Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 539-558 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/539.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Λογοτεχνία, Πολιτική και Ιδεολογία

Παρασκευή 25 Σεπτεμβρίου 1987

Πρωινή συνεδρία

Πρόεδρος: ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ

Σελ. 539
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/540.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 540
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/541.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΡΙΔΕΣ: Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΟΥ Δ. ΒΕΡΝΑΡΔΑΚΗ ΚΑΙ ΤΟΥ Κ. ΚΟΝΤΟΥ

ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΑΡΓΥΡΗΣ

Με δεδομένο τον τίτλο του Συνεδρίου αυτού δεν θα είχε νόημα η εξαντλητική ιστοριογραφική εξακρίβωση των λεπτομερειών της πανεπιστημιακής έριδας του 1867-1868 που έμεινε στην Ιστορία γνωστή σαν "Βερναρδακικά" από το όνομα του Δ.Ν. Βερναρδάκη (1833-1907), καθηγητή τότε της Γενικής Ιστορίας και Φιλολογίας στο Εθνικό Πανεπιστήμιο.

Η ανίχνευση των ιδεολογικών και πολιτικών λόγων οι οποίοι περιβάλλουν την έριδα αυτή και την συνδέουν με τις κατευθύνσεις της πανεπιστημιακής διδασκαλίας στους τομείς της Ιστορίας και Φιλολογίας, είναι το ζητούμενο της παρούσας έρευνας.

Η φοιτητική αναταραχή του 1840, την οποία προκάλεσε η κίνηση της "Φιλορθοδόξου Εταιρίας", η απήχηση των Φεβρουαριανών γεγονότων της Γαλλίας (1848), τα "Μανουσιακά" του ίδιου χρόνου, "τα Αιγινήτεια" (1855), η υπόθεση Αλ. Ρ. Ραγκαβή (1857), τα "Σκιαδικά" (1859), η βίαιη διαμάχη Ν. Σαριπόλου-φοιτητών (1862), καθώς και τα "Βερναρδακικά", δεν περιορίζονται στα όρια της πανεπιστημιακής κοινότητας.1 Απασχόλησαν έντονα τη νεοσύστατη ελληνική κοινωνία, κυρίως στα μέσα του 19ου αι., ακριβώς επειδή οι διαμάχες οι όποιες ταλαιπώρησαν ή ζωογόνησαν το Πανεπιστήμιο, "προέρχονται το μεν εκ φρονημάτων επιστημονικών εναντίων το δε εκ πολιτικών κομμάτων".2

———————

1. Βλ. Τα κατά την εορτήν της Πεντηκονταετηρίδας του εθνικού Πανεπιστημίου εκδιδόμενα, Γεωργίου Καραμήτσα Πρυτανείας τω 1886-1887, Αθήνα 1887. Επίσης Ιωάννης Πανταζίδης, Χρονικόν της πρώτης πεντηκονταετίας τον ελληνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1889· Δ. Α. Δ.[ημητριάδης], "Φοιτητικαί Ταραχαί", Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια (Πυρσού), τ. 24, 1934, σ. 102.

2. Τα κατά την εορτήν της πεντηκονταετηρίδος..., σ. 54-55: "...εφάνησαν σημεία τινά

Σελ. 541
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/542.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Οι πανεπιστημιακές αναταραχές που ενδεικτικά αναφέραμε, έχουν δύο κοινά χαρακτηριστικά: τη φοιτητική συμμετοχή και τις περισσότερο ή λιγότερο ορατές ιδεολογικο-πολιτικές διαστάσεις. Χρήσιμη είναι, εδώ, η μνεία μερικών μη πανεπιστημιακών ερίδων· διαδραματίζονται πριν και κατά την διάρκεια των πανεπιστημιακών, καταγράφονται ως φιλολογικές και εμφανίζονται υπό την μορφή ζεύγους "εριζόντων" λογίων. Έτσι κατά καιρούς "ήρισαν":

"Ευγένιος Βούλγαρις κατά Μπαλάνου

Πάλαι μεν Κοδρικάς κατά Κοραή και τανάπαλιν

Ι. Ρίζος Νερουλός κατά Κοραή

Νεόφυτος Δούκας κατά Κοραή

Ν. Δάρβαρις κατά Κοραή

Γερμανός ή Κ. Οικονόμος κατά Θ. Φαρμακίδου και τανάπαλιν

Α. Κοραής κατά Ανθίμου Πατριάρχου

Θ. Φαρμακίδης κατά Οικονόμου

Θ. Φαρμακίδης κατά Γ. Κωζάκη Τυπάλδου

Θ. Φαρμακίδης κατά Μισαήλ Αποστολίδου

Π. Ρύσιος κατά Γ. Χρυσοβέργη και τανάπαλιν

Αλ. Ραγκαβής κατά Σιμωνίδου

Ν.Ι. Σαρίπολος κατά Κ.Ν. Κωστή

Στέφανος Κουμανούδης κατά Σιμωνίδου

Στέφανος Κουμανούδης κατά Σκαρλάτου Βυζαντίου και τανάπαλιν

Στέφανος Κουμανούδης κατά Κλεάνθους και τανάπαλιν

Εμ. Ροΐδης κατά Α. Βλάχου και τανάπαλιν

Δημήτριος Βερναρδάκης κατά Κόντου και τανάπαλιν

Ευθυβούλης κατά Φαρμακίδου, κτ.λ. κ.τλ."3

Υπό το πρίσμα των τωρινών ιδεολογικών κριτηρίων, οι διαμάχες Κοδρικά-Κοραή, Ρίζου Νερουλού-Κοραή, Νεοφ. Δούκα-Κοραή, τοποθετούνται μέσα σε πιο σαφή ιδεολογικά πλαίσια, ενώ μεγάλο μέρος των ερίδων των μέσων του 19ου αι. και αργότερα, χαρακτηρίζονται απλά ως φιλολογικές, αποβάλλοντας, έτσι, οποιαδήποτε ιδεολογική διάσταση.

Οι πρώτες βρίσκονται στην εξέλιξη του ελληνικού διαφωτισμού, οι δεύτερες στη φάση της ύφεσής του. Ειδικότερα, οι φιλολογικές διενέξεις οι οποίες χρωματίζουν τη λογιοσύνη του περασμένου αιώνα, αναπαράγουν τα ιδεολογήματα και τους προσανατολισμούς του αρτισύστατου κράτους: ελληνική γλώσσα

———————

αντιδράσεως κατά της Κυβερνήσεως, διότι πολλοί των καθηγητών μετείχαν των πολιτικών το μεν ως αποτελούντες ουσιώδες μέρος της ολιγαρίθμου τότε τάξεως των λογίων, το δε ως υποστηρίζοντες την ισχυράν δημοσιογραφίαν".

3. Μέρος των ερίδων αναγράφονται σε κατάλογο του Στέφ. Κουμανούδη, καταχωρημένο σήμερα στο φακ. 29 του Αρχείου Κουμανούδη (Τμήμα Χειρογράφων της Εθνικής Βιβλιοθήκης). Βλ. Γεώργιος Ανδρ. Χριστοδούλου, Κωνσταντίνος Κόντος (1834-1905), Αθήνα 1979, σ. 43 (σημ. 22), σ. 71-72 (σημ. 105).

Σελ. 542
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/543.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

και ελληνική ιστορία, ιστορισμός και γλωσσικός εξαρχαϊσμός, χρεώνονται την ιστορική νομιμοποίηση του έθνους και της κρατικής του υπόστασης. Έτσι, η συντηρητική καλλιέργεια των "μόνιμων" συστατικών του έθνους θα υποκαταστήσει τη "θεωρία της προόδου" και η πνευματική ζωή, οι αντιθέσεις και οι συγκρούσεις, εξαντλούνται μέσα στα άθικτα όρια της εθνικής ύλης, η οποία ούτε αμφισβητείται ούτε εξελίσσεται, αλλά βαθμιαία ανακαλύπτεται και αποκαθίσταται.

Παράγωγα της ιδεολογίας αυτής, οι περισσότερες από τις φιλολογικές έριδες, θα λειτουργήσουν ως στοιχεία συντηρητικά του κυρίαρχου φορμαλισμού. Ελάχιστες από αυτές θα υπερβούν το στενά φιλολογικό ή προσωπικό επίπεδο αποκτώντας κάποιες ουσιώδεις ιδεολογικές διαστάσεις. Στις τελευταίες ανήκει και η περίπτωση του Δ. Ν. Βερναρδάκη.

Η επισκόπηση της έριδας του 1867-1868 καλύπτει τέσσερις στόχους: α) την αποδέσμευση των ιδεολογικών στοιχείων της φιλολογικής διαμάχης στην οποία αναμιγνύονται τα ονόματα του Θεαγένους Λιβαδά-Διονυσίου Θερειανού, συντακτών της τεργεσταίας Κλειούς και των καθηγητών Δ. Βερναρδάκη, Κ. Κόντου και Α. Γενναδίου· β) τη συσχέτισή της με τις πολιτικές απόψεις της πανεπιστημιακής λογιοσύνης· γ) την ανίχνευση των σχέσεων της πολιτικής εξουσίας με το Πανεπιστήμιο· ο) τη συνάρτηση της συμμετοχής των φοιτητών στην έριδα με την ανάμιξή τους στις εκδηλώσεις εναντίον του "Υπουργείου" Βούλγαρη.

