυστριακού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Σμύρνης που συμπληρώθηκε, μετά το ταξίδι του Καραθεοδωρή, από τριανταέξη ακόμη κιβώτια με σπάνια βιβλία, αγορασμένα κυρίως στη Γερμανία, με επιμέλεια του Καθηγητή των Ανατολικών Σπουδών Ιωάννη Καλιτσουνάκη, προς τον οποίο έγραφε με την επιστροφή του στη Σμύρνη το Νοέμβριο του 1921: "Ο κ. Αρμοστής είναι διατεθειμένος να διάθεση γενναίον ποσόν υπέρ της βιβλιοθήκης και ελπίζω ότι το έργον μας θα έχη πλήρη επιτυχίαν".19 Ακόμη, με τη βοήθεια του Γεωργίου Ιωακείμογλου, αγοράστηκαν τα όργανα και το ειδικό υλικό του μικροβιολογικού εργαστηρίου που έφτασε στη Σμύρνη συσκευασμένο σε 82 κιβώτια, όπως σημειώνει η εφημερίδα της πόλης Αμάλθεια.

———————

16. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, Νόμος 2251...

17. Ολόκληρο το κείμενο της επιστολής, με ημερομηνία 12.7.1921, δημοσιεύεται στο Μέγα Ελληνικόν..., ό.π., σ. 497.

18. Η επιστολή δημοσιεύεται στο Μέγα Ελληνικόν..., ό.π., σ. 498.

19. Αναλυτική έκθεση του Καραθεοδωρή για την δημιουργία της συλλογής, το προσωπικό και τον κανονισμό λειτουργίας της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου, δημοσιεύεται στο Μέγα Ελληνικόν..., ό.π., σ. 500.

Σελ. 395
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/396.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Έτσι, μέχρι την άνοιξη του 1922, είχαν ήδη ετοιμαστεί τα διάφορα εργαστήρια και ο πυρήνας της βιβλιοθήκης, είχαν υπογραφεί τα συμβόλαια των καθηγητών και το Σεπτέμβριο του 1922 επρόκειτο να λειτουργήσουν οι πρώτες σχολές. Ιδιαίτερα σημαντική επιτυχία ήταν η ταχύτατη οργάνωση του Μικροβιολογικού Εργαστηρίου που τον Αύγουστο του 1922 λειτουργούσε ήδη ανεπίσημα. Το Εργαστήριο αποτελούσε μέρος του Ινστιτούτου Υγιεινής και είχε σκοπό τη δωρεάν διενέργεια βακτηριολογικών, υγιεινολογικών, ορολογικών και βιοχημικών εξετάσεων, την παρασκευή εμβολίων, ορών, αντιτοξινών, αντιγόνων κλπ. και τέλος τη συστηματική καταπολέμηση των λοιμωδών νόσων, της ελονοσίας, των τραχωμάτων και της φυματίωσης σε συνεργασία με τη Διεύθυνση Δημόσιας Υγείας της Υπάτης Αρμοστείας. Ακόμη, έτοιμος να τεθεί σε λειτουργία ήταν και ο Κεντρικός Σταθμός Φωτισμού, που είχε οργανωθεί στα πλαίσια του Εργαστηρίου Μηχανουργίας και σε συνεργασία με τη Διεύθυνση Δημοσίων Έργων της Αρμοστείας.

Όμως, το Πανεπιστήμιο της Σμύρνης, το όραμα αυτό του Βενιζέλου, του Καραθεοδωρή, του Στεργιάδη και τόσων άλλων, το νεωτεριστικότερο ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα των Βαλκανίων, το ίδρυμα που θα έφερνε τη μια δίπλα στην άλλη τις πολιτιστικές παραδόσεις όλων των λαών της περιοχής με απώτερο, μεγάλο σκοπό την ειρηνική συνύπαρξη και αλληλοκατανόηση των γειτόνων λαών, δεν έμελλε να ανοίξει τις πόρτες του ούτε για μια μέρα. Με την κατάρρευση του μετώπου το Σεπτέμβριο του 1922, η μοναδική πλέον φροντίδα της ομάδας Καραθεοδωρή ήταν η συσκευασία των μηχανημάτων, των οργάνων, των βιβλίων και των αρχείων του Πανεπιστημίου που ολοκληρώθηκε με την αναχώρησή του από την Σμύρνη στις 8 Σεπτεμβρίου 1922. Εξήντα πέντε χρόνια μετά την Καταστροφή, το υλικό αυτό βρίσκεται διάσπαρτο σε διάφορες σχολές του Πανεπιστημίου Αθηνών, φάντασμα της μικρασιατικής ουτοπίας, με μόνο το υπερήφανο έμβλημα του Ιωνικού Πανεπιστημίου, "Φως εξ Ανατολών" να θυμίζει τα μεγάλα όνειρα που είχαν συνδεθεί με το θνησιγενές αυτό δεύτερο ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα της σύγχρονης Ελλάδας.

Σελ. 396
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/397.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Η ΙΔΡΥΣΗ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ:

ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ

ΣΠΥΡΟΣ ΜΑΡΚΕΤΟΣ

1. ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΤΩΝ ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΩΝ

Η ανάγκη για ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα είχε γίνει αισθητή ήδη από τα τέλη του περασμένου αιώνα, αλλά μέχρι την επαύριο της Μικρασιατικής καταστροφής το Πανεπιστήμιο κάθε άλλο παρά βρέθηκε στο επίκεντρο των συζητήσεων. Το δημοτικό σχολείο συγκέντρωσε το ενδιαφέρον των δημοτικιστών, οι οποίοι τονίζαν την ανάγκη εκσυγχρονισμού του γλωσσικού μέσου και κατά δεύτερο λόγο του περιεχομένου της διδασκαλίας· έτσι πίστευαν ότι μπορούσε να αρτιωθεί ο "Νεοελληνικός Πολιτισμός" μέσα στα όρια του ελληνικού βασιλείου, και να διευκολυνθεί ο αλυτρωτικός αγώνας έξω από αυτά.1 Εξάλλου, η υπερτροφική μέση εκπαίδευση δέχθηκε τις φροντίδες της πολιτείας, κυρίως με τη μορφή αλλεπάλληλων αναλυτικών προγραμμάτων τα οποία δυστυχώς απέτυχαν να θίξουν τους παγιωμένους προσανατολισμούς της.2 Αλλά το Πανεπιστήμιο; Αυτό δεν θεωρούνταν ότι είχε κεφαλαιώδη σημασία για τα εθνικά σχέδια, όπως το δημοτικό, ούτε για τη στελέχωση του κράτους και την κοινωνική άνοδο ενός αξιόλογου αριθμού Ελλήνων, όπως τα δευτεροβάθμια σχολεία.

