Error(s) found: '2'

+ Unable to change databases. Unknown database 'iaennew'.
+ Unable to perform the query SELECT * FROM keywords_description WHERE (language_id = ''). No database selected.
TEXT_VISIBLE_PAGES 72-91 TEXT_OF 662
TEXT_PREVIOUS_20
TEXT_CURRENT_PAGE
TEXT_NEXT_20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/72.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ολόκληρη τη ζωή με στόχο την ηθική τελειοποίηση. Τα μεσαιωνικά πανεπιστήμια παρέμειναν πάντως σε μεγάλο βαθμό υπηρεσίες που ικανοποιούσαν τις ανάγκες της κοινωνικής ιεραρχίας. Ας σημειώσουμε τέλος μια διαφοροποίηση ανάμεσα σε έναν ωφελιμιστικό περίγυρο στην Ιταλία, Ν. Γαλλία και Ιβηρική χερσόνησο σε σχέση με την ατμόσφαιρα στη Β. Γαλλία και Αγγλία.

δ. Υπάρχουν τέλος τα πανεπιστήμια που δημιουργήθηκαν εξαιτίας της αποχώρησης ή "απεργίας" των πανεπιστημιακών. Από τα νέα studia άλλα ήσαν εφήμερα, άλλα όμως επιβίωσαν, διατήρησαν την οργάνωση του αρχικού πανεπιστημίου και η ύπαρξή τους επικυρώθηκε αργότερα από ιδρυτική βούλλα και επίσημο καταστατικό. Έτσι, για παράδειγμα, το Καίμπριτζ, που αναγνωρίστηκε επίσημα το 1318, γεννήθηκε από την αποχώρηση των πανεπιστημιακών της Οξφόρδης· και το πανεπιστήμιο της Πάδοβας οφείλει την ύπαρξή του σε καθηγητές και φοιτητές που εγκαταλείψαν τη Μπολώνια το 1222.

Η ιστορία των πανεπιστημίων είναι και η ιστορία μιας συντεχνίας που κατακτά την αυτονομία της μέσα από μια πορεία συγκρούσεων άλλοτε με τις κοσμικές και άλλοτε με τις εκκλησιαστικές αρχές. Τα κρίσιμα σημεία αυτής της διαδικασίας είναι γνωστά. Θα αναφερθούμε λοιπόν σ' αυτά επιγραμματικά με αφορμή το πανεπιστήμιο του Παρισιού.

Το πρώτο θέμα που απασχόλησε τους πανεπιστημιακούς αφορούσε στην ίδια την διδασκαλία. Με την υποστήριξη του Ιννοκέντιου του Γ', το 1213, κατακτούν το δικαίωμα να παραχωρούν ουσιαστικά την licentia docendi.10 Εξάλλου, ήδη από τον καιρό του Φίλιππου Αυγούστου, από το 1200 και μετά από συμπλοκές με βασιλικούς αξιωματούχους, έχαιραν της βασιλικής προστασίας και απολάμβαναν το προνόμιο να δικάζονται μόνο από εκκλησιαστικά δικαστήρια (privilegium fori).11 Στη συνέχεια αποδεσμεύτηκαν

———————

10. Α. Ε. Bernstein, "Magisterium and licence: corporative autonomy against papal authority in the medieval university of Paris", Viator, αρ. 9, 1978, σ. 291-307. Αντίθετα, στην Οξφόρδη, ο εκπρόσωπος του επισκόπου βρίσκεται αρκετά μακριά, στο Λίνκολν, εντάσσεται στην πανεπιστημιακή κοινότητα και λειτουργεί μάλλον ως δικός της υπάλληλος παρά ως εκπρόσωπος του επισκόπου.

11. Το 1231, μετά από νέες αιματοχυσίες που οδήγησαν στην αποχώρηση των καθηγητών στην Ορλεάνη, ο Άγ. Λουδοβίκος ανανεώνει και διευρύνει τα προνόμια που είχε παραχωρήσει ο Φίλιππος Αύγουστος. Βλ. M. M. Davy, "La situation juridique des étudiants de l'université de Paris au XIIIe siècle", Revue de l'histoire de l'église de France, αρ. 17,1931, σ. 297-311. Στην Οξφόρδη, οι πρώτες ελευθερίες παραχωρούνται το 1214, αργότερα συγκρούσεις μεταξύ των πανεπιστημιακών και του βασιλιά, το 1232, το 1238 και το 1240 καταλήγουν στην τελική υποχώρηση του Ερρίκου του Γ'. Αντίστοιχα,

TEXT_PAGE_SHORT72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/73.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

και από την δικαιοδοσία του επισκόπου, στον οποίο απαγορεύτηκε να τους φυλακίζει ή να τους αφορίζει χωρίς την άδεια του πάπα. Το 1215 η universitas magistrorum et scolarium με τον απεσταλμένο του ποντίφικα καρδινάλιο Robert de Courson αποκτά επίσημο εσωτερικό κανονισμό που διαφυλάττει την αυτονομία του και επιβάλλει στα μέλη του πειθαρχία.12 Τέλος το 1231 με την περίφημη βούλλα Parens scientiarum ο Γρηγόριος ο Θ΄ επικυρώνει το καταστατικό που ρυθμίζει την ακαδημαϊκή ζωή και το πρόγραμμα διδασκαλίας, αναγνωρίζει τον θεάρεστο, λυτρωτικό ρόλο του πανεπιστημίου και παραχωρεί το δικαίωμα της απεργίας, πολύτιμο όπλο ενάντια στις παρεμβάσεις των αρχών. Φορολογικές απαλλαγές, απαλλαγές από υπηρεσία στη φρουρά της πόλης, συμπληρώνουν τις παραπάνω κατακτήσεις, ενώ από το 1265 οι πτυχιούχοι των studia generalia απολαμβάνουν εισοδήματα από εκκλησιαστικά beneficia.13