Αν και μέχρι την αποχώρηση του Βερναρδάκη από το Πανεπιστήμιο (Αύγουστος 1869)4 δεν έχουμε ολοκληρωμένα εκπεφρασμένες τις ιδεολογικοπολιτικές του απόψεις, εν τούτοις, από επιστολές και δημοσιεύματα της περιόδου 1858-1869 (προλεγόμενα "Μαρίας Δοξαπατρή",5 Πρόλογος "Κυψελιδών",6 "Λόγος Εισιτήριος",7 "Ελληνική Γραμματική",8 Α' Τόμος 

———————

4. Ο Δ.Ν.Β. διορίζεται έκτακτος καθηγητής της Γενικής Ιστορίας και Φιλολογίας στις 11 Ιουν. 1861. Γίνεται τακτικός στις 27 Σεπτ. 1865. Υποβάλλει την παραίτησή του στις 27 Αυγ. 1869 (η ημερομηνία αναφέρεται σε επιστολή προς τον αδελφό του Αθανάσιο: "...Σήμερα έδωσα την παραίτησίν μου εις το Υπυργείον...", Εν Αθήναις 27 Αυγ. 1869). Βλ. Αρχείο Μάγδας και Λάμπρου Κωστακιώτη (τώρα Ε.Λ.Ι.Α.). Τυπικά η παραίτησή του γίνεται δεκτή την 28 Οκτ. 1869. Επαναδιορίζεται τακτικός καθηγητής την 1 Μαρτ. 1882. Παραιτείται οριστικά την 7 Οκτ. 1883. Βλ. Πίνακα Γ' στο Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της πρώτης πεντηκονταετίας του ελληνικού Πανεπιστημίου, ό.π.

5. "Ποίημα δραματικόν εις πράξεις πέντε", Μόναχο 1858. Σημαντικές απόψεις περιέχονται στα "προλεγόμενα του εθνικού ελληνικού δράματος και ιδίως του παρόντος".

6. Μέρος Α'. Τραγωδία εις πράξεις πέντε, Λειψία 1860.

7. Λόγος Εισιτήριος εις το μάθημα της Γενικής Ιστορίας, εκφωνηθείς τη 20 Ιανουαρίου 1862, Αθήνα 1862· βλ. Παντ. Αργύρης, "Ο αντιδυτικός Βερναρδάκης και ο εισιτήριος πανεπιστημιακός του Λόγος", Λεσβιακά, τ. ΙΑ', 1987 σ. 130-145.

8. Ελληνική Γραμματική εις χρήσιν των ελληνικών σχολείων, Αθήνα 1865.

Σελ. 543
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/544.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

"Γενικής Ιστορίας",9 "Μερόπη"10 κ.λπ. ), σε συνδυασμό με κείμενα που ακολούθησαν την παραίτησή του (Κριτική των "Ιστορικών Αναμνήσεων" του Ν. Δραγούμη, "Όθων και Καποδίστριας",11 "Αι εν τη Ελληνική Βουλή αγορεύσεις βουλευτών",12 "Ψευδαττικισμού έλεγχος",13 κ.ά. ), μπορούμε να συνοψίσουμε, αρχικά, τα συντηρητικά στοιχεία της ιδεολογίας του Λέσβιου σοφού, ιδίως όπως διαμορφώθηκε μετά την έξωση του Όθωνα: είναι αντιδυτικός, αντίπαλος του ευρωπαϊκού διαφωτισμού, συντηρητικός υπερασπιστής "της θρησκείας των βυζαντινών πατέρων" και εξαιρετικά καχύποπτος στην πρόωρη καθιέρωση των συνταγματικών θεσμών. Οπαδός του παλαιού οθωνικού καθεστώτος και κήρυξ της Μεγάλης Ιδέας, θεωρεί τον οριστικό ενταφιασμό της συντελεσμένο με την ανατροπή του Όθωνα. Συνάμα, υπερασπίζεται την ενότητα έθνους-κράτους, κράτους-κοινωνίας, γλώσσας και ελληνικής ιστορίας, από την ύλη της οποίας αποσπά γεγονότα και πρόσωπα στα οποία θα δώσει τους τίτλους των θεατρικών του έργων.14 Θιασώτης της τάξεως την οποία "διασαλεύουν αι ακόλαστοι κραυγαί της γαλλικής επαναστάσεως..." ο Βερναρδάκης θα ζήσει την μεταβατική συνταγματική αταξία, την αδιέξοδη εξέλιξη του Κρητικού ζητήματος (1866-1867), και την ατολμία των βραχύβιων Κυβερνήσεων Βούλγαρη, Ρούφου, Κυριακού, Βάλβη, Βούλγαρη, Κανάρη, Κουμουνδούρου, Ζαΐμη, Μωραϊτίνη κ.λπ.

Συγχρόνως θα παρακολουθήσει την αυθόρμητη ανάμιξη της νεολαίας στα δρώμενα της πολιτικής με τη σύσταση της Φοιτητικής Φάλαγγας, καθώς και την επέμβαση της μεταοθωνικής πολιτείας στα πράγματα του Πανεπιστημίου: απόλυση Φ. Ιωάννου και Μ. Ποτλή (1862), παραίτηση Μάρκου Ρενιέρη (1864) κ.λπ.

Ειδικότερα, το υπόβαθρο της ιδεολογίας του (αναθεωρημένο αργότερα), θα δοθεί με τον "εισιτήριο πανεπιστημιακό του Λόγο". Εκεί διαφαίνεται η τάση να συμβιβασθούν τα διεστώτα ρεύματα που διαπερνούν τα σώμα της ελληνικής κοινωνίας, κι' ακόμα ν' αφεθούν ελεύθερες οι δυνάμεις της Ιστορίας

———————

9. Γενική Ιστορία προς χρήσιν των γυμνασίων και προς ιδιαιτέραν μελέτην, τ. Α', Αθήνα 1867.

10. Μερόπη. Τραγωδία εις πράξεις πέντε, Αθήνα 1866.

11. Όθων και Καποδίστριας. Επιστολιμαία βιβλιοκρισία..., Αθήνα 1925 (δημοσιεύθηκε σε συνέχειες στην εφ. Ημέρα, 1875).

12. "...και η εξωτερική πολιτική της Ελλάδος...", Νέα Ημέρα, φ. 269-273, (Τεργέστη) 26/7.2.-23/6.3.1880. Υπογρ.: "είς Έλλην".

13. Ψευδαττικισμού έλεγχος, ήτοι Κ.Σ. Κόντου γλωσσικών παρατηρήσεων αναφερομένων εις την νέαν ελληνικήν γλώσσαν ανασκευή, Τεργέστη 1884.

14. Γενικότερο για την ιδεολογία του Δ.Π.Β., βλ. Παντ. Αργύρης, "Ο αντιδυτικός Βερναρδάκης", ό.π. και Δημ. Σπάθης, "Δημήτριος Βερναρδάκης, Κλασσικός ή ρομαντικός", Λεσβιακά, τ. ΙΑ', 1987, σ. 58-88.

Σελ. 544
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/545.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

να σφυρηλατήσουν το εθνικό μέλλον. Την ημέρα εκείνη (20 Ιανουαρίου 1862), ο Βερναρδάκης ξεπέρασε τα όρια του πανεπιστημιακού του ρόλου. Πολλοί θα μιλήσουν για "εθνικόν άνδρα" ο οποίος προγραμματίζει να επηρεάσει τους πολιτικούς και ιδεολογικούς προσανατολισμούς της χώρας του.

Πριν προχωρήσουμε, κρίνεται σκόπιμη, εδώ, η επισήμανση των λόγων οι οποίοι κράτησαν τον Οθωνικό Βερναρδάκη στο Πανεπιστήμιο και μάλιστα την πρώτη αμέσως μετά την έξωση του Όθωνα περίοδο, μη ξεχνώντας ότι ο διορισμός του οφείλεται στην εύνοια του Μιχαήλ Ποτλή, ανθρώπου του παλαιού καθεστώτος, υπουργού Παιδείας τον Ιούνιο του 1861.

Θα σταθούμε σε δύο. Ο πρώτος λόγος ανάγεται στον οπλισμό του νεαρού καθηγητή με τυπικά προσόντα που ελάχιστοι από τους τότε καθηγητές διέθεταν: αποφοίτησε από το Πανεπιστήμιο και μετεκπαιδεύτηκε στα πανεπιστήμια Μονάχου και Βερολίνου, την εποχή όπου λαμπροί γραμματοδιδάσκαλοι και ιστορικοί, όπως οι Στ. Κουμανούδης, Κ. Παπαρρηγόπουλος, Αν. Γεννάδιος και Κ. Κόντος (στους οποίους θα επανέλθουμε), ήσαν απτυχίωτοι. Τον δεύτερο λόγο καλύπτει η προστασία που του παρείχε το καλό όνομα του θείου του, ομογενούς και χορηγού του Πανεπιστημίου Δημητρίου Μπερναρδάκη,15 πληρεξουσίου του Πανεπιστημίου στην Α' Εθνοσυνέλευση, στον οποίο οφείλει τις σπουδές του στη Γερμανία.

