Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 397-416 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/397.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Η ΙΔΡΥΣΗ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ:

ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ

ΣΠΥΡΟΣ ΜΑΡΚΕΤΟΣ

1. ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΤΩΝ ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΩΝ

Η ανάγκη για ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα είχε γίνει αισθητή ήδη από τα τέλη του περασμένου αιώνα, αλλά μέχρι την επαύριο της Μικρασιατικής καταστροφής το Πανεπιστήμιο κάθε άλλο παρά βρέθηκε στο επίκεντρο των συζητήσεων. Το δημοτικό σχολείο συγκέντρωσε το ενδιαφέρον των δημοτικιστών, οι οποίοι τονίζαν την ανάγκη εκσυγχρονισμού του γλωσσικού μέσου και κατά δεύτερο λόγο του περιεχομένου της διδασκαλίας· έτσι πίστευαν ότι μπορούσε να αρτιωθεί ο "Νεοελληνικός Πολιτισμός" μέσα στα όρια του ελληνικού βασιλείου, και να διευκολυνθεί ο αλυτρωτικός αγώνας έξω από αυτά.1 Εξάλλου, η υπερτροφική μέση εκπαίδευση δέχθηκε τις φροντίδες της πολιτείας, κυρίως με τη μορφή αλλεπάλληλων αναλυτικών προγραμμάτων τα οποία δυστυχώς απέτυχαν να θίξουν τους παγιωμένους προσανατολισμούς της.2 Αλλά το Πανεπιστήμιο; Αυτό δεν θεωρούνταν ότι είχε κεφαλαιώδη σημασία για τα εθνικά σχέδια, όπως το δημοτικό, ούτε για τη στελέχωση του κράτους και την κοινωνική άνοδο ενός αξιόλογου αριθμού Ελλήνων, όπως τα δευτεροβάθμια σχολεία.

Στην πραγματικότητα, με αφορμή ένα τυχαίο γεγονός,3 ένας 

———————

1. Βλ. κυρίως Ρ. Σταυρίδου-Πατρικίου, Δημοτικισμός και κοινωνικό πρόβλημα, Αθήνα, Ερμής, 1976· Γ. Σκληρός, Έργα, επιμ. Λ. Αξελός, Αθήνα, Επικαιρότητα, 1976· Αλ. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, τ. Β', Αθήνα, Ερμής, 1973. Και ακόμα Γ.Χ. Καλογιάννης, Ο Νουμάς και η εποχή του, Αθήνα, Επικαιρότητα, 1984.

2. Βλ. Αλ. Δημαράς, ό.π.

3. Τότε, στα πλαίσια μιας προσπάθειας αναμόρφωσης της εκπαίδευσης αλλά και για να ανταποκριθεί στους όρους του περίφημου Κληροδοτήματος Δομπόλη, ο υπουργός Παιδείας του Βενιζέλου Α. Αλεξανδρής διαίρεσε το Πανεπιστήμιο σε Εθνικό και Καποδιστριακό.

Σελ. 397
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/398.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

επιδερμικός εκσυγχρονισμός του θεσπίστηκε το 1911, την στιγμή που σε άλλους τομείς της κοινωνικής ζωής γινόταν πολύ σοβαρότερες προσπάθειες, κι ενώ οι εκκαθαρίσεις του 1910 είχαν βελτιώσει τον συσχετισμό δυνάμεων σε αυτό υπέρ των Φιλελευθέρων. Ήταν η εποχή που στον υπόλοιπο κόσμο τα πανεπιστήμια άκμαζαν, μεγεθυνόταν, πολλαπλασιαζόταν. Αντίθετα, σε εμάς όχι μόνο δεν ενισχύθηκαν η έρευνα και η διδασκαλία των θετικών επιστημών, αλλά ούτε καν επιχειρήθηκε να συστηματοποιηθούν και να προσαρμοσθούν οι θεωρητικές σπουδές στα τρέχοντα διεθνή πρότυπα.4

Αυτή η δυσοίωνη serenità sublimissima οφειλόταν καταρχήν στην οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική καθυστέρηση που συνόδευε ανέκαθεν το ελληνικό βασίλειο. Από αυτήν πήγαζε, και αυτήν συντηρούσε, η αδυναμία των κομμάτων να αποκτήσουν σαφώς καθορισμένες κοινωνικές βάσεις και προγραμματικές αρχές, και να διατυπώσουν μελετημένες πολιτικές προτάσεις για οποιοδήποτε θέμα, και συνεπώς για την εκπαίδευση.5 Μια άλλη συνέπεια αυτής της καθυστέρησης ήταν η εθνική έπαρση και η προσήλωση στην θεωρούμενη σαν "κλασική" παιδεία, που έθεταν σε δεύτερη μοίρα τις νεώτερες επιστήμες αλλά και την ίδια τη συνήθεια της πνευματικής αναζήτησης, και δεν άργησαν να εμποτίσουν με ένα συντηρητικό πνεύμα το Πανεπιστήμιο.6 Τέλος, η αδιαφορία για την πιθανή συμβολή μιας πρακτικά

———————

Όμως οι καινοτομίες των νέων οργανισμών που κατάρτισε περιοριζόταν στην τυπική κατάργηση των καθηγητικών διορισμών από το κράτος, στην καθιέρωση τμηματικών εξετάσεων και στην διάκριση των διδακτορικών από τα κοινά διπλώματα. Χαρακτηριστική των αντιδράσεων που συνάντησε, η κρίση του Αθ. Ευταξία για τις τμηματικές εξετάσεις: "Δι' αυτών κατεξευτελίζεται το αξίωμα των καθηγητών του Πανεπιστημίου" (Αθ. Ευταξίας, Τα Πανεπιστημιακά νομοσχέδια ελεγχόμενα, Αθήνα 1911, σ. 31).

4. Βλ. τους νόμους ΓΩΚΓ΄ και ΓΩΚΕ΄ του 1911, με τους οργανισμούς του Εθνικού και του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου. Όμως είναι χαρακτηριστικό ότι τα νομοσχέδια Αλεξανδρή δεν πρόβλεπαν καν τις έδρες Βιομηχανικής Φυσικής και Βιομηχανικής Χημείας που υπήρχαν στο νομοσχέδιο Ευταξία του 1899 (το οποίο δεν ψηφίστηκε ποτέ). Βλ. Ευταξίας, ό.π.

5. Βλ. και Γρ. Δαφνής, Ελληνικά πολιτικά κόμματα, Αθήνα, και G. Mavrogordatos, Stillborn Republic, σ. 111-112, όπου επισημαίνεται και η εξαίρεση του βραχύβιου "Λαϊκού Κόμματος" και της ομάδας των "Κοινωνιολόγων" (Αλ. Παπαναστασίου κλπ.)

6. Σύμφωνα με τον Σκληρό: «Η ούτω λεγομένη Ελληνική επιστήμη, με τους τόσους "σοφούς καθηγητάς της", ζώσα εν μέσω ωκεανού ψεύδους, αμαθείας και μεσαιωνικών προλήψεων, όχι μόνον εφάνη ανίκανος να διασπάση μέρος αυτών, αλλά τουναντίον η ιδία ευρίσκεται καθ' ολοκληρίαν υπό την επίδρασιν των προλήψεων και του ψεύδους των τριόδων, δεικνύουσα φανατικήν τάσιν προς σχολαστικότητα και σοφιστείαν, πρωτοφανή έλλειψιν πρωτοτυπίας και τολμηράς σκέψεως, αποζώσα κυριολεκτικώς ως ελεεινόν παράσιτον εκ του σώματος της ευρωπαϊκής επιστήμης» (ό.π., σ. 120). Λίγο παρακάτω: «... μια ασυνείδητος οπισθοδρομική τάσις, προσπαθούσα να γυρίση οπίσω τον τροχόν της ιστορίας, βυζαντινά ένστικτα και μεσαιωνική λογική, υποστηριζομένη υπό πληθώρας πνευματικών

Σελ. 398
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/399.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

προσανατολισμένης παιδείας στην οικονομική ανάπτυξη, συνδεόταν με την παραδοσιακή κυριαρχία των ιδεών του οικονομικού φιλελευθερισμού.7

Όμως την επαύριο των Βαλκανικών Πολέμων, το ελληνικό κράτος αντιμετώπισε ένα δίλημμα χωρίς προηγούμενο: Είτε να εκσυγχρονιστεί σε όλη του την έκταση, ώστε να αφομοιώσει έγκαιρα τις Νέες Χώρες και να έχει ελπίδες να τις υπερασπίσει από ισχυρότερους γείτονες, είτε να αφεθεί στον

———————

φεουδαλών, τους οποίους η νεολαία εκλαμβάνει ως "σοφούς αντιπροσώπους της επιστήμης"» (ό.π., σ. 131).

7. Έτσι βλέπουμε να παίζουν πρωταρχικό ρόλο σε όλα τα στάδια της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης άτομα μορφωμένα στη Γερμανία, όπου είχαν την ευκαιρία να έρθουν σε επαφή με τις θεωρίες του κρατικού σοσιαλισμού και της σοσιαλδημοκρατίας. Αντίθετα, ο Ευταξίας, ένας από τους μέντορες της φιλελεύθερης ιδεολογίας στην Ελλάδα, και ταυτόχρονα φωστήρας της συντηρητικής παράταξης στα θέματα εκπαιδευτικής πολιτικής, σαν κύριο προορισμό του πανεπιστημίου έβλεπε απλώς το να "μορφώνη επιστήμονας". Βλ. Ευταξίας, ό.π. σ. 30· πβλ. την άποψη του Σ. Παπαβασιλείου στην Εφημερίδα Συζητήσεων της Γερουσίας (ΕΣΓ), Συνεδρίαση 100, 23.6.1931, σ. 1201. Αλλά το Πανεπιστήμιον Αθηνών πίστευε ως το τέλος του μεσοπολέμου πως είχε κι έναν άλλο προορισμό, εξίσου ιερό: Να διατηρεί θετικό τον ισολογισμό του. Έπρεπε να παρουσιάζει κέρδη, όπως κάθε επιχείρηση, και μάλιστα να αξιοποιεί στο ακέραιο την μονοπωλιακή θέση του. Αυτό, κατά τη γνώμη του, δεν βρισκόταν σε αντίφαση με τη συνήθεια που είχε να εισπράττει κρατικές επιχορηγήσεις αδιαφορώντας ταυτόχρονα για την αξιοποίηση της περιουσίας του. Με λίγα λόγια, εφόσον οι υπηρεσίες που πρόσφερε έβρισκαν πρόθυμους αποδέκτες, δεν είχε καμιά υποχρέωση να ακολουθήσει μια πολιτική ποιοτικής βελτίωσης και ποσοτικής αύξησής τους, όποιες κι αν ήταν οι ανάγκες της χώρας. Ούτε και υπήρχαν κοινωνικοί λόγοι που θα επέβαλλαν, ας πούμε, διευκολύνσεις σε πρόσφυγες ή στρατευμένους φοιτητές, ή την μείωση των διδάκτρων σε καιρούς κρίσης. Έτσι, το φθινόπωρο του 1924 ο Πρύτανις Ζέγγελης ανακοίνωσε, παρά τους δισταγμούς και του ίδιου του Ευταξία, τον τριπλασιασμό των δικαιωμάτων εγγραφής, και δεν υποχώρησε παρά μόνον μετά από φοιτητικές κινητοποιήσεις που οδήγησαν σε "έκτροπα" (Βλ. εφημερίδες Δημοκρατία και Ριζοσπάστης Οκτωβρίου-Δεκεμβρίου 1924, και ιδίως τα φύλλα της 1.10.1924, 18, 19, 21 και 29.10.1924, 3 και 4.11.1924). Αργότερα, το 1932, ο ίδιος δήλωνε περήφανα στη Γερουσία: "Το Πανεπιστήμιον ενεφάνισε εις τον απολογισμόν του πάντοτε περίσσευμα. Και όταν απροσδοκήτως ενεφανίσθησαν αι επτά παχείαι αγελάδες του Φαραώ, διά της αγεληδόν εγγραφής φοιτητών, και επηκολούθησαν τα επτά έτη ευφορίας κατά τα επτά πάλιν περίπου μεταπολεμικά έτη, ότε ο αριθμός των φοιτητών ήγγισεν τας 15.000, και τα εκ των διδάκτρων έσοδα ετριπλασιάσθησαν, το περίσσευμα τότε κατεστήσαμεν αφανές εις την λογιστικήν ομίχλην των ισολογισμών, μακράν βασκάνων οφθαλμών". Ο δε Αιγινήτης, πρόσθετε: "Καθ' ην εποχήν το κράτος ευρίσκετο εις οικονομικάς στενοχωρίας εξ αιτίας της Μικρασιατικής καταστροφής, ο μόνος οργανισμός εν Ελλάδι ο οποίος επρόκοψε κυριολεκτικώς, ο μόνος οργανισμός ο οποίος έφθασε να φέρη κατ' έτος περίσσευμα 17.000.000, είναι το Πανεπιστήμιον. Το Πανεπιστήμιον κατώρθωσε διά των διδάκτρων και πολλών άλλων συνδυασμών και οικονομιών, εντός 3-4 ετών, να φέρη περίσσευμα 17.000.000 ετησίως". (Βλ. ΕΣΓ, Συν. 43, 19.3.1932, σ. 426-428 ) Πάντως, κάποιοι άλλοι δεν συμμεριζόταν αυτές τις απόψεις περί προκοπής. Για παράδειγμα, ο Κ. Καραθεοδωρή, που άρχιζε την έκθεσή του, του 1930, με τη φράση: "Η γενικώς επικρατούσα γνώμη ότι το Πανεπιστήμιον Αθηνών παρουσιάζει πολλάς ελλείψεις, και ότι δεν ανταποκρίνεται εις τον προορισμόν του, είναι ορθή". Βλ. Κ.

