Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 55-74 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/55.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Οι απαρχές των πανεπιστημίων στη Δυτική Ευρώπη

Δευτέρα 21 Σεπτεμβρίου 1987

Πρωινή συνεδρία

Πρόεδρος: GUNNAR HERING

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/56.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/57.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

L'ESSOR DES UNIVERSITÉS EN EUROPE

(XIIIe-XVIe SIÈCLES)

ALBERTO TENENTI

Il n'est certainement pas dépourvu de signification que les facultés dont s'est dotée l'Université d'Athènes, lors de sa naissance en 1837, soient celles-là mêmes qui présidaient à l'enseignement universitaire dès le XIIIe siècle: théologie, droit, médecine et philosophie. Sans doute en cette première moitié du XIXe siècle s'achève une très longue phase de la vie intellectuelle et les Universités s'ouvrent alors aux sciences et aux techniques qui viennent s'ajouter aux anciens savoirs et finalement les renouvelleront. Néanmoins, l'histoire de l'Université d'Athènes, aussi récente qu'elle soit, se rattache sans conteste par ses origines au grand mouvement pluriséculaire qui l'a précédée. Pendant plus de six siècles la fondation des Universités avait sanctionné chacune d'une certaine façon l'entrée d'un pays ou d'une région dans la civilisation européenne en marche. On pourrait en fait discuter sans fin si cette institution a été une création médiévale ou un signe incontestable de modernité. Ce débat serait en partie vain: il tournerait surtout autour de problèmes de mots et de définitions chronologiques relativement arbitraires. Toutefois rien n'est plus justifié que de souligner la modernité de ce Moyen Age auquel appartiennent les Communes autonomes en même temps que les Universités.

Au XIIe siècle le Moyen Age européen était déjà une vieille réalité, vieille de quelque sept cent ans. Cette remarque n'est certes pas faite pour chercher noise aux médiévistes, mais simplement pour rappeler que leur enseignement couvre des phases de civilisation très différentes —sans doute trop dissemblables pour que deux mots ("haut" et "bas" Moyen Age) puissent suffire à les unifier ou à les souder de façon adéquate. Il est indéniable que la marche de la société et de la culture

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/58.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

européennes semble à certains égards fort lente: mais elle n'a pas attendu l'année 1500 pour entamer son accélération. La constitution d'États nationaux, la renaissance d'une économie monétaire, le grand développement des villes aussi bien que l'essor des Universités constituent en Occident des facteurs décisifs de changement. Que l'on définisse comme l'on voudra la période qui voit leur nette affirmation entre le XIIe et le XVe siècle, que l'on hésite à classer ces quatre cents ans comme médiévaux ou comme modernes: le fait est que l'Europe alors n'a plus du tout le même visage et que nos catégories chronologiques sont inadéquates.

Nous n'avons pas l'intention de nous attarder sur les insuffisances du vocabulaire historique: il fallait cependant les signaler avec force car elles constituent une gêne de taille quand on aborde certains sujets. L'essor des Universités européennes s'est réalisé grâce à l'interaction et au dialogue de certains acteurs majeurs: les intellectuels, les villes, l'Église, les États. Avec la meilleure bonne volonté du monde on ne parviendra pas à se persuader que le phénomène universitaire a été marqué de façon sensible par le féodalisme, même si ce dernier a poursuivi son existence à ses côtés. Du XIIe au XVe siècle les professeurs se sont comportés comme des clercs -ce qu'en fait ils étaient souvent-, comme des entrepreneurs du savoir et comme des professionnels laïcs. Leurs élèves sont venus de toutes les couches sociales pour acquérir une formation qui les place dans les classes dirigeantes ou au moins dans les cadres supérieurs de la société. Cela se passe en grande partie en dehors du monde féodal, même s'il ne l'ignore pas et s'il ne se propose pas ouvertement de le combattre. Il n'est pas besoin de rappeler que l'Église elle-même, aux XIIe-XVe siècles, est assez différente de celle de l'époque antérieure.

Le contexte dans lequel naissent et vont prospérer les Universités est donc un contexte nouveau, même si elles ne s'ouvrent pas à toutes les forces vives de la société: elles n'accueillent en effet ni la technique ni le savoir des marchands et elles continueront à y rester étrangères jusqu'au XIXe siècle. Il faut reconnaître que la conception d'uni science pure, contemplative, l'a ainsi emporté pour longtemps sur la notion d'une science fonctionnelle, au service des activités des hommes. Il est vrai que l'enseignement de la théologie et de la philosophie peut paraître largement équilibré par celui de la médecine et surtout du droit. Mais ces deux dernières disciplines étaient encore fort peu expérimentales et dynamiques, l'une comme l'autre se proposant surtout de transmettre les connaissances préexistantes.

Σελ. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/59.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Pourtant, s'arrêter à des considérations de cet ordre ne serait pas seulement appliquer des critères anachroniques: ce serait méconnaître les acquis propres du mouvement et de l'organisation universitaires dès leur origine. Sans être vraiment audacieux, institutionnaliser la réunion des sciences dominantes dans un complexe d'enseignements articulés correspondait à la fondation d'une instance décisive et puissante. De ce point de vue la naissance des Universités représente celle d'un nouveau pouvoir au sein de la société européenne.

Ne taxons pas d'imprévoyance l'Église qui ne s'y opposa pas et parut même la favoriser. La Curie romaine d'abord et même, ensuite, les organes dirigeants des Églises protestantes gardèrent en effet si longtemps leur emprise sur les Universités qu'on ne peut douter de leur capacité d'assurer et de perpétuer au sein des Facultés leur primauté intellectuelle. Un jour ou l'autre, dans les différents pays, les Universités ont fini certes par s'affranchir de cette lourde mainmise: mais il faut bien reconnaître que l'Église ne perdit pas son pari. À nos yeux, rétrospectivement, l'initiative de la Papauté de prendre les Studia sous sa protection peut paraître hardie sinon risquée. En réalité le choix se révéla bien plus efficace que ne l'aurait été n'importe quel calcul médité. La décision pontificale s'avéra quasi géniale —une bonne affaire, dirait-on aujourd'hui- parce que pendant des siècles, au lieu de devenir des foyers de trouble intellectuel et d'atteintes à l'orthodoxie, les Universités tinrent le rôle de gardiennes de la foi et même de tribunaux de surveillance des croyances chrétiennes.