Η επισκοπούμενη έριδα αρχίζει τον Δεκέμβριο του 1867, καλύπτει ολόκληρο το 1868 και αμβλύνεται στα 1869, χρονολογία στην οποία σημειώνεται η πτώση του "Υπουργείου" Βούλγαρη, όπως και η πρώτη παραίτηση του πανεπιστημιακού λογίου από την καθηγεσία. Η διαμάχη ακολουθεί τον επίλογο της φοιτητικής ταραχής η οποία συντηρείται από το 1862, με επίκεντρο τον καθηγητή της Νομικής Ν. Σαρίπολο. Όμως, οι φιλολογικές απαρχές της, ανατρέχουν στο 1865, χρονολογία έκδοσης της "Ελληνικής Γραμματικής εις χρήσιν των Ελληνικών Σχολείων", η οποία θα προκαλέσει την "επίκρισιν" του Σχολάρχη Θεογένους Λιβαδά στη τεργεσταία Κλειώ, και την απάντηση του Βερναρδάκη: "ολίγαι λέξεις εις απάντησιν της επικρίσεως ην συνέρραψε κατά της Ελληνικής Γραμματικής μου και των ύβρεων, όσας εφιλοτέχνησε κατ' εμού ο κ. Θεαγένης Λιβαδάς".16 "Υπέρ τα 140 υβριστικά άρθρα εδημοσιεύθησαν ―γράφει ο βιογράφος του συγγραφέα της Γραμματικής―, το

———————

15. Βλ. Αρ. Σταυρόπουλος, "Δημήτριος Μπερναρδάκης, ο ομογενής έμπορος της Πετρούπολης και η συμμετοχή του στο χορηγικό φαινόμενο", Λεσβιακά, τ. ΙΑ', 1987, σ. 184-192. Την τραγωδία του "Κυψελίδαι" ο Δ.N.B. την αφιερώνει σ' αυτόν: "Τω εν Πετρουπόλει φιλογενεστάτω και φιλομουσάτω, τω κυρίω Δημητρίω Βερναρδάκη, εις αοιδίου ευγνωμοσύνης τεκμήριον ανατίθησιν ο ποιητής".

16. Βλ. Ημέρα, φ. 544-550, 5/17-18-19/31.3.1866. Το ίδιο και σε ξεχωριστό φυλλάδιο, Τεργέστη 1866.

Σελ. 545
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/546.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

όνομα του οποίου εσύρθη εις τον βόρβορρν της εσχάτης δημοσιογραφικής υβρεομανίας".17

Η φύση της Γραμματικής ως διδακτικού εγχειριδίου δεν επέτρεπε στον συγγραφέα της να εκθέσει γενικότερα τις απόψεις του για τη γλώσσα, χαράσσοντας μίαν ευδιάκριτη τομή ανάμεσα σ' αυτόν και τους επιφανείς γραμματικούς της εποχής. Θα σταματήσουμε, εν τούτοις, σε δύο σημεία τα οποία καθιστούν ενδιαφέρουσα την έκδοση. Το πρώτο αναφέρεται στη "βέβηλη" απόρριψη των προηγούμενων εγχειριδίων που φέρνουν το όνομα φημισμένων γραμματικών: του Θεοδώρου Γαζή, του Γ. Γενναδίου, του Π. Λιβαδά, του Κ. Ασωπίου, "με έντιμον εξαίρεσιν την Γραμματικήν του Ειρηναίου Θηρσίου".18 Ειδικά για τον Γεννάδιο θα καταγγείλει το υλιστικό υπόβαθρο της γλωσσικής του γνωσιολογίας, δηλαδή τα πρωτεία των αισθήσεων στη διαμόρφωση των ιδεών. Το δεύτερο σημείο είναι πιο καίριο: αμφισβητείται η μέχρι τότε "σχολαστική πολυωνυμία", η προσπάθεια επιβολής των αττικών τύπων και ο ρυθμιστικός κλοιός του τυπικού μέρους της Γραμματικής. "Εντρεπόμεθα ―γράφει― να μεταχειριζόμεθα τους αφθόνους ενίοτε δε και των αττικών πλουσιοτέρους τύπους της σημερινής Ελληνικής",19 διακηρύσσοντας, ότι η μάθηση της αρχαίας θα βοηθήσει την σημερινή Ελληνική την οποία θα διαμορφώσει η ίδια η ζωή, το σχολείο, το βιβλίο, το έθνος. Το τμήμα της Γραμματικής που θα συνδέσει την αρχαία με την "ελευθερία και ποικιλία του ελληνικού λόγου"20 είναι η ετυμολογία: "ο ετυμολογικός μηχανισμός της αττικής διαλέκτου όστις ολόκληρος γενόμενος αποδεκτός ηδύνατο να έπρεπε να ζωογονήση την νέαν Ελληνικήν".21 Έτσι το ετυμολογικόν μέρος πρέπει ν' αντικαταστήσει το τυπικόν και η δημιουργία λέξεων την αναζήτηση τύπων.22

Η "απάντησις" στο Θ. Λιβαδά θ' αποκαλύψει κάποιες πολιτικές διαφορές, εστιαζόμενες, κυρίως, στις αντίθετες εκτιμήσεις για την μετά την έξωση πολιτική κατάσταση. Ο νεαρός καθηγητής εντοπίζει τις αντιφάσεις της Κλειoύς, η οποία πότε υπεραμύνεται "του Συντάγματος..., περιφανής άξων πάσης πολιτικής εν Ελλάδι ενεργείας,23 και πότε θέτει το προδοτικόν δίλημμα: "ή η επανάστασις να κατασταλή έστω και διά του αίματος ή η Ελλάς να 

———————

17. Βλ. Μ. Μιχαηλίδης, "Βίος και έργα Δ.Ν. Βερναρδάκη", Λεσβιακαί σελίδες, Μέρος Α', Μυτιλήνη 1909, σ. 34.

18. Βλ. Δ.N.B., Πρόλογος Ελληνικής Γραμματικής, σ. α'.

19. Ό.π., σ. κδ'.

20. Ό.π., σ. κζ'.

21. Ό.π., σ. κδ'.

22. Για τη "Γραμματική" του Δ.N.B., βλ. Παναγιώτης Παρασκευαΐδης, "Η Γραμματική του Δ. Βερναρδάκη και ο θόρυβος γύρω απ' αυτήν", Λεσβιακά, τ. ΙΑ', 1987, σ. 29-38.

23. Βλ. Κλειώ, φ. 44, 3/15 Μαΐου 1862, σ. α'. Το παράθεμα στο φυλλάδιο του Δ.Ν.Β., "Ολίγαι λέξεις...", ό.π., σ. 11 (σημ. 11).

Σελ. 546
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/547.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

παραδοθή προς ιδίαν εαυτής σωτηρίαν εις την ένοπλον επέμβασιν των ισχυρών".24 Θα διατυπώσει, εξ άλλου, και την ιδική του άποψη για την καταγωγή και τις συνέπειες της "Επαναστάσεως ην συνυπέθρεψαν και συνυπέθαλψαν διά των απερισκέπτων και θορυβωδών κραυγών των οι ουδ' εξ όψεως καν ιδόντες ποτέ την Ελλάδα".25 Το ύφος των "ολίγων λέξεων" θυμίζει εκείνο της κριτικής των "Ιστορικών Αναμνήσεων του Ν. Δραγούμη":26 η ίδια επίθεση εναντίον του Συντάγματος και των "εξ εσπερίας λογιοτάτων" χρωματίζει το μαχητικό δημοσίευμα στο οποίο και εντοπίζονται τα πολιτικά στοιχεία της διαμάχης.

Το ύφος όμως της "επικρίσεως"27 του Θ. Λιβαδά είναι εντελώς διάφορο. Αναγνωρίζει ότι η "Γραμματική δεν φοβείται την σύγκρισιν και τον παραλληλισμόν και προς αυτά τα επιστημονικότατα".28 Κατακρίνει την ρυπαρογραφία των αθηναϊκών εφημερίδων29 και αξιολογεί με ευμένεια τα μέχρι τότε δημοσιευμένα έργα του συγγραφέα της Γραμματικής τα οποία "προανήγγειλαν άνδρα δυνάμενον χρόνου προϊόντος ν' αναδειχθή εφάμιλλος των μεγάλων διδασκάλων και πνευματικών του έθνους ευεργετών.30 Οι ενστάσεις του συντάκτη της Κλειούς ότι ο Βερναρδάκης ανέτρεπε "αδίκως" τις γραμματικές επιφανών διδασκάλων (Γ. Γενναδίου, Κ. Ασωπίου κ.λπ. ) και οι επί μέρους ανασκευές και επισημάνσεις λαθών και παραλείψεων, δεν ακυρώνει τον χαρακτηρισμό της "επικρίσεως", ως κειμένου συνετού και αυστηρά φιλολογικού. Εάν δεν ακολουθούσε το βίαιο δημοσίευμα του Δ. Θερειανού31 και η προβολή του Κ. Κόντου από τις στήλες της εφημερίδας,32 θα παρέμενε δύσκολη η εξήγηση της σπουδής του Βερναρδάκη να προσδώσει ιδεολογικό

———————

24. Βλ. Κλειώ, φ. 173, 9/21 Οκτ. 1864, σ. α'. Το παράθεμα στο φυλλάδιο του Δ.Ν.Β., Ολίγαι λέξεις..., ό.π., σ. 11.

25. Ολίγαι λέξεις, ό.π., σ. 8

26. Βλ. Δ. Βερναρδάκης, Ιστορικαί αναμνήσεις Ν. Δραγούμη. Επιστολιμαία βιβλιοκρισία, Αθήνα, Στοχαστής, 1925.

27. Δημοσιεύθηκε με τον τίτλο "Βιβλία Καινοφανή, Ελληνική Γραμματική των ελληνικών σχολείων φιλοπονηθείσα υπό Δ.Ν. Βερναρδάκη Δ.Φ. Καθηγητού της Ιστορίας και Φιλολογίας εν τω Εθνικώ Πανεπιστημίω", Κλειώ, φ. 226, 15/27 Οκτ. 1865· 228, 29/10 Νοεμ. 1865· 233, 3/15 Δεκ. 1865· 240, 21/2 Φεβρ. 1866.

28. Κλειώ, φ. 228, 29/10 Νοεμ. 1865.

29. Κλειώ, φ. 228, 29/10 Νοεμ. 1865. Ο Λιβαδάς επικρίνει την εφ. των Αθηνών Φραγγλίνον για την επίθεση κατά της Γραμματικής του Δ.Ν.Β

30. Κλειώ, φ. 226, 15/17 Οκτ. 1865.