Σελ. 399
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/400.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

κίνδυνο μιας νέας συρρίκνωσης, που θα συνεπαγόταν την εγκατάλειψη ελληνικών πληθυσμών και νεοαποκτημένων εδαφών, και κάθε προοπτικής για την πραγματοποίηση της Μεγάλης Ιδέας.

Το δίλημμα αυτό οδήγησε σε μια εσωτερική κρίση μετά την έκρηξη του Ευρωπαϊκού Πολέμου. Η χώρα διαιρέθηκε σε δύο ισοδύναμα στρατόπεδα με αντίθετα πολιτικά προγράμματα και στρατηγικές επιλογές και, φυσικά, με διαφορετικά κοινωνικά ερείσματα. Η επικράτηση του κόμματος των Φιλελευθέρων το 1917, του επέτρεψε να προωθήσει με επαναστατικά μέτρα τρεις αλληλένδετους στόχους-προϋποθέσεις για την επόμενη φάση της αλυτρωτικής πολιτικής του: οργάνωση ισχυρού στρατού, ενσωμάτωση Παλιού Βασιλείου και Νέων Χωρών, και δημιουργία σύγχρονου αστικού θεσμικού πλαισίου. Καίριας σημασίας για την επίτευξη των δύο τελευταίων στόχων ήταν η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση που εγκαινιάσθηκε ενώ η βενιζελική κυβέρνηση βρισκόταν ακόμη στη Θεσσαλονίκη,8 ταυτόχρονα με την αγροτική μεταρρύθμιση. Όμως, αποτολμώντας τέτοιες τομές οι Φιλελεύθεροι κυριολεκτικά αποξένωσαν τη μισή Ελλάδα. Στο εξής, δεν είχαν άλλο δρόμο από το να επιβάλουν το ταχύτερο δυνατό το πρόγραμμά τους, με όλα τα μέσα και κατανικώντας κάθε αντίσταση.

Στο ακαδημαϊκό μονοπώλιο του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου, επιτέθηκαν για πρώτη φορά το 1919-20, νομοθετώντας την ίδρυση του Πανεπιστημίου Σμύρνης και τριών ανεξάρτητων Σχολών στην Αθήνα. Οι κύριοι λόγοι για την εγκατάσταση του δεύτερου Πανεπιστημίου στην αντίπερα όχθη του Αιγαίου, πριν στεγνώσει το μελάνι της συνθήκης των Σεβρών, ήταν η εδραίωση της ελληνικής παρουσίας στο λιγότερο εξασφαλισμένο τμήμα των Νέων Χωρών, και η προβολή της εκπολιτιστικής δραστηριότητας της Ελλάδας στην Ανατολή, που αποτελούσε ένα σημαντικό διπλωματικό και προπαγανδιστικό όπλο του Βενιζέλου. Ταυτόχρονα, οι Φιλελεύθεροι πρόσφεραν στους νεοαπελευθερωμένους ένα δώρο που συμβόλιζε την ισότιμη ένταξή τους στο ελληνικό κράτος. Παρ' όλα αυτά, το νέο Πανεπιστήμιο είχε πολύ μεγαλύτερες φιλοδοξίες από το να παράγει απλώς επιστήμονες "bons pour l'Orient".9

———————

Καραθεοδωρή, Αναδιοργάνωση τον Πανεπιστημίου, 1930, όπου υπάρχει, ευγενικά διατυπωμένη, μια αναλυτική παρουσίαση των πληγών του Αθήνησι.

8. Και μάλιστα ήταν σε μεγάλο βαθμό μια "μεταρρύθμιση από τα πάνω", την οποία επέβαλε η δυναμική εκσυγχρονιστική ομάδα των εκπαιδευτικών δημοτικιστών εν πολλοίς ενάντια στη θέληση των δασκάλων. Σχετικές μαρτυρίες και βιβλιογραφία υπάρχουν στο: Ν.Π. Τερζής, "Ο ρόλος της Φιλοσοφικής σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης στο ζήτημα της εκπαίδευσης των εκπαιδευτικών", περ. Φιλόλογος, τ. 45, 1986.

9. Την υποδειγματική οργάνωσή του είχε αναθέσει η κυβέρνηση Βενιζέλου στον περίφημο ελληνοθωμανό μαθηματικό Κ. Καραθεοδωρή. Σύμφωνα με το σχέδιο του Βενιζέλου, αμέσως μετά θα ερχόταν η οργάνωση τρίτου πανεπιστημίου στη Θεσσαλονίκη, με το ίδιο

Σελ. 400
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/401.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Για να καλυφθούν οι επιτακτικές ανάγκες της γεωργίας μακροπρόθεσμα, αλλά με πιο άμεσο στόχο την προετοιμασία δημοσιοϋπαλληλικού προσωπικού για την αγροτική μεταρρύθμιση, ιδρύθηκαν η Ανωτέρα Γεωπονική και η Ανωτέρα Δασολογική Σχολή.10 Η αυτοδιοίκηση που τους παραχωρήθηκε, είχε σκοπό να εξυπηρετήσει κυρίως την σύγχρονη οργάνωσή τους κι ακόμη την προοπτική της μεταφοράς τους στις Νέες Χώρες. Τέλος, για να ενισχύσει την οικονομική ενσωμάτωση του ελληνικού χώρου και να διευκολύνει την οργάνωση της οικονομικής διείσδυσης στην Ανατολική Μεσόγειο, το κράτος ίδρυσε την Α.Σ.Ο.Ε.Ε.,11 επίσης αυτόνομη από το Πανεπιστήμιο.12

Ανάλογες προσπάθειες απουσιάζουν μετά τον Νοέμβριο του 1920, όταν οι Κωνσταντινικοί είχαν την ευκαιρία να εφαρμόσουν το δικό τους εκπαιδευτικό πρόγραμμα, ή μάλλον μια σειρά από σπασμωδικά μέτρα αντεκδίκησης13

———————

σκεπτικό. Βλ. Εφημερίδα Συζητήσεων της Βουλής (ΕΣΒ), Συν. 17, 20.12.1930, σ. 276.

10. Ο Γ. Καφαντάρης, υπουργός Γεωργίας εκείνη την εποχή, κατόρθωσε να κατατεθούν τα νομοσχέδια στη Βουλή, να ψηφισθούν και να εισαχθούν οι πρώτοι φοιτητές στις σχολές σε διάστημα μικρότερο από ένα μήνα. Το πρόγραμμα αγροτικής μεταρρύθμισης που είχε εκπονήσει, περιλάμβανε, εκτός από τη διανομή των κτημάτων, και τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου συστήματος γεωργικής εκπαίδευσης που θα ξεκινούσε από τα γεωργικά δημοτικά σχολεία και θα είχε σαν κορωνίδα τις σχολές αυτές. Βλ. εισαγωγική έκθεση υπ. Γεωργίας Γ. Καφαντάρη σε ΕΣΒ, συν. 4, 24.11.1919, σ. 27. Σύμφωνα με τους ιδρυτικούς νόμους 1844 και 1853 και το Β.Δ. της 31 Ιανουαρίου του 1920, οι σχολές θα είχαν από εικοσιπέντε τακτικές έδρες η κάθε μία.

11. Η σχολή ιδρύθηκε τον Ιούνιο του 1920, καθυστερημένα για τα ευρωπαϊκά αλλά και για τα βαλκανικά δεδομένα. Χαρακτηριστικά, η πρωτοβουλία για την ίδρυσή της δεν ανήκε ούτε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, ούτε στα Εμπορικά Επιμελητήρια, που την αντιμετώπισαν εχθρικά, αλλά στην ηγεσία των Φιλελευθέρων. Επικεφαλής του αρμόδιου Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας ήταν τότε ο Κ. Σπυρίδης, που αργότερα υποστήριξε με επιμονή την ίδρυση του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Ο ξένος καθηγητής που μετακλήθηκε από αυτόν, ήταν ο ελβετός Γ. Παγιάρ. Βλ. Ι. Τουρνάκης, Εισαγωγή στην επετηρίδα της ΑΣΟΕΕ, 1928.

12. Υπήρχαν πολλά κοινά στοιχεία στις τρεις σχολές. Καμιά τους δεν συνδέεται με το Πανεπιστήμιο Αθηνών, ούτε καν υπάγεται στο υπουργείο Παιδείας, αλλά στο υπουργείο Γεωργίας οι δύο πρώτες και στο υπουργείο Εθνικής Οικονομίας η τρίτη. Τα υπουργεία αυτά είχαν τον αποφασιστικό λόγο στους διορισμούς των καθηγητών, που μπορούσαν να είναι έλληνες ή αλλοδαποί. Οι καθηγητές δεν χρειαζόταν να έχουν διδακτορικό. Επίσης, η εσωτερική οργάνωση των σχολών ήταν σύμφωνη με τις δημοκρατικές αρχές: Η εξουσία βρισκόταν στα χέρια του Διευθυντή (που μπορούσε να είναι κι αλλοδαπός) και του Διδακτικού Συμβουλίου, στο οποίο συμμετείχαν όλοι οι τακτικοί κι έκτακτοι καθηγητές. Τέλος, υπήρχε και μια καινοτομία εκπληκτική για τις ελληνικές αντιλήψεις της εποχής: τα μαθήματα γίνονταν σύμφωνα με ορισμένο αναλυτικό πρόγραμμα.

13. Οι διωγμοί είχαν σκοπό να θεραπεύσουν, υποτίθεται, τις 19 απολύσεις καθηγητών που είχαν κάνει οι Βενιζελικοί τον Ιανουάριο του 1919. Βλ. και Εφημερίδα Συζητήσεων της Γερουσίας, συν. 43, 19.3.1932, σ. 424· Δ.Φ., "Παιδεία και Πολιτική", Δελτίο Εκπαιδευτικού Ομίλου 1920, σ. 94-99.