Η διείσδυση στα πανεπιστήμια Δομινικανών και Φραγκισκανών, των επαιτικών δηλαδή ταγμάτων που λειτούργησαν ως άριστοι υπηρέτες του παπικού συγκεντρωτισμού, έφερε το πανεπιστήμιο σε ανοιχτή ρήξη με την παποσύνη. Ο ανταγωνισμός από μέρους των μοναχών και η αποκήρυξη από μέρους τους της πανεπιστημιακής πειθαρχίας οδήγησαν στη συλλογική απεργία του 1250-1253. Ο πάπας Αλέξανδρος ο Δ' έκανε τότε σαφή τα όρια της πανεπιστημιακής αυτονομίας: με τη βούλλα Quasi lignum vitae απαίτησε το 1255 την επανένταξη των διωγμένων μοναχών και εξασφάλισε την κατοχή εδρών από τα μέλη των επαιτικών ταγμάτων.

Οι σχέσεις των studia με τις πολιτικές αρχές είναι και οικονομικής φύσης. Η πολιτική των ιταλικών πόλεων ήταν να υποτάξουν τα studia στον έλεγχό τους, μισθοδοτώντας οι ίδιες τους πανεπιστημιακούς δασκάλους και παραχωρώντας δικαιώματα στους φοιτητές. Όπως θα δούμε και παρακάτω, ο συγκεντρωτισμός της εξουσίας τον 15ο αι. μεταβάλλει τις πανεπιστημιακές συντεχνίες σε δημοτικά ή πριγκιπικά ιδρύματα.14

———————

δικαστικά προνόμια οι καθηγητές της Μπολώνια απολαμβάνουν από το 1158 χάρη στην Auttentica Habita που παραχώρησε ο αυτοκράτορας Φρειδερίκος ο Α' και αναγνώρισε το 1303 ο πάπας Βονιφάτιος ο Η'.

12. Ήδη ως νομικό πρόσωπο το πανεπιστήμιο είχε εκπρόσωπο στο δικαστήριο και το 1221-5 αποκτά και επίσημη σφραγίδα. Βλ. G. Post, "Parisian masters as a corporation 1200-1246", Speculum, αρ. 9, 1934, σ. 421-445.

13. Πρόκειται βέβαια για παραχωρήσεις προνομίων που δηλώνουν αναγνώριση της κοινωνικής ωφέλειας των πανεπιστημίων. Το 1292 ο πάπας Νικόλαος ο Δ' επιβεβαιώνει ότι το πανεπιστήμιο είναι studium generale που χορηγεί το ius ubique docendi, αναγνωρίζοντας έτσι, για άλλη μια φορά, επίσημα τον οικουμενικό προορισμό του.

14. Για τα προνόμια αναλυτικότερα βλ. P. Kibre, Scholarly privileges in the Middle Ages; the rights, privileges and immunities of scholars and universities at Bologna, Padua, Paris and Oxford, Λονδίνο 1962.

TEXT_PAGE_SHORT73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/74.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ακόμη και αν υπήρξε ένας τύπος "πανεπιστημιακού λογίου", ενός "επαγγελματία λογίου", ο τύπος αυτός έδωσε τη θέση του τον 14ο και 15ο αι. στον νομικό, τον υπηρέτη του κράτους, τον υπάλληλο της βασιλικής ή της παπικής γραφειοκρατίας. Με εξαίρεση κάποιους δασκάλους, η πανεπιστημιακή θητεία δεν είναι παρά ένα στάδιο της ζωής, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει έναν ιδιαίτερο τρόπο ζωής γύρω από κοινή εργασία, διασκέδαση και προσευχή.15 Η μελέτη της κοινωνικής προέλευσης των πανεπιστημιακών προσκρούει συχνά σε ανυπέρβλητες δυσκολίες που παρουσιάζουν τα κενά των πηγών. Τα μεγάλα τουλάχιστο πανεπιστήμια είχαν έναν διεθνή χαρακτήρα και η λατινική γλώσσα έκανε δυνατή τη διακίνηση ιδεών και βιβλίων.16 Οι στατιστικές προσεγγίσεις είναι συχνά αδύνατες, φαίνεται όμως βέβαιο ότι η σύνθεση των πανεπιστημίων του 13ου αι. ήταν ετερογενής, αν και η πλειοψηφία ανήκε στα μεσαία κοινωνικά στρώματα: μεσαίοι ευγενείς, αστοί και κάποιοι εύποροι αγρότες -δεν θα πρέπει πάντως να ταυτίζουμε την οικονομική πρόοδο της αστικής τάξης με την ίδρυση των πανεπιστημίων, ούτε να παραβλέπουμε την εχθρότητα πανεπιστημιακών και αστών που οδήγησε συχνά σε συγκρούσεις. Η οικονομική κρίση που γενικεύτηκε στη Δ. Ευρώπη τον 14ο αι., έκανε πιο οξείες τις οικονομικές και κοινωνικές διαφορές μέσα στην πανεπιστημιακή κοινότητα, ευνόησε την "εμπορευματοποίηση" των σπουδών και επέφερε σοβαρό πλήγμα στη συνοχή της και στη δυνατότητα οργανωμένης δράσης.17