31. Βλ. Διονύσιος Θερειανός, "Το ομηρικον ζήτημα και ο καθηγητής κ. Βερναρδάκης", Κλειώ φ. 244, 18/2 Μαρτίου 1866· 246, 4/16 Μαρτ.· 248, 18/30 Μαρτ.· 251, 8/20 Απρ.· 267, 29/10 Αυγ.· 268, 5/17 Αυγ.· 269, 12/24 Αυγ.· 270, 19/31 Αυγ.· 271, 26/7 Σεπτ.· 272, 2/14 Σεπτ.· 273, 9/21 Σεπτ.· 277, 23/5 Οκτ. 1866.

32. "Ο Λόγιος Ερμής υπό Κ.Σ. Κόντου", Κλειώ, φ. 284, 25/7 Δεκ. 1866.

Σελ. 547
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/548.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

περιεχόμενο σε μια διαφορά η οποία θα μπορούσε να περιορισθεί στα όρια της φιλολογικής έριδας. Τα δημοσιεύματα που ακολούθησαν σε συνδυασμό με το γεγονός ότι την καθοδήγηση της Κλειούς είχεν ήδη αναλάβει από τις 1/13 Ιανουαρίου 1865 ο Δ. Θερειανός, οδηγούν στο πιθανό συμπέρασμα ότι η επίθεση κατά του συγγραφέα της Γραμματικής είχε χαρακτήρα προγραμματικό.

Η δημοσίευση από τον Βερναρδάκη των "τριών μαθημάτων περί Ομήρου και του ομηρικού ζητήματος",33 στα οποία η φιλολογία ορίζεται "ως μέσον και όχι σκοπός", ήταν η αφορμή για την ολική αμφισβήτηση της παρουσίας του Λέσβιου καθηγητή στα Γράμματα. Έτσι στο ψευδεπίγραφο "Ομηρικόν ζήτημα" Ο βιογράφος του Κοραή θα επιχειρήσει ν' ανατρέψει συνολικά το φιλολογικό και θεατρικό έργο, καθώς και το εν γένει κύρος του ανδρός που "θεωρείται", "φιλτάτη και πάγκαλος μορφή, πάντες δε οι αντιλέγοντες αυτώ, σκιά και σποδός ανωφελής".34 Στο ίδιο δημοσίευμα ο επιφανής "κλειογράφος" θα σχολιάσει την ατελή αφομοίωση της εγελιανής φιλοσοφίας, τα σχήματα της οποίας ο Βερναρδάκης επιχείρησε να εφαρμόσει στο πεδίο της ελληνικής ιστορίας και φιλολογίας.

Η κριτική επισκόπηση της φιλολογικής αυτής έριδας, επισημαίνει την ύπαρξη δύο ανολοκλήρωτων Σχολών. Η πρώτη θεραπεύει το στατικό και άχρονο φιλολογικό ιδεώδες, στήριγμα του εθνικού πολιτισμού που ανακαλύπτεται, κυρίως στη Δύση, και "μετακενώνεται". Εκπροσωπείται από την "Τεργεσταία Σχολή". Η δεύτερη, την οποία προγραμματικά επιχειρεί να συγκροτήσει ο Βερναρδάκης, επιλέγει την "ερμηνεία" και τη δημιουργική χρήση της φιλολογικής ύλης, σε όφελος του μέλλοντος "εθνικού πολιτισμού", την ανάπτυξη του οποίου πολεμούν το "Δυτικόν Σύνταγμα" και οι "Έλληνες λόγιοι της Εσπερίας".

Στα 1867, η έκδοση από τον Βερναρδάκη του "Εγχειριδίου Ιστορίας εις τόμους τρεις, προς χρήσιν των Γυμνασίων και προς ιδιαιτέραν μελέτην",35 θα συνεχίσει ουσιαστικά την πρώτη φιλολογική φάση της έριδας, εστιαζόμενης τώρα στα γλωσσικά σφάλματα και, κυρίως, στις ανορθόδοξες θρησκευτικές απόψεις του συγγραφέα.

Ενδεικτικό είναι, εδώ, το αντιφορμαλιστικό πνεύμα με το οποίο σφραγίζεται ο πρόλογος του βιβλίου: "Τίς όμως αγνοεί ότι ολίγιστοι είναι οι παρ'

———————

33. "Εκ των εν τω Εθνικώ Πανεπιστημίω ιστορικών παραδόσεων", Πανδώρα, τ. ΙΕ', 1865-1866, σ. 265-272, 289-295, 311-320 (το ίδιο και σε ανάτυπο, σ. 1-20, 1863). Βλ. και Ελένη Κοντιάδη-Τσιτσώνη, "Το ομηρικό ζήτημα και ο Δημήτριος Βερναρδάκης", Λεσβιακά, τ. ΙΑ', 1987, σ. 101-107.

34. Βλ. Δ. Θερειανός, "Το ομηρικών ζήτημα", Κλειώ, φ. 246, 4/16 Μαρτ. 1866.

35. τ. Α', Αθήνα 1867.

Σελ. 548
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/549.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ημίν διδάσκαλοι όσοι μεταχειρίζονται όχι τας λέξεις των αρχαίων ως κείμενον εφαρμογής των γραμματικών κανόνων, αλλά την έννοιαν αυτών προς διάπλασιν του ήθους και φωτισμόν του πνεύματος των νέων;".38

Ο "ανώνυμος" λίβελλος, "ο λύχνος επί την λυχνίαν"8/7 του εκδότη Γεωργ. Βακαλοπούλου θα στρέψει τα βέλη της κριτικής κυρίως στο θρησκευτικό τμήμα του εγχειριδίου, θεωρώντας σκανδαλώδεις τις φράσεις "συνεκοιμάτο η Ιουδίθ μετά του Ολοφέρνου ον εδολοφόνησεν",38 "δόλιος Ιακώβ" κ.ά., και αιρετική την αντιδογματική απόφανση με την οποία ο Χριστός ονομάζεται "ανήρ μέγας και έκτακτος".39 Αποδεικτικές της αντιθρησκευτικής δομής του βιβλίου κρίνονται ορισμένες απόψεις του συγγραφέα οι οποίες καταδεικνύουν επίδραση της υλιστικής φιλοσοφίας: "ο εξ αμνημονεύτων χρόνων κάτοικος του Πλανήτου της γης άνθρωπος διέφερε από των ζώων, εις τα οποία φυσιολογικώς συγκαταλέγεται, ως εκ του ουσιώδους και ειδικού προσόντος του λόγου". Χειρότερη ακόμη θεωρείται η τοποθέτηση της "αρχής" και "καταγωγής" του ανθρώπου μέσα σ' ένα καθαρό αγνωστικιστικό πλαίσιο, υπό τη μορφή διαζευκτικών ερμηνευτικών εκδοχών: "οποιαδήποτε και αν είναι η αρχή και καταγωγή του ανθρώπου, είτε εξ ενός ζεύγους είτε εκ πλειοτέρων ζευγών, είτε υπό του Θεού θαυμασίως πλασθέντων".

Δεν είναι τυχαία η σύμπτωση των πρώτων κατά του Βερναρδάκη επεισοδίων, με την έναρξη της δημοσίευσης της "συντόμου της του Ν.Δ. Βερναρδάκη Γενικής Ιστορίας",40 στην εφ. Μέριμνα, από τον Κωνσταντίνο Κόντο. Παράλληλη και σκόπιμη, εξ άλλου, είναι η δημοσιογραφική προβολή του Αμφισσέα γραμματικού από τον Εθνοφύλακα41 την Κλειώ42 και την Αυγή43 ως υποψηφίου καθηγητή.

———————

36. Ό.π., σ. 5.

37. Αθήνα 1867. Υπογρ.: "είς των μη διδακτόρων καθηγητών του Γυμνασίου" [=Γ. Βακαλόπουλος]. Για την πατρότητα, εφ. Θεατής, "Βερναρδάκειος Τακτική", φ. 43, 2 Νοεμ. 1868.

38. Ό.π., σ. 37.

39. Ό.π., σ. 36.

40. Μέριμνα, φ. 658, 1 Δεκ. 1867· 659, 5 Δεκ. 1867· 660, 8 Δεκ. 1867· 666, 27 Δεκ. 1867· 680, 8 Μαρτ. 1868· 683, 20 Μαρτ. 1868. Το δημοσίευμα έμεινε ημιτελές και είναι ανώνυμο. Για την πατρότητα βλ. Γεώργιος Χριστοδούλου, Κων/νος Σ. Κόντος, ό.π., σ. 25 και Μ.Ι. Μιχαηλίδης, Βίος και έργα Δ.Ν. Βερναρδάκη, ό.π., σ. 36.

41. Εθνοφύλαξ, φ. 134, 14 Οκτ. 1867. Ολίγα περί Κων/νου Κόντου και φ. 1399, 4 Ιαν. 1869: "Κ.Σ. Κόντος, Αμφισσεύς", "ο Κόντος πρέπει να καταλάβη αμέσως διδακτικήν έδραν".

42. Κλειώ, φ. 316, 7/19 Ιουλ. 1867: "ο κ. Κόντος ... θ' αναδειχθή τιμαλφές κτήμα του εν Αθήναις Πανεπιστημίου".

43. Αυγή, φ. 1981, 31 Ιουλ. 1867: "... ο κ. Κόντος ελπίζομεν και ημείς ότι και εν Ελλάδι θέλει τύχει της προσηκούσης εις τα έξοχα αυτού προτερήματα υπολήψεως...".

35

Σελ. 549
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/550.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Η άμεση δημοσίευση δικαιολογείται "επειδή πιθανότατον είναι να κατορθωθή εν τω μεταξύ η έγκρισις και εισαγωγή αυτής [Ιστορίας] εις τα γυμνάσια υπό των προθύμως τοις νεύμασι του Βερναρδάκη υπουργούντων", υπογραμμίζοντας έτσι την επιρροή του πανεπιστημιακού λογίου στις μεταοθωνικές κυβερνήσεις.