Σελ. 401
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/402.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

και παλινόρθωσης, όπου πρωτοστατούσε το Αθήνησι Πανεπιστήμιον.14 Η σημαντικότερη εξέλιξη αυτής της περιόδου στην ανώτατη εκπαίδευση ήταν ο νέος οργανισμός του Πανεπιστημίου,15 ο οποίος έφραζε στην εντέλεια τις αντιλήψεις της συντηρητικής παράταξης για αυτό: άκαμπτη ιεραρχία στις εσωτερικές σχέσεις του, και υπεροπτική αδιαφορία για την κοινωνία.

Ο περίφημος οργανισμός του 1922, με τα 416 πομπώδη και ρητορικά διατυπωμένα άρθρα του, καθιέρωνε μια ιδιότυπη ισορροπία: το σύνολο της εξουσίας όφειλε να συγκεντρώνεται στην κορυφή, και το σύνολο των υποχρεώσεων στη βάση. Σαν μοναδικό όριο στην αυθαιρεσία του τακτικού καθηγητή, έμπαινε η αυθαιρεσία του Πρύτανη και της Συγκλήτου.16 Οι γενικά αναγνωρισμένες επιστημονικές προτεραιότητες της εποχής, όσο και οι άμεσες ανάγκες της Ελλάδας, ήταν σαν να μην υπήρχαν. Για παράδειγμα, θεωρήθηκε ολότελα περιττή οποιαδήποτε εξειδίκευση των πτυχίων,17 ή έστω και κάποια στοιχειώδης τακτοποίηση της εσωτερικής λειτουργίας των Σχολών

———————

14. Αυτά ήταν το "σωτήριο γκρέμισμα", όπως τα αποκάλεσε ο Δελμούζος: "Ότι δεν είχαμε πετύχει εμείς μέσα σε τρία χρόνια (1917-20) με τόση δουλειά, το έφερε το σωτήριο γκρέμισμα (1920-22) σε λιγότερο καιρό...". Βλ. Ν.Π. Τερζής, ό.π., σ. 178. Και ειδικότερα: "Το Υπουργείο Παιδείας γυρίζει πίσω γρηγορότερα απ' όλα τ' άλλα. Το ελληνικό Πανεπιστήμιο θριαμβεύει". Βλ. επιστολή Δελμούζου σε Βενιζέλο· αναφέρεται στο: Κ.Γ. Γάτος, "Ανέκδοτο υπόμνημα του Δελμούζου προς τον Ελ. Βενιζέλο". Εκείνη την εποχή ο εκπαιδευτικός δημοτικισμός στράφηκε στην ιδιωτική ανώτατη εκπαίδευση. Έτσι, η Ανώτατη Γυναικεία Σχολή, που ίδρυσε ο Γληνός, λειτούργησε στα χρόνια 1921-23, ενώ το εγχείρημα του Δελμούζου, το "Ελεύθερο Πανεπιστήμιο", σκόνταψε στην απροθυμία του Βενιζέλου να το υποστηρίξει. Αξίζει να σημειωθεί για αυτό το τελευταίο, ότι είχαν γίνει σκέψεις να ιδρυθεί "στην ανάγκη, και μακρυά από την Αθήνα". Βλ. Δ. Γληνός, Γυναικείος ανθρωπισμός, Αθήνα 1921· Α. Δημαράς, ό.π., σ. μ' επ.· Γ. Κ. Γάτος, ό.π.

15. Δημοσιεύτηκε σαν Νόμος 2905 στο ΦΕΚ της 27.7.1922, με την υπογραφή του υπουργού Παιδείας Πολυγένη. Όμως επικεφαλής της επιτροπής που τον συνέταξε, στα 1919-1920, ήταν ο καθηγητής Παπούλιας.

16. Την διοίκηση ασκούσαν αποκλειστικά ο Πρύτανης και η επταμελής Σύγκλητος. Στην τελευταία, όπως και σε κάθε άλλο αξίωμα, μπορούσαν να εκλεγούν (ή να οριστούν) μόνον τακτικοί καθηγητές, κι αντίστροφα, εκλογικό δικαίωμα είχαν μόνον οι τακτικοί και διατελέσαντες τακτικοί καθηγητές-πρόσεδροι, επίτιμοι κλπ. Ειδικά, ο μελλοντικός Πρύτανης επιλεγόταν από τον υπουργό Παιδείας ανάμεσα σε τρεις υποψηφίους που εκλέγονταν από τους καθηγητές. Άλλα σώματα με εξουσία ήταν οι καθηγητικοί σύλλογοι των Σχολών, όπου φυσικά συμμετείχαν μόνον οι τακτικοί και οι πρόσεδροι. Από αυτούς τους συλλόγους οριζόταν οι έκτακτοι και οι τακτικοί καθηγητές, καθώς και οι κοσμήτορες. Αντίθετα, στον διορισμό των υφηγητών τον πρώτο λόγο είχαν οι εισηγητές τακτικοί καθηγητές. Κανονικά, οι σύλλογοι μπορούσαν να ορίζουν και τις έδρες της κάθε Σχολής. Τέλος, ιδιαίτερο βάρος έδινε ο οργανισμός στις αρμοδιότητες του Πειθαρχικού Συμβουλίου, που αποτελούνταν από τη Σύγκλητο κι έξη αρεοπαγίτες.

17. Μόνον εννιά πτυχία πρόσφερε το Πανεπιστήμιο στους φοιτητές, αφού πρώτα τους ανάγκαζε να δώσουν τους όρκους που πρόβλεπε το ψευτο-μεσαιωνικό τυπικό του.

Σελ. 402
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/403.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

με ένα αναλυτικό πρόγραμμα.18 Όμως, προφανώς για να διασφαλιστεί το άριστο επιστημονικό επίπεδο του ιδρύματος, απαιτήθηκε να διαθέτουν διδακτορικό όλοι οι διδάσκοντες από τους επιμελητές και πάνω (με μια μικρή εξαίρεση στη Θεολογική Σχολή).

Ο Αλ. Παπαναστασίου δεν έχασε την ευκαιρία να συνοψίσει με το γνωστό τακτ του: "Έργον ως επί το πλείστον των καθηγητών του Πανεπιστημίου, (ο οργανισμός) δεν είναι άξιος θαυμασμού, διότι είναι οπισθοδρομικός και δεν συντελεί εις την εξύψωσιν του επιστήμονος".19 Όμως ο οργανισμός διατηρήθηκε για πολλά χρόνια ακόμη, με την γενική επιδοκιμασία, δυστυχώς, του καθηγητικού σώματος.20

2. Η ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΤΟΥ 1924

Η πρώτη αναφορά στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης από επίσημα χείλη βρίσκεται, φυσικά, στις προγραμματικές δηλώσεις του Αλ. Παπαναστασίου, όταν αναλάμβανε την πρωθυπουργία της πρώτης δημοκρατικής Κυβέρνησης. Όπως έλεγε η γνωστή παράγραφος, την οποία είχε συντάξει ο Δ. Γληνός:21 "Ιδιαιτέρως δε θα φροντίσωμεν διά την εκπαίδευσιν των βορείων του κράτους επαρχιών, ενισχύοντες παντοιοτρόπως το διδακτικόν προσωπικόν, και ιδρύοντες τα κατάλληλα πρακτικά προ πάντων σχολεία, έτι δε και δεύτερον Πανεπιστήμιον εν Θεσσαλονίκη, περιλαμβάνον και τας πρακτικάς επιστήμας, και μέλλον να λειτουργήση βαθμιαίως. Του Πανεπιστημίου τούτου η καλή οργάνωσις, και τας Νέας Χώρας θα ωφελήση, και την επιστημονικήν παρ' ημίν δράσιν θα προαγάγη, συντελούσα εμμέσως22 και εις την βελτίωσιν του εν Αθήναις Πανεπιστημίου".23

———————

18. Οι μοναδικοί εκσυγχρονισμοί που αποφασίστηκαν ήταν η θεσμοποίηση των τμηματικών εξετάσεων (που είχαν καθιερωθεί ήδη από το 1911) και ο κατ' αρχήν περιορισμός της διάρκειας των μαθημάτων σε ένα ακαδημαϊκό έτος -αλλά φαίνεται πως τελικά ούτε κι αυτά έγιναν, προκαλώντας επικρίσεις κι αρκετές φοιτητικές κινητοποιήσεις στην δεκαετία του 1920.

19. ΕΣΒ, συν. 83, 16 7.1924, σ. 997· πβλ. ΕΣΓ, συν. 43,19.3.1932, σ. 427, τις απόψεις του Αιγινήτη.

20. Από δηλώσεις του Αιγινήτη, το 1932: "Το Πανεπιστήμιον (Αθηνών) έχει ήδη λαμπρόν οργανισμόν (του 1922), είναι δε συντεταγμένος μετά μεγίστης επιμελείας και περιέχει διατάξεις αι οποίαι απεδείχθησαν εν τη εφαρμογή σοφαί και πολύ καρποφόροι" (βλ. ΕΣΓ, συν. 43, 19.3.1932, σ. 428).

21. Όπως μου υπέδειξε ο Φ. Ηλιού, τον οποίο ευχαριστώ θερμά κι από εδώ.

22. Την λογική της ίδρυσης δεύτερου πανεπιστημίου ώστε να αναπτυχθεί η επιστημονική άμιλλα και να θεραπευθούν τα αρνητικά σημεία που διέκρινε στο Αθήνησι, είχε αναπτύξει διεξοδικά ο Ευταξίας ήδη από το 1911. Βλ. Ευταξίας, ό.π., σ. 13 επ.

23. ΕΣΒ, συν. 37, 24.3.1924, σ. 584.

Σελ. 403
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/404.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Εδώ συνοψίστηκε η φιλοσοφία της ίδρυσης του δεύτερου Πανεπιστημίου: εκσυγχρονισμός της εκπαίδευσης και ανάπτυξη των βόρειων επαρχιών. Όμως ούτε η προτεραιότητα που έδινε σε αυτά τα ζητήματα ο Παπαναστασίου, ούτε το πρόγραμμα που είχε στο μυαλό του, αντανακλούσαν κάποιο γενικό consensus εκείνη τη στιγμή. Στο πιο αφηρημένο επίπεδο, αμφισβητούνταν από πολλούς ειδήμονες η ιδέα πως η ανώτατη παιδεία όφειλε να έχει ορισμένους κοινωνικούς στόχους, για τους οποίους μπορούσε να αποφασίζει το κράτος. Σχετικά με το ποιοι ακριβώς θα έπρεπε να είναι αυτοί οι στόχοι, υπήρχε ακόμη μικρότερη συμφωνία. Άλλες πλευρές, τέλος, προτιμούσαν να μη παραγκωνισθεί τόσο ωμά το Πανεπιστήμιο που υπήρχε ήδη, ή θεωρούσαν πιο επείγουσα την εξομάλυνση της πολιτικής και της οικονομικής κατάστασης, είτε, απλά, δεν ήθελαν να είναι ο Παπαναστασίου εκείνος που θα ίδρυε το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Αντίθετα, η λογική της Δημοκρατικής Ένωσης ήταν να δημιουργηθούν το ταχύτερο δυνατό24 θεσμοί που αφενός θα ενσάρκωναν τις κοινωνικές αντιλήψεις και το πρόγραμμα του νέου καθεστώτος, κι αφετέρου θα ενίσχυαν τις προσβάσεις της Φιλελεύθερης παράταξης στον κρατικό μηχανισμό. Εξάλλου, η Δ.Ε. ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για τις Νέες Χώρες, από τις οποίες αντλούσε κυρίως την πολιτική της υποστήριξη: Επιζητούσε την ισότιμη ένταξή τους σε ένα αποκεντρωτικό κράτος (που θα αναγνώριζε ότι το κέντρο βάρους του είχε μετακινηθεί προς τον βορρά), με την ενεργητική παρέμβαση της ίδιας της πολιτείας, κι όχι χάρη σε κάποιους υποθετικούς αυτόματους μηχανισμούς. Σε κάθε περίπτωση, επείγε να ενισχυθούν οι περιοχές που είχαν χάσει τη βαλκανική οικονομική ενδοχώρα τους, που είχαν καταστραφεί στη διάρκεια του πολέμου και είχαν δεχθεί το μεγαλύτερο μέρος των προσφύγων αργότερα, ώστε να αποφευχθούν πολύ σοβαρότερα προβλήματα στο μέλλον. Η ίδρυση του πανεπιστημίου στην Θεσσαλονίκη, λοιπόν, εκτός από τον φανερό συμβολικό χαρακτήρα της, θα είχε και σαν ουσιαστικά αποτελέσματα την συμβολή στην οικονομική ανάπτυξη των Νέων Χωρών και την ολοκλήρωση του εκπαιδευτικού συστήματός τους. Επίσης, θα δημιουργούσε ένα αντίβαρο στο οπισθοδρομικό Πανεπιστήμιο που υπήρχε ήδη, και θα πρόσφερε ένα πρώτης τάξης οχυρό στον εκπαιδευτικό δημοτικισμό και στις νεώτερες κοινωνικές αντιλήψεις.