Όλες οι πηγές συμφωνούν στην ύπαρξη φτωχών φοιτητών και δασκάλων. Στον όρο pauperes συμπεριλαμβάνονται όλοι εκείνοι που διαθέτουν κάποια περιουσία, όχι όμως επαρκή για να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους.18 Σε βάρος των φτωχών φοιτητών γίνονται κάποιες διακρίσεις, αλλά ο πανεπιστημιακός θεσμός τους περιβάλλει κυρίως με εκδηλώσεις 

———————

15. Οι μαρτυρίες που αφορούν στην ηλικία των σπουδαστών είναι συχνά ανακριβείς η αντιφατικές. Οπωσδήποτε πάντως, η πανεπιστημιακή εκπαίδευση κάλυπτε συχνά και κενά στοιχειώδους παιδείας διά μέσου των κολλεγίων στα οποία εισάγονται παιδιά από 8 χρονών. Η βασική εκπαίδευση παρέχεται στο πλαίσιο της σχολής των τεχνών, arts, της φιλοσοφίας δηλαδή, και διαρκεί 6 χρόνια (14-20 ετών), όπως ορίζει για το Παρίσι ο κανονισμός του Robert de Courson. Ιατρική και δίκαιο διδάσκονταν στη συνέχεια (20-25 ετών) και προϋπέθεταν πτυχίο φιλοσοφίας. Η θεολογία, τέλος, στο Παρίσι απαιτεί μακροχρόνιες σπουδές οκτώ χρόνων και ελάχιστη ηλικία 35 ετών για την απόκτηση του τίτλου του διδάκτορα. Οι φοιτητές λοιπόν της Νότιας Ευρώπης που σπουδάζουν δίκαιο στα πανεπιστήμια της Ιταλίας ή της Ν. Γαλλίας ήταν πιο ώριμοι.

16. P. Kibre, The nations in the medieval universities, Cambridge Massachussets 1948.

17. Cobban, The medieval universities..., ό.π.

18. J. Paquet, «Recherches sur l'universitaire "pauvre" au Moyen Age», Revue belge de philosophie et d'histoire, τ. LVI, τχ. 2, Βρυξέλλες 1978.

TEXT_PAGE_SHORT74
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/75.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

αλληλεγγύης: απαλλαγή από την καταβολή διδάκτρων, ίδρυση κολλεγίων για τη στέγαση και τη συντήρησή τους.19 Τον 15ο αι. παρατηρούμε μια διαδικασία αποκλεισμού των φτωχών· γίνονται στατιστικά ανύπαρκτοι.20 Το 1446 απαιτείται από τον φοιτητή κανονικού δικαίου στο Παρίσι μηνιαίο εισόδημα 80 l.p.

Μεσαιωνική λογοτεχνία και δικαστικά αρχεία μαρτυρούν την ύπαρξη περιθωριακών φοιτητών, των goliards, που συχνάζουν στις ταβέρνες, προκαλούν συχνά καυγάδες με τους αστούς και με την ποίησή τους τραγουδούν τα τυχερά παιχνίδια, το κρασί, τον έρωτα και ασκούν οξεία κοινωνική κριτική. Στο τέλος του 13ου αι. η Σύνοδος του Σάλτσμπουργκ καταδικάζει την "αίρεση των περιπλανωμένων σπουδαστών που έχουν τη λυπηρή συνήθεια να περιφέρονται δημόσια γυμνοί, να συχνάζουν ταβέρνες, τυχερά παιχνίδια και εταίρες".21

Και μεταξύ των δασκάλων επικρατούν ανισότητες.22 Οι πανεπιστημιακοί δάσκαλοι πληρώνονται από τους φοιτητές, από την αστική κοινότητα ή τους πρίγκιπες, ενώ στα εκκλησιαστικής προέλευσης πανεπιστήμια, αλλά όχι μόνο σ' αυτά, οι δάσκαλοι έχουν εισοδήματα από beneficia, θεωρητικά, όπως ανακοινώθηκε από την 3η και 4η Σύνοδο του Λατερανού, η Εκκλησία πιστεύει ότι η διδασκαλία πρέπει να παρέχεται δωρεάν: exemplo Socratis ο φιλόσοφος πρέπει να αρνείται τα χρήματα· αφού "η γνώση είναι θείο δώρο, δεν μπορεί να πωληθεί". Πρακτικά όμως οι δάσκαλοι πληρώνονται. Οι θεολόγοι συμβιβάστηκαν διατυπώνοντας ότι όσοι είχαν beneficia ή μισθό δεν