Η λιβελλογραφία θα κλιμακωθεί στη συνέχεια με διάφορα δημοσιεύματα όπως "το στίγμα του πανεπιστημίου"44 στο οποίο μνημονεύεται "η ρυπαρά, δήθεν, ειρωνεία κατά της πίστεως της οποίας την προς την ελληνικήν φυλήν σωτήριον επιρροήν μόνον απαίδευτος άνθρωπος ηδύνατο ν' αμφισβητήση".45 Ο ανώνυμος λιβελλογράφος θα επικαλεστεί τη στάση της Ιεράς Συνόδου η οποία "ιδούσα την δήθεν ταύτην Ιστορίαν και τας εν αυτή βδελυράς ειρωνείας και χλευασμούς κατά της πίστεως των Ελλήνων κατήγγειλε το βιβλίον ζητούσα την παύσιν του αθλίου ανθρώπου και την εις δίκην εισαγωγήν αυτού. Η Ιερά Σύνοδος τον παραδίδει εις την πολιτείαν ως ιερόσυλον υβριστήν της θρησκείας και ως διαφθορέα της νεολαίας και της κοινωνίας.46

Σύντομα θα συγκροτηθούν δύο μερίδες, Βερναρδακικών και αντιβερναρδακικών, στις οποίες θα ενταχθούν φοιτητές και δημοσιογραφικά όργανα. Έτσι η Μέριμνα, ο Εθνοφύλαξ και η Κλειώ θα προβάλουν την υποψηφιότητα και τις απόψεις των Κόντου και Γενναδίου, ενώ το Μέλλον, ο Τραμπούκος και η τεργεσταία Ημέρα θα υπερασπισθούν τον κλονιζόμενο καθηγητή.

Η "σύντομος απάντησις [του Βερναρδάκη] εις τας Μωροσόφους επικρίσεις της Μερίμνης και του Λογίου Ερμού",47 μέρος της οποίας δημοσιεύθηκε στο Μέλλον, αποτελεί συμπλήρωμα των "Ολίγων λέξεων". Εδώ καταγγέλλεται ο αυτοδίδακτος σχολαστικός της Μερίμνης και σφραγίζεται η προσωπική ρήξη με τον Κόντο ο οποίος "προβάλλεται" ως υποψήφιος καθηγητής: "πώς όμως να γείνη καθηγητής του πανεπιστημίου άνθρωπος όστις ου μόνον δίπλωμα δεν είχε, αλλ' ουδέ διήκουσε τα μαθήματα του πανεπιστημίου;".48

———————

44. Μέριμνα, φ. 669, 12 Ιαν. 1868. Ανάλογο στην ίδια εφ. και "το Πανεπιστημιακόν σκάνδαλον": φ. 678, 22 Φεβρ. 1868.

45. Ό.π. Στο ίδιο κρίνεται και ως καθηγητής: "επί οκτώ εξάμηνα επροκήρυττε φιλολογικά μαθήματα, πλην δεν παρέδωκε ποτέ· επί δέκα έτη παραδίδει ιστορίαν και δεν ετελείωσεν αυτήν ουδ' άπαξ".

46. Ό.π.

47. Μέλλον, φ. 415, 5 Ιαν. 1868· 416, 9 Ιαν.· 420, 23 Ιαν.· 421, 26 Ιαν.· 425, 9 Φεβρ.· 430, 1 Μαρτ.· 431, 5 Μαρτ. και 432, 8 Μαρτ. 1868. Κυκλοφόρησε και σε ιδιαίτερο φυλλάδιο (Αθήνα 1868), στο οποίο προστίθεται: "και εις τον λίβελλον ο Λύχνος επί την λυχνίαν". Οι 80 σελίδες αποτελούν ανατύπωση από το Μέλλον. Στο εξώφυλλο του φυλλαδίου ο τίτλος είναι: Σύντομος απάντησις εις τας κατά της Γραμματικής και Ιστορίας τον κ. Δ. Βερναρδάκη επικρίσεις, Αθήνα 1868.

48. Στο φυλλάδιο, ό.π., σ. 38, την άποψη ότι ο Κόντος ήταν απτυχίωτος δέχεται και ο

Σελ. 550
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/551.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Η προσωπική σύγκρουση συνοδεύεται από σκληρή κριτική του αττικισμού τον οποίο ο Βερναρδάκης περιγράφει ως άχρηστο και καταστροφικό: σκοπεύει την αποκατάσταση των κειμένων με βάση το κατασκευασμένο τυπικόν του Κόντου παραβλέποντας "τας ιδέας, την σύνταξιν, το ύφος". Η αντίληψη αυτή εμποδίζει τη φυσιολογική εξέλιξη της γλώσσας και ακυρώνει τη γραπτή εισφορά των διδασκάλων του Γένους, του Κοραή, του Ασωπίου, Οικονόμου κ.ά., οι οποίοι έγραψαν "ελληνιστί και όχι αττικιστί".

Το δεύτερο μέρος του φυλλαδίου αποτελεί την απάντηση στο λίβελλο "ο Λύχνος επί την λυχνίαν", η οποία επικεντρώνεται σε δύο σημεία: πρώτα αποκαλύπτει την οργανωμένη επίθεση των "βιβλιοκαπήλων" (Δημ. Πανταζή και Γεωργ. Βακαλοπούλου) να τορπιλίσουν τη πρόθεση των πανεπιστημιακών καθηγητών να προμηθεύσουν στα Γυμνάσια υπεύθυνα εγχειρίδια. Έπειτα τοποθετεί τις επίμαχες θρησκευτικές αποκλίσεις στο αδογμάτιστο πλαίσιο της κριτικής των Γραφών. Το δεύτερο σημείο παρουσιάζει και το μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Ο Βερναρδάκης διακρίνει την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη θεωρώντας την τελευταία ως κύρια πηγή των χριστιανικών αληθειών: "Αλλά μη παν ό,τι περιέχει η Παλαιά Διαθήκη είναι σωτηριώδης και αναπόφευκτος διά τον Χριστιανόν αλήθεια, νόμος δογματικός, δόγμα;".

Η διάκριση αυτή η οποία νομιμοποιεί τον έλεγχο της "εθνικής Εβραϊκής ιστορίας", επιτρέπει την ένταξη του προβλήματος της καταγωγής του ανθρώπου στο πεδίο της φιλοσοφίας. Κατά τον συγγραφέα της "συντόμου απαντήσεως", η δίωξη των φιλοσοφικών απόψεων οδηγεί από τον ΙΘ΄ εις τον ΙΖ΄ αιώνα, "ότε ο Γαλιλαίος κατεδικάζετο εις την δόξαν των παππών και των καρδιναλίων του Μεσαιώνος".

Ο δημόσιος διασυρμός του Βερναρδάκη που επιτυγχάνεται με τον σχολιασμό των "αιρετικών δοξασιών" και η υπονόμευση της υποψηφιότητας των Κόντου και Γενναδίου θα μετασχηματίσουν την έριδα από φιλολογική σε πανεπιστημιακή. Στη διαμάχη εμπλέκονται "Σάμιοι μαθηταί του Κόντου",49 και του Βερναρδάκη,50 καθώς και ο υπουργός Παιδείας στη Κυβέρνηση Βούλγαρη Α. Μαυρομιχάλης. Η αντιβουλγαρική στάση του Μέλλοντος και του

———————

Γ. Χριστοδούλου, ό.π., σ. 44: "Εάν όσα καταγγέλλει ο Βερναρδάκης ήταν ψευδή... θα τα αναιρούσε ο Κόντος ή κάποιος από τους οπαδούς του".

49. Μέριμνα, "Δύο Σάμιοι μαθηταί του Κ. Κόντου": φ. 678, 25 Φεβρ. 1868.

50. Βλ. Μέλλον, "Προς τον κ. Αναστάσιον Γεννάδιον τακτικόν καθηγητήν του αγνώστου μαθήματος του πολιτισμού των αρχαίων Ελλήνων". Υπογρ. Επαμ. Σταματιάδης Σάμιος: φ. 493, 22 Οκτ. 1868· 494, 25 Οκτ. 1868· 495, 29 Οκτ. 1868. Σημειώνεται ότι σημαντική ήταν για τον Βερναρδάκη η υποστήριξη του Αλέξανδρου Λογοθέτη, καθηγητή της Θεολογίας στο Πανεπιστήμιο μέχρι το 1866, μητροπολίτη Κυκλάδων την περίοδο της έριδας.