Si donc avec les Facultés se constitua un pouvoir scientifique et intellectuel nouveau, fondamentalement il ne fut pas de nature contestataire: l'Église sut à la fois le comprendre et s'en garantir. Ce pouvoir n'avait pas de précédents au sens précis du terme. Il y avait certainement eu des hautes écoles et des centres d'enseignement dans le monde musulman aussi bien que dans la chrétienté orientale et occidentale. Il y avait eu en particulier des écoles monastiques et épiscopales, de sorte que les Universités ne semblent pas surgir tout à fait du néant. Les différences et les nouveautés l'emportaient néanmoins sur les analogies et sur les traditions. Tout empreint ou coiffé de postulats théologiques qu'il ait pu apparaître, l'enseignement de l'ensemble des Facultés n'était plus à dominante religieuse. Il baignait, bien entendu, pleinement dans un contexte chrétien. Mais dès le départ, et de façon de plus en plus large, il accueillit la philosophie et la science grecque, surtout aristotélicienne. L'enjeu consista, c'est bien connu, dans la christianisation d'Aristote; mais l'on sait bien aussi que ce fut au prix

Σελ. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/60.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

de l'aristotélisation d'une large partie de la pensée chrétienne. En outre, bien que la querelle n'ait impliqué que des croyants convaincus, la dialectique philosophico-théologique qui s'enclencha alors créa des clivages aigus au sein de la philosophie et de la théologie de l'Occident. Si le pouvoir juridictionnel de l'Église ne parut guère attaqué jusqu'au XVe siècle (mise à part l'exception hussite), la crise religieuse éclata au grand jour avec la Réforme protestante dès le début du XVIe siècle. L'Université avait été, directement ou indirectement, le véhicule principal des affrontements qui s'étaient produits surtout du XIIe au XIVe siècle; elle ne leur resta pas étrangère non plus au XVe siècle.

Pour la Papauté et pour l'Église, l'opération se solda ainsi par un bilan complexe, où l'actif indéniable n'était pas exempt d'un passif inquiétant. Les terrains de la philosophie et de la théologie, étant les plus sensibles et les plus délicats à cette époque, s'avérèrent les plus brûlants -et ceux qui rétrospectivement ont attiré le plus d'attention. Il semble bien, toutefois, que même sur le plan de la science, du droit et de la doctrine politique, l'instance et les cadres universitaires aient joué un rôle éminent. Durant les quatre siècles qui vont du XIIe au XVIe, l'exigence se précise en effet de parvenir à des formes d'organisation internationale et nationale dans tous les domaines. Or, parmi les éléments de repère et de cohésion décelables dans le panorama de cette époque, les Universités représentent l'un des plus considérables et des plus stratégiques. Les titres et diplômes qu'elles décernent sont reconnus dans tout l'Occident et de leur creuset sort une partie non négligeable de la classe dirigeante des villes, des États, de l'Église même. L'impact des Universités est donc loin d'être seulement intellectuel ou scientifique: il est plus encore social et politique au sens large du terme. Prélats, juristes et hauts fonctionnaires ont bien souvent des grades académiques: ces élites ne pouvaient pratiquement pas se former ailleurs que dans les Facultés.

Ainsi, grâce aux Universités, qui se multiplient peu à peu sur son territoire selon des logiques compliquées —et donc de façon inégale― l'Europe occidentale et centrale s'est trouvée en possession d'une véritable structure de l'enseignement supérieur dont la vitalité et la longévité, quoi qu'on en dise, ne sont pas à démontrer. Si l'Université d'Athènes se place à un moment significatif de ce développement universitaire, bien d'autres et tout à fait analogues ont été fondées depuis à peu près suivant le même modèle.

Mais peut-être faudrait-il réfléchir aujourd'hui sur ce modèle pluriséculaire et qui a fait ses preuves, qui cependant montre désormais

Σελ. 60
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/61.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

certaines insuffisances graves. Les difficultés, et impasses actuelles affectent surtout les rapports entre les Universités et les États. Certains pays ont déjà démontré clairement que la tutelle de l'État n'était pas indispensable au développement des Universités, que si elles s'affranchissaient de cette dépendance elles pouvaient fonctionner aussi bien —parfois mieux— dans certaines conditions.

Que l'on n'imagine pas, toutefois, que ce problème des rapports avec l'État et avec les autorités politiques, crucial dans le monde actuel, ne s'est jamais posé au cours des siècles passés. Nous avons déjà dit que, depuis leur fondation et au moins jusqu'au XVIIe siècle, les problèmes des Universités ont été multiples. Le premier consistait dans le manque relatif de dynamisme intellectuel, engendré à la fois par la surveillance de l'Église et par l'attachement collectif encore puissant à un patrimoine culturel mentalement dogmatique. Non que la vie intellectuelle universitaire ait été stagnante: nous avons dit au contraire quels changements profonds ont été préparés et élaborés au sein des Facultés, notamment entre le XIIe et le XVIe siècle. Mais le dynamisme universitaire a toujours été puissamment freiné par la conception et la constitution même de la société, structure quasi immobile, qui assignait à des classes sociales hiérarchisées ou juxtaposées le rôle bien défini que chacune devait remplir. Bien que l'enseignement supérieur fût par sa nature même un ferment porteur de changements futurs, ceux-ci tardèrent donc longtemps à se manifester au sein de ces structures sociales qui réussirent à se maintenir à peu près inaltérées jusqu'au XIXe siècle. Cette sorte de blocage se répercuta au moins indirectement sur les Universités elles-mêmes, qui faisaient corps avec l'ensemble des classes dominantes et avec leur échelle de valeurs.

C'est bien sur ces aspects qu'il faut s'arrêter car très longtemps les Universités ne furent pas tant des instances intellectuelles que le lieu de formation de certaines élites. La dissociation entre monde universitaire et monde féodal demeura très nette. Pratiquement aucun noble ne se consacrait à l'enseignement et fort peu consentaient à se former dans le cadre des Facultés. Ils étaient pour la plupart des propriétaires fonciers et ils voyaient dans la profession militaire leur débouché le plus naturel, au moins jusqu'au XVIe siècle. Les paysans n'étaient pas plus nombreux que les nobles parmi les élèves ou les enseignants des Universités, qui venaient, les uns et les autres, surtout des villes et des classes moyennes. Ils se destinaient à des carrières ecclésiastiques ou bureaucratiques au sens large du mot, les véritables débouchés des diplômés et des docteurs étant l'Église et les différentes administrations,

Σελ. 61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/62.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

étatiques ou citadines. Les Universités fonctionnèrent ainsi comme les viviers des organismes qui dominaient la société occidentale et qui étaient en plein essor (même si cela les amenait à se disputer âprement la suprématie). Pour des motifs à peu près opposés, nobles et paysans ne les fréquentaient pas. Les premiers n'en avaient pas un besoin direct et par le fait de leur naissance pouvaient compter sur des carrières toutes tracées; les seconds n'en avaient ni les moyens ni la préparation culturelle. Les fils de marchands ou les parents d'ecclésiastiques au contraire se soumettaient à la formation universitaire afin de s'introduire dans les rouages de l'État ou de l'Église et de se hisser parfois à des fonctions très élevées. Il n'y avait par contre pratiquement pas de demande d'enseignants diplômés, car les écoles publiques secondaires n'existaient pratiquement pas.