———————

19. Τα κολλέγια εξελίσσονται σε κέντρα σπουδών. Το κολλέγιο που ίδρυσε ο Robert de Sorbon το 1257 ταυτίστηκε με την θεολογική σχολή και έδωσε και το όνομά του στο πανεπιστήμιο του Παρισιού. Ο αριθμός των φτωχών φοιτητών είναι αρκετά σημαντικός στην Αγγλία και στα γερμανικά studia, όπου μάλιστα αντιμετωπίζονται ως ξεχωριστή τάξη που απαιτεί ειδική μεταχείριση σε κάθε στάδιο της ακαδημαϊκής τους θητείας. Αντίθετα ο αριθμός των φτωχών είναι μικρότερος στα ιταλικά πανεπιστήμια στα οποία έχουμε και λιγότερα κολλέγια. Οι φτωχοί σπουδαστές φοιτούν κυρίως στις φιλοσοφικές σχολές όπου η φοίτηση διαρκεί λιγότερα χρόνια, στις σχολές που διατήρησαν έναν εκκλησιαστικά χαρακτήρα και ως πτυχιούχοι στρέφονται προς τα λιγότερο λαμπρά επαγγέλματα. Τις περισσότερες φορές για να αντιμετωπίσουν τα έξοδα των σπουδών τους εργάζονται ως δάσκαλοι, αντιγραφείς, υπηρέτες. Βλ. J. Paquet. "Coût des études, pauvreté et labeur: fonctions et métiers d'étudiants au Moyen Age", History of Universities, αρ. 2, 1982, σ. 15-52.

20. J. C. Goglin, Les misérables au Moyen Age, Παρίσι 1976, σ. 128-132.

21. Ό.π., σ. 129.

22. Στην Παβία, τον 15ο αι., 30-40% των καθηγητών παίρνουν 50 φλορίνια, δηλαδή μισθό εργάτη, 20% μισθό υψηλών υπαλλήλων, δηλαδή 200 φλορίνια, οι περισσότεροι από 50-100 φλορίνια, και μόνον ένα 5% έχει πολύ υψηλούς μισθούς. Βλ. D. Zanetti, "A l'université de Pavie au XVe siècle: les salaires des professeurs", Annales ESC, τ. 17, 1952, σ. 421-453.

TEXT_PAGE_SHORT75
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/76.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

έπρεπε να απαιτούν αλλά μόνο να δέχονται χρήματα από τους φοιτητές, ενώ οι καθηγητές χωρίς έσοδα μπορούν να ζητούν collectae. Στις ιταλικές πόλεις οι διδάκτορες της Μπολώνια, της Πάδοβα, του Arrezo καρπούνται τις collectae ακόμη κι αν πληρώνονται από τις αστικές κοινότητες, αλλά η ίδια τακτική εθιμικά επιβάλλεται και στα γαλλικά και ισπανικά πανεπιστήμια.23 Είναι βέβαια φανερή η σχέση εξάρτησης που υπονοεί το κάθε είδος πληρωμής.24 Η αλήθεια πάντως είναι ότι ένας μεγάλος αριθμός πανεπιστημιακών συνιστά ένα πνευματικό προλεταριάτο στο οποίο οι δάσκαλοι της φιλοσοφίας έχουν την μεγαλύτερη εκπροσώπηση.25 Η ακαδημαϊκή καρριέρα μοιάζει να προσφέρει γόητρο μάλλον παρά περιουσία.

Η τάξη των ευγενών δεν διείσδυσε σε μεγάλη κλίμακα στα πανεπιστήμια μέχρι το δεύτερο μισό του 15ου αι. Ίσως μάλιστα η σταδιακή εισαγωγή των ανθρωπιστικών σπουδών να τα έκανε πιο ελκυστικά γι' αυτούς που ποτέ δεν ασχολήθηκαν ανοιχτά ή επαγγελματικά με την παιδεία. Παράλληλα, λοιπόν, με τον αποκλεισμό των φτωχών, παρατηρούμε στο τέλος του Μεσαίωνα ένα "κλείσιμο", την "αριστοκρατικοποίηση" των πανεπιστημίων.26 Αυτό δεν σημαίνει τόσο υψηλή εκπροσώπηση των ευγενών,27 αλλά ότι αυτοί απολαμβάνουν ιδιαίτερης μεταχείρισης και κάποιων προνομίων, και κυρίως ότι οι πανεπιστημιακοί ταυτίζουν τα ιδεώδη τους με τις παραδοσιακές αξίες της τάξης των ευγενών, οργανώνουν τη ζωή στα studia εμπνεόμενοι από τα πρότυπα των ευγενών: οι τελετές, ο επιδεικτικός πλούτος και η μεγαλοπρέπεια, ακόμη και τα κτίρια μαρτυρούν νέες συνθήκες στην εκπαίδευση. Όπως οι ευγενείς, έτσι και οι πανεπιστημιακοί κλείνονται σε μία κάστα· τον 15ο αι. έχουμε "καθηγητικές δυναστείες", με φυσική συνέπεια την αλλαγή της στάσης προς το επάγγελμα και την γνώση. Οι πανεπιστημιακοί προωθούν την ιδέα της αντιστοιχίας ανάμεσα στην επιστήμη και την

———————

23. G. Post, "Masters salaries and students fees in the medieval universities", Speculum, τ. 7, 1932, σ. 181-198.

24. Για την περίπτωση της Μπολώνια βλ. Α. Β. Cobban, "Medieval student power", Past and Present, τ. 13, 1971, σ. 28-66.

25. Βέβαια, οι νομικοί και οι γιατροί ασκούν το επάγγελμά τους και έξω από την διδασκαλία, πολλοί πανεπιστημιακοί είναι δάσκαλοι ή έχουν και δεύτερο επάγγελμα, και όλοι απολαμβάνουν κάποιες φορολογικές απαλλαγές.