Στις 8 Ιουλίου 1924, ο υπουργός Παιδείας Λυμπερόπουλος κατέθεσε στη Βουλή το πρώτο νομοσχέδιο για το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, που είχε συνταχθεί από τον Δ. Γληνό.25 Στην εισηγητική του έκθεση, αφού πρόταξε το ίδιο σκεπτικό με τον Γληνό και τον Παπαναστασίου, επεκτάθηκε

———————

24. Και αυτή την έννοια είχε η πρόβλεψη της «βαθμιαίας» λειτουργίας του Πανεπιστημίου, ώστε ορισμένες Σχολές να δημιουργηθούν αμέσως.

25. Βλ. Ν.Π. Τερζής, ό.π., σ. 184.

Σελ. 404
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/405.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

στα θέματα της μορφής που θα έπαιρνε ο νέος θεσμός, και των μέσων της ίδρυσης του: Το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, "χωρίς να υστερεί κατ' ουδέν του παραδεδεγμένου κλασσικού τύπου", φιλοδοξούσε να συμπεριλάβει "πάντας τους κλάδους των τεχνικών και των εφηρμοσμένων επιστημών, αίτινες θεωρούνται σήμερον απαραίτητοι διά μίαν χωράν".26 Αυτό θα γινόταν με δύο τρόπους: Με την προσθήκη, βέβαια, ορισμένων σχολών που δεν υπήρχαν στο άλλο πανεπιστήμιο, αλλά κυρίως με την διαίρεση των "κατά παράδοσιν σχολών εις πολλαπλά τμήματα". Για παράδειγμα, η Σχολή των Φυσικών και Μαθηματικών Επιστημών θα περιλάμβανε εννιά τμήματα, η Φιλοσοφική πέντε,27 και η των Οικονομικών Επιστημών τρία.

Τα υλικά μέσα και το προσωπικό θα βρισκόταν "δια των πλουσίων πόρων τους οποίους διαθέτομεν υπέρ του νέου Πανεπιστημίου, και διά της ευρύτητος των προσόντων ως προς τους νέους καθηγητάς" -εξυπονοώντας ότι οι τελευταίοι δεν θα χρειαζόταν να έχουν διδακτορικό. Και πιο μακροπρόθεσμα, θα δημιουργούνταν "φυτώριον καθηγητών, διά του θεσμού των εμμίσθων υφηγητών", που εισαγόταν για πρώτη φορά στην Ελλάδα.

Η εισήγηση του Λυμπερόπουλου έκλεινε με μια προειδοποίηση και μια έκκληση: Το Πανεπιστήμιο είχε "ανάγκην συνεχών και επίμονων προσπαθειών, και ιδιαιτέρας στοργής εκ μέρους της Πολιτείας, επί μακράν σειράν ετών". Αλλά η μέριμνα του κράτους δεν ήταν αρκετή· θα έπρεπε και η ίδια η βόρεια Ελλάδα "να το περιβάλη διά της στοργής της, και παντοιοτρόπως να το ενισχύση".

Ο Παπαναστασίου έφερε εσπευσμένα το νομοσχέδιο για συζήτηση στη Βουλή, στις 17 Ιουλίου του 1924. Οι ετερόκλητοι αντίπαλοι του νέου θεσμού ακολούθησαν την διόλου αξιοπρεπή αλλά έκτακτα αποτελεσματική τακτική της κωλυσιεργίας, υπολογίζοντας, σωστά, στην επικείμενη αλλαγή κυβέρνησης. Το νομοσχέδιο υπερασπίστηκε προσωπικά ο πρωθυπουργός ενάντια στις επιθέσεις του Κ. Γόντικα,28 που ενδιαφερόταν για δύο κυρίως ζητήματα: Κατ' αρχήν για τα προβλήματα που θα προκαλούσε στο Αθήνησι29 η 

———————

26. ΕΣΒ, συν. 76, 8.7.1924, σ. 747 επ.

27. Θα ήταν τα εξής: Φιλοσοφίας και Παιδαγωγικής, Κλασσικής Φιλολογίας, Μέσης και Νεώτερης Ελληνικής Φιλολογίας, Ιστορίας, Αρχαιολογίας. Βλ. ό.π. αλλά και Ν.Π. Τερζής, ό.π., σ. 184. Η Σχολή των Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών θα χωριζόταν στα τμήματα: Μαθηματικό, Φυσικό, Χημικό, Γεωργικό, Μεταλλειολογικό και Γεωλογικό, Δασολογικό, Κτηνιατρικό, Ηλεκτρολογικό, Φαρμακευτικό. Η Σ.Ο.Ε θα είχε τμήματα: Πολιτικό, Οικονομικό και Εμπορικό.

28. Επιθέσεις πολύ χαμηλού επιπέδου, ας σημειώσουμε, άδικες και υποκριτικές.

29. Σχετικά με τα πραγματικά προβλήματα που αντιμετώπιζε το Αθήνησι εκείνη την εποχή, βλ. π.χ. την έκθεση του συντηρητικότατου Ευταξία, με ημερομηνία 18 Μαρτ. 1925, στο "Το έργον της Επιτροπής Οικονομιών", Αθήνα 1926, σ. 281-304.

26

Σελ. 405
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/406.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

λειτουργία ενός Πανεπιστημίου με τόσο νεωτεριστικό οργανισμό, ο οποίος όχι μόνον καθιέρωνε διαφορετικά επιστημονικά κριτήρια, αλλ' επιπλέον - ανήκουστο πράγμα- επέτρεπε σε άτομα χωρίς διδακτορικό να εγκατασταθούν στις καθηγητικές έδρες. Το δεύτερο ζήτημα ήταν το πτυχίο Εβραιολογίας που προβλεπόταν να δίνει η Θεολογική Σχολή, παράλληλα με το πτυχίο της Χριστιανικής Θεολογίας.30

Ευτυχώς για την θρησκεία, την επιστήμη και το έθνος, κάποιος από τους "συντηρητικούς Φιλελεύθερους" του Καφαντάρη διέκοψε την συζήτηση την κατάλληλη στιγμή -λίγο πριν τα ξημερώματα, μετά από μια ολονύκτια συνεδρίαση- με μια ένσταση μη απαρτίας, και το νομοσχέδιο δεν μπόρεσε να ψηφιστεί. Η κυβέρνηση Παπαναστασίου έπεσε αμέσως μετά. Όταν επανήλθε το ζήτημα στην Δ' Συντακτική Συνέλευση, ύστερα από έναν ολόκληρο χρόνο, ένας γνωστός Φιλελεύθερος δεν αρκέστηκε στο ότι σύμφωνα με τον νέο οργανισμό οι Εβραίοι δεν θα είχαν καμιά ευκαιρία να βεβηλώσουν την Θεολογική, αλλά ζήτησε και την εγκατάσταση αυτής της πολύτιμης σχολής στο Άγιον Όρος, ώστε να προφυλαχθεί αποτελεσματικά κι από τις γυναίκες.81

Σε πρώτη ανάγνωση, η προσωπική ήττα του Αλ. Παπαναστασίου φαίνεται σαν να προκλήθηκε από την έντονη αντίδραση μιας ομάδας πληρεξουσίων, που καθώς αδυνατούσε να πετύχει την ρητή καταψήφιση του νομοσχεδίου, δεν δίστασε να χρησιμοποιήσει απροσδόκητα ένα αντικοινοβουλευτικό τέχνασμα. Η τακτική αυτή χρησιμοποιήθηκε στα πλαίσια της χωρίς αρχές αντιπολίτευσης που έκανε τότε ο Καφαντάρης,32 και καρποφόρησε μόνον επειδή αμέσως μετά κατέρρευσε η κυβέρνηση. Αυτή η τελευταία παρ' όλες τις προσπάθειές της απλώς δεν πρόφθασε να ετοιμάσει, να καταθέσει και να ψηφίσει το νομοσχέδιο μέσα στους ελάχιστους μήνες της ύπαρξής της. Κατά τα λοιπά, αν θέλουμε να αναζητήσουμε μια βαθύτερη αιτία, μπορούμε να προσθέσουμε πως η πολύχρονη και ανερμάτιστη Δ' Συντακτική, που

———————

30. Ο διάλογος είναι ενδεικτικός: "ΓΟΝΤΙΚΑΣ: Ιδρύεται Εβραϊκή Θεολογική Σχολή; ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ: Μάλιστα! ΓΟΝΤΙΚΑΣ: Εις ουδέν πανεπιστήμιον υπάρχει!... Θα διδαχθή εκεί η Εβραϊκή θεολογία, καθ' όλην την γραμμήν, και θα λαμβάνωσιν πτυχίον διά την εβραϊκήν, θα εξέρχωνται ραββίνοι από αυτήν την σχολήν!" (ΕΣΒ, συν. 83, 16.7. 1924, σ. 996 επ.). Δύο μέρες αργότερα επαναλήφθηκε ένας αντίστοιχος διάλογος μεταξύ Λυμπερόπουλου και Φραγκούδη· βλ. ΕΣΒ, συν. 199, 18.7 1924, σ. 1064.

31. Ήταν ο γνωστός μας Φραγκούδης. Βλ. ΕΣΒ, συν. 197, 3.6.1925, σ. 437.

32. Ο ίδιος ο Καφαντάρης, όχι μόνο δεν ενδιαφέρθηκε να υποστηρίξει το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, αλλά δεν παρέλειψε να εκφράσει και την δυσαρέσκειά του για τον "σάλον τον παρασκευαζόμενον εις το ανώτατον εκπαιδευτικόν ίδρυμα διά της μελετωμένης αθρόας των λειτουργών αυτού εκτοπίσεως" (βλ. ΕΣΒ, συν. 86, 19.7.1924, σ. 1085). Όταν πάλι ο Παπαναστασίου τον κατηγόρησε ότι από το κόμμα του προήλθε η ένσταση μη απαρτίας, αντέτεινε πως "Αι ενστάσεις μη απαρτίας οφείλονται εις την ακολασίαν την κυβερνητικήν" (ΕΣΒ, συν. 86, 19.7.1924, σ, 1103).

Σελ. 406
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/407.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

με τόσο ενθουσιασμό κατάργησε τον αναχρονισμό του θρόνου, δεν θεωρούσε επιτακτική την ανάγκη ενός γενικού ανορθωτικού προγράμματος το οποίο θα απάλλασσε τη χώρα από μερικούς ακόμη αναχρονισμούς.33 Ο Βενιζέλος, ο μοναδικός που θα μπορούσε να την πείσει, δεν θέλησε να προτείνει ένα τέτοιο πρόγραμμα όταν κλήθηκε στην πρωθυπουργία, στις αρχές του 1924. Ο Παπαναστασίου τόλμησε, κι έμεινε έκθετος όταν η επίκληση του κομμουνιστικού κινδύνου και της επικείμενης κοινωνικής αναταραχής από τους αντιπάλους του ψύχρανε την εθνοσυνέλευση απέναντι σε κάθε ριζοσπαστικό μέτρο. Και φυσικά, το νέο πανεπιστήμιο σαν τέτοιο θεωρήθηκε.