Les Universités ne furent donc pas seulement des organes de production et de distribution du savoir: leur rôle fut de reproduire en quantité les serviteurs et les ministres de la Curie romaine et du clergé, aussi bien que ceux des administrations civiles et judiciaires en voie d'expansion. Ainsi elles ont attiré et réuni des hommes qui se proposaient de devenir des cadres de la société et les représentants des deux pouvoirs qui la régissaient. Ce rôle prépondérant devait nécessairement freiner la recherche désintéressée et l'avancement du savoir en tant que tel —objectifs tout à fait secondaires dans une assiette sociale telle que celle des XlIe-XVe siècles. D'autant que le culte de la science ne se liait guère à la recherche de ses applications et que les connaissances nécessaires à la production artisanale et aux différents métiers se transmettaient de façon autonome à l'intérieur des corporations et des milieux professionnels. Pendant des siècles, même le savoir médical fit peu de progrès, ses principes théoriques et ses fondements n'étant pas soumis à la discussion ou à la vérification. En fait la conscience même que ce savoir fût indéfiniment perfectible, et donc nécessairement expérimental, était quasi impossible, bloquée par la conviction que les doctrines héritées de la tradition n'étaient pas contestables. Ce blocage, où la révérence pour l'autorité des maîtres anciens jouait à plein, allait de pair avec celui exercé par les vérités de la foi, même si les dogmes religieux n'intervenaient pas directement dans les programmes des facultés de médecine.

Il en allait tout autrement dans le domaine de l'enseignement du droit. La Papauté et les différents États dynastiques ou citadins s'intéressaient de plus en plus à l'organisation et au contrôle des appareils financiers, judiciaires et bureaucratiques. Tandis que les papes

Σελ. 62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/63.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

avaient besoin surtout d'inquisiteurs et de canonistes, aux princes et aux villes il fallait des fonctionnaires, des magistrats, des ambassadeurs, etc. Les uns et les autres avaient un pouvoir temporel de plus en plus étendu et des revenus économiques à assurer et à défendre. Ce processus prit de l'ampleur dans toute la chrétienté occidentale surtout au XIVe et au XVe siècle. Il est important de remarquer que la Curie romaine prit assez tôt l'initiative d'accorder régulièrement des bénéfices ecclésiastiques à ceux qui obtenaient des grades en théologie et en droit canon. La Papauté s'assurait ainsi l'engagement en sa faveur de ces futurs cadres, promis aux prébendes de chanoines, d'abbés, d'évêques, etc. La puissance pontificale s'est organisée de la sorte avec une nette avance sur les pouvoirs laïcs des royaumes, des principautés et des villes.

Les États néanmoins se comportèrent de façon tout à fait analogue à l'égard des Universités. D'autant que les détenteurs des différents pouvoirs politiques s'étaient ingérés dès le début dans le fonctionnement des Facultés: les motifs d'ordre public et d'organisation matérielle ne manquaient pas pour justifier bon nombre d'interventions des autorités civiles dans la vie universitaire. Un facteur de taille vint s'y ajouter: la prise en charge des traitements des professeurs. Tout en se proclamant les protecteurs des Studia, les papes ne subventionnaient pas les enseignants dont les honoraires —après les contributions initiales des étudiants eux-mêmes— étaient assurés par les villes ou par les administrations princières. Les États enfin, suivant peu à peu l'exemple donné par l'empereur Frédéric II qui avait créé celle de Naples, s'attribuèrent le droit de fonder des nouvelles Universités.

Si donc tout un ensemble de liens soudaient les universitaires à l'Église, il n'y en avait pas moins qui les rattachaient aux États. Pour ces derniers il ne s'agissait pas seulement de puiser dans les Facultés des serviteurs compétents mais, d'une façon analogue à celle empruntée par l'Église, de se les attacher en assurant leur promotion sociale. Les fonctionnaires des différentes administrations ne pouvaient sans doute pas compter sur un traitement régulier ou suffisant de la part du pouvoir central, surtout s'il s'agissait de princes dont la trésorerie était normalement et chroniquement défaillante et obligée de parer au plus pressé. Mais leur rémunération consistait bien souvent dans les ressources que leur procurait l'exercice même de leurs charges officielles ou qu'ils parvenaient à en tirer. D'autre part un certain nombre d'universitaires pouvaient attendre d'autres avantages de leur collaboration avec l'État. En devenant membre d'un Parlement ou en étant investi

Σελ. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/64.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

d'une autre fonction prestigieuse, non seulement on pouvait nouer des rapports personnels avec le souverain ou son entourage mais aussi s'introduire dans la classe sociale privilégiée: la noblesse. C'est ainsi qu'en France par exemple se constitua peu à peu une noblesse de robe qui se voulait quasi égale, sinon tout à fait égale, en dignité à la noblesse héréditaire. Les membres de cette noblesse de robe parvenaient même souvent à se mêler aux nobles, leurs offices facilitant l'achat de terres et la possession de fiefs. Une fois titulaire d'une fonction publique, un universitaire parvenait ainsi assez facilement soit à une carrière économiquement fructueuse soit à une position sociale qui le plaçait sans conteste dans l'élite. Dès lors il s'avérait relativement aisé de fonder la fortune de toute sa lignée soit en transmettant sa propre charge à ses héritiers soit en s'alliant à des branches de la noblesse héréditaire.

La science, la compétence intellectuelle et les grades académiques ne servaient donc pas uniquement à assurer l'exercice de l'enseignement supérieur (qui dans certains cas devint lui aussi quasi héréditaire). Le processus d'interaction entre les Universités d'un côté, l'Église et les États de l'autre, était de plus en plus puissant à cause des exigences grandissantes des différentes bureaucraties et en dernière instance de la société elle-même ―qui demandait à être mieux encadrée et mieux gouvernée. Dans ce contexte et dans ces conditions, ne pouvant pas se soustraire aux pressions et à l'attraction exercée sur eux par l'Église et par les États, les universitaires furent souvent plus ou moins directement conduits à délaisser leur rôle scientifique et pédagogique. En conséquence, surtout à partir du XIVe siècle et de plus en plus largement ensuite, le développement du savoir et des recherches théoriques commença à se réaliser en bien de cas en dehors des cadres universitaires. Des cénacles, des académies et d'autres groupes semblables rassemblèrent des savants et des hommes de lettres dans certaines villes ou dans certaines Cours dès le XVe siècle, notamment en Italie, en France et en Angleterre. Leurs contacts avec les Universités ne faisaient pas d'ailleurs tout à fait défaut et parfois même eurent des effets fructueux. Dans certaines Facultés par exemple l'attachement au savoir traditionnel commença à faiblir au profit de méthodes nouvelles et, sous la poussée surtout de l'humanisme, on y institua des enseignements nouveaux.