26. Η εξέλιξη αυτή θα πρέπει να ενταχθεί στο γενικότερο φαινόμενο της γέννησης της classe de robe που αποτελείται από νομικούς και ανώτερους κρατικούς υπαλλήλους.

27. Στα πανεπιστήμια της Cahors, Αβινιόν και Τουλούζης οι ευγενείς δεν συνιστούν παρά το 5-12% του πανεπιστημιακού πληθυσμού. Βλ. J. Verger, "Noblesse et savoir: étudiants nobles aux universités d'Avignon, Cahors, Montpellier et Toulouse (fin XIVe siècle)", La noblesse au Moyen Age. Essais à la mémoire de R. Boutruche, έκδ. Ph. Contamine, Παρίσι 1976.

TEXT_PAGE_SHORT76
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/77.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ευγένεια, τον τίτλο του διδάκτορα και αυτόν του ιππότη, στην υπηρεσία και οι δύο της χριστιανικής κοινωνίας και του βασιλιά. Οι γάλλοι και οι γερμανοί διδάκτορες δεν διστάζουν να διεκδικήσουν τον τίτλο του chevalier en lois.

Οι φιλοσοφικοί στοχασμοί των πανεπιστημιακών του Μεσαίωνα δεν εξελίχθηκαν σε ολοκληρωμένη κοινωνική θεωρία. Οι δάσκαλοι συγκρούστηκαν με το κοινωνικό σύστημα όταν δεν τους αποδόθηκαν τα δέοντα προνόμια, αλλά το γεγονός ότι ανήκαν ή εντάσσονταν στις διευθυντικές τάξεις, ταυτίζονταν μ' άλλα λόγια με τον κοινωνικό τύπο στον οποίο ασκούσαν κριτική, έπαιξε καθοριστικό ρόλο. Εξάλλου, η ίδια τους η υπόσταση, τόσο κοντινή μ' αυτήν των κληρικών, δεν τους επέτρεψε να αναζητήσουν την ισότητα αλλού έξω από τον κόσμο της μετά θάνατον ζωής. Γι' αυτό, αν και συχνά βρέθηκαν στην αφετηρία κοινωνικών διεκδικήσεων, καταδίκασαν κάθε βίαιη αναζήτησή τους προτείνοντας ηθική θεραπεία στα κοινωνικά προβλήματα. Η κριτική σκέψη γεννήθηκε συνήθως στις φιλοσοφικές σχολές, σ' αυτές δηλαδή που ήταν λιγότερο επηρεασμένες από τον "επαγγελματισμό" που απέβλεπε στη στελέχωση της διοίκησης. Η σκέψη που αναπτύχθηκε στα πανεπιστήμια ήταν πολιτική όχι ως συνέπεια μιας φιλοσοφικής θεώρησης, αλλά γιατί ευθύς εξαρχής, και σε ζητήματα που αφορούσαν στην καθημερινότητά τους, τα πανεπιστήμια συγκρούστηκαν με την εξουσία.28 Η πολιτική αυτή σκέψη μετουσιώθηκε σε πολιτική πράξη: Όπως αφέθηκε να εννοηθεί παραπάνω, οι πανεπιστημιακοί έθεσαν ως στόχο και φιλοδοξία τους τη συμβολή τους στη διατήρηση του ισχύοντος κοινωνικού συστήματος, στην επιβεβαίωση του συμβουλευτικού τους ρόλου στο πλευρό των κοσμικών ή των εκκλησιαστικών αρχών. Το 1405 στο Παρίσι ο δάσκαλος Jean Gerson διακήρυττε ότι το πανεπιστήμιο ήταν "φύλακας πάνω σε υψηλό πύργο, κόρη του βασιλέα, μητέρα των σπουδών, φωτεινός ήλιος της Γαλλίας".29

Η πορεία του πανεπιστημίου του Παρισιού, του πιο "πολιτικοποιημένου" μεσαιωνικού πανεπιστημίου, αναδεικνύει τα σαφή όρια του πολιτικού ρόλου που διαδραμάτισε η πανεπιστημιακή κοινότητα. Από τον 13ο αι., αν και τελούσε υπό την προστασία και τον έλεγχο της παποσύνης, το πανεπιστήμιο του Παρισιού είχε κατακτήσει μια αναμφισβήτητη αυτονομία. Του αναγνωριζόταν η αυθεντία σε ζητήματα πίστης και η πανεπιστημιακή κοινότητα ως εκκλησιαστικός θεσμός δεν "πρόδωσε" την εμπιστοσύνη του πάπα. Έτσι, όταν στήριζε τον Φίλιππο τον Ωραίο στη σύγκρουσή του με τον Βονιφάτιο τον Η', ήταν σαφές ότι αντιστεκόταν στο συγκεκριμένο 

———————

28. R. Fossier, Histoire sociale de l'occident médiéval, Παρίσι 1970.

29. J. Le Goff, "Les universités et les pouvoirs publics au Moyen Age et à la Renaissance", Pour un autre Moyen Age, Παρίσι 1977, σ. 198-222.