Έτσι, η ίδρυσή του καθυστέρησε για δύο πολύτιμα χρόνια, το πνεύμα του νοθεύτηκε, κι οπωσδήποτε ο αρχικός πυρήνας των καθηγητών του επιλέχθηκε τελικά με πιο συντηρητικά κριτήρια. Όμως η πρώτη προσπάθεια ήταν πια ένα γεγονός, και μάλιστα πολύ σημαντικό: Το ζήτημα είχε τεθεί επίσημα, και δεν ήταν δυνατό να παραμεριστεί χωρίς μεγάλο κόστος. Στο εξής, οι συζητήσεις δεν θα αφορούσαν την δημιουργία του νέου πανεπιστημίου, που θεωρήθηκε δεδομένη, αλλά την δομή και το πνεύμα του.

3. Ο ΝΟΜΟΣ 3341

Πραγματικά, ο Θ. Σοφούλης, που διαδέχθηκε τον Παπαναστασίου, σύστησε μια κοινοβουλευτική επιτροπή η οποία επεξεργάστηκε το νομοσχέδιο Γληνού και παρουσίασε ένα νέο σχέδιο,34 που τροποποιήθηκε στη συνέχεια

———————

33. Όπως επισημαίνει και ο Δαφνής: "Την επαύριον του δημοψηφίσματος επλαισιούτο (ο Παπαναστασίου) από μίαν μικράν μερίδα που επίστευεν ότι η νέα δημοκρατία έπρεπε να πραγματοποιήσει κοινωνικάς και οικονομικάς μεταρρυθμίσεις, ώστε η μεταβολή να είναι και πολιτικής και κοινωνικοοικονομικής φύσεως. Η μερίς αυτή δεν ήταν αρκετή διά να στηρίξη μίαν κυβέρνησιν. Πολύ ολιγώτερον διά να πραγματοποιήση μεταρρυθμίσεις Η πλειοψηφία των βενιζελικών, αποτελουμένη κατά το πλείστον από συντηρητικά στοιχεία, αν συνήνεσεν, εξ ανάγκης εις την πολιτειακήν μεταβολήν, ήτο αντίθετος προς ριζοσπαστικάς κοινωνικάς και οικονομικάς μεταρρυθμίσεις. Η δε αντιβενιζελική μάζα, παρ' όλον ότι περιελάμβανε πλήθος απηθλιωμένων στοιχείων, διά λόγους συναισθηματικούς ήτο προσηλωμένη εις ηγεσίαν που δεν απέβλεπεν εις εφαρμογήν ριζοσπαστικού κοινωνικού και οικονομικού προγράμματος".

34. Με αυτή την εξέλιξη δεν ήταν άσχετη η πίεση που συνέχισε να ασκεί ο Παπαναστασίου. Μάλιστα, αρχικά φάνηκε ότι θα πετύχαινε πολύ περισσότερα -όταν ανάγκασε τον Σοφούλη να ζητήσει από την Δ' Συντακτική την εξουσιοδότηση να ιδρυθεί το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης με Νομοθετικό Διάταγμα, στη διάρκεια του καλοκαιριού του 1924 (ΕΣΒ, συν. 87, 30.7.1924, σ. 1152, 1156, 1157). Έτσι, τον ίδιο Αύγουστο ο υπουργός Παιδείας Βελλιανίτης ανακοίνωσε ότι δεν θα αργούσε να καταρτισθεί στην οριστική του μορφή ο οργανισμός. Εξειδικεύοντας, δήλωσε ότι αρχικά θα λειτουργούσε όχι η Φιλοσοφική αλλά τα τμήματα Κτηνιατρικής, Φυτοπαθολογικής, Γεωπονίας, Φυσικής και Χημείας, ώστε να αναπτυχθούν οι πλουτοπαραγωγικές πηγές της Μακεδονίας (βλ. Ριζοσπάστης, 2.8.1924).

Σελ. 407
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/408.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

από μια επιτροπή του Υπουργείου Παιδείας. Αυτό εμπλουτίστηκε με ορισμένες τροπολογίες της συγκλήτου του Αθήνησι, και με την κριτική τους από το Υπουργείο Παιδείας.35 Το τελικό αποτέλεσμα κατατέθηκε στην εθνοσυνέλευση και συζητήθηκε τον Ιούνιο του 1925, λίγο πριν την ανατροπή της κυβέρνησης Μιχαλακόπουλου από τον Πάγκαλο. Όμως ο υπουργός Παιδείας εκείνη την εποχή, Ι. Μανέτας, φρόντισε ευθύς εξαρχής να αφήσει έκθετο τούτο το πολύ αμφίβολης πατρότητας νομοσχέδιο. Ίσως να αποδεικνυόταν το ίδιο θνησιγενές με το προηγούμενο, αν ο Σκεύος Ζερβός,36 επικεφαλής της κοινοβουλευτικής επιτροπής, δεν αναλάμβανε με πάθος να εκμαιεύσει τη συναίνεση της Δ' Συντακτικής.

Ο νέος οργανισμός πρόβλεπε 24 διαφορετικά πτυχία, απέναντι στα 9 του Πανεπιστημίου Αθηνών. Η Φιλοσοφική Σχολή, εκτός από τα πέντε πτυχία του σχεδίου Γληνού θα έδινε κι έξη πτυχία ξένων γλωσσών και φιλολογιών: Γαλλικής, Αγγλικής, Γερμανικής, Ιταλικής, Βαλκανικών37 κι Ανατολικών Γλωσσών και Φιλολογιών. Η Νομική θα έδινε και πτυχίο Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών, ενώ η Φυσικομαθηματική και η Ιατρική θα είχαν τις ίδιες περίπου έντεκα ειδικότητες που ανέφερε το προηγούμενο νομοσχέδιο, αλλά θα τις μοιραζόταν διαφορετικά μεταξύ τους.38

Το μεγάλο φάσμα των επιστημών που κάλυπταν τα πτυχία, και η εξειδίκευσή τους, δημιουργούσαν πολύ καλές προϋποθέσεις. Οι θετικές σχολές θα μπορούσαν να προετοιμάσουν αληθινούς επιστήμονες, ενώ από την Νομική θα έβγαιναν δικηγόροι και δημόσιοι υπάλληλοι με ικανή παιδεία και νέα νοοτροπία. Όμως οι ριζοσπαστικές καινοτομίες αφορούσαν τη Φιλοσοφική. Αν

———————

35. Όπως τα περιγράφει στη Συνέλευση ο Μανέτας. Βλ. ΕΣΒ, συν. 197, 3.6.1925, σ. 444, και μια λίγο διαφορετική αφήγηση του Γόντικα στο "Αρχείον της Βουλής", Περ. Β', συν. Α', 1928, σ. 1104.

36. Επιφανής γιατρός και ιδιοσυγκρασιακός δημεγέρτης, γνωστός για τις ακραίες δημοκρατικές διαθέσεις του (προπολεμικά).

37. Αξίζει να σημειωθεί ότι και τα νομοσχέδια Αλεξανδρή, το 1911, πρόβλεπαν τη σύσταση μιας έδρας της Αλβανικής, στα πλαίσια της ευρύτερης προσπάθειας προσεταιρισμού των Αλβανών από τη διπλωματία των Φιλελευθέρων. Βλ. και Ευταξίας, ό.π., σ. 21, για μερικά σχόλια. Για το σκεπτικό της κατάργησης αυτού του τμήματος το 1931, βλ. την αγόρευση του Σ. Παπαβασιλείου, ΕΣΓ, συν. 100, 23.6.1931, σ. 1207 επ.

38. Ως εξής: Η Φυσικομαθηματική θα συμπεριλάμβανε τα τμήματα Μαθηματικό και Φυσικό, και Γεωργικών Επιστημών, που άρχισαν να λειτουργούν το 1928-9, Βιομηχανικής Χημείας, Φαρμακευτικής, Ηλεκτρολογίας, και τέλος το Δασολογίας, που δεν ήταν παρά η Δασολογική Σχολή η οποία μεταφέρθηκε από την Αθήνα στη Θεσσαλονίκη το 1927. Η Ιατρική Σχολή θα είχε τα τμήματα Ιατρικής, Υγιεινολογίας και Μικροβιολογίας, Οδοντιατρικής και Κτηνιατρικής. Το μόνο από αυτά που λειτούργησε εγκαίρως, της Κτηνιατρικής, μεταφέρθηκε το 1929-30 στην Φυσικομαθηματική Σχολή (βλ. Α. Παπαπάνου, Χρονικό-Ιστορία της ανώτατής μας εκπαίδευσης, Αθήνα, 1970, σελ. 234 επ.

Σελ. 408
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/409.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

οι άλλες σχολές φιλοδοξούσαν να δημιουργήσουν νέες παραδόσεις στην επιστήμη, την οικονομία και τη διοίκηση της χώρας, η Φιλοσοφική θα έδειχνε στους Έλληνες έναν νέο τρόπο για να βλέπουν την παράδοσή τους, εγκαταλείποντας τα συντρίμμια της Μεγάλης Ιδέας και παραμερίζοντας τον πατροπαράδοτο αυτάρεσκο επαρχιωτισμό τους. Θα ενίσχυε την οικοδόμηση μιας ιδεολογίας του "Νεοελληνικού Πολιτισμού",39 με προοδευτικό περιεχόμενο και γνώση των πολιτισμών άλλων λαών (αντίθετα από τις ποιμενικές ουτοπίες τύπου Ι. Δραγούμη που ήταν του συρμού τότε). Έτσι, τα τμήματα της Μέσης και Νεώτερης Ελληνικής Φιλολογίας, Ιστορίας, Αρχαιολογίας, θα φώτιζαν παραγνωρισμένες όψεις κι εποχές της ελληνικής ιστορίας. Μέσα από τις ευρωπαϊκές γλώσσες και φιλολογίες θα γνώριζε η χώρα το κέντρο του σύγχρονου κόσμου. Το τμήμα των Βαλκανικών Γλωσσών θα την έφερνε σε επαφή με τους γείτονές της, ενώ οι Ανατολικές Γλώσσες και Φιλολογίες, εκτός από το πολιτιστικό ενδιαφέρον τους, θα διευκόλυναν την ελληνική διείσδυση στον κόσμο των τότε αποικιών. Τέλος, το τμήμα Φιλοσοφίας και Παιδαγωγικής θα αναλάμβανε να μεταμορφώσει την εκπαίδευση.40

Για να κατοχυρωθεί το δημοκρατικό πνεύμα του Πανεπιστημίου, σε ανώτατο διοικητικό όργανό του αναγορεύθηκε η Γενική Συνέλευση των Καθηγητών, από την οποία δεν αποκλείσθηκαν οι έκτακτοι. Οι ίδιες οι Σχολές είχαν αποκλειστική αρμοδιότητα για τον καθορισμό των νέων εδρών και την εκλογή των καθηγητών.41

Επίσης, τρεις μεγάλες καινοτομίες θεσπίσθηκαν σε σχέση με τη διάρθρωση του διδακτικού προσωπικού: Πρώτη, ότι ο υπουργός Παιδείας αποκτούσε τη δυνατότητα να μετακαλεί σαν τακτικούς καθηγητές έλληνες ή ξένους καθηγητές από το εξωτερικό, πράγμα που θα είχε ευεργετικά αποτελέσματα στο επίπεδο και την ενημερότητα των σπουδών. Δεύτερη, η απόρριψη του θεσμού των προσωρινών καθηγητών, παράλληλα με τη μισθοδοσία ενός αριθμού υφηγητών. Έτσι, εκτός από τους τακτικούς θα υπήρχαν έκτακτοι καθηγητές, σε αυτοτελείς ή επικουρικές έδρες, και υφηγητές, έμμισθοι ή άμισθοι, που θα αποτελούσαν το "φυτώριον νέων καθηγητών". Τρίτη καινοτομία ήταν η δυνατότητα εκλογής καθηγητών που δεν είχαν διδακτορικό δίπλωμα, εφόσον

———————

39. Βλ. και Μ. Τριανταφυλλίδης, Χαιρετισμός στους νέους του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, 1928, σ. 24 επ.