Στην πραγματικότητα, με αφορμή ένα τυχαίο γεγονός,3 ένας 

———————

1. Βλ. κυρίως Ρ. Σταυρίδου-Πατρικίου, Δημοτικισμός και κοινωνικό πρόβλημα, Αθήνα, Ερμής, 1976· Γ. Σκληρός, Έργα, επιμ. Λ. Αξελός, Αθήνα, Επικαιρότητα, 1976· Αλ. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, τ. Β', Αθήνα, Ερμής, 1973. Και ακόμα Γ.Χ. Καλογιάννης, Ο Νουμάς και η εποχή του, Αθήνα, Επικαιρότητα, 1984.

2. Βλ. Αλ. Δημαράς, ό.π.

3. Τότε, στα πλαίσια μιας προσπάθειας αναμόρφωσης της εκπαίδευσης αλλά και για να ανταποκριθεί στους όρους του περίφημου Κληροδοτήματος Δομπόλη, ο υπουργός Παιδείας του Βενιζέλου Α. Αλεξανδρής διαίρεσε το Πανεπιστήμιο σε Εθνικό και Καποδιστριακό.

Σελ. 397
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/398.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

επιδερμικός εκσυγχρονισμός του θεσπίστηκε το 1911, την στιγμή που σε άλλους τομείς της κοινωνικής ζωής γινόταν πολύ σοβαρότερες προσπάθειες, κι ενώ οι εκκαθαρίσεις του 1910 είχαν βελτιώσει τον συσχετισμό δυνάμεων σε αυτό υπέρ των Φιλελευθέρων. Ήταν η εποχή που στον υπόλοιπο κόσμο τα πανεπιστήμια άκμαζαν, μεγεθυνόταν, πολλαπλασιαζόταν. Αντίθετα, σε εμάς όχι μόνο δεν ενισχύθηκαν η έρευνα και η διδασκαλία των θετικών επιστημών, αλλά ούτε καν επιχειρήθηκε να συστηματοποιηθούν και να προσαρμοσθούν οι θεωρητικές σπουδές στα τρέχοντα διεθνή πρότυπα.4

Αυτή η δυσοίωνη serenità sublimissima οφειλόταν καταρχήν στην οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική καθυστέρηση που συνόδευε ανέκαθεν το ελληνικό βασίλειο. Από αυτήν πήγαζε, και αυτήν συντηρούσε, η αδυναμία των κομμάτων να αποκτήσουν σαφώς καθορισμένες κοινωνικές βάσεις και προγραμματικές αρχές, και να διατυπώσουν μελετημένες πολιτικές προτάσεις για οποιοδήποτε θέμα, και συνεπώς για την εκπαίδευση.5 Μια άλλη συνέπεια αυτής της καθυστέρησης ήταν η εθνική έπαρση και η προσήλωση στην θεωρούμενη σαν "κλασική" παιδεία, που έθεταν σε δεύτερη μοίρα τις νεώτερες επιστήμες αλλά και την ίδια τη συνήθεια της πνευματικής αναζήτησης, και δεν άργησαν να εμποτίσουν με ένα συντηρητικό πνεύμα το Πανεπιστήμιο.6 Τέλος, η αδιαφορία για την πιθανή συμβολή μιας πρακτικά

———————

Όμως οι καινοτομίες των νέων οργανισμών που κατάρτισε περιοριζόταν στην τυπική κατάργηση των καθηγητικών διορισμών από το κράτος, στην καθιέρωση τμηματικών εξετάσεων και στην διάκριση των διδακτορικών από τα κοινά διπλώματα. Χαρακτηριστική των αντιδράσεων που συνάντησε, η κρίση του Αθ. Ευταξία για τις τμηματικές εξετάσεις: "Δι' αυτών κατεξευτελίζεται το αξίωμα των καθηγητών του Πανεπιστημίου" (Αθ. Ευταξίας, Τα Πανεπιστημιακά νομοσχέδια ελεγχόμενα, Αθήνα 1911, σ. 31).

4. Βλ. τους νόμους ΓΩΚΓ΄ και ΓΩΚΕ΄ του 1911, με τους οργανισμούς του Εθνικού και του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου. Όμως είναι χαρακτηριστικό ότι τα νομοσχέδια Αλεξανδρή δεν πρόβλεπαν καν τις έδρες Βιομηχανικής Φυσικής και Βιομηχανικής Χημείας που υπήρχαν στο νομοσχέδιο Ευταξία του 1899 (το οποίο δεν ψηφίστηκε ποτέ). Βλ. Ευταξίας, ό.π.

5. Βλ. και Γρ. Δαφνής, Ελληνικά πολιτικά κόμματα, Αθήνα, και G. Mavrogordatos, Stillborn Republic, σ. 111-112, όπου επισημαίνεται και η εξαίρεση του βραχύβιου "Λαϊκού Κόμματος" και της ομάδας των "Κοινωνιολόγων" (Αλ. Παπαναστασίου κλπ.)

6. Σύμφωνα με τον Σκληρό: «Η ούτω λεγομένη Ελληνική επιστήμη, με τους τόσους "σοφούς καθηγητάς της", ζώσα εν μέσω ωκεανού ψεύδους, αμαθείας και μεσαιωνικών προλήψεων, όχι μόνον εφάνη ανίκανος να διασπάση μέρος αυτών, αλλά τουναντίον η ιδία ευρίσκεται καθ' ολοκληρίαν υπό την επίδρασιν των προλήψεων και του ψεύδους των τριόδων, δεικνύουσα φανατικήν τάσιν προς σχολαστικότητα και σοφιστείαν, πρωτοφανή έλλειψιν πρωτοτυπίας και τολμηράς σκέψεως, αποζώσα κυριολεκτικώς ως ελεεινόν παράσιτον εκ του σώματος της ευρωπαϊκής επιστήμης» (ό.π., σ. 120). Λίγο παρακάτω: «... μια ασυνείδητος οπισθοδρομική τάσις, προσπαθούσα να γυρίση οπίσω τον τροχόν της ιστορίας, βυζαντινά ένστικτα και μεσαιωνική λογική, υποστηριζομένη υπό πληθώρας πνευματικών

Σελ. 398
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/399.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

προσανατολισμένης παιδείας στην οικονομική ανάπτυξη, συνδεόταν με την παραδοσιακή κυριαρχία των ιδεών του οικονομικού φιλελευθερισμού.7

Όμως την επαύριο των Βαλκανικών Πολέμων, το ελληνικό κράτος αντιμετώπισε ένα δίλημμα χωρίς προηγούμενο: Είτε να εκσυγχρονιστεί σε όλη του την έκταση, ώστε να αφομοιώσει έγκαιρα τις Νέες Χώρες και να έχει ελπίδες να τις υπερασπίσει από ισχυρότερους γείτονες, είτε να αφεθεί στον

———————

φεουδαλών, τους οποίους η νεολαία εκλαμβάνει ως "σοφούς αντιπροσώπους της επιστήμης"» (ό.π., σ. 131).