Σελ. 551
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/552.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Τραμπούκου,51 που στηρίζουν τον βαλλόμενο καθηγητή, και η φιλοβουλγαρική της Μέριμνας, του Εθνοφύλακα και του Θεατή δεν αφήνουν περιθώρια αμφιβολίας για την πολιτικοποίηση της διαμάχης. Δεν ήταν μόνο η όλη ιδεολογική στάση του Βερναρδάκη, η οποία με βάση τα κριτήρια της εποχής του τον έφερνε αντιμέτωπο προς τις μεταοθωνικές κυβερνήσεις· βάσιμα μπορεί να υποστηριχθεί ότι μέρος της ενοχλητικής αρθρογραφίας του Μέλλοντος και του Τραμπούκου52 πρέπει ν' αποδοθεί σ' αυτόν. Ο ίδιος χαρακτηρίζει τον εαυτό του "επίφοβον" για το καθεστώς: "εάν είσαι μηδαμινός και αβέλτερος θα περάσης τον βίον σου ανενόχλητος εν μέσω της γενικής συγκαταβάσεως και ανοχής".53 Οι πολιτικές, εξ άλλου, διαστάσεις της αντιμαχίας θ' αποκαλυφθούν στη προσπάθεια του Γενναδίου να επαναδιορισθεί στο Πανεπιστήμιο, η οποία και θα προκαλέσει την αντίδραση του Βερναρδάκη "εχθίστου πολιτικού του αντιπάλου".54

Το υπόστρωμα εδώ είναι βαθύτερο. Ο Βερναρδάκης θεωρείται άνθρωπος του παλαιού καθεστώτος, ο Γεννάδιος θύμα του: πρεσβύτερος γιος του διδασκάλου του Γένους Γεωργίου Γενναδίου, "απολελυμένος καθηγητής του γυμνασίου επί Όθωνος", "ο χαλύβδινος μοχλός της Επαναστάσεως" διορίζεται καθηγητής της Ελληνικής Φιλολογίας την επαύριο σχεδόν της καθεστωτικής μεταβολής (26 Οκτωβρίου 1862). Παραιτείται στις 11 Σεπτεμβρίου 1864 και επανέρχεται διοριζόμενος "καθηγητής του αγνώστου μαθήματος των αρχαίων Ελλήνων"55 (31 Μαΐου 1868). Αν είναι βάσιμη ―όπως πιστεύω― η υποψία ότι η παραίτηση του Γενναδίου στα 1864 οφείλεται στην υπονόμευση του Βερναρδάκη, θα πρέπει στη χρονολογία αυτή να τοποθετηθεί μια από τις αιτίες που ενεργοποίησαν τη πτυχή αυτή της έριδας.

———————

51. Βλ. Τραμπούκος ο Σκαπανεύς, "'Αντί των σοφών οι σοφότεροι": φ. 62, 24 Ιαν. 1868· "Δημήτριος Βερναρδάκης": φ. 68, 2 Μαρτ. 1868· "ο αδελφός Βερναρδάκης": φ. 69, 9 Μαρτ. 1868· "ο Βερναρδάκης": φ. 70, 16 Μαρτ. 1868.

52. Τουλάχιστον ένα από τα κύρια άρθρα του μαχητικού Τραμπούκου ανήκει στο Βερναρδάκη. Πρόκειται για "τα συμπεράσματα", φ. 58, 16 Ιαν. 1868, σ. 1.: "...Τον πανεθνή προς τα Ευρωπαϊκά συρμόν ηκολούθησεν η ατυχής των Ελληνοπαίδων εκπαίδευσις ήτις καταφρονούσα από αδυναμίαν τας ευχύμους και γενναίας μεταφράσεις του Κοραή κατέκλυσε την Ελλάδα με κύματα μυθιστοριών με τους Βυρωνείους εκείνους σπληνισμούς..." Η συντακτική δομή και το αντιδυτικό περιεχόμενο παραπέμπουν στο "Καποδίστριας και Όθων" καθώς και σε ταυτόσημες λεκτικά και νοηματικά εκφράσεις του προλόγου των "Κυψελιδών", ό.π., σ. 7γ'.

53. Ημέρα, "Εξ Αθηναϊκής επιστολής αποσπώμεν τα εξής", φ. 686, 27 Νοεμ. 1868.

54. Μέριμνα, "Ο Γεννάδιος": φ. 688, 26 Απρ. 1866.

55. Μέλλον, "Η σκευωρία εν τω Πανεπιστημίω"· φ. 493, 22 Οκτ. 1868. Ο Γεννάδιος παραιτήθηκε οριστικά στις 18 Ιαν. 1871. Βλ. Πίνακα Γ' από Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της πρώτης πεντηκονταετίας, ό.π.

Σελ. 552
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/553.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Η είσοδος του Γενναδίου και Κόντου (20 Μαρτίου 1868) στο εθνικό Πανεπιστήμιο θα δώσει μια νέα τροπή στη διαμάχη. Επαναβεβαιώνει την ανάμιξη της πολιτικής εξουσίας στα πανεπιστημιακά πράγματα και συγχρόνως ανανεώνει το ζήτημα των τυπικών προσόντων των υποψηφίων καθηγητών, αφού και οι δύο αντίπαλοι του Βερναρδάκη "είναι απτυχίωτοι".56

Η ανέκδοτη επιστολογραφία του Βερναρδάκη ισχυροποιεί την άποψη ότι ο διορισμός "των εχθρών του" στο Πανεπιστήμιο αποσκοπούσε στην εξαναγκαστική του παραίτηση: "Οι πασίγνωστοι υβρισταί μου ―γράφει― Κόντος και Γεννάδιος διωρίσθησαν καθηγηταί εις το Πανεπιστήμιον χωρίς να υπάρχουν θέσεις και χρήματα ως γνωρίζεις εκ των εφημερίδων. Η Κυβέρνησις δεν ετόλμησε να με παύση, έπραξε όμως ό,τι ήτο δυνατόν διά να με εξαναγκάση να παραιτηθώ".57

Η "φατριάζουσα ελεεινώς Κυβέρνησις του Βούλγαρη" θα αφαιρέσει αργότερα τον μισθόν του "επί τω λόγω ότι δεν εδίδασκον εν ω διέκοψα τας παραδόσεις μου μόνον κατ' απόφασιν της συγκλήτου και μέχρις αποκαταστάσεως".58 Εν τω μεταξύ οι φοιτητικές ταραχές οι οποίες στρέφονται κατά του Βούλγαρη θα συνδεθούν με τα "Βερναρδακικά". Ο "τιμωρηθείς" καθηγητής θα δεχθεί την υποστήριξη των φοιτητών εκτός των άλλων και γιατί θεωρείται και είναι θύμα των κυβερνώντων. Έτσι αν και δεν υπάρχει αιτιώδης σχέση ανάμεσα στις αντικυβερνητικές εκδηλώσεις των φοιτητών και την έριδα, εν τούτοις, οι δύο αυτοτελείς σειρές γεγονότων συνδέονται και αλληλοενισχύονται με στόχο το "Υπουργείο" Βούλγαρη.

Ο διορισμός Κόντου, Γενναδίου καθώς και Γ. Μιστριώτη δεν θα οδηγήσει τον Βερναρδάκη σε άμεση παραίτηση, την οποία θα υποβάλει τον Αύγουστο του 1869,59 όταν ο θόρυβος είχε κοπάσει και ο Βούλγαρης 

———————

56. Μέλλον, "Προς τον κ. Αναστάσιον Γεννάδιον καθηγητήν του αγνώστου μαθήματος του πολιτισμού των αρχαίων Ελλήνων", υπογρ. Επαμ. Σταματιάδης Σάμιος: φ. 494, 25 Οκτ. 1868· 495, 29 Οκτ. 1868: "... Ηκροάσθητε κ. Γεννάδιε τα μαθήματα ενός οποιουδήποτε Πανεπιστημίου; όχι!". Κατά τον αρθρογράφο ο Γεννάδιος δεν είχε "ουδέ καν απολυτήριον Γυμνασίου".

57. Το παράθεμα περιέχεται σε επιστολή προς τον αδελφό του Αθανάσιο (Αθήνα, 2 Μαΐου 1868). Αρχείο Ε.Λ.Ι.Α.

58. Προς Αθανάσιον, Αθήνα, 3 Οκτ. 1868: Αρχείο Ε.Λ.Ι.Α. Σε άλλη επιστολή του περιγράφει "τας ηθικάς αηδίας" όπως χαρακτηρίζει "τα εντός της αιθούσης διδασκαλίας επεισόδια". "...300 περίπου φοιτηταί με εχειροκρότουν παρατεταμένως, αλλ' 8-10 εγκάθετοι ηγέρθησαν εκ του βάθους της αιθούσης μετά ροπάλων και εγχειριδίων" (προς Αθανάσιον, Αθήνα 11 Νοεμ. 1868: Αρχείο Ε.Λ.Ι.Α.).

59. Η υποβολή της παραίτησης έγινε στις 29 Αυγ. 1869. Η πληροφορία αναφέρεται σε επιστολή προς τον Αθανάσιον, Αθήνα, 22 Αυγ. 1869: "Σήμερα έδωσα την παραίτησίν μου εις το Υπουργείο".

Σελ. 553
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/554.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