La longue histoire des Universités pose ainsi dès la période de leur essor un certain nombre de grands problèmes que l'on peut considérer toujours actuels. Tout d'abord celui de leur indépendance ou au moins de leur autonomie scientifique et économique. Nous avons pu voir

Σελ. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/65.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

brièvement pour quelles raisons et de quelle manière elles furent prises dès leur origine dans l'engrenage des conditionnements culturels, sociaux et financiers. Une institution universitaire efficace peut difficilement faire face à ses tâches intellectuelles et même pédagogiques si elle ne dispose pas d'un patrimoine propre et de ressources assurées. Le manque de fonds et de crédits peut freiner dangereusement et même bloquer son fonctionnement, tandis que l'investissement dans les activités spécifiquement universitaires est en principe toujours productif.

Le deuxième problème qui émerge est double, s'agissant du recrutement des étudiants aussi bien que de leurs débouchés à la fin des études. Les sociétés d'Ancien Régime ont su résoudre la question de l'emploi en absorbant la grande majorité des diplômés dans les différentes branches de l'administration civile ou ecclésiastique aussi bien que dans les professions libérales. Les sociétés contemporaines ont su en destiner aussi un grand nombre à l'enseignement, grâce à la généralisation de l'instruction publique. Mais celle-ci à son tour a engendré un déséquilibre, dans la mesure où les écoles secondaires ont produit et produisent une quantité grandissante —et désormais parfois excessive— de candidats aux études universitaires. Sans doute ne pourra-ton sortir de cette impasse qu'en rattachant plus étroitement qu'on ne l'a fait jusqu'ici l'accès aux Facultés aux besoins réels de chaque pays. En d'autres termes une vision organique des exigences du développement de chaque société est indispensable pour établir une politique scolaire d'ensemble. Aujourd'hui en somme le problème est, sorti du cadre strictement universitaire et les véritables solutions sont à rechercher dans le contexte de l'enseignement secondaire. Une fois que ce dernier sera convenablement réglé et aménagé, les Facultés ne ressentiront plus les déséquilibres qui les menacent et dans certains cas tendent à les étouffer. Bien que l'instruction soit devenue un phénomène de masse, il conviendrait que l'enseignement supérieur demeure, ou redevienne, essentiellement la formation des cadres et des élites.

5

Σελ. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/66.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/67.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΤΑ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΟΨΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ

ΡΙΚΑ ΜΠΕΝΒΕΝΙΣΤΕ

Επιδιώκοντας να αυξήσουν το κύρος των πανεπιστημίων οι άνθρωποι του Μεσαίωνα απέδωσαν τη δημιουργία τους στo παρελθόν και επινόησαν μια φανταστική σχέση που συνέδεε διαδοχικά την Αθήνα με τη Ρώμη, το Βυζάντιο και το Παρίσι. Σύμφωνα λοιπόν με τον μεσαιωνικό μύθο, ο Καρλομάγνος μετέφερε την ανώτατη παιδεία από τη Ρώμη στο Παρίσι (translatio studii). Αναζητώντας πάντα την αρχαία καταγωγή του πανεπιστημίου, ανακαλύπτουν το 1229 στη Μπολώνια ένα πλαστό έγγραφο που το νομίζουν τότε αληθινό, σύμφωνα με το οποίο η ίδρυση της Νομικής Σχολής χρονολογούνταν στη βασιλεία του Θεοδόσιου του Β', ενός από τους τελευταίους ρωμαίους αυτοκράτορες (5ος αιώνας).

Η αλήθεια όμως είναι ότι το πανεπιστήμιο είναι δημιούργημα της μεσαιωνικής Δύσης και ότι δεν συνδέεται με καμιά κλασική ή ανατολική παράδοση. Τον 13ο αι. δάσκαλοι και φοιτητές αποκτούν συνείδηση της διάδοσης της γνώσης διαμέσου της διδασκαλίας, αντιλαμβάνονται τη λειτουργία τους ως κοινωνική ομάδα·1 ένα ordo scolasticus γεννιέται. Οι λόγιοι διεκδικούν την αυτονομία της πανεπιστημιακής κοινότητας ως κέντρου πνευματικής εξουσίας δίπλα στο sacerdotium, την πνευματική δηλαδή εξουσία της παπικής Εκκλησίας, και το regnum, την κοσμική εξουσία του αυτοκράτορα ή βασιλιά.

Οι μεσαιωνικοί χρόνοι προίκισαν το πανεπιστήμιο με δομές και οργάνωση που κληροδοτήθηκαν στα νεότερα χρόνια, με στοιχεία που συναντάμε ακόμη και σήμερα. Ένας λόγος παραπάνω λοιπόν να προβληματιστούμε γύρω από

———————

1. J. Le Goff, "Quelle conscience l'université médiévale a-t-elle eue d'elle même?", Pour un autre Moyen Age, Παρίσι 1977, σ. 181-197.

Σελ. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/68.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

τις συνθήκες γέννησης των πανεπιστημίων, τον ρόλο που διαδραμάτισαν, όχι τόσο με τη δημιουργία πολιτισμικών προϊόντων, ―το θέμα αυτό ξεπερνά το πλαίσιο της σημερινής ανακοίνωσης―, όσο με την παρέμβασή τους στις συγκρούσεις και στους ανταγωνισμούς ανάμεσα σε ομάδες, σε τάξεις, σε πόλους εξουσίας.2

Με την σημερινή ανακοίνωση δεν φιλοδοξούμε να επιχειρήσουμε παρά έναν σύντομο απολογισμό των όσων κατέκτησε η κοινωνική ιστορία, επιμένοντας στα ζητήματα που αφορούν στην ερμηνεία του κοινωνικού και πολιτικού ρόλου των μεσαιωνικών πανεπιστημίων. Εντάσσοντας τα πανεπιστήμια στο γενικότερο πλαίσιο των κοινωνιών από τον 13ο ως τον 15ο αιώνα, ελπίζουμε σε μια μερική συμβολή στην κατανόηση του πανεπιστημιακού φαινομένου.