40. Η προτεραιότητα που έδωσε τότε το κίνημα του εκπαιδευτικού δημοτικισμού στην μόρφωση των εκπαιδευτικών, και ο ρόλος που έπαιζε η Φιλοσοφική του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης στο σχέδιό του, αναλύονται πολύ καλά από τον Ν.Π. Τερζή, ό.π.

41. Βλ. Ν. 3341, άρθρα 6, 7. Όμως στον νόμο δεν ορίζεται ποιοι αποτελούν την "Σχολή". Αν κρίνουμε από το γενικότερο πνεύμα του, θα πρέπει να συμπεριλαμβάνονται σε αυτήν και οι έκτακτοι καθηγητές.

Σελ. 409
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/410.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

συντρέχαν ορισμένες άλλες προϋποθέσεις. Αυτή ακριβώς συνάντησε τις πιο έντονες αντιδράσεις, με το πρόσχημα πως θα οδηγούσε στην καταρράκωση του κύρους του Πανεπιστημίου. Στην πραγματικότητα, το ζήτημα ήταν αν θα διαιωνιζόταν ή όχι ο έλεγχος της ανώτατης εκπαίδευσης από τους κύκλους του Πανεπιστημίου Αθηνών που μονοπωλούσαν ως τότε την παραγωγή διδακτορικών στην Ελλάδα. Επιπλέον, οι συντηρητικοί ήθελαν να προασπίσουν τον ρόλο του διδακτορικού σαν ταξικού φραγμού, ώστε να αντισταθμιστεί η μεταπολεμική άλωση του Πανεπιστημίου από τα κατώτερα στρώματα.

Με τις τρεις αυτές καινοτομίες, το νέο πανεπιστήμιο θα μπορούσε να διαλέξει αξιόλογους δασκάλους, ανάμεσα σε έναν ικανοποιητικό αριθμό υποψηφίων. Όσο για το πρόβλημα του αρχικού καθορισμού των εδρών και των καθηγητών, η Επιτροπή Ζερβού προτίμησε να μην εμπιστευθεί τη λύση του σε άλλους, και ζήτησε να ανατεθεί στην ίδια η ευθύνη για τις σχετικές διαδικασίες.

Τέλος, πολύ σημαντικοί ήταν οι πόροι με τους οποίους θα προικιζόταν ο θεσμός: Τουλάχιστον 25 εκατομμύρια δραχμές θα παραχωρούνταν από το κράτος την πρώτη πενταετία. Όμως το πανεπιστήμιο θα εισέπραττε αυτοδίκαια, εκτός από τα δίδακτρα και τα εξέταστρα των φοιτητών, κι ένα ποσοστό των εισπράξεων του λιμανιού της πόλης,42 καθώς και τα δύο τρίτα των εσόδων της επί τουρκοκρατίας Ελληνικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης.

Ο νέος οργανισμός ψηφίστηκε δύσκολα, στις 6 Ιουνίου 1926, έπειτα από μια έντονη και μαραθώνια συζήτηση.43 Όμως από τους είκοσι τρεις συνολικά πληρεξουσίους που μίλησαν, μόνον οι τρεις έδωσαν τις αιτίες για τις οποίες υποστήριζαν το νομοσχέδιο, και κανείς για το αντίθετο. Δηλαδή, μετά από ένα χρόνο παρασκηνιακών συγκρούσεων, η μια από τις δύο μερίδες, και μάλιστα εκείνη που διακήρυσσε την ακαδημαϊκή επάρκεια του υπαρκτού πανεπιστημίου και κατ' επέκταση της δικής της μόρφωσης, δεν είχε αρθρώσει κάποια γενικά καταληπτή επιχειρηματολογία για να υποστηρίξει τις θέσεις της. Το πράγμα δεν ήταν ανεξήγητο: Στην πραγματικότητα όχι μόνον αδυνατούσε αλλά και δεν ήθελε, δεν ενδιαφερόταν να κάνει κάτι τέτοιο. Η ίδια η λογική της, δεν το επέτρεπε. Αντίθετα, προσπαθούσε να χρησιμοποιήσει τη γλώσσα της αυθεντίας, που της φαινόταν αυτονόητη. Δυστυχώς, όμως, αυτή η αυθεντία της είχε καταρριφθεί πριν ακόμη από την ίδρυση του νέου Πανεπιστημίου, που απειλούσε να την ενταφιάσει και τυπικά. Κατά τα λοιπά, για την στάση αυτής της μερίδας στη συζήτηση, ίσχυε κάτι που είχε πει σε ανύποπτο χρόνο

———————

42. Θα επιβαλλόταν υπέρ του Πανεπιστημίου ένα τέλος 3% πάνω στην αξία των εισαγόμενων εμπορευμάτων.

43. ΕΣΒ, συν. 197, 6 6 1925, σ. 437 επ.

Σελ. 410
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/411.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ο Σκληρός για τους συντηρητικούς: "Να σταθούν στο επίπεδό του (του αντιπάλου τους) δεν μπορούν, να πάρουν την άποψή του τους είναι αδύνατο, το ρίχνουν λοιπόν σε μικρολογίες, σοφιστείες, στρεβλώσεις, παίρνοντας αυθαίρετα κομμάτια μόνο από το σύστημα του αντιπάλου τους και δίνοντάς τους δικό τους, αυθαίρετο φωτισμό, ή στο τέλος ξεχύνοντας την αδυναμία τους σε προσωπικές προσβολές και ύβρεις...".44

Το πιο ολοκληρωμένο σκεπτικό από την άλλη πλευρά παρουσίασε ο Ζερβός, με το ιδιοσυγκρασιακό στυλ του: εθνική ενσωμάτωση και διεθνές γόητρο· συγκέντρωση στην Ελλάδα του ομογενούς επιστημονικού δυναμικού, εκσυγχρονισμός και άμιλλα ανάμεσα στα δύο πανεπιστήμια· αλλά κυρίως, το νέο Πανεπιστήμιο έπρεπε να αντισταθμίσει τις αδυναμίες του Αθήνησι (πληθώρα σπουδαστών απέναντι σε ελάχιστους καθηγητές και κτήρια, ατελής μόρφωση κι ελλιπής επιστημονικός ζήλος διδασκόντων τε και διδασκομένων, ανυπαρξία έρευνας κλπ. ).

Τον ακολούθησε στο βήμα ο μετέπειτα υπουργός Παιδείας Χατζηκυριακού. Η αγόρευσή του έσφυζε από εθνικό παλμό κι έβριθε από καλολογικά στοιχεία, αλλά δυστυχώς στερούνταν ουσιαστικού περιεχομένου: ο συμπαθής μακεδόνας είχε μια μάλλον μονοδιάστατη λογική, σε σύγκριση με κείνη των συντακτών του νομοσχεδίου. Πάντως σημασία έχει ότι το υποστήριξε, τόσο σε αυτή την περίπτωση όσο και σε μια άλλη, ιδιαίτερα κρίσιμη, λίγους μήνες αργότερα. Έπειτα από αυτόν, δεν παρέλειψε να εμφανισθεί ο ειδικός περί τα εκπαιδευτικά και περί πολλά άλλα θέματα Φραγκούδης,45 ο οποίος επέμεινε στην ανάγκη εγκατάστασης ενός εθνικού φάρου στην Μακεδονία.

Η συζήτηση, από την οποία απουσίαζαν οι αρχηγοί των κομμάτων, δεν έθιξε τα ουσιαστικά ζητήματα. Περιστράφηκε γύρω από την επίσπευση της λειτουργίας των σχολών και την απόπειρα του υπουργού Παιδείας Μανέτα να παρεισαγάγει μια τροπολογία με την οποία θα αναμειγνυόταν στα της οργάνωσης του Πανεπιστημίου και το Εκκλησιαστικό Τμήμα του υπουργείου του.

———————

44. Γ. Σκληρός, Έργα, σ. 388

45. Ο Γ. Φραγκούδης πρωτοστάτησε αργότερα και στην ίδρυση του συντηρητικού σωματείου "Εκπαιδευτική Αναγέννησις", καθώς και της Παντείου Α.Σ.Π.Ε., ενώ επί Παπαναστασίου είχε προτείνει να ιδρυθεί ένα Ανώτατο Πολυτεχνείο στη θέση του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, αλλά στη συνέχεια άλλαξε γνώμη (βλ ΕΣΒ, συν. 87, 70.3.1924, σ. 1156). Αξίζει να σημειώσουμε ότι από την άποψη της πολιτικής τοποθέτησης, η τριάδα Ζερβού-Χατζηκυριακού-Φραγκούδη βρισκόταν στο άλλο άκρο του Κ.Φ. από την Δημοκρατική Ένωση, και ούτε είχε κάποια εσωτερική ομοιογένεια: Ο Φραγκούδης ήταν φασίζων, ο Σκεύος Ζερβός συντηρητικός Φιλελεύθερος και ο Χατζηκυριακού ανήκε στη λεγόμενη ομάδα των Μακεδόνων. Όμως συνδετικό κρίκο αποτελούσε η καταγωγή τους: κανείς τους δεν καταγόταν από το Παλαιό Βασίλειο, ενώ από τους τρεις, οι δύο ανήκαν στους αλύτρωτους (ο Φραγκούδης ήταν Κύπριος, και ο Ζερβός Δωδεκανήσιος).

Σελ. 411
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/412.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Όμως την απασχόλησε ακόμη περισσότερο το ζήτημα των καθηγητών χωρίς διδακτορικό, πάνω στο οποίο τοποθετήθηκαν όλοι σχεδόν οι ομιλητές. Τελικά, το νομοσχέδιο ψηφίστηκε χωρίς να γίνουν αλλαγές.

Από αυτή την έκβαση των πραγμάτων φαίνεται ότι δυσαρεστήθηκε ο Μανέτας, και αρνήθηκε να το υπογράψει ως τις 14 Ιουνίου, οπότε και παραιτήθηκε. Έτσι, το υιοθέτησε ο διάδοχός του, Σπυρίδης, την ίδια μέρα που ορκίστηκε, και το έστειλε αμέσως για προσυπογραφή στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κουντουριώτη. Όμως η κυβέρνηση Μιχαλακόπουλου έπεσε στο μεταξύ, και ήταν ένας τρίτος υπουργός Παιδείας, ο Χατζηκυριακού, του Πάγκαλου, που το έστειλε για να δημοσιευτεί στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως.46. Μετά από πολλές περιπέτειες, η ίδρυση του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης είχε πια νομοθετηθεί.47

4. ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΑΙ ΟΙ ΣΤΡΑΤΗΓΟΙ

Όμως ήταν στ' αλήθεια δυνατό, ένα τέτοιο θέμα να λήξει τόσο ομαλά και άδοξα, με την απλή δημοσίευση ενός νόμου; Τα πολιτικά έθιμα της εποχής δεν άφηναν περιθώρια για μια τέτοια περίπτωση...