TEXT_PAGE_SHORT77
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/78.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

"αιρετικό" πάπα και όχι στον θεσμό που εκπροσωπούσε, ενώ αργότερα, το 1307, αρνήθηκε να δικαιώσει την πολιτική του ίδιου βασιλιά που με την σύλληψη των Templiers καταπατούσε την ασυλία ενός εκκλησιαστικού τάγματος.

Το Σχίσμα (1378-1417) ήταν μια νέα δοκιμασία για τις σχέσεις του πανεπιστημίου με την Εκκλησία, αφού τότε κρίθηκε η δυνατότητα των πανεπιστημιακών να παίξουν ρόλο στην ίδια τη διακυβέρνηση της Εκκλησίας.

Τα πρώτα χρόνια η πλειοψηφία τάχθηκε υπέρ του πάπα της Αβινιόν Κλήμη του Ζ', στη συνέχεια όμως προτείνουν τη σύγκληση οικουμενικής Συνόδου που θα τερματίσει το Σχίσμα. Ο νομιναλισμός που έθετε υπό αμφισβήτηση τη χρησιμότητα των εκκλησιαστικών δομών μπήκε στην πράξη: ο Pierre d'Ailly, ο Jean Gerson και ο F. Zabarella διακηρύσσουν ότι ο πάπας δεν είναι παρά εκπρόσωπος της Εκκλησίας· αν λοιπόν είναι αιρετικός ή σχισματικός, η Συνοδική Συνέλευση που συγκάλεσε ο αυτοκράτορας ή οι καρδινάλιοι λαμβάνουν ανά χείρας την τύχη της Χριστιανοσύνης για να προβούν σε αναγκαίες μεταρρυθμίσεις. Οι πανεπιστημιακοί συμμετέχουν ενεργά στη Σύνοδο της Κωνστάντιας που το 1417 σημαίνει το τέλος του Σχίσματος και επιβάλλει στον πάπα την περιοδική σύγκληση Συνόδων -διάταγμα frequens. Ο πάπας δεν αποκατέστησε την προηγούμενη ισχύ του στα γαλλικά πανεπιστήμια, αυτό όμως δεν σήμαινε ουσιαστική ρήξη με το παρελθόν. Όλα τα νέα πανεπιστήμια του 15ου αι. λαμβάνουν τη βούλλα του ποντίφικα που επικυρώνει την ίδρυσή τους. Και αν οι πανεπιστημιακοί δεν αναμένουν πλέον προνόμια και υποστήριξη από τον πάπα, οι ιδέες που προωθούν τις Συνοδικές συνελεύσεις και τις εθνικές εκκλησίες παρακμάζουν αφού οι τελευταίες δεν διάκεινται πάντα ευνοϊκά προς τις πανεπιστημιακές κοινότητες.

Οι σχέσεις με τη βασιλική εξουσία ήταν συχνά διφορούμενες ή θυελλώδεις. Οι γάλλοι βασιλείς στήριξαν το πανεπιστήμιο ενάντια στις δημοτικές αρχές ή στους ίδιους τους αξιωματούχους τους και του απέδωσαν τιμές πνευματικής αυθεντίας. Η καλή όμως βασιλική προαίρεση απαιτούσε ως αντάλλαγμα υποταγή.

Η απάντηση του πανεπιστημίου υπήρξε αρχικά θετική. Το 1358, όταν οι αστοί εξεγείρονται στο Παρίσι υπό την ηγεσία του Etienne Marcel, το πανεπιστήμιο παρεμβαίνει ως μεσάζων στην Αυλή. Το 1382, όταν οι πόλεις εξεγείρονται κατά της φορολογίας -εξέγερση των Maillotins-, αντιπρόσωποι του πανεπιστημίου δραστηριοποιούνται για την επαναφορά της τάξης.

Τον 15ο αι. οι συνθήκες αλλάζουν. Ο εκατονταετής πόλεμος διανύει νέα φάση. Ο εμφύλιος μεταξύ των Armagnacs, οπαδών του δούκα της Ορλεάνης, και των υποστηρικτών του δούκα της Βουργουνδίας διασπά και το πανεπιστήμιο. Για δεκαπέντε χρόνια το πανεπιστήμιο στηρίζει την 

TEXT_PAGE_SHORT78
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/79.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Αγγλοβουργουνδική εξουσία. Ο Jean Petit, διδάκτορας της θεολογίας, εκφωνεί την περίφημη απολογία του τυραννοκτόνου στη δίκη των δολοφόνων του δούκα της Ορλεάνης. Πανεπιστημιακοί συντάσσουν λιβέλλους κατά του διαδόχου, και το 1413 συμμετέχουν ενεργά στο μεταρρυθμιστικό έργο των Βουργουνδών με τη σύνταξη της Ordonnance Cabochienne. Το αποκορύφωμα έρχεται το 1420, όταν αναγνωρίζουν τον Άγγλο Ερρίκο τον ΣΤ΄ ως νόμιμο βασιλιά της Γαλλίας, και το 1430, όταν με επιχειρήματα λογικής και σχολαστικισμού συμμετέχουν στην καταδίκη της Ιωάννας της Λορραίνης.

Η στάση του πανεπιστημίου δηλώνει αδυναμία των λογίων να κατανοήσουν την πραγματική πολιτική σύγκρουση, και την εμμονή τους στη διατήρηση προνομίων που ο πόλεμος έθετε σε κίνδυνο. Υπό αυτές τις συνθήκες, δεν πρότειναν ρεαλιστικά ειρηνευτικά προγράμματα, περιορίστηκαν σε λόγους περί ανάγκης αποκατάστασης της ειρήνης, απολογισμού των δυστυχιών του πολέμου, και αφέθηκαν να χρησιμοποιηθούν από τους πολιτικούς ηγέτες.

Ακολουθώντας την πολιτική του ίδιου του δούκα της Βουργουνδίας, στα τελευταία χρόνια του πολέμου συμφιλιώθηκαν με τον νόμιμο διάδοχο, τον Κάρολο τον Ζ', και με αντιπροσώπους τους συμμετείχαν στη σύναψη ειρήνης στο Arras το 1435. Όταν λοιπόν ο γαλλικός στρατός μπήκε στο Παρίσι, το 1436, το πανεπιστήμιο έχει ήδη συμπαραταχθεί με την κυβέρνηση του Καρόλου. Οι πανεπιστημιακοί δεν μπορούν όμως να ελπίζουν πλέον στη βασιλική εύνοια. Κάθε δίκη φοιτητή γίνεται αφορμή να θιγούν τα προνόμια του πανεπιστημίου. Το 1437 ο βασιλιάς καταργεί τα δικαστικά προνόμια και ακολουθούν το 1446 οι φορολογικές απαλλαγές. Ο Λουδοβίκος ο ΙΑ' παρεμβαίνει αδιάκοπα στα εσωτερικά του πανεπιστημίου και υποχρεώνει τους Βουργουνδούς δασκάλους και μαθητές να δώσουν όρκο υπακοής. Τέλος το πανεπιστήμιο υποτάσσεται οριστικά στη βασιλική εξουσία όταν, το 1499, οι πανεπιστημιακοί χάνουν το δικαίωμα της απεργίας.

Στο δεύτερο μισό του 15ου αι. τα μεταρρυθμιστικά προγράμματα των πανεπιστημίων (Ορλεάνη 1447, Παρίσι 1452), φανερώνουν συνείδηση της κρίσης. Είναι όμως αποκαλυπτικό ότι στερούνται πρωτοτυπίας στον πνευματικό και παιδαγωγικό τομέα. Μέλη του Parlement, βασιλικοί σύμβουλοι συμμετέχουν στην εκπόνησή τους, καταπατώντας την πανεπιστημιακή αυτονομία, προσαρμόζοντας τα studia στη νέα πολιτική και οικονομική τάξη του βασιλείου.30

Οι ελιγμοί του πανεπιστημίου του Παρισιού αποτρέπουν την ανοιχτή ρήξη με την πολιτική εξουσία. Δηλώνουν αδυναμία να εκδηλωθεί σαφής 

———————

30. S. Menaché, "La naissance d'une nouvelle source d'autorité: l'université de Paris", Revue historique, τχ. 286, 1982, σ. 305-327.

TEXT_PAGE_SHORT79
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/80.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

πολιτική δράση, να διαδραματιστεί συνειδητός πολιτικός ρόλος, να προστατευτεί τέλος η αυτονομία του.

Το αναπτυσσόμενο συγκεντρωτικό κράτος, αγγλο-βουργουνδικό ή γαλλικό, δεν μπορούσε να ανεχθεί στο εσωτερικό του αυτόνομα σώματα που διεκδικούσαν εκκλησιαστικής προέλευσης προνόμια, προνόμια που τα αποδέσμευαν από τις επιταγές της βασιλικής εξουσίας. Όταν δεν τα κατήργησαν λοιπόν, προσπάθησαν να τα εναρμονίσουν με τις νέες δομές για το "κοινό όφελος" του βασιλείου.31 Αντίστοιχα, στην Ιταλία, οι πόλεις περιόρισαν την αυτονομία των φοιτητών, τα δικαστικά προνόμια, και αφού έθεσαν υπό τον έλεγχό τους τους καθηγητές, καθώς έγιναν οι μισθοδότες τους, επιδίωξαν ένα ωφέλιμο modus vivendi μαζί τους.32

Είναι φανερό ότι στον περιορισμένο χρόνο αυτής της εισήγησης αποκλείστηκαν σημαντικά θέματα όπως η εσωτερική οργάνωση, η διδασκαλία, τα φιλοσοφικά ρεύματα που εμφανίστηκαν μέσα στα μεσαιωνικά πανεπιστήμια, και ότι δόθηκε έμφαση στο "μοντέλο" του Παρισιού. Προσπαθήσαμε να θίξουμε τις όψεις εκείνες που πιστεύουμε ότι συμβάλλουν στην ερμηνεία της εμφάνισης και της εξέλιξης των πανεπιστημίων, να προβάλουμε τη σημασία τους για την πολιτική και θρησκευτική εξουσία, την υπόσταση που διεκδίκησαν.

Μοιάζει λοιπόν φανερό, ιδιαίτερα στη Γαλλία, πως η αυτόνομη πορεία των πανεπιστημίων συγκρούστηκε με τη διαδικασία ανάπτυξης του μοντέρνου κράτους που δεν ανέχτηκε τις παλαιές πανεπιστημιακές δομές. Η υποταγή στον κρατικό έλεγχο διευκολύνθηκε από την σιωπηλή "συνενοχή" των πανεπιστημιακών οι οποίοι συμμετέχοντας στην Αυλή, στα κοινοβούλια, στην κρατική γραφειοκρατία, εντάχθηκαν στη νέα πολιτική τάξη, υπέκυψαν, όπως τονίζει ο J. Verger, σε νέες αλληλεγγυότητες και αξίες, ενώ παράλληλα αποδυναμωνόταν αυτό που ο J. Le Goff ονομάζει "συνείδηση του μεσαιωνικού πανεπιστημίου για τον εαυτό του".