Χωρίς να δεχόμαστε ότι το πανεπιστήμιο ως θεσμός οφείλει την ύπαρξή του σε έναν "συνδυασμό τυχαίων περιστάσεων",3 πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι τοπικές συγκυρίες εξηγούν τη συγκέντρωση ή τα κενά στη γεωγραφική κατανομή των πανεπιστημιακών κέντρων. Γενικότερα, θα μπορούσαμε να συνοψίσουμε ως εξής τις κατηγορίες των παραγόντων που βρίσκονται στις ρίζες του φαινομένου:

α'. Η πνευματική και καλλιτεχνική άνθιση του 12ου αι., η "δίψα για γνώση" που εκφράστηκε με διεύρυνση της διδασκαλίας και διακίνηση μεταφράσεων κλασικών έργων δεν αρκούν για να εξηγήσουν την εμφάνιση των πανεπιστημίων,4 συνέθεσαν όμως αναμφισβήτητα το πρόσφορο έδαφος στο

———————

2. Η ιστοριογραφία γύρω από τα μεσαιωνικά πανεπιστήμια είναι πλουσιότατη. Ήδη από τον 16ο και 17ο αι. οι πανεπιστημιακοί στρέφονται προς τη μεσαιωνική καταγωγή του θεσμού δημιουργώντας έτσι στέρεες βάσεις για τους ιστορικούς του 20ού αι. Η σύγχρονη ιστοριογραφία συνέχισε τον δρόμο της παραδοσιακής "ιστορίας των ιδεών", αλλά εμπλούτισε την έρευνα με νέα θεματολογία που μας έκανε να γνωρίσουμε καλύτερα τα μεσαιωνικά πανεπιστήμια, ακόμη κι αν κάποιοι προβληματισμοί της κοινωνικής ιστορίας βρίσκονται στο στάδιο των υποθέσεων. Από την τεράστια βιβλιογραφία παραθέτουμε ελάχιστους μόνο τίτλους γενικών μελετών: H. Raschdall, The universities of Europe in the Middle Ages, 3 τόμοι, Oxford University Press 1969· S. d'Irsay, Histoire des universités françaises et étrangères des origines à nos jours, τ. 1: Le Moyen Age, Παρίσι 1973· A. B. Gobban, The medieval universities: their development and organisation, Λονδίνο 1975· J. Le Goff, Les intellectuels au Moyen Age, Παρίσι 1985. Βλ. επίσης, S. Stelling-Michaud, "L'histoire des universités au Moyen Age et à la Renaissance au cours des vingt cinq dernières années", Rapports du XIe congrès international des sciences historiques, Στοκχόλμη I960· και J. Verger (εκδ.), L'histoire des universités en France, Παρίσι 1987.

3. H. Raschdall, The universities of Europe..., ό.π.

4. Πρόκειται για την "ιδεαλιστική" άποψη του Η. Grundmann (Vom Ursprung der Universität in Mittelalter, Darmstadt 1964)· όπως την παραθέτει ο J. Verger, "Des

Σελ. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/69.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

οποίο καρποφόρησε η νέα οργάνωση της εκπαίδευσης. Τα κέντρα μετάφρασης αρχαίων συγγραμμάτων όπως το Τολέδο ή η Σικελία δεν είδαν και τη δημιουργία σημαντικών σχολείων τον 12ο αι., ίσως όμως δεν είναι τυχαίο ότι εκεί όπου έγινε για πρώτη φορά αισθητός ένας "νέος αριστοτελισμός", στο Παρίσι και στο Montpellier, άνθισαν αντίστοιχα οι πρώτες πανεπιστημιακές σχολές φιλοσοφίας και ιατρικής.5

Η πολιτισμική "αναγέννηση" του 12ου αι. εκφράστηκε ποσοτικά με σημαντική αύξηση των σχολείων στις πόλεις, ενώ παρήκμαζαν τα σχολεία των μοναστηριών. Δημιουργούνται λοιπόν νέα σχολεία, "ανεξάρτητα" από την Εκκλησία αλλά και από τις αστικές αρχές, γύρω από δασκάλους που συχνά είναι κληρικοί αλλά συντηρούνται από τα χρήματα που συγκεντρώνουν οι μαθητές τους. Η Εκκλησία φανερώνει τότε την πρόθεσή της να διατηρήσει τον έλεγχο της εκπαίδευσης: το 1179 η τρίτη Σύνοδος του Λατερανού αποφασίζει ότι κάθε καθεδρικός ναός οφείλει να διατηρεί ένα σχολείο που παρέχει δωρεάν διδασκαλία -γεγονός που επιτρέπει την αύξηση των μαθητών-, αφού οι δάσκαλοι ως κληρικοί συντηρούνται από ευεργετήματα. Η ίδια Σύνοδος ορίζει ότι η άδεια διδασκαλίας (licentia docendi) χορηγείται από τον "σχολάρχη" (scholaster ή scolasticus, γαλλ. écolâtre, που από το 1200 ονομάζεται cancellarius, chancelier, γραμματέας του επισκόπου), τον δάσκαλο δηλαδή του καθεδρικού σχολείου που είναι και εκπρόσωπος του επισκόπου σ' ολόκληρη την περιφέρεια της επισκοπής.

β'. Όλα τα πανεπιστήμια του 13ου αι. προέκυψαν από την μετεξέλιξη των societates, που στηρίζονταν σε ένα είδος συμβολαίου ανάμεσα στον δάσκαλο και τους φοιτητές, σε universitas. Στο τέλος του 12ου και στην αρχή του 13ου αι. ο όρος universitas δηλώνει τις συσσωματώσεις δασκάλων ή φοιτητών αλλά ήδη από καιρό χρησιμοποιείται για όλες τις συντεχνίες της πόλης. (Νωρίτερα για τον ακαδημαϊκό θεσμό χρησιμοποιείται ο όρος studium, τον 13ο αι. γενικεύεται ο όρος studium generale που υπονοεί έναν οικουμενικό χαρακτήρα, ενώ τον 15ο αι. οι όροι universitas και studium generale είναι συνώνυμοι.)

Τα πανεπιστήμια είναι λοιπόν η μορφή που πήρε η βούληση για αυτονομία των δασκάλων και των φοιτητών. Στο πλαίσιο της οικονομικής προόδου και της αστικής ανάπτυξης, η εκούσια αυτή συμπεριφορά είναι σύμφωνη με τη θεσμοθέτηση συντεχνιών για όλα τα επαγγέλματα, αλλά και με την πολιτική ανεξαρτησία που διεκδικούν οι αστικές κοινότητες. Οι scolares, οι clerici scolastici των σχολείων, των καθεδρικών ναών και των μεγάλων

———————

écoles à l'université: la mutation institutionelle", La France de Philippe Auguste, Παρίσι 1982, σ. 817-846.

5. J. Verger, "Des écoles à l'université...", ό.π., σ. 840.

Σελ. 69
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/70.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

αββαείων συνειδητοποιούν την διαφορετικότητα της λειτουργίας τους και οργανώνονται σε μία συσσωμάτωση ανάλογη με τις συντεχνίες των επαγγελμάτων στις πόλεις. Αλλού η πρωτοβουλία ανήκει στους δασκάλους, αλλού στους φοιτητές, πάντα όμως η ουσιαστική συσσωμάτωση προηγείται της επίσημης, τυπικής αναγνώρισης από τις αρχές. Στο Παρίσι, για παράδειγμα, η συντεχνία των δασκάλων εμφανίζεται μετά το 1170 και το 1215, το αργότερο, πετυχαίνει την αναγνώρισή της από τον πάπα, ενώ στη Μπολώνια η συντεχνία είναι προϊόν της φοιτητικής πρωτοβουλίας, οι καθηγητές υποτάσσονται σ' αυτήν γύρω στο 1193 και η αστική κοινότητα την αναγνωρίζει το 1250.