εγκαταλείψει την εξουσία. Σε αδημοσίευτη επιστολή αιτιολογεί την απόφασή του: "Ότι παρητήθην από της εν τω Πανεπιστημίω καθηγεσίας τούτο το γνωρίζεις ήδη προ πολλού. Εάν δεν ευρίσκεσο μακράν αλλ' εν Αθήναις και εν Ελλάδι και έβλεπες και εμάνθανες εκ του πλησίον τα Ελληνικά πράγματα, τα οποία και σήμερον είναι πολύ διάφορα από ό,τι τα εγνώριζες δεν ήθελες δυσαρεστηθή από την απόφασιν και πράξιν μου ταύτην αλλ' εξ εναντίας χαρή μεγάλως. Τα πράγματα τα ελληνικά έφθασαν όχι σήμερον αλλά προ πολλού ήδη εις το έπακρον της εξαχρειώσεως ιδίως δε το Πανεπιστήμιον εξέπεσε ελεεινότατα. Μη νομίσεις ότι τας κρίσεις μου ταύτας εσχημάτισα υπό το πρίσμα των ατομικών μου παθημάτων και δυσαρεσκειών διότι αι κρίσεις αύται είναι προϊόν μακράς και [...] εξετάσεως των ελληνικών πραγμάτων. Παραλείπων πάντα τα άλλα, περιορίζομαι να σοι είπω μόνον περί του Πανεπιστημίου ότι η παρελθούσα Κυβέρνησις κατήνεγκε και κατ' αυτού του καταστήματος τον τελευταίον και θανάσιμον κτύπον, διορίσασα εις αυτό ανθρώπους της εσχάτης ου μόνον αμαθείας αλλά και κακοηθείας... όχι έναν αλλά πολλούς, άπαντας τους κεκηρυγμένους και πασίγνωστους υβριστάς μου, μόνον και μόνον (όπερ δεν θα πιστεύσης αλλ' είναι αληθέστατον) διά να με αναγκάση να παραιτηθώ, όπως αναφανδόν μοι το είπεν αυτός ο Υπουργός της Παιδείας το εξωλέστατον εκείνο..., ο Μαυρομιχάλης. Αλλ' εκτός τούτων η Κυβέρνησις εκείνη ενήργει αναφανδόν εναντίον μου ταραχάς εν τω Πανεπιστημίω διά των καθηγητών, οίτινες σχεδόν άπαντες (καθώς γνωρίζεις) και πρότερον ουδέποτε είχον παύσει ραδιουργούντες. Τι άλλο θέλεις αφ' ου η μεν Κυβέρνησις μεταχειρίζεται αυτούς τους υπαλλήλους της, αυτά τα όργανα της αστυνομίας ως αρχηγούς των ταραχών ενεργούντας αναφανδόν με ρεβόλβερ εντός αυτής της αιθούσης του Πανεπιστημίου, ενώπιον τριακοσίων φοιτητών οίτινες πλήρεις αγανακτήσεως διά τα ανήκουστα ταύτα τερατουργήματα εχειροκρότουν μεν αλλά δεν ηδύναντο και να πράξωσί τι πλειότερον και ενίοτε εκτός της αιθούσης με ράβδους και με στυλλέτα (κατά γράμμα), υπό των οργάνων της Κυβερνήσεως και των εχθρών μου; Μόνον δε και μόνον διά να μη δώσω εις την τότε Κυβέρνησιν την ευχαρίστησιν να γείνη εκείνο το οποίον ήθελε δεν παρητήθην, έκτοτε όμως εσχημάτισα απόφασιν αμετάτρεπτον να παραιτηθώ, άμα έλθη Κυβέρνησις περί της οποίας να είναι γνωστόν ότι δεν με καταδιώκει και τοιαύτη ήτο η σημερινή Κυβέρνησις διό και παρητήθην".60

Το πλέγμα των αντιθέσεων Κυβέρνησης-Βερναρδάκη δεν είναι εύκολο να περιγραφεί: ο τελευταίος αποδίδει τον διορισμό "των εχθρών" του σε μεθοδεύσεις του συγκεκριμένου Υπουργείου, εξήγηση η οποία προβάλλεται

———————

60. Επιστολή προς Αθανάσιον, Αθήνα, 22 Οκτ. 1869.

Σελ. 554
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/555.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

με πειστικότητα, δεδομένου ότι ούτε ανάλογες θέσεις υπήρχαν, ούτε χρήματα, ούτε τα προσόντα που προέβλεπε η ισχύουσα νομοθεσία.61

Η Κυβέρνηση διορίζοντας τους αντιπάλους του και τιμωρώντας τον ίδιο, θα πλήξει την παντοδυναμία και την πολυπραγμοσύνη ενός λογίου που έφθανε μέχρι την πολιτική αρθρογραφία, διεκδικώντας έναν ευρύτερο από τον πανεπιστημιακό ρόλο. Έτσι, οριοθετούσε εκ νέου το βαθμό αυτονομίας του Πανεπιστημίου, ενώ, ταυτόχρονα, υπονόμευε την πολιτική στάση μερίδας φοιτητών που με τις εκδηλώσεις τους επιτάχυναν την ανατροπή του Βούλγαρη.62

Συμπληρώνοντας τις γραπτές με τις ανέκδοτες αρχειακές πληροφορίες, διευκρινίζονται αρκετά σημεία της πανεπιστημιακής αναταραχής του 1867-1868. Ο Δημήτριος Βερναρδάκης, τύπος πολυπράγμονα λογίου, με το κύρος και την εν γένει δραστηριότητά του φαίνεται ότι επηρέαζε ικανό τμήμα της φοιτητικής νεολαίας, η οποία από την εποχή της "Φοιτητικής Φάλαγγας" συντηρούσε το ρόλο που ανέθεσαν σ' αυτήν οι περιστάσεις της Επανάστασης του '62. Η καμπύλη της ιδεολογίας του περνά από τα "αντιφατικά" ιδεολογήματα που εμφανίζονται στην ακμή του ρομαντισμού: φορέας ευρωπαϊκής παιδείας και αντιδυτικός, υπερασπιστής της Ορθοδοξίας και κριτής των Γραφών, αντισυνταγματικός και αντίπαλος της νέας ολιγαρχίας, μοναρχικός και εχθρός των ξένων, αντιδιαφωτιστής αλλά συνεχιστής του "Κοραή", Φαρμακίδη, Μανούση και λοιπών φιλελευθέρων Ελλήνων",63 λαμπρός γραμματικός και εισηγητής της ερμηνευτικής μεθόδου. Έτσι συντηρούσε μια δυνάμει ιδεολογική παρουσία η οποία λειτουργούσε κριτικά, θίγοντας τη δομή του εθνικού Πανεπιστημίου. Η ιδεολογία του Βερναρδάκη αντανακλά τον μεταβατικό χαρακτήρα της περιόδου, τα ετερόκλητα συστατικά της οποίας καθιστούν δύσκολη την ανασυγκρότηση των συγκρουόμενων τάσεων. Τη δυσκολία επιτείνει το γεγονός ότι η αποδέσμευση των τάσεων των μέσων του 19ου αιώνα συντελείται συνήθως με τα ιδεολογικά κριτήρια του παρόντος. Πρόσθετο εμπόδιο είναι η ιδεολογία των εριζόντων: στον Βερναρδάκη συνυπάρχουν ο μοναρχισμός, στοιχεία της ελληνικής εκδοχής του διαφωτισμού, η εξελικτική και

———————

61. Μέλλον, "Προς τον κ. Αναστάσιον Γεννάδιον...", (Επ. Σταματιάδη) ό.π. (σημ. 562): "Καθηγητής έκτακτος ή τακτικός δεν σας επιτρέπει ομοίως το από 21-12-1836 Β. Διάταγμα απαιτούν και δίπλωμα διδάκτορος..."

62. Θεατής, "Βερναρδάκειος τακτική": φ. 43, 2 Νοεμ. 1868. Ο Θεατής θεωρείται "φίλα τοις Υπουργοίς φρονούσα" κατά τον Εθνοφύλακα, φ. 1497, 1 Ιαν. 1868.

63. Βλ. Λόγος Εισιτήριος, ό.π., σ. 19. Για τις σχέσεις Μανούση-Βερναρδάκη βλ., εκτός από τον Εισιτήριο λόγο, σ. 3-4 και Μιχ. Ι. Μιχαηλίδης, Λεσβιακαί σελίδες, ό.π., σ. 36. Για τις γλωσσικές απόψεις του Μανούση σε σχέση με την Κοραϊκή διδασκαλία, βλ. Δ.Ν.Β., "Βιβλιογραφική αντεπίκρισις" [απάντηση στον Δ. Μαυροφρύδη], Πανδώρα, τ. IB', 1861-1862, σ. 95: "...χαρακτήρα γλώσσης ίδιον διεμόρφωσεν εν τη οχολή του Κοραή και ο αοίδιμος Θ. Μανούσης".

Σελ. 555
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/556.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ερμηνευτική αρχή για τη γλώσσα και τα κείμενα. Στους Κόντο και Γεννάδιο ο αθεϊσμός, το αντιμοναρχικό πνεύμα και η στατική θεώρηση της ελληνικής γλώσσας και φιλολογίας. Η συνύπαρξη ιδεολογικά ασύνδετων αρχών, κρίνεται "αντιφατική" υπό το πρίσμα των μετέπειτα μεταβολών οι οποίες προώθησαν το τωρινό πρότυπο της λογικής ενότητας των πεποιθήσεων.

Πάντως οι ιδιορρυθμίες στο επίπεδο της ιδεολογίας του 19ου αιώνα, δεν εμποδίζουν τη διάκριση δύο τάσεων τις οποίες εκμαίευσαν τα προσωπικά κίνητρα της έριδας. Και οι δύο που κατασταλάζουν στην αιχμή της διαμάχης, έχουν σαν άξονα αναφοράς τις κατευθύνσεις στο πρόβλημα της γλώσσας και της ελληνικής φιλολογίας γενικότερα. Η πρώτη που εκπροσωπεί ο Λέσβιος σοφός διεκδικεί τη συμμετοχή του Πανεπιστημίου στην εξέλιξη της νεοελληνικής κοινωνίας και σκοπεύει την ανατροπή του αττικισμού, η δεύτερη τη συντήρησή του. Το ευρύτερο εννοιολογικό πλαίσιο της πρώτης είναι ο δημιουργικός ιστορισμός, της δεύτερης ο φορμαλισμός. Πίσω, ακριβώς, από τον τελευταίο υποκρύπτεται η αντιστοιχία ανάμεσα στον γλωσσικό και κοινωνικοπολιτικό φορμαλισμό, χαρακτηριστική της ιδεολογίας του 19ου αι.: μια γλώσσα χωρίς τη δυναμική της εξέλιξης, αντιστοιχεί σε μια κοινωνία χωρίς τη προοπτική της μεταβολής. Και μια αμετάβλητη εθνική πραγματικότητα χρειάζεται μίαν αμετάβλητη εθνική γλώσσα.

Το χρονικό των διαδοχικών αντιπαραθέσεων, ανεξάρτητα από την παρέμβαση των προσωπικών κινήτρων, αποκαλύπτει τον ελλείποντα κρίκο της ιδεολογίας του Βερναρδάκη, φωτίζοντας, ουσιαστικά, τις καταβολές του "ελέγχου του ψευδαττικισμού". Ακόμα, δείχνει τη συνύπαρξη και την επιλεκτική χρήση στοιχείων της κοραϊκής θεωρίας, με εθνοκεντρικές συντηρητικές αντιλήψεις.