———————

31. J. Verger, "Les universités françaises au XVe siècle: crise et tentatives de réforme", Cahiers d'histoire, τ. 21, 1976, σ. 43-66.

32. Είναι αλήθεια ότι στα πανεπιστήμια του 15ου αι. αναγνωρίζουμε σημάδια παρακμής, τόσο στην αποδιοργάνωση των θεσμών (καταπάτηση των κανονισμών, εσωτερικές διαμάχες κλπ.) όσο και στην ακαμψία των μεθόδων και του περιεχομένου της εκπαίδευσης. Το παλαιό πανεπιστήμιο έδινε τη θέση του σε τοπικά εθνικά πανεπιστήμια με περιορισμένη πνευματική δραστηριότητα και λάμψη. Βλ. J. Verger και Ch. Vulliez, "Crise et mutation des universités françaises à la fin du Moyen Age", Histoire des universités en France, ό.π., σ. 125.

TEXT_PAGE_SHORT80
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/81.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Οι πρώτες δεκαετίες του ελληνικού Πανεπιστημίου

Δευτέρα 21 Σεπτεμβρίου 1087

Απογευματινή συνεδρία

Πρόεδρος: ΑΛΕΞΗΣ ΠΟΛΙΤΗΣ

TEXT_PAGE_SHORT81
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/82.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

TEXT_PAGE_SHORT82
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/83.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΕΝ ΕΣΠΕΡΙΑ TA ΦΩΤΑ

ΑΛΟΗ ΣΙΔΕΡΗ

ΕΝΑ ΤΕΡΑΣΤΙΟ GABINETTO VIEUSSEUX

Η Πίζα είναι μικρή πόλη. Όποιος αγαπάει το περπάτημα μπορεί να διασχίσει με τα πόδια την απόσταση από το ένα μέρος του παλιού τείχους ως το άλλο. Το κέντρο της ακόμα μικρότερο: η Sapienza, το ιστορικό πανεπιστήμιο, απέχει δύο βήματα από το δρόμο της όχθης, το ειδυλλιακό Lungarno, κι άλλα τόσα από την Πλατεία των Ιπποτών, όπου ακόμα ζει και ευδοκιμεί η Scuola Normale· για να πας από την Πλατεία των Ιπποτών στην Πλατεία των θαυμάτων, δεν έχεις παρά να κάμεις έναν περίπατο πέντε λεπτών.

Και τον περασμένο αιώνα η Πίζα ήταν σχεδόν όπως τώρα, μόνο που έξω από τα τείχη ήταν τότε αγροκτήματα και επαύλεις και το νερό του ποταμού ήταν τόσο καθαρό, ώστε οι Πιζάνοι σκέφτηκαν να χτίσουν δημόσια λουτρά για να μην παίρνουν εκεί το μπάνιο τους οι πολίτες, πράγμα που "έδινε αφορμή να επιδεικνύονται κατά τρόπο άσεμνο οι πιο αηδιαστικές και σκανδαλώδεις γυμνότητες κατά παραβίασιν κάθε έννοιας ευπρεπείας".1

Επαρχία; Όχι ακριβώς. "Μια πόλη μεταξύ επαρχίας και αλλαγής", όπως την χαρακτήρισαν οι Ιταλοί μελετητές: «Η Πίζα δεν έχει στα χρόνια της Παλινόρθωσης την έντονη πολιτιστική ζωή της Φλωρεντίας του Vieusseux και της "Ανθολογίας" ή τον αντίστοιχο οικονομικό και πολιτικό πυρετό του Λιβόρνου με τον Guerracci, τον Bastogi, τον Mayer. Αναπνέει κανείς σ' αυτήν έναν αέρα τυπικής ιταλικής επαρχίας, όχι μόνο σε επίπεδο πολιτισμικό (αν και το πανεπιστήμιό της δεν έγινε ποτέ εκείνος ο νεκρός

———————

1. Stefano Renzoni, "Appunti per una storia dell'architettura a Pisa nella prima metà dell'Ottocento", Una città tra provincia e mutamento, έκδ. Archivio Stato Pisa, Πίζα 1985, σ. 268.

TEXT_PAGE_SHORT83
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/84.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

βάλτος στον οποίο μετατράπηκαν στην περίοδο αυτή πολλά ιταλικά πανεπιστήμια), μα ακόμα και σε επίπεδο οικονομικό και κοινωνικό. Κι όμως, ακόμα και στη μικρή αυτή πόλη της σιωπής διαπιστώνει κανείς νέες ζυμώσεις».2

Ακριβώς επειδή η Πίζα είναι μικρή πόλη οι εντάσεις των ιδεολογικών ζυμώσεων και οι δονήσεις των πολιτικών συμβάντων είναι εκεί ιδιαίτερα αισθητές. Ακριβώς επειδή -και όχι "αν και"- το πανεπιστήμιό της δεν βάλτωσε όπως άλλα, η Πίζα δεν έγινε τότε μια τυπική επαρχιακή πόλη