Ο συντεχνιακός χαρακτήρας είναι κοινός σε όλα τα πανεπιστήμια και αναδεικνύεται στην εκπόνηση εσωτερικών κανονισμών και εσωτερικού προγράμματος, στην επιβολή πειθαρχίας στο πλαίσιο της πανεπιστημιακής κοινότητας, στην επιθυμία να διατηρηθεί η αυτονομία τους, στην διεκδίκηση μονοπωλιακών συμφερόντων στην εκπαίδευση, και στη μορφή της "αδελφότητας" που καλλιεργεί την αλληλοβοήθεια μεταξύ των μελών της, στοιχεία δηλαδή που συναντούμε σε όλες τις συντεχνίες της εποχής. Οργανωμένοι σε συντεχνίες λοιπόν οι λόγιοι εκφράζουν την ιδιαιτερότητά τους μέσα στον αστικό πληθυσμό: ξεχωριστοί από τους λαϊκούς αλλά και από τον κλήρο, οι διανοούμενοι κατακτούν την αναγνώριση των δημόσιων αρχών και την αναγνώριση και στις συνειδήσεις των συγχρόνων τους. Από τα πρώτα της όμως βήματα η πανεπιστημιακή συντεχνία διαφέρει από τις άλλες και ενέχει αντιφάσεις που θα σφραγίσουν την μελλοντική της πορεία: αν και αστική συσσωμάτωση, παραμένει εκκλησιαστικός θεσμός, είναι τοπική και όμως διεκδικεί λάμψη οικουμενική.6

γ'. Η γέννηση των πανεπιστημίων πηγάζει επίσης από την βούληση, την στρατηγική πολιτικών και θρησκευτικών αρχών που επιθυμούν να θέσουν υπό τον έλεγχό τους την παιδεία και αναζητούν στο πανεπιστήμιο έναν σύμμαχο που θα στηρίξει ή θα δικαιώσει την εξουσία τους. Η πορεία των πανεπιστημίων της Μπολώνια και του Παρισιού ήταν ένας διάλογος με την αστική κοινότητα και την βασιλική εξουσία αντίστοιχα, ενώ το πανεπιστήμιο της Οξφόρδης έλαβε τα πρώτα προνόμια και το πρώτο του καταστατικό το 1214 μετά από μία βίαιη σύγκρουση αστών και φοιτητών, town and gown, στην οποία οι πανεπιστημιακοί βρήκαν υποστηρικτές τον βασιλιά και τον πάπα Ιννοκέντιο τον Γ'. Ιδρύοντας νέα πανεπιστήμια οι αρχές αναγνωρίζουν ότι ο πανεπιστημιακός θεσμός πέρα από την πολιτισμική του αξία, πέρα από το γόητρο που προσφέρει έχει και πρακτική χρησιμότητα, πολιτική σημασία.

———————

6. J. Le Goff, Les intellectuels au Moyen Age..., ό.π., σ. 80-81.

Σελ. 70
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/71.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Η τακτική της ίδρυσης πανεπιστημίων γενικεύεται τον 14ο αι., ήδη όμως έχουμε σημαντικά δείγματα από τον 13ο: Ιδρύοντας το 1229 το πανεπιστήμιο της Τουλούζης στο "άντρο" των αιρετικών η παποσύνη απαντά στους κοινωνικούς μετασχηματισμούς και στις αιρέσεις επιδιώκοντας να αυξήσει τον αριθμό, να ανεβάσει το επίπεδο των κληρικών που αναλαμβάνουν την παιδεία και τον έλεγχο των χριστιανών. Ας σημειώσουμε και ένα διάταγμα του Ιννοκέντιου μετά την λατινική κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης, το 1204, που προέβλεπε την ίδρυση εκεί ενός παραρτήματος του πανεπιστημίου του Παρισιού, προσκαλώντας "δασκάλους και λογίους" από το Παρίσι να πάνε στην Κωνσταντινούπολη για να "αναμορφώσουν τη σπουδή των γραμμάτων".7 Πάντως, αυτό το σχέδιο διείσδυσης στην βυζαντινή κοινωνία δεν πραγματοποιήθηκε.

Οι κοσμικοί άρχοντες υιοθέτησαν βέβαια κι αυτοί την στρατηγική ίδρυσης πανεπιστημίων: το 1224 ο Φρειδερίκος ο Β' ιδρύει το πανεπιστήμιο της Νάπολης για να ανταγωνιστεί το επαναστατημένο studium της Μπολώνια, και οι βασιλείς της Καστίλλης και της Λεών ιδρύουν πανεπιστήμια στη Palencia (1208-1222), Σαλαμάνγκα (1218) και Valladolid πριν το 1250.

Η πανεπιστημιακή παιδεία ήταν επίσης μια λύση στην όλο και μεγαλύτερη ανάγκη στελέχωσης της γραφειοκρατίας που αναπτύχθηκε στην υπηρεσία της Εκκλησίας ή των κρατών. Οι μεσαιωνικές σπουδές ήταν επαγγελματικές, συχνά προσαρμοσμένες στις ανάγκες της κοινωνίας.8 Ας αναφέρουμε για παράδειγμα τα ιταλικά πανεπιστήμια όπου άνθισε η ars dictandi, η επιστήμη της επιστολογραφίας, απαραίτητη σε κείνους που θα έκαναν καριέρα στην παπική, στην αυτοκρατορική ή την βασιλική υπηρεσία, ή το studium της Μπολώνια, όπου γύρω στο 1250 η συμβολαιογραφία, η ars notaria, κατέκτησε τη θέση ξεχωριστής επιστήμης που προετοίμαζε πτυχιούχους ικανούς να ανταποκριθούν στις αστικές συναλλαγές. Ένα πλήθος πτυχιούχων της Οξφόρδης και του Καίμπριτζ με γνώσεις αστικού και κανονικού δικαίου εντάχθηκαν στην εκκλησιαστική διοίκηση. Εκτός των άλλων, σε μία κοινωνία με ανταγωνιζόμενες αρχές, δικαιώματα και προνόμια η μόρφωση στον τομέα του ρωμαϊκού και του εκκλησιαστικού δικαίου επέτρεψε την επάνδρωση του ιδεολογικού μηχανισμού που τέθηκε στην υπηρεσία των βασιλέων και της παποσύνης.9 Δεν έλειψαν βέβαια οι λόγιοι όπως ο John of Salisbury, ο Hugues de Saint-Victor ή ο Vincent de Beauvais, για τους οποίους η εκπαίδευση ήταν μια διαδικασία που συνεχιζόταν σε

———————

7. Κ. Γιαννακόπουλος, Βυζάντιο και Δύση: η αλληλεπίδραση των αμφιθαλών πολιτισμών στο Μεσαίωνα και την ιταλική Αναγέννηση (350-1600), Αθήνα 1985, σ. 39.