Η αφομοίωση μερικών πλευρών της εγελιανής θεωρίας, χρονολογημένη στα χρόνια των σπουδών του Λέσβιου λογίου στη Γερμανία,64 πρόσφερε το πλαίσιο συνδιαλλαγής των παραπάνω απόψεων.

Η έξοδος του Βερναρδάκη από το Πανεπιστήμιο θα ματαιώσει την προσπάθεια διάσπασης του φορμαλιστικού φλοιού της φιλολογίας και της γλώσσας. Η μετέπειτα κυριαρχία του Κωνσταντίνου Κόντου και των απόψεών του θα καθυστερήσει για πολύ την ανατροπή του φορμαλισμού.

———————

64. Βλ. Μιχ. Ι. Μιχαηλίδης, Λεσβιακαί σελίδες, ό.π., σ. 34· Κωστής Παλαμάς, "Βερναρδάκης", Νουμάς, αρ. 231, Ιαν. 1907, σ. 21· Επιστημονικά μνημόσυνα, Αθήνα, 1935, σ. 68 (από το Λόγο του καθηγητή Γρηγ. Παπαμιχαήλ), και Λόγος Εισιτήριος, ό.π., σ. 20.

Σελ. 556
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/557.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ο ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

ΒΕΝΕΤΙΑ ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΟΥ

Όταν τον Οκτώβριο του 1897 διορίζεται ο Κωστής Παλαμάς Γενικός Γραμματέας του Πανεπιστημίου Αθηνών, δε γνωρίζουμε αν μ' αυτή τη χειρονομία επιβραβεύει η Πολιτεία το νεαρό ποιητή των «Τραγουδιών της Πατρίδας μου» και των «Ιάμβων και Αναπαίστων», τον τραγουδιστή του Ολυμπιακού Ύμνου ή τον εμβριθή μελετητή, που λίγους μήνες πριν είχε αρχίσει μια σειρά διαλέξεων στον Παρνασσό για την ιστορία της νεοελληνικής ποίησης.1 Δυστυχώς, μας είναι άγνωστα τα καθέκαστα που οδήγησαν τον τότε Υπουργό Παιδείας Ανδρέα Παναγιωτόπουλο να πάρει αυτήν την απόφαση.2 Σ' έναν τόπο ωστόσο που οι ποιητές, όταν είναι μόνον ποιητές, εκτιμώνται πολύ αργά ή καθόλου, λογικό είναι να συμπεράνουμε πως περισσότερο θα μέτρησαν η προβολή του στους Ολυμπιακούς αγώνες την προηγούμενη χρονιά και η γενικότερη συγγραφική και δημοσιογραφική του δράση. Άλλωστε ο διορισμός δεν έγινε δεκτός χωρίς επιφυλάξεις. Πώς είναι δυνατόν ένας ποιητής, ένας άνθρωπος που ασχολείται με τα «αλλότρια», ν' αποδώσει σε μια θέση που απαιτεί τετράγωνη λογική, πειθαρχία και οργανωτικό πνεύμα;3

Το ασυμβίβαστο της ποιητικής ιδιότητας με τη δημοσιοϋπαλληλική, που θίχτηκε από την αρχή κι ερχόταν επανειλημμένα στο προσκήνιο σ' όλες τις κρίσιμες στιγμές, δεν το αρνήθηκε ούτε ο ίδιος ο Παλαμάς. Η θέση αυτή, που τη δέχτηκε και τη διατήρησε για τριάντα χρόνια αποκλειστικά για λόγους βιοπορισμού,4 του δημιουργούσε εσωτερικό διχασμό ενώ παράλληλα τον 

———————

1. Οι διαλέξεις άρχισαν στις 23 Ιανουαρίου 1897 και συνεχίστηκαν ως το Δεκέμβριο του ίδιου χρόνου. Έγιναν συνολικά τέσσερις διαλέξεις.

2. Βλ. ΦΕΚ, αρ. 248, 16.10.1897, σ. 637.

3. Η ύπαρξη επιφυλάξεων μαρτυρείται από τον Παύλο Νιρβάνα στο τέλος πια της υπαλληλικής σταδιοδρομίας του Παλαμά, βλ. Π. Νιρβάνα, «Από την Ζωήν. Τα Αλλότρια», Εστία, 6.3.1928. 

4. Είναι σημαντική η ευχαριστήρια επιστολή του Παλαμά προς τη Σύγκλητο με

Σελ. 557
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/558.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

γέμιζε αγωνία να ανταποκριθεί με συνέπεια στα υπαλληλικά του καθήκοντα.5 Τα τελευταία μάλιστα χρόνια ο διχασμός αυτός του έγινε αφόρητος και θεωρούσε την πανεπιστημιακή του εργασία υπεύθυνη για την πνευματική κρίση που περνούσε και που τον ώθησε τελικά σε παραίτηση το 1927. "Ζω σε μια κρίση διανοητική που κανείς δεν υποπτεύεται, και που δύσκολα μπορεί να εξηγηθή και στους μεμυημένους, στους ανθρώπους του είδους μας ακόμα, και σχεδόν αδύνατο στους αμύητους. Ζώντας καθώς ζω, διέρχομαι μια βάρβαρη δοκιμασία και είμαι καταδικασμένος σε βραδεία δηλητηρίαση. Μη ζητήτε περισσότερα. Η υπαλληλία πια με τρώει. Έχω υποχρεώσεις προς τον εαυτό μου, τον εαυτό μου εκείνον που αξίζει να ζη και μου είναι αδύνατο να τις εκπληρώσω. Μου έλειψε ο αέρας και περνώ τις ώρες μου σα μέσα σε πλυσταρειό...".6

Ωστόσο τα παραπάνω δεν αναιρούν το γεγονός, ότι ο Παλαμάς, ως Γενικός Γραμματέας του Πανεπιστημίου, ανταποκρίθηκε πλήρως στις απαιτήσεις της θέσης και δημιούργησε μια ομαλή και στενή υπαλληλική σχέση με τις πανεπιστημιακές αρχές. Άσκησε τα καθήκοντά του με ζήλο, υπευθυνότητα και συνέπεια. Δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε πως, καθώς ο Πρύτανις άλλαζε κάθε χρόνο, ο Παλαμάς ήταν αυτός που έφερνε σε πέρας τα τρέχοντα ζητήματα της Πρυτανείας και της Συγκλήτου.7 Έφερε στην πανεπιστημιακή γραφειοκρατία έναν αέρα ήθους, μετριοπάθειας και αδέκαστης εντιμότητας, τη στιγμή

———————

αφορμή την αποχώρησή του από την υπηρεσία. Καταγράφηκε ολόκληρη στα Πρακτικά της Συγκλήτου, τ. Α39, Συνεδρία 1ης Μαρτίου 1923, σ. 381-382. Ανάμεσα σ' άλλα αναφέρει και τα εξής: "Ιδιαιτέρως με συγκινεί η αναγνώρισις την οποίαν εις ορισμένας περιστάσεις και προσφάτως έτι, εξεδήλωσε το Πανεπιστήμιον προς εμέ ως εργάτην των νεοελληνικών γραμμάτων, και δεν δυσκολεύομαι να ομολογήσω ότι αν κατέχω μικράν τινά θέσιν εις τα γράμματα, μέγα μέρος ταύτης οφείλω εις το Πανεπιστήμιον, όπερ παρέσχεν εις εμέ καθ' όλον το διαρρεύσαν τούτο διάστημα, χρόνου αρκούσαν άνεσιν προς αντίστασιν εν μέσω της δυσβαστάκτου δι' ένα απλούν ποιητήν βιοπάλης".

5. Βλ. την ομιλία του Παλαμά στο αποχαιρετιστήριο γεύμα που του παρέθεσαν οι συνάδελφοί του. Δημοσιεύεται, μαζί με τις άλλες ομιλίες, στο αναμνηστικό τεύχος Προς Ανάμνησιν που εξέδωσε το Διοικητικό προσωπικό του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1928.

6. Επιστολή στη Μαριέττα Γιαννοπούλου (14.8.1927): Κωστής Παλαμάς, Αλληλογραφία, επιμ. Γ.Κ. Κασίνης, τ. Β', Αθήνα 1978, σ. 277-278. Βλ. ακόμη, ό.π., τ. Δ', Αθήνα 1986, σ. 418 και Κ. Παλαμάς, Γράμματα στη Ραχήλ, επιμ. Γ.Π. Κουρνούτος, Αθήνα 1985, σ. 473. Η κρίση αυτή θα είχε ασφαλώς σχέση με τη διμέτωπη επίθεση που δέχονταν αυτόν τον καιρό από τον Ψυχάρη και τον Αποστολάκη. Ας σημειωθεί επίσης ότι τις χρονιές 1926 και 1927 δεν κυκλοφόρησε κανένα καινούριο βιβλίο, ποιητικό ή άλλο, του Παλαμά.

7. Ο ρόλος του ήταν να ερευνά τις συνισταμένες ενός ζητήματος και να υποδεικνύει στον Πρύτανι τη μέθοδο χειρισμού του. Ενδεικτικές είναι δύο ανέκδοτες υπηρεσιακές επιστολές του Παλαμά προς τον Πρύτανι Νικόλαο Πολίτη, του 1907, που βρίσκονται στο αρχείο Ν. Πολίτη στο Μουσείο Μπενάκη (Ευγενική υπόδειξη Π. Μουλλά.)

Σελ. 558
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 539
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    Λογοτεχνία, Πολιτική και Ιδεολογία

    Παρασκευή 25 Σεπτεμβρίου 1987

    Πρωινή συνεδρία

    Πρόεδρος: ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