7. Έτσι βλέπουμε να παίζουν πρωταρχικό ρόλο σε όλα τα στάδια της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης άτομα μορφωμένα στη Γερμανία, όπου είχαν την ευκαιρία να έρθουν σε επαφή με τις θεωρίες του κρατικού σοσιαλισμού και της σοσιαλδημοκρατίας. Αντίθετα, ο Ευταξίας, ένας από τους μέντορες της φιλελεύθερης ιδεολογίας στην Ελλάδα, και ταυτόχρονα φωστήρας της συντηρητικής παράταξης στα θέματα εκπαιδευτικής πολιτικής, σαν κύριο προορισμό του πανεπιστημίου έβλεπε απλώς το να "μορφώνη επιστήμονας". Βλ. Ευταξίας, ό.π. σ. 30· πβλ. την άποψη του Σ. Παπαβασιλείου στην Εφημερίδα Συζητήσεων της Γερουσίας (ΕΣΓ), Συνεδρίαση 100, 23.6.1931, σ. 1201. Αλλά το Πανεπιστήμιον Αθηνών πίστευε ως το τέλος του μεσοπολέμου πως είχε κι έναν άλλο προορισμό, εξίσου ιερό: Να διατηρεί θετικό τον ισολογισμό του. Έπρεπε να παρουσιάζει κέρδη, όπως κάθε επιχείρηση, και μάλιστα να αξιοποιεί στο ακέραιο την μονοπωλιακή θέση του. Αυτό, κατά τη γνώμη του, δεν βρισκόταν σε αντίφαση με τη συνήθεια που είχε να εισπράττει κρατικές επιχορηγήσεις αδιαφορώντας ταυτόχρονα για την αξιοποίηση της περιουσίας του. Με λίγα λόγια, εφόσον οι υπηρεσίες που πρόσφερε έβρισκαν πρόθυμους αποδέκτες, δεν είχε καμιά υποχρέωση να ακολουθήσει μια πολιτική ποιοτικής βελτίωσης και ποσοτικής αύξησής τους, όποιες κι αν ήταν οι ανάγκες της χώρας. Ούτε και υπήρχαν κοινωνικοί λόγοι που θα επέβαλλαν, ας πούμε, διευκολύνσεις σε πρόσφυγες ή στρατευμένους φοιτητές, ή την μείωση των διδάκτρων σε καιρούς κρίσης. Έτσι, το φθινόπωρο του 1924 ο Πρύτανις Ζέγγελης ανακοίνωσε, παρά τους δισταγμούς και του ίδιου του Ευταξία, τον τριπλασιασμό των δικαιωμάτων εγγραφής, και δεν υποχώρησε παρά μόνον μετά από φοιτητικές κινητοποιήσεις που οδήγησαν σε "έκτροπα" (Βλ. εφημερίδες Δημοκρατία και Ριζοσπάστης Οκτωβρίου-Δεκεμβρίου 1924, και ιδίως τα φύλλα της 1.10.1924, 18, 19, 21 και 29.10.1924, 3 και 4.11.1924). Αργότερα, το 1932, ο ίδιος δήλωνε περήφανα στη Γερουσία: "Το Πανεπιστήμιον ενεφάνισε εις τον απολογισμόν του πάντοτε περίσσευμα. Και όταν απροσδοκήτως ενεφανίσθησαν αι επτά παχείαι αγελάδες του Φαραώ, διά της αγεληδόν εγγραφής φοιτητών, και επηκολούθησαν τα επτά έτη ευφορίας κατά τα επτά πάλιν περίπου μεταπολεμικά έτη, ότε ο αριθμός των φοιτητών ήγγισεν τας 15.000, και τα εκ των διδάκτρων έσοδα ετριπλασιάσθησαν, το περίσσευμα τότε κατεστήσαμεν αφανές εις την λογιστικήν ομίχλην των ισολογισμών, μακράν βασκάνων οφθαλμών". Ο δε Αιγινήτης, πρόσθετε: "Καθ' ην εποχήν το κράτος ευρίσκετο εις οικονομικάς στενοχωρίας εξ αιτίας της Μικρασιατικής καταστροφής, ο μόνος οργανισμός εν Ελλάδι ο οποίος επρόκοψε κυριολεκτικώς, ο μόνος οργανισμός ο οποίος έφθασε να φέρη κατ' έτος περίσσευμα 17.000.000, είναι το Πανεπιστήμιον. Το Πανεπιστήμιον κατώρθωσε διά των διδάκτρων και πολλών άλλων συνδυασμών και οικονομιών, εντός 3-4 ετών, να φέρη περίσσευμα 17.000.000 ετησίως". (Βλ. ΕΣΓ, Συν. 43, 19.3.1932, σ. 426-428 ) Πάντως, κάποιοι άλλοι δεν συμμεριζόταν αυτές τις απόψεις περί προκοπής. Για παράδειγμα, ο Κ. Καραθεοδωρή, που άρχιζε την έκθεσή του, του 1930, με τη φράση: "Η γενικώς επικρατούσα γνώμη ότι το Πανεπιστήμιον Αθηνών παρουσιάζει πολλάς ελλείψεις, και ότι δεν ανταποκρίνεται εις τον προορισμόν του, είναι ορθή". Βλ. Κ.

Σελ. 399
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/400.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

κίνδυνο μιας νέας συρρίκνωσης, που θα συνεπαγόταν την εγκατάλειψη ελληνικών πληθυσμών και νεοαποκτημένων εδαφών, και κάθε προοπτικής για την πραγματοποίηση της Μεγάλης Ιδέας.

Το δίλημμα αυτό οδήγησε σε μια εσωτερική κρίση μετά την έκρηξη του Ευρωπαϊκού Πολέμου. Η χώρα διαιρέθηκε σε δύο ισοδύναμα στρατόπεδα με αντίθετα πολιτικά προγράμματα και στρατηγικές επιλογές και, φυσικά, με διαφορετικά κοινωνικά ερείσματα. Η επικράτηση του κόμματος των Φιλελευθέρων το 1917, του επέτρεψε να προωθήσει με επαναστατικά μέτρα τρεις αλληλένδετους στόχους-προϋποθέσεις για την επόμενη φάση της αλυτρωτικής πολιτικής του: οργάνωση ισχυρού στρατού, ενσωμάτωση Παλιού Βασιλείου και Νέων Χωρών, και δημιουργία σύγχρονου αστικού θεσμικού πλαισίου. Καίριας σημασίας για την επίτευξη των δύο τελευταίων στόχων ήταν η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση που εγκαινιάσθηκε ενώ η βενιζελική κυβέρνηση βρισκόταν ακόμη στη Θεσσαλονίκη,8 ταυτόχρονα με την αγροτική μεταρρύθμιση. Όμως, αποτολμώντας τέτοιες τομές οι Φιλελεύθεροι κυριολεκτικά αποξένωσαν τη μισή Ελλάδα. Στο εξής, δεν είχαν άλλο δρόμο από το να επιβάλουν το ταχύτερο δυνατό το πρόγραμμά τους, με όλα τα μέσα και κατανικώντας κάθε αντίσταση.