8. Cobban, The medieval universities..., ό.π.

9. W. Ullman, A history of political thought: the Middle Ages, Λονδίνο 1965, σ. 118.

Σελ. 71
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/72.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ολόκληρη τη ζωή με στόχο την ηθική τελειοποίηση. Τα μεσαιωνικά πανεπιστήμια παρέμειναν πάντως σε μεγάλο βαθμό υπηρεσίες που ικανοποιούσαν τις ανάγκες της κοινωνικής ιεραρχίας. Ας σημειώσουμε τέλος μια διαφοροποίηση ανάμεσα σε έναν ωφελιμιστικό περίγυρο στην Ιταλία, Ν. Γαλλία και Ιβηρική χερσόνησο σε σχέση με την ατμόσφαιρα στη Β. Γαλλία και Αγγλία.

δ. Υπάρχουν τέλος τα πανεπιστήμια που δημιουργήθηκαν εξαιτίας της αποχώρησης ή "απεργίας" των πανεπιστημιακών. Από τα νέα studia άλλα ήσαν εφήμερα, άλλα όμως επιβίωσαν, διατήρησαν την οργάνωση του αρχικού πανεπιστημίου και η ύπαρξή τους επικυρώθηκε αργότερα από ιδρυτική βούλλα και επίσημο καταστατικό. Έτσι, για παράδειγμα, το Καίμπριτζ, που αναγνωρίστηκε επίσημα το 1318, γεννήθηκε από την αποχώρηση των πανεπιστημιακών της Οξφόρδης· και το πανεπιστήμιο της Πάδοβας οφείλει την ύπαρξή του σε καθηγητές και φοιτητές που εγκαταλείψαν τη Μπολώνια το 1222.

Η ιστορία των πανεπιστημίων είναι και η ιστορία μιας συντεχνίας που κατακτά την αυτονομία της μέσα από μια πορεία συγκρούσεων άλλοτε με τις κοσμικές και άλλοτε με τις εκκλησιαστικές αρχές. Τα κρίσιμα σημεία αυτής της διαδικασίας είναι γνωστά. Θα αναφερθούμε λοιπόν σ' αυτά επιγραμματικά με αφορμή το πανεπιστήμιο του Παρισιού.

Το πρώτο θέμα που απασχόλησε τους πανεπιστημιακούς αφορούσε στην ίδια την διδασκαλία. Με την υποστήριξη του Ιννοκέντιου του Γ', το 1213, κατακτούν το δικαίωμα να παραχωρούν ουσιαστικά την licentia docendi.10 Εξάλλου, ήδη από τον καιρό του Φίλιππου Αυγούστου, από το 1200 και μετά από συμπλοκές με βασιλικούς αξιωματούχους, έχαιραν της βασιλικής προστασίας και απολάμβαναν το προνόμιο να δικάζονται μόνο από εκκλησιαστικά δικαστήρια (privilegium fori).11 Στη συνέχεια αποδεσμεύτηκαν

———————

10. Α. Ε. Bernstein, "Magisterium and licence: corporative autonomy against papal authority in the medieval university of Paris", Viator, αρ. 9, 1978, σ. 291-307. Αντίθετα, στην Οξφόρδη, ο εκπρόσωπος του επισκόπου βρίσκεται αρκετά μακριά, στο Λίνκολν, εντάσσεται στην πανεπιστημιακή κοινότητα και λειτουργεί μάλλον ως δικός της υπάλληλος παρά ως εκπρόσωπος του επισκόπου.

11. Το 1231, μετά από νέες αιματοχυσίες που οδήγησαν στην αποχώρηση των καθηγητών στην Ορλεάνη, ο Άγ. Λουδοβίκος ανανεώνει και διευρύνει τα προνόμια που είχε παραχωρήσει ο Φίλιππος Αύγουστος. Βλ. M. M. Davy, "La situation juridique des étudiants de l'université de Paris au XIIIe siècle", Revue de l'histoire de l'église de France, αρ. 17,1931, σ. 297-311. Στην Οξφόρδη, οι πρώτες ελευθερίες παραχωρούνται το 1214, αργότερα συγκρούσεις μεταξύ των πανεπιστημιακών και του βασιλιά, το 1232, το 1238 και το 1240 καταλήγουν στην τελική υποχώρηση του Ερρίκου του Γ'. Αντίστοιχα,

Σελ. 72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/73.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

και από την δικαιοδοσία του επισκόπου, στον οποίο απαγορεύτηκε να τους φυλακίζει ή να τους αφορίζει χωρίς την άδεια του πάπα. Το 1215 η universitas magistrorum et scolarium με τον απεσταλμένο του ποντίφικα καρδινάλιο Robert de Courson αποκτά επίσημο εσωτερικό κανονισμό που διαφυλάττει την αυτονομία του και επιβάλλει στα μέλη του πειθαρχία.12 Τέλος το 1231 με την περίφημη βούλλα Parens scientiarum ο Γρηγόριος ο Θ΄ επικυρώνει το καταστατικό που ρυθμίζει την ακαδημαϊκή ζωή και το πρόγραμμα διδασκαλίας, αναγνωρίζει τον θεάρεστο, λυτρωτικό ρόλο του πανεπιστημίου και παραχωρεί το δικαίωμα της απεργίας, πολύτιμο όπλο ενάντια στις παρεμβάσεις των αρχών. Φορολογικές απαλλαγές, απαλλαγές από υπηρεσία στη φρουρά της πόλης, συμπληρώνουν τις παραπάνω κατακτήσεις, ενώ από το 1265 οι πτυχιούχοι των studia generalia απολαμβάνουν εισοδήματα από εκκλησιαστικά beneficia.13

Η διείσδυση στα πανεπιστήμια Δομινικανών και Φραγκισκανών, των επαιτικών δηλαδή ταγμάτων που λειτούργησαν ως άριστοι υπηρέτες του παπικού συγκεντρωτισμού, έφερε το πανεπιστήμιο σε ανοιχτή ρήξη με την παποσύνη. Ο ανταγωνισμός από μέρους των μοναχών και η αποκήρυξη από μέρους τους της πανεπιστημιακής πειθαρχίας οδήγησαν στη συλλογική απεργία του 1250-1253. Ο πάπας Αλέξανδρος ο Δ' έκανε τότε σαφή τα όρια της πανεπιστημιακής αυτονομίας: με τη βούλλα Quasi lignum vitae απαίτησε το 1255 την επανένταξη των διωγμένων μοναχών και εξασφάλισε την κατοχή εδρών από τα μέλη των επαιτικών ταγμάτων.