Η επόμενη επέμβαση καταγράφηκε στο ενεργητικό του Πάγκαλου, ο οποίος φρόντισε, μόλις του δόθηκε η ευκαιρία, να τροποποιήσει τον νόμο με σκοπό να διαλέξει μόνος του τις έδρες και τους καθηγητές.48 Όμως δεν άργησε

———————

46. Με αριθμό νόμου 3341. Όμως η εφαρμογή του βραχυκυκλώθηκε πρώτα-πρώτα από τον διάδοχο του Χατζηκυριακού στο υπουργείο Παιδείας, Ι. Τσιριμώκο. Για τις περιπέτειες της δημοσίευσης του νόμου, βλέπε και Κ.Δ. Κυριαζόπουλος, Τα πενήντα χρόνια του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, 1926-1976, Θεσσαλονίκη 1976, σ. 46.

47 Την ίδια εποχή οι Ιταλοί επιχείρησαν να δημιουργήσουν ένα δικό τους πανεπιστήμιο στον ελληνικό χώρο, στη Ρόδο. Θα αποτελούνταν από τρεις σύγχρονες σχολές -Αρχιτεκτονική, Ιατρική, Γεωπονική- και απειλούσε να ανταγωνιστεί σοβαρά όχι μόνο το Πανεπιστήμιο Αθηνών αλλά και τα άλλα δύο πανεπιστήμια της ανατολικής Μεσογείου, το Αμερικανικό και το Γαλλικό (των Ιησουϊτών) της Βηρυττού.

48. Με το Ν.Δ. της 13.2.1926 "Περί τροποποιήσεως του Ν. 3341". Υπουργός Παιδείας ήταν ακόμη ο Ρ. Λιβαθυνόπουλος, πρώην συνεργάτης της Δημοκρατικής Ένωσης και του Εκπαιδευτικού Ομίλου, και από τους πιο ενεργητικούς υποστηρικτές του νέου Πανεπιστημίου. Τον Νοέμβριο του 1925 δήλωνε σχετικά: "Την σημασίαν της ιδρύσεως του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, και μάλιστα όσον το δυνατόν ταχύτερον, συναισθάνεται περισσότερον παντός άλλου η κυβέρνησις, ήτις θα καταβάλη πάσαν δυνατήν προσπάθειαν διά την ταχείαν έναρξιν της λειτουργίας του... Όλα τα απαιτούμενα έξοδα θα καταβληθούν υπό του κράτους...". Σύμφωνα με το σχέδιό του, θα λειτουργούσαν από το 1926 η Φιλοσοφική και η Νομική. Η τελευταία θα είχε δύο τμήματα, Νομικό και Πολιτικών Επιστημών, "όπου θα φοιτήσουν διαδοχικώς άπαντες οι υπάλληλοι του κράτους προς αρτιωτέραν κατάρτισιν αυτών. Εκ των αποφοίτων αυτών θα λαμβάνονται εις το μέλλον οι μέλλοντες να υπηρετήσουν το κράτος. Προς τούτο θα εκδοθή Νομοθετικόν διάταγμα διά του οποίου θα 

Σελ. 412
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/413.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

να ανακαλύψει πως δεν του έκανε ούτε κι ο πολύπαθος οργανισμός, και εν καιρώ τον αντικατέστησε με έναν άλλο, και πολύ διαφορετικό, που υπογραφόταν από τον πέμπτο υπουργό Παιδείας του, Δ. Αιγινήτη. Στο μεσοδιάστημα είχε ερωτοτροπήσει με την πρωτότυπη ιδέα να δημιουργήσει το νέο Πανεπιστήμιο με τη μέθοδο του διπλασιασμού, με την οποία αναπαράγονται ορισμένες πρωτόγονες μορφές ζωής: θα έκοβε στα δύο το Πανεπιστήμιο Αθηνών, και θα έστελνε τη Φιλοσοφική και τη Θεολογική, μαζί με τους καθηγητές τους, στη Θεσσαλονίκη.49 Έτσι και τα έξοδα θα μειωνόταν, πράγμα που ενδιέφερε πρωταρχικά τον ίδιο, και οι Νέες Χώρες θα αποκτούσαν τον εθνικό φάρο τους, πράγμα που θα βελτίωνε την αμφίβολη δημοτικότητά του σε αυτές, και τα καινά δαιμόνια του δημοτικισμού θα εξορκιζόταν οριστικά από το τέμενος των μουσών. Για το τελευταίο θα έπρεπε να τον ευγνωμονεί κυρίως η Φιλοσοφική Σχολή. Προφανώς για να εισπράξει τα συγχαρητήριά της ο Πάγκαλος επισκέφθηκε την Σύγκλητο,50 όπου όμως αντιμετώπισε μια κυριολεκτική ανταρσία των κ. καθηγητών, που δεν έδειξαν ενθουσιασμένοι από την προοπτική της μετακόμισής τους στον βορρά. Χωρίς να διστάσει, δήλωσε την επόμενη μέρα ότι θα τους εξανάγκαζε με κάθε μέσο να πάνε στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, όπως το είχε ονομάσει,51 αλλά μέσα στην ίδια εβδομάδα υποχρεώθηκε να υποχωρήσει.52 Το Αθήνησι, μετά τις δύο δημοκρατικές κυβερνήσεις, είχε κατορθώσει να νικήσει και τη δικτατορία του Πάγκαλου, και με το σχέδιο Αιγινήτη ετοιμάστηκε να πάρει στα χέρια του τον έλεγχο του νέου Πανεπιστημίου.

Η ευκαιρία του δόθηκε όταν ο στρατηγός άρχισε να αναζητά ερείσματα εκτός του Φιλελεύθερου στρατοπέδου, και στράφηκε προς τα αντιβενιζελικά κέντρα εξουσίας. Η προσέγγιση Πάγκαλου και Πανεπιστημίου Αθηνών επισφραγίστηκε με την αποπομπή του Λιβαθυνόπουλου και τον διορισμό του

———————

απαγορεύεται η πρόσληψις υπαλλήλων του κράτους πλην των κεκτημένων δίπλωμα της σχολής αυτής". (Βλ. Έθνος, 30.11.1925.)

49. Φυσικά, είχαμε και το προηγούμενο του Αλεξανδρή το 1911, όταν το Πανεπιστήμιο διαιρέθηκε πλασματικά σε Εθνικό και Καποδιστριακό.

50. Στην πραγματικότητα, ο Πάγκαλος μάλλον ήθελε να εισπράξει συγχαρητήρια για την ανατροπή, με δική του απόφαση, των οικονομιών που είχαν αποφασιστεί, και που θα είχαν σαν αποτέλεσμα η κρατική επιχορήγηση του Πανεπιστημίου Αθηνών να περιοριστεί από 12 σε 3 εκατομμύρια δραχμές. Μια βδομάδα πριν από την επίσκεψη, ανακοινώθηκε ότι το Πανεπιστήμιο θα έπαιρνε τελικά και τα 12 εκατομμύρια. (Βλ. Δημοκρατία, 22.1.1926.) Την ίδια μέρα ήλθε και η κλήση σε απολογία του καθηγητή της φιλολογίας Βέη για την εναρκτήρια διάλεξή του (βλ. ό.π.).

51. Και, μάλιστα, ανέθεσε στον υφυπουργό Εσωτερικών να κάνει αυτή την ανακοίνωση, και όχι στον υπουργό Παιδείας. Βλ. Δημοκρατία, 27.1.1926.

52. Βλ. Δημοκρατία, 1.2.1926. Ταυτόχρονα, ανακοινώθηκε ότι ήταν αδύνατη η λειτουργία του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης τον ίδιο χρόνο. Βλ. ό.π.

Σελ. 413
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/414.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

καθηγητή Αιγινήτη σαν υπουργού Παιδείας, στις 6 Μαρτίου 1926. Με αυτό το χειρισμό ο δικτάτορας αποκτούσε την υποστήριξη ενός από τους πιο αποκλειστικούς θεσμούς, μιας ηγετικής ελίτ πάντα έτοιμης να μυκτηρίσει τα λαϊκιστικά μέτρα και την ταπεινή καταγωγή του. Από την πλευρά του, το Πανεπιστήμιο έπαιρνε στα χέρια του τον έλεγχο της εκπαιδευτικής πολιτικής, ακριβώς τη στιγμή που το ίδιο βρισκόταν στο ναδίρ της δημοτικότητάς του ανάμεσα στους εκσυγχρονιστικούς κύκλους. Όμως η συμμαχία αυτή δεν βασιζόταν μόνο στην πολιτική συγκυρία. Η προτίμηση του Πάγκαλου για τις αυταρχικές λύσεις και η εν γένει οπισθοδρομικότητά του, που πήγαιναν χέρι-χέρι με την ανικανότητά του να συλλάβει ένα συνολικό και μακροπρόθεσμο κοινωνικό σχέδιο, ήταν οι ακρογωνιαίοι λίθοι μιας πολιτικής φιλοσοφίας αντίθετης από κείνη των συντακτών του Ν. 3341, αλλά παραπλήσιας, ως προς την ουσία, με αυτή που κυριαρχούσε στο Αθήνησι.

Σκοπός του Αιγινήτη δεν ήταν να καταργήσει ένα πανεπιστήμιο που η λειτουργία του είχε ήδη νομοθετηθεί. Αντίθετα, επιχείρησε να δημιουργήσει το ταχύτερο δυνατό το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, ώστε να οικειοποιηθεί ένα πάγιο αίτημα της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, να ικανοποιήσει την ματαιοδοξία μάλλον παρά τις ανάγκες των Νέων Χωρών, αλλά κυρίως να συντηρήσει την κρατούσα κατάσταση στην ανώτατη εκπαίδευση, και να την θωρακίσει δημιουργώντας ένα κακέκτυπο του υπαρκτού πανεπιστημίου απόλυτα εξαρτημένο από το τελευταίο.

Με το σχέδιό του,53 ο προηγούμενος οργανισμός διαγραφόταν σαν να μην είχε υπάρξει ποτέ. Το δεύτερο πανεπιστήμιο θα λειτουργούσε σύμφωνα με τον γνωστό μας οργανισμό του Αθήνησι, του 1922. Η διοίκηση θα αποτελούσε αρμοδιότητα του Πρύτανη, της Συγκλήτου και του Γενικού Γραμματέα, ενώ η Γενική Συνέλευση καταργούνταν. Η νεοϊδρυμένη Ακαδημία Αθηνών σε συνεργασία με το Υπουργείο Παιδείας θα έπαιρναν ορισμένες σημαντικές μεταβατικές αποφάσεις, όπως για τον ορισμό των εδρών, την διοργάνωση των παραρτημάτων κλπ., ενώ για τον διορισμό των πρώτων καθηγητών θα αποφάσιζαν η Ακαδημία και το Πανεπιστήμιο Αθηνών. Ειδικά οι πρώτοι καθηγητές και ο Κοσμήτορας της Φιλοσοφικής, που θα άρχιζε να λειτουργεί από τον ίδιο χρόνο, θα οριζόταν απευθείας από το Υπουργείο Παιδείας.51 Η σχολή αυτή θα είχε 25 συνολικά έδρες, και θα έδινε μόνο τρία πτυχία ―Φιλολογικό-

———————

53. Που νομοθετήθηκε με το Ν.Δ. της 12.6.1926 "Περί ιδρύσεως Πανεπιστημίου εν Θεσσαλονίκη".

54. Ακόμη, ο υπουργός Παιδείας είχε δικαίωμα να μετακαλεί καθηγητές ξένων πανεπιστημίων ή να αποσπά καθηγητές του Αθηνών στην Θεσσαλονίκη. Τέλος, οι πόροι του Πανεπιστημίου ορίζονταν όπως και στον Ν. 3341.

Σελ. 414
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/415.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Φιλοσοφικό, Ιστορικό-Αρχαιολογικό και Ξένων Γλωσσών.55 Με άλλα λόγια, και στο ζήτημα της ειδίκευσης η σχολή θα προσαρμοζόταν σε όσα ίσχυαν στην Αθήνα. Φυσικά, το ίδιο θα συνέβαινε και στο ζήτημα της γλώσσας -φρόντισε ειδικά γι' αυτό ο εκλεκτός του Πάγκαλου Πρύτανης Χατζηδάκις, που πρόφθασε να ορίσει δέκα καθηγητές,56 σε συνεργασία με τον τελευταίο υπουργό Παιδείας της δικτατορίας, τον Γ. Πωπ.57

Όμως χάρη σε μια ευτυχή πολιτική σύμπτωση, οι ρυθμίσεις που σφράγισαν τελικά τη γέννηση του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης ήταν προϊόντα της μεταβατικής κι αβέβαιης εποχής που μεσολάβησε ανάμεσα στην πτώση της δικτατορίας και τον σχηματισμό της Οικουμενικής Κυβέρνησης. Έτσι, οι λύσεις στα τρία κρίσιμα θέματα ―του οργανισμού, του πρώτου καθηγητικού πυρήνα και του αν θα άρχιζε αμέσως η λειτουργία της Φιλοσοφικής Σχολής― δόθηκαν το φθινόπωρο του 1926.

Ο πρώτος υπουργός Παιδείας του Κονδύλη, Α. Παπάς, αφού καθαίρεσε με μια συνοπτική διαδικασία όλους τους καθηγητές που είχαν διοριστεί επί Πάγκαλου,58 δεν θέλησε να αναλάβει την ευθύνη της επαναφοράς του οργανισμού Ζερβού και της έναρξης λειτουργίας του Πανεπιστημίου.59 Η στάση του είχε σαν συνέπεια να ενισχυθεί η θέση του ακαταπόνητου Χατζηδάκι, που είχε κινητοποιήσει θεούς και δαίμονες δίνοντας μάχες οπισθοφυλακής μέσα σε ένα μάλλον εχθρικό κλίμα.60 Εκείνος που έκανε αυτά τα δύο αποφασιστικά βήματα, αμέσως μόλις ανέλαβε το Υπουργείο Παιδείας μετά την παραίτηση του Παπά, ήταν ο Γ. Διδάχος.61 Σε αντιστάθμισμα, έδειξε συμβιβαστική διάθεση στο

———————

55. Οι έδρες θα ήταν 21 τακτικές (στις οποίες συμπεριλαμβανόταν και μια της Εβραιολογίας) και 4 έκτακτες. Βλ. Άρθρο. 12.

56. Βλ. Ν.Π. Τερζής, ό.π., όπου αναφέρονται και τα πιθανά ονόματα των δέκα καθηγητών.

57. Βλ. Βραδυνή, 5, 6 και 8.8.1926.

58. Με το Ν.Δ. της 3.9.1926 "Περί οργανισμού του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης". Βλ. επίσης το Ν.Δ. της 13.9.1926 "Περί τροποποιήσεως του Ν.Δ. της 3.9.1926".

59. Αντίθετα, ανέθεσε τις κρίσιμες αποφάσεις σε μια επιτροπή που απάρτιζαν οι Τσούντας, Κουγέας, Λορεντζάτος, Βαρβαρέσσος και Σβώλος. Βλ. Βραδυνή, 2.9.1926.

60 Βλ. και Ν.Π. Τερζής, ό.π., σ. 187, όπου παρατίθενται αποσπάσματα μιας πολύ ενδιαφέρουσας επιστολής του Δελμούζου, που δίνει μια γεύση από τις μηχανορραφίες του Χατζηδάκι.

61. Με το Ν.Δ. της 21.9.1926 "Περί επαναφοράς εις ισχύν του Ν. 3341". Ήδη από τις 18.9 είχε ανακοινωθεί ότι το Πανεπιστήμιο θα λειτουργούσε οπωσδήποτε την ίδια χρονιά, και ότι είχαν γίνει δεκτές 80 αιτήσεις εγγραφής φοιτητών (βλ. Βραδυνή, 19.9.1926). Είχε προηγηθεί η συνεδρίαση, στις 14.9.1926, της δεύτερης επιτροπής για την τροποποίηση του οργανισμού του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και την εκλογή των καθηγητών. Σε αυτή συμμετείχαν, εκτός από τον Διδάχο, και ο Γ. Γ. του υπουργείου Παιδείας Βαχαβιόλος, ο διευθυντής Μέσης και Δημ. Εκπαίδευσης Κακούρος, ο Πρύτανης του Αθήνησι Αιγινήτης και ο Κουγέας (βλ Ριζοσπάστης 15.9 1926).

Σελ. 415
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/416.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ζήτημα, των πρώτων καθηγητών,62 προκρίνοντας τα επιστημονικά κριτήρια από εκείνα των πολιτικών συμπαθειών και των γλωσσικών προτιμήσεων. Διόρισε μια μειοψηφία δημοτικιστών μόνο, ίσως ελπίζοντας ότι το προοδευτικό πνεύμα του Ν. 3341 θα την ενίσχυε στο προσεχές μέλλον.63

Διάφορες μικρότερης σημασίας διαδικασίες ολοκληρώθηκαν με ταχύ ρυθμό, και οι παραδόσεις της Φιλοσοφικής Σχολής άρχισαν στις 14 Νοεμβρίου του 1926.64 Αργότερα, επί Οικουμενικής, δόθηκε η λύση σε ορισμένα ειδικότερα διοικητικά ζητήματα του νέου Πανεπιστημίου,65 ενώ το ιδρυτικό διάταγμα του Διδάχου κυρώθηκε τελικά το 1929.66 Υπουργός Παιδείας του Βενιζέλου δεν ήταν τότε κανένας άλλος παρά ο Γόντικας, ο ίδιος άνθρωπος που τόσο λυσσασμένα είχε πολεμήσει το σχέδιο Γληνού πέντε χρόνια νωρίτερα.67

5. ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΕΣ ΚΑΙ ΠΟΛΕΜΙΟΙ

Οι εξελίξεις που ακολούθησαν στην Φιλοσοφική και ο ρόλος της στον αγώνα του εκπαιδευτικού δημοτικισμού, η ίδρυση των άλλων σχολών και η κατάργηση του οργανισμού Ζερβού, δεν αποτελούν μέρος της ιστορίας μας.68

———————

62. Η τρίτη επιτροπή, που τους επέλεξε, αποτελούνταν από τους καθηγητές της Φιλοσοφικής Τσούντα, Κουγέα, Λορεντζάτο, Μενάρδο και Κεραμόπουλο (βλ. Ριζοσπάστης, 29.9.1926).

63. Ο Δελμούζος, στην επιστολή του που αναφέραμε προηγουμένως (με ημερομηνία 5.11.1926 και παραλήπτη τον Αλ. Ζάννα), τους κρίνει ως εξής: «Τέσσερεις είναι οι καλύτεροι από τους παλιούς που είχε διορίσει ο Πωπ: Χαριτωνίδης, Βογιατζίδης, Παπαδόπουλος, Γρατσιάτος: όλοι τους καθαρευουσιάνοι. Άλλοι τρεις, οι Κυριακίδης, Παπαδάκης, Κοντογιάννης, είναι καθαρευουσιάνοι αλλά φιλελεύθεροι. Τρεις όμως είναι φωτισμένοι δημοτικισταί: οι Τριανταφυλλίδης, Αποστολάκης και Θεοδωρίδης. Μ' αυτούς τους δέκα έρχονται και τρεις απότακτοι: ο Σωτηριάδης, ο θαυμάσιος Τσούντας (δημοτικισταί) και ο Χατζηδάκης. Πρύτανη διόρισαν τον Τσούντα, επειδή είναι ήσυχος, μετρημένος και μακρυά από κάθε γνωσσικό φανατισμό, και έτσι ίσως να μην έρθει ο Χατζηδάκης».

64. Βραδυνή της 15.11.1926.

65. Με υπουργό Παιδείας τον Νικολούδη. Βλ. Ν.Δ. της 12.2.1928 «Περί διοικήσεως του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης».

66. Με τον Ν. 3962 της 18.2.1929.

67. Στην αιτιολογική του έκθεση στο σχετικό σχέδιο νόμου, ο Γόντικας αναφέρθηκε «εις την ορθήν, κατά την ημετέραν γνώμην, απόφασιν να επαναφέρη εις ισχύν τον ψηφισθέντα υπό της Δ' Συντακτικής Συνελεύσεως νόμον 3341». Βλ. «Αρχείον της Βουλής», Περ. Β', Σύνοδος Α', σ. 1104.

68. Η δεύτερη σχολή, η Ν.Ο.Ε., που άρχισε να λειτουργεί από το 1928 έχοντας το τμήμα των Πολιτικών και Οικονομικών Επιστημών μόνο, συνάντησε πολλά προβλήματα εξαιτίας των ενεργειών του αιώνιου Γόντικα (βλ. τα παράπονα του Π. Βιζουκίδη στην Επετηρίδα του 1930 του Παν. Θεσσαλονίκης, σ. V). Το Νομικό της τμήμα άρχισε να λειτουργεί το 1930-1931. Οι πρώτοι καθηγητές της Φυσικομαθηματικής ορίστηκαν επίσης το 1928 από πενταμελή επιτροπή ειδικών της Ακαδημίας, του Πανεπιστημίου Αθηνών

Σελ. 416
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 397
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    Η ΙΔΡΥΣΗ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ:

    ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ

    ΣΠΥΡΟΣ ΜΑΡΚΕΤΟΣ

    1. ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΤΩΝ ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΩΝ

    Η ανάγκη για ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα είχε γίνει αισθητή ήδη από τα τέλη του περασμένου αιώνα, αλλά μέχρι την επαύριο της Μικρασιατικής καταστροφής το Πανεπιστήμιο κάθε άλλο παρά βρέθηκε στο επίκεντρο των συζητήσεων. Το δημοτικό σχολείο συγκέντρωσε το ενδιαφέρον των δημοτικιστών, οι οποίοι τονίζαν την ανάγκη εκσυγχρονισμού του γλωσσικού μέσου και κατά δεύτερο λόγο του περιεχομένου της διδασκαλίας· έτσι πίστευαν ότι μπορούσε να αρτιωθεί ο "Νεοελληνικός Πολιτισμός" μέσα στα όρια του ελληνικού βασιλείου, και να διευκολυνθεί ο αλυτρωτικός αγώνας έξω από αυτά.1 Εξάλλου, η υπερτροφική μέση εκπαίδευση δέχθηκε τις φροντίδες της πολιτείας, κυρίως με τη μορφή αλλεπάλληλων αναλυτικών προγραμμάτων τα οποία δυστυχώς απέτυχαν να θίξουν τους παγιωμένους προσανατολισμούς της.2 Αλλά το Πανεπιστήμιο; Αυτό δεν θεωρούνταν ότι είχε κεφαλαιώδη σημασία για τα εθνικά σχέδια, όπως το δημοτικό, ούτε για τη στελέχωση του κράτους και την κοινωνική άνοδο ενός αξιόλογου αριθμού Ελλήνων, όπως τα δευτεροβάθμια σχολεία.

    Στην πραγματικότητα, με αφορμή ένα τυχαίο γεγονός,3 ένας 

    ———————

    1. Βλ. κυρίως Ρ. Σταυρίδου-Πατρικίου, Δημοτικισμός και κοινωνικό πρόβλημα, Αθήνα, Ερμής, 1976· Γ. Σκληρός, Έργα, επιμ. Λ. Αξελός, Αθήνα, Επικαιρότητα, 1976· Αλ. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, τ. Β', Αθήνα, Ερμής, 1973. Και ακόμα Γ.Χ. Καλογιάννης, Ο Νουμάς και η εποχή του, Αθήνα, Επικαιρότητα, 1984.

    2. Βλ. Αλ. Δημαράς, ό.π.

    3. Τότε, στα πλαίσια μιας προσπάθειας αναμόρφωσης της εκπαίδευσης αλλά και για να ανταποκριθεί στους όρους του περίφημου Κληροδοτήματος Δομπόλη, ο υπουργός Παιδείας του Βενιζέλου Α. Αλεξανδρής διαίρεσε το Πανεπιστήμιο σε Εθνικό και Καποδιστριακό.