Στο ακαδημαϊκό μονοπώλιο του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου, επιτέθηκαν για πρώτη φορά το 1919-20, νομοθετώντας την ίδρυση του Πανεπιστημίου Σμύρνης και τριών ανεξάρτητων Σχολών στην Αθήνα. Οι κύριοι λόγοι για την εγκατάσταση του δεύτερου Πανεπιστημίου στην αντίπερα όχθη του Αιγαίου, πριν στεγνώσει το μελάνι της συνθήκης των Σεβρών, ήταν η εδραίωση της ελληνικής παρουσίας στο λιγότερο εξασφαλισμένο τμήμα των Νέων Χωρών, και η προβολή της εκπολιτιστικής δραστηριότητας της Ελλάδας στην Ανατολή, που αποτελούσε ένα σημαντικό διπλωματικό και προπαγανδιστικό όπλο του Βενιζέλου. Ταυτόχρονα, οι Φιλελεύθεροι πρόσφεραν στους νεοαπελευθερωμένους ένα δώρο που συμβόλιζε την ισότιμη ένταξή τους στο ελληνικό κράτος. Παρ' όλα αυτά, το νέο Πανεπιστήμιο είχε πολύ μεγαλύτερες φιλοδοξίες από το να παράγει απλώς επιστήμονες "bons pour l'Orient".9

———————

Καραθεοδωρή, Αναδιοργάνωση τον Πανεπιστημίου, 1930, όπου υπάρχει, ευγενικά διατυπωμένη, μια αναλυτική παρουσίαση των πληγών του Αθήνησι.

8. Και μάλιστα ήταν σε μεγάλο βαθμό μια "μεταρρύθμιση από τα πάνω", την οποία επέβαλε η δυναμική εκσυγχρονιστική ομάδα των εκπαιδευτικών δημοτικιστών εν πολλοίς ενάντια στη θέληση των δασκάλων. Σχετικές μαρτυρίες και βιβλιογραφία υπάρχουν στο: Ν.Π. Τερζής, "Ο ρόλος της Φιλοσοφικής σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης στο ζήτημα της εκπαίδευσης των εκπαιδευτικών", περ. Φιλόλογος, τ. 45, 1986.

9. Την υποδειγματική οργάνωσή του είχε αναθέσει η κυβέρνηση Βενιζέλου στον περίφημο ελληνοθωμανό μαθηματικό Κ. Καραθεοδωρή. Σύμφωνα με το σχέδιο του Βενιζέλου, αμέσως μετά θα ερχόταν η οργάνωση τρίτου πανεπιστημίου στη Θεσσαλονίκη, με το ίδιο

Σελ. 400
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/401.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Για να καλυφθούν οι επιτακτικές ανάγκες της γεωργίας μακροπρόθεσμα, αλλά με πιο άμεσο στόχο την προετοιμασία δημοσιοϋπαλληλικού προσωπικού για την αγροτική μεταρρύθμιση, ιδρύθηκαν η Ανωτέρα Γεωπονική και η Ανωτέρα Δασολογική Σχολή.10 Η αυτοδιοίκηση που τους παραχωρήθηκε, είχε σκοπό να εξυπηρετήσει κυρίως την σύγχρονη οργάνωσή τους κι ακόμη την προοπτική της μεταφοράς τους στις Νέες Χώρες. Τέλος, για να ενισχύσει την οικονομική ενσωμάτωση του ελληνικού χώρου και να διευκολύνει την οργάνωση της οικονομικής διείσδυσης στην Ανατολική Μεσόγειο, το κράτος ίδρυσε την Α.Σ.Ο.Ε.Ε.,11 επίσης αυτόνομη από το Πανεπιστήμιο.12

Ανάλογες προσπάθειες απουσιάζουν μετά τον Νοέμβριο του 1920, όταν οι Κωνσταντινικοί είχαν την ευκαιρία να εφαρμόσουν το δικό τους εκπαιδευτικό πρόγραμμα, ή μάλλον μια σειρά από σπασμωδικά μέτρα αντεκδίκησης13

———————

σκεπτικό. Βλ. Εφημερίδα Συζητήσεων της Βουλής (ΕΣΒ), Συν. 17, 20.12.1930, σ. 276.

10. Ο Γ. Καφαντάρης, υπουργός Γεωργίας εκείνη την εποχή, κατόρθωσε να κατατεθούν τα νομοσχέδια στη Βουλή, να ψηφισθούν και να εισαχθούν οι πρώτοι φοιτητές στις σχολές σε διάστημα μικρότερο από ένα μήνα. Το πρόγραμμα αγροτικής μεταρρύθμισης που είχε εκπονήσει, περιλάμβανε, εκτός από τη διανομή των κτημάτων, και τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου συστήματος γεωργικής εκπαίδευσης που θα ξεκινούσε από τα γεωργικά δημοτικά σχολεία και θα είχε σαν κορωνίδα τις σχολές αυτές. Βλ. εισαγωγική έκθεση υπ. Γεωργίας Γ. Καφαντάρη σε ΕΣΒ, συν. 4, 24.11.1919, σ. 27. Σύμφωνα με τους ιδρυτικούς νόμους 1844 και 1853 και το Β.Δ. της 31 Ιανουαρίου του 1920, οι σχολές θα είχαν από εικοσιπέντε τακτικές έδρες η κάθε μία.

11. Η σχολή ιδρύθηκε τον Ιούνιο του 1920, καθυστερημένα για τα ευρωπαϊκά αλλά και για τα βαλκανικά δεδομένα. Χαρακτηριστικά, η πρωτοβουλία για την ίδρυσή της δεν ανήκε ούτε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, ούτε στα Εμπορικά Επιμελητήρια, που την αντιμετώπισαν εχθρικά, αλλά στην ηγεσία των Φιλελευθέρων. Επικεφαλής του αρμόδιου Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας ήταν τότε ο Κ. Σπυρίδης, που αργότερα υποστήριξε με επιμονή την ίδρυση του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Ο ξένος καθηγητής που μετακλήθηκε από αυτόν, ήταν ο ελβετός Γ. Παγιάρ. Βλ. Ι. Τουρνάκης, Εισαγωγή στην επετηρίδα της ΑΣΟΕΕ, 1928.

12. Υπήρχαν πολλά κοινά στοιχεία στις τρεις σχολές. Καμιά τους δεν συνδέεται με το Πανεπιστήμιο Αθηνών, ούτε καν υπάγεται στο υπουργείο Παιδείας, αλλά στο υπουργείο Γεωργίας οι δύο πρώτες και στο υπουργείο Εθνικής Οικονομίας η τρίτη. Τα υπουργεία αυτά είχαν τον αποφασιστικό λόγο στους διορισμούς των καθηγητών, που μπορούσαν να είναι έλληνες ή αλλοδαποί. Οι καθηγητές δεν χρειαζόταν να έχουν διδακτορικό. Επίσης, η εσωτερική οργάνωση των σχολών ήταν σύμφωνη με τις δημοκρατικές αρχές: Η εξουσία βρισκόταν στα χέρια του Διευθυντή (που μπορούσε να είναι κι αλλοδαπός) και του Διδακτικού Συμβουλίου, στο οποίο συμμετείχαν όλοι οι τακτικοί κι έκτακτοι καθηγητές. Τέλος, υπήρχε και μια καινοτομία εκπληκτική για τις ελληνικές αντιλήψεις της εποχής: τα μαθήματα γίνονταν σύμφωνα με ορισμένο αναλυτικό πρόγραμμα.

13. Οι διωγμοί είχαν σκοπό να θεραπεύσουν, υποτίθεται, τις 19 απολύσεις καθηγητών που είχαν κάνει οι Βενιζελικοί τον Ιανουάριο του 1919. Βλ. και Εφημερίδα Συζητήσεων της Γερουσίας, συν. 43, 19.3.1932, σ. 424· Δ.Φ., "Παιδεία και Πολιτική", Δελτίο Εκπαιδευτικού Ομίλου 1920, σ. 94-99.

Σελ. 401
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/402.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

και παλινόρθωσης, όπου πρωτοστατούσε το Αθήνησι Πανεπιστήμιον.14 Η σημαντικότερη εξέλιξη αυτής της περιόδου στην ανώτατη εκπαίδευση ήταν ο νέος οργανισμός του Πανεπιστημίου,15 ο οποίος έφραζε στην εντέλεια τις αντιλήψεις της συντηρητικής παράταξης για αυτό: άκαμπτη ιεραρχία στις εσωτερικές σχέσεις του, και υπεροπτική αδιαφορία για την κοινωνία.

Ο περίφημος οργανισμός του 1922, με τα 416 πομπώδη και ρητορικά διατυπωμένα άρθρα του, καθιέρωνε μια ιδιότυπη ισορροπία: το σύνολο της εξουσίας όφειλε να συγκεντρώνεται στην κορυφή, και το σύνολο των υποχρεώσεων στη βάση. Σαν μοναδικό όριο στην αυθαιρεσία του τακτικού καθηγητή, έμπαινε η αυθαιρεσία του Πρύτανη και της Συγκλήτου.16 Οι γενικά αναγνωρισμένες επιστημονικές προτεραιότητες της εποχής, όσο και οι άμεσες ανάγκες της Ελλάδας, ήταν σαν να μην υπήρχαν. Για παράδειγμα, θεωρήθηκε ολότελα περιττή οποιαδήποτε εξειδίκευση των πτυχίων,17 ή έστω και κάποια στοιχειώδης τακτοποίηση της εσωτερικής λειτουργίας των Σχολών

———————

14. Αυτά ήταν το "σωτήριο γκρέμισμα", όπως τα αποκάλεσε ο Δελμούζος: "Ότι δεν είχαμε πετύχει εμείς μέσα σε τρία χρόνια (1917-20) με τόση δουλειά, το έφερε το σωτήριο γκρέμισμα (1920-22) σε λιγότερο καιρό...". Βλ. Ν.Π. Τερζής, ό.π., σ. 178. Και ειδικότερα: "Το Υπουργείο Παιδείας γυρίζει πίσω γρηγορότερα απ' όλα τ' άλλα. Το ελληνικό Πανεπιστήμιο θριαμβεύει". Βλ. επιστολή Δελμούζου σε Βενιζέλο· αναφέρεται στο: Κ.Γ. Γάτος, "Ανέκδοτο υπόμνημα του Δελμούζου προς τον Ελ. Βενιζέλο". Εκείνη την εποχή ο εκπαιδευτικός δημοτικισμός στράφηκε στην ιδιωτική ανώτατη εκπαίδευση. Έτσι, η Ανώτατη Γυναικεία Σχολή, που ίδρυσε ο Γληνός, λειτούργησε στα χρόνια 1921-23, ενώ το εγχείρημα του Δελμούζου, το "Ελεύθερο Πανεπιστήμιο", σκόνταψε στην απροθυμία του Βενιζέλου να το υποστηρίξει. Αξίζει να σημειωθεί για αυτό το τελευταίο, ότι είχαν γίνει σκέψεις να ιδρυθεί "στην ανάγκη, και μακρυά από την Αθήνα". Βλ. Δ. Γληνός, Γυναικείος ανθρωπισμός, Αθήνα 1921· Α. Δημαράς, ό.π., σ. μ' επ.· Γ. Κ. Γάτος, ό.π.

15. Δημοσιεύτηκε σαν Νόμος 2905 στο ΦΕΚ της 27.7.1922, με την υπογραφή του υπουργού Παιδείας Πολυγένη. Όμως επικεφαλής της επιτροπής που τον συνέταξε, στα 1919-1920, ήταν ο καθηγητής Παπούλιας.

16. Την διοίκηση ασκούσαν αποκλειστικά ο Πρύτανης και η επταμελής Σύγκλητος. Στην τελευταία, όπως και σε κάθε άλλο αξίωμα, μπορούσαν να εκλεγούν (ή να οριστούν) μόνον τακτικοί καθηγητές, κι αντίστροφα, εκλογικό δικαίωμα είχαν μόνον οι τακτικοί και διατελέσαντες τακτικοί καθηγητές-πρόσεδροι, επίτιμοι κλπ. Ειδικά, ο μελλοντικός Πρύτανης επιλεγόταν από τον υπουργό Παιδείας ανάμεσα σε τρεις υποψηφίους που εκλέγονταν από τους καθηγητές. Άλλα σώματα με εξουσία ήταν οι καθηγητικοί σύλλογοι των Σχολών, όπου φυσικά συμμετείχαν μόνον οι τακτικοί και οι πρόσεδροι. Από αυτούς τους συλλόγους οριζόταν οι έκτακτοι και οι τακτικοί καθηγητές, καθώς και οι κοσμήτορες. Αντίθετα, στον διορισμό των υφηγητών τον πρώτο λόγο είχαν οι εισηγητές τακτικοί καθηγητές. Κανονικά, οι σύλλογοι μπορούσαν να ορίζουν και τις έδρες της κάθε Σχολής. Τέλος, ιδιαίτερο βάρος έδινε ο οργανισμός στις αρμοδιότητες του Πειθαρχικού Συμβουλίου, που αποτελούνταν από τη Σύγκλητο κι έξη αρεοπαγίτες.

17. Μόνον εννιά πτυχία πρόσφερε το Πανεπιστήμιο στους φοιτητές, αφού πρώτα τους ανάγκαζε να δώσουν τους όρκους που πρόβλεπε το ψευτο-μεσαιωνικό τυπικό του.

Σελ. 402
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/403.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

με ένα αναλυτικό πρόγραμμα.18 Όμως, προφανώς για να διασφαλιστεί το άριστο επιστημονικό επίπεδο του ιδρύματος, απαιτήθηκε να διαθέτουν διδακτορικό όλοι οι διδάσκοντες από τους επιμελητές και πάνω (με μια μικρή εξαίρεση στη Θεολογική Σχολή).

Ο Αλ. Παπαναστασίου δεν έχασε την ευκαιρία να συνοψίσει με το γνωστό τακτ του: "Έργον ως επί το πλείστον των καθηγητών του Πανεπιστημίου, (ο οργανισμός) δεν είναι άξιος θαυμασμού, διότι είναι οπισθοδρομικός και δεν συντελεί εις την εξύψωσιν του επιστήμονος".19 Όμως ο οργανισμός διατηρήθηκε για πολλά χρόνια ακόμη, με την γενική επιδοκιμασία, δυστυχώς, του καθηγητικού σώματος.20

2. Η ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΤΟΥ 1924

Η πρώτη αναφορά στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης από επίσημα χείλη βρίσκεται, φυσικά, στις προγραμματικές δηλώσεις του Αλ. Παπαναστασίου, όταν αναλάμβανε την πρωθυπουργία της πρώτης δημοκρατικής Κυβέρνησης. Όπως έλεγε η γνωστή παράγραφος, την οποία είχε συντάξει ο Δ. Γληνός:21 "Ιδιαιτέρως δε θα φροντίσωμεν διά την εκπαίδευσιν των βορείων του κράτους επαρχιών, ενισχύοντες παντοιοτρόπως το διδακτικόν προσωπικόν, και ιδρύοντες τα κατάλληλα πρακτικά προ πάντων σχολεία, έτι δε και δεύτερον Πανεπιστήμιον εν Θεσσαλονίκη, περιλαμβάνον και τας πρακτικάς επιστήμας, και μέλλον να λειτουργήση βαθμιαίως. Του Πανεπιστημίου τούτου η καλή οργάνωσις, και τας Νέας Χώρας θα ωφελήση, και την επιστημονικήν παρ' ημίν δράσιν θα προαγάγη, συντελούσα εμμέσως22 και εις την βελτίωσιν του εν Αθήναις Πανεπιστημίου".23

———————

18. Οι μοναδικοί εκσυγχρονισμοί που αποφασίστηκαν ήταν η θεσμοποίηση των τμηματικών εξετάσεων (που είχαν καθιερωθεί ήδη από το 1911) και ο κατ' αρχήν περιορισμός της διάρκειας των μαθημάτων σε ένα ακαδημαϊκό έτος -αλλά φαίνεται πως τελικά ούτε κι αυτά έγιναν, προκαλώντας επικρίσεις κι αρκετές φοιτητικές κινητοποιήσεις στην δεκαετία του 1920.

19. ΕΣΒ, συν. 83, 16 7.1924, σ. 997· πβλ. ΕΣΓ, συν. 43,19.3.1932, σ. 427, τις απόψεις του Αιγινήτη.

20. Από δηλώσεις του Αιγινήτη, το 1932: "Το Πανεπιστήμιον (Αθηνών) έχει ήδη λαμπρόν οργανισμόν (του 1922), είναι δε συντεταγμένος μετά μεγίστης επιμελείας και περιέχει διατάξεις αι οποίαι απεδείχθησαν εν τη εφαρμογή σοφαί και πολύ καρποφόροι" (βλ. ΕΣΓ, συν. 43, 19.3.1932, σ. 428).

21. Όπως μου υπέδειξε ο Φ. Ηλιού, τον οποίο ευχαριστώ θερμά κι από εδώ.

22. Την λογική της ίδρυσης δεύτερου πανεπιστημίου ώστε να αναπτυχθεί η επιστημονική άμιλλα και να θεραπευθούν τα αρνητικά σημεία που διέκρινε στο Αθήνησι, είχε αναπτύξει διεξοδικά ο Ευταξίας ήδη από το 1911. Βλ. Ευταξίας, ό.π., σ. 13 επ.

23. ΕΣΒ, συν. 37, 24.3.1924, σ. 584.

Σελ. 403
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/404.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Εδώ συνοψίστηκε η φιλοσοφία της ίδρυσης του δεύτερου Πανεπιστημίου: εκσυγχρονισμός της εκπαίδευσης και ανάπτυξη των βόρειων επαρχιών. Όμως ούτε η προτεραιότητα που έδινε σε αυτά τα ζητήματα ο Παπαναστασίου, ούτε το πρόγραμμα που είχε στο μυαλό του, αντανακλούσαν κάποιο γενικό consensus εκείνη τη στιγμή. Στο πιο αφηρημένο επίπεδο, αμφισβητούνταν από πολλούς ειδήμονες η ιδέα πως η ανώτατη παιδεία όφειλε να έχει ορισμένους κοινωνικούς στόχους, για τους οποίους μπορούσε να αποφασίζει το κράτος. Σχετικά με το ποιοι ακριβώς θα έπρεπε να είναι αυτοί οι στόχοι, υπήρχε ακόμη μικρότερη συμφωνία. Άλλες πλευρές, τέλος, προτιμούσαν να μη παραγκωνισθεί τόσο ωμά το Πανεπιστήμιο που υπήρχε ήδη, ή θεωρούσαν πιο επείγουσα την εξομάλυνση της πολιτικής και της οικονομικής κατάστασης, είτε, απλά, δεν ήθελαν να είναι ο Παπαναστασίου εκείνος που θα ίδρυε το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Αντίθετα, η λογική της Δημοκρατικής Ένωσης ήταν να δημιουργηθούν το ταχύτερο δυνατό24 θεσμοί που αφενός θα ενσάρκωναν τις κοινωνικές αντιλήψεις και το πρόγραμμα του νέου καθεστώτος, κι αφετέρου θα ενίσχυαν τις προσβάσεις της Φιλελεύθερης παράταξης στον κρατικό μηχανισμό. Εξάλλου, η Δ.Ε. ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για τις Νέες Χώρες, από τις οποίες αντλούσε κυρίως την πολιτική της υποστήριξη: Επιζητούσε την ισότιμη ένταξή τους σε ένα αποκεντρωτικό κράτος (που θα αναγνώριζε ότι το κέντρο βάρους του είχε μετακινηθεί προς τον βορρά), με την ενεργητική παρέμβαση της ίδιας της πολιτείας, κι όχι χάρη σε κάποιους υποθετικούς αυτόματους μηχανισμούς. Σε κάθε περίπτωση, επείγε να ενισχυθούν οι περιοχές που είχαν χάσει τη βαλκανική οικονομική ενδοχώρα τους, που είχαν καταστραφεί στη διάρκεια του πολέμου και είχαν δεχθεί το μεγαλύτερο μέρος των προσφύγων αργότερα, ώστε να αποφευχθούν πολύ σοβαρότερα προβλήματα στο μέλλον. Η ίδρυση του πανεπιστημίου στην Θεσσαλονίκη, λοιπόν, εκτός από τον φανερό συμβολικό χαρακτήρα της, θα είχε και σαν ουσιαστικά αποτελέσματα την συμβολή στην οικονομική ανάπτυξη των Νέων Χωρών και την ολοκλήρωση του εκπαιδευτικού συστήματός τους. Επίσης, θα δημιουργούσε ένα αντίβαρο στο οπισθοδρομικό Πανεπιστήμιο που υπήρχε ήδη, και θα πρόσφερε ένα πρώτης τάξης οχυρό στον εκπαιδευτικό δημοτικισμό και στις νεώτερες κοινωνικές αντιλήψεις.

Στις 8 Ιουλίου 1924, ο υπουργός Παιδείας Λυμπερόπουλος κατέθεσε στη Βουλή το πρώτο νομοσχέδιο για το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, που είχε συνταχθεί από τον Δ. Γληνό.25 Στην εισηγητική του έκθεση, αφού πρόταξε το ίδιο σκεπτικό με τον Γληνό και τον Παπαναστασίου, επεκτάθηκε

———————

24. Και αυτή την έννοια είχε η πρόβλεψη της «βαθμιαίας» λειτουργίας του Πανεπιστημίου, ώστε ορισμένες Σχολές να δημιουργηθούν αμέσως.

25. Βλ. Ν.Π. Τερζής, ό.π., σ. 184.

Σελ. 404
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/405.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

στα θέματα της μορφής που θα έπαιρνε ο νέος θεσμός, και των μέσων της ίδρυσης του: Το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, "χωρίς να υστερεί κατ' ουδέν του παραδεδεγμένου κλασσικού τύπου", φιλοδοξούσε να συμπεριλάβει "πάντας τους κλάδους των τεχνικών και των εφηρμοσμένων επιστημών, αίτινες θεωρούνται σήμερον απαραίτητοι διά μίαν χωράν".26 Αυτό θα γινόταν με δύο τρόπους: Με την προσθήκη, βέβαια, ορισμένων σχολών που δεν υπήρχαν στο άλλο πανεπιστήμιο, αλλά κυρίως με την διαίρεση των "κατά παράδοσιν σχολών εις πολλαπλά τμήματα". Για παράδειγμα, η Σχολή των Φυσικών και Μαθηματικών Επιστημών θα περιλάμβανε εννιά τμήματα, η Φιλοσοφική πέντε,27 και η των Οικονομικών Επιστημών τρία.

Τα υλικά μέσα και το προσωπικό θα βρισκόταν "δια των πλουσίων πόρων τους οποίους διαθέτομεν υπέρ του νέου Πανεπιστημίου, και διά της ευρύτητος των προσόντων ως προς τους νέους καθηγητάς" -εξυπονοώντας ότι οι τελευταίοι δεν θα χρειαζόταν να έχουν διδακτορικό. Και πιο μακροπρόθεσμα, θα δημιουργούνταν "φυτώριον καθηγητών, διά του θεσμού των εμμίσθων υφηγητών", που εισαγόταν για πρώτη φορά στην Ελλάδα.

Η εισήγηση του Λυμπερόπουλου έκλεινε με μια προειδοποίηση και μια έκκληση: Το Πανεπιστήμιο είχε "ανάγκην συνεχών και επίμονων προσπαθειών, και ιδιαιτέρας στοργής εκ μέρους της Πολιτείας, επί μακράν σειράν ετών". Αλλά η μέριμνα του κράτους δεν ήταν αρκετή· θα έπρεπε και η ίδια η βόρεια Ελλάδα "να το περιβάλη διά της στοργής της, και παντοιοτρόπως να το ενισχύση".

Ο Παπαναστασίου έφερε εσπευσμένα το νομοσχέδιο για συζήτηση στη Βουλή, στις 17 Ιουλίου του 1924. Οι ετερόκλητοι αντίπαλοι του νέου θεσμού ακολούθησαν την διόλου αξιοπρεπή αλλά έκτακτα αποτελεσματική τακτική της κωλυσιεργίας, υπολογίζοντας, σωστά, στην επικείμενη αλλαγή κυβέρνησης. Το νομοσχέδιο υπερασπίστηκε προσωπικά ο πρωθυπουργός ενάντια στις επιθέσεις του Κ. Γόντικα,28 που ενδιαφερόταν για δύο κυρίως ζητήματα: Κατ' αρχήν για τα προβλήματα που θα προκαλούσε στο Αθήνησι29 η 

———————

26. ΕΣΒ, συν. 76, 8.7.1924, σ. 747 επ.

27. Θα ήταν τα εξής: Φιλοσοφίας και Παιδαγωγικής, Κλασσικής Φιλολογίας, Μέσης και Νεώτερης Ελληνικής Φιλολογίας, Ιστορίας, Αρχαιολογίας. Βλ. ό.π. αλλά και Ν.Π. Τερζής, ό.π., σ. 184. Η Σχολή των Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών θα χωριζόταν στα τμήματα: Μαθηματικό, Φυσικό, Χημικό, Γεωργικό, Μεταλλειολογικό και Γεωλογικό, Δασολογικό, Κτηνιατρικό, Ηλεκτρολογικό, Φαρμακευτικό. Η Σ.Ο.Ε θα είχε τμήματα: Πολιτικό, Οικονομικό και Εμπορικό.

28. Επιθέσεις πολύ χαμηλού επιπέδου, ας σημειώσουμε, άδικες και υποκριτικές.

29. Σχετικά με τα πραγματικά προβλήματα που αντιμετώπιζε το Αθήνησι εκείνη την εποχή, βλ. π.χ. την έκθεση του συντηρητικότατου Ευταξία, με ημερομηνία 18 Μαρτ. 1925, στο "Το έργον της Επιτροπής Οικονομιών", Αθήνα 1926, σ. 281-304.

26

Σελ. 405
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/406.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

λειτουργία ενός Πανεπιστημίου με τόσο νεωτεριστικό οργανισμό, ο οποίος όχι μόνον καθιέρωνε διαφορετικά επιστημονικά κριτήρια, αλλ' επιπλέον - ανήκουστο πράγμα- επέτρεπε σε άτομα χωρίς διδακτορικό να εγκατασταθούν στις καθηγητικές έδρες. Το δεύτερο ζήτημα ήταν το πτυχίο Εβραιολογίας που προβλεπόταν να δίνει η Θεολογική Σχολή, παράλληλα με το πτυχίο της Χριστιανικής Θεολογίας.30

Ευτυχώς για την θρησκεία, την επιστήμη και το έθνος, κάποιος από τους "συντηρητικούς Φιλελεύθερους" του Καφαντάρη διέκοψε την συζήτηση την κατάλληλη στιγμή -λίγο πριν τα ξημερώματα, μετά από μια ολονύκτια συνεδρίαση- με μια ένσταση μη απαρτίας, και το νομοσχέδιο δεν μπόρεσε να ψηφιστεί. Η κυβέρνηση Παπαναστασίου έπεσε αμέσως μετά. Όταν επανήλθε το ζήτημα στην Δ' Συντακτική Συνέλευση, ύστερα από έναν ολόκληρο χρόνο, ένας γνωστός Φιλελεύθερος δεν αρκέστηκε στο ότι σύμφωνα με τον νέο οργανισμό οι Εβραίοι δεν θα είχαν καμιά ευκαιρία να βεβηλώσουν την Θεολογική, αλλά ζήτησε και την εγκατάσταση αυτής της πολύτιμης σχολής στο Άγιον Όρος, ώστε να προφυλαχθεί αποτελεσματικά κι από τις γυναίκες.81

Σε πρώτη ανάγνωση, η προσωπική ήττα του Αλ. Παπαναστασίου φαίνεται σαν να προκλήθηκε από την έντονη αντίδραση μιας ομάδας πληρεξουσίων, που καθώς αδυνατούσε να πετύχει την ρητή καταψήφιση του νομοσχεδίου, δεν δίστασε να χρησιμοποιήσει απροσδόκητα ένα αντικοινοβουλευτικό τέχνασμα. Η τακτική αυτή χρησιμοποιήθηκε στα πλαίσια της χωρίς αρχές αντιπολίτευσης που έκανε τότε ο Καφαντάρης,32 και καρποφόρησε μόνον επειδή αμέσως μετά κατέρρευσε η κυβέρνηση. Αυτή η τελευταία παρ' όλες τις προσπάθειές της απλώς δεν πρόφθασε να ετοιμάσει, να καταθέσει και να ψηφίσει το νομοσχέδιο μέσα στους ελάχιστους μήνες της ύπαρξής της. Κατά τα λοιπά, αν θέλουμε να αναζητήσουμε μια βαθύτερη αιτία, μπορούμε να προσθέσουμε πως η πολύχρονη και ανερμάτιστη Δ' Συντακτική, που

———————

30. Ο διάλογος είναι ενδεικτικός: "ΓΟΝΤΙΚΑΣ: Ιδρύεται Εβραϊκή Θεολογική Σχολή; ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ: Μάλιστα! ΓΟΝΤΙΚΑΣ: Εις ουδέν πανεπιστήμιον υπάρχει!... Θα διδαχθή εκεί η Εβραϊκή θεολογία, καθ' όλην την γραμμήν, και θα λαμβάνωσιν πτυχίον διά την εβραϊκήν, θα εξέρχωνται ραββίνοι από αυτήν την σχολήν!" (ΕΣΒ, συν. 83, 16.7. 1924, σ. 996 επ.). Δύο μέρες αργότερα επαναλήφθηκε ένας αντίστοιχος διάλογος μεταξύ Λυμπερόπουλου και Φραγκούδη· βλ. ΕΣΒ, συν. 199, 18.7 1924, σ. 1064.

31. Ήταν ο γνωστός μας Φραγκούδης. Βλ. ΕΣΒ, συν. 197, 3.6.1925, σ. 437.

32. Ο ίδιος ο Καφαντάρης, όχι μόνο δεν ενδιαφέρθηκε να υποστηρίξει το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, αλλά δεν παρέλειψε να εκφράσει και την δυσαρέσκειά του για τον "σάλον τον παρασκευαζόμενον εις το ανώτατον εκπαιδευτικόν ίδρυμα διά της μελετωμένης αθρόας των λειτουργών αυτού εκτοπίσεως" (βλ. ΕΣΒ, συν. 86, 19.7.1924, σ. 1085). Όταν πάλι ο Παπαναστασίου τον κατηγόρησε ότι από το κόμμα του προήλθε η ένσταση μη απαρτίας, αντέτεινε πως "Αι ενστάσεις μη απαρτίας οφείλονται εις την ακολασίαν την κυβερνητικήν" (ΕΣΒ, συν. 86, 19.7.1924, σ, 1103).

Σελ. 406
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 387
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    ΙΩΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΜΥΡΝΗΣ:

    ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΕΙΡΗΝΙΚΗ ΣΥΝΥΠΑΡΞΗ

    Β. Γ. ΣΟΛΟΜΩΝΙΔΗ

    Η Ελληνική Διοίκηση Μικράς Ασίας έζησε τρία χρόνια, τρεις μήνες, τρεις εβδομάδες και τρεις ημέρες, διάστημα ελάχιστο για την εδραίωση διοικητικών θεσμών που μπορούσαν ίσως να αλλάξουν την όψη του Μικρασιατικού χώρου και να φέρουν την δημόσια και οικονομική ζωή του τόπου στον εικοστό αιώνα. Όμως, η επιμονή της ελληνικής κυβέρνησης στην αρχή της ειρηνικής συνύπαρξης των λαών της Μικράς Ασίας, οδήγησε στη λήψη μέτρων που σύντομα έδειξαν πόσο καρποφόρα θα μπορούσαν να είναι τα αποτελέσματα, εφόσον το επέτρεπαν οι διεθνείς συνθήκες. Πράγματι, μέσα από την καταστροφή και τον όλεθρο, η πλευρά της περιόδου 1919-1922 που ξεχωρίζει σαν εποικοδομητική και θετική, είναι εκείνη που αφορά το διοικητικό έργο της Υπάτης Αρμοστείας Σμύρνης. Τα προγράμματα που ολοκληρώθηκαν αφορούσαν ποικίλους τομείς της διοίκησης, ξεκινώντας από τον επαναπατρισμό και την επανεγκατάσταση των 250.000 περίπου προσφύγων της περιόδου 1914-1918, τη διοργάνωση συστήματος δημόσιας ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης για όλες τις εθνότητες, την ίδρυση του πιο προοδευτικού Πανεπιστημίου στα Βαλκάνια, το σχεδιασμό και την ολοκλήρωση σημαντικών δημοσίων έργων και την επίβλεψη των μουσουλμανικών ιδρυμάτων με τέτοιο τρόπο ώστε να διπλασιαστούν τα βακουφικά έσοδα μέσα στην τριετία.

    Το μεγαλύτερο μέρος των προγραμμάτων αυτών στόχευε κυρίως στο γεφύρωμα των διαφορών ανάμεσα σε εθνότητες που έμελλε να ζήσουν μαζί, κάτω από ένα φιλελεύθερο ελληνικό καθεστώς που, βέβαια, δεν θα μεροληπτούσε σε όφελος της ελληνικής ομογένειας. "Εκδήλωσις πλημμυρισάσης χαράς", μηνούσε ο Βενιζέλος στους Μικρασιάτες, με την ευκαιρία της ελληνικής απόβασης τον Μάιο του 1919, "ας συνοδευθή... με εκδήλωσιν αδελφικών αισθημάτων προς τους συνοίκους πληθυσμούς. Ας δοθή εις αυτούς να εννοήσωσι