Οι σχέσεις των studia με τις πολιτικές αρχές είναι και οικονομικής φύσης. Η πολιτική των ιταλικών πόλεων ήταν να υποτάξουν τα studia στον έλεγχό τους, μισθοδοτώντας οι ίδιες τους πανεπιστημιακούς δασκάλους και παραχωρώντας δικαιώματα στους φοιτητές. Όπως θα δούμε και παρακάτω, ο συγκεντρωτισμός της εξουσίας τον 15ο αι. μεταβάλλει τις πανεπιστημιακές συντεχνίες σε δημοτικά ή πριγκιπικά ιδρύματα.14

———————

δικαστικά προνόμια οι καθηγητές της Μπολώνια απολαμβάνουν από το 1158 χάρη στην Auttentica Habita που παραχώρησε ο αυτοκράτορας Φρειδερίκος ο Α' και αναγνώρισε το 1303 ο πάπας Βονιφάτιος ο Η'.

12. Ήδη ως νομικό πρόσωπο το πανεπιστήμιο είχε εκπρόσωπο στο δικαστήριο και το 1221-5 αποκτά και επίσημη σφραγίδα. Βλ. G. Post, "Parisian masters as a corporation 1200-1246", Speculum, αρ. 9, 1934, σ. 421-445.

13. Πρόκειται βέβαια για παραχωρήσεις προνομίων που δηλώνουν αναγνώριση της κοινωνικής ωφέλειας των πανεπιστημίων. Το 1292 ο πάπας Νικόλαος ο Δ' επιβεβαιώνει ότι το πανεπιστήμιο είναι studium generale που χορηγεί το ius ubique docendi, αναγνωρίζοντας έτσι, για άλλη μια φορά, επίσημα τον οικουμενικό προορισμό του.

14. Για τα προνόμια αναλυτικότερα βλ. P. Kibre, Scholarly privileges in the Middle Ages; the rights, privileges and immunities of scholars and universities at Bologna, Padua, Paris and Oxford, Λονδίνο 1962.

Σελ. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/74.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ακόμη και αν υπήρξε ένας τύπος "πανεπιστημιακού λογίου", ενός "επαγγελματία λογίου", ο τύπος αυτός έδωσε τη θέση του τον 14ο και 15ο αι. στον νομικό, τον υπηρέτη του κράτους, τον υπάλληλο της βασιλικής ή της παπικής γραφειοκρατίας. Με εξαίρεση κάποιους δασκάλους, η πανεπιστημιακή θητεία δεν είναι παρά ένα στάδιο της ζωής, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει έναν ιδιαίτερο τρόπο ζωής γύρω από κοινή εργασία, διασκέδαση και προσευχή.15 Η μελέτη της κοινωνικής προέλευσης των πανεπιστημιακών προσκρούει συχνά σε ανυπέρβλητες δυσκολίες που παρουσιάζουν τα κενά των πηγών. Τα μεγάλα τουλάχιστο πανεπιστήμια είχαν έναν διεθνή χαρακτήρα και η λατινική γλώσσα έκανε δυνατή τη διακίνηση ιδεών και βιβλίων.16 Οι στατιστικές προσεγγίσεις είναι συχνά αδύνατες, φαίνεται όμως βέβαιο ότι η σύνθεση των πανεπιστημίων του 13ου αι. ήταν ετερογενής, αν και η πλειοψηφία ανήκε στα μεσαία κοινωνικά στρώματα: μεσαίοι ευγενείς, αστοί και κάποιοι εύποροι αγρότες -δεν θα πρέπει πάντως να ταυτίζουμε την οικονομική πρόοδο της αστικής τάξης με την ίδρυση των πανεπιστημίων, ούτε να παραβλέπουμε την εχθρότητα πανεπιστημιακών και αστών που οδήγησε συχνά σε συγκρούσεις. Η οικονομική κρίση που γενικεύτηκε στη Δ. Ευρώπη τον 14ο αι., έκανε πιο οξείες τις οικονομικές και κοινωνικές διαφορές μέσα στην πανεπιστημιακή κοινότητα, ευνόησε την "εμπορευματοποίηση" των σπουδών και επέφερε σοβαρό πλήγμα στη συνοχή της και στη δυνατότητα οργανωμένης δράσης.17

Όλες οι πηγές συμφωνούν στην ύπαρξη φτωχών φοιτητών και δασκάλων. Στον όρο pauperes συμπεριλαμβάνονται όλοι εκείνοι που διαθέτουν κάποια περιουσία, όχι όμως επαρκή για να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους.18 Σε βάρος των φτωχών φοιτητών γίνονται κάποιες διακρίσεις, αλλά ο πανεπιστημιακός θεσμός τους περιβάλλει κυρίως με εκδηλώσεις 

———————

15. Οι μαρτυρίες που αφορούν στην ηλικία των σπουδαστών είναι συχνά ανακριβείς η αντιφατικές. Οπωσδήποτε πάντως, η πανεπιστημιακή εκπαίδευση κάλυπτε συχνά και κενά στοιχειώδους παιδείας διά μέσου των κολλεγίων στα οποία εισάγονται παιδιά από 8 χρονών. Η βασική εκπαίδευση παρέχεται στο πλαίσιο της σχολής των τεχνών, arts, της φιλοσοφίας δηλαδή, και διαρκεί 6 χρόνια (14-20 ετών), όπως ορίζει για το Παρίσι ο κανονισμός του Robert de Courson. Ιατρική και δίκαιο διδάσκονταν στη συνέχεια (20-25 ετών) και προϋπέθεταν πτυχίο φιλοσοφίας. Η θεολογία, τέλος, στο Παρίσι απαιτεί μακροχρόνιες σπουδές οκτώ χρόνων και ελάχιστη ηλικία 35 ετών για την απόκτηση του τίτλου του διδάκτορα. Οι φοιτητές λοιπόν της Νότιας Ευρώπης που σπουδάζουν δίκαιο στα πανεπιστήμια της Ιταλίας ή της Ν. Γαλλίας ήταν πιο ώριμοι.

16. P. Kibre, The nations in the medieval universities, Cambridge Massachussets 1948.

17. Cobban, The medieval universities..., ό.π.

18. J. Paquet, «Recherches sur l'universitaire "pauvre" au Moyen Age», Revue belge de philosophie et d'histoire, τ. LVI, τχ. 2, Βρυξέλλες 1978.

Σελ. 74
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 55
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    Οι απαρχές των πανεπιστημίων στη Δυτική Ευρώπη

    Δευτέρα 21 Σεπτεμβρίου 1987

    Πρωινή συνεδρία

    Πρόεδρος: GUNNAR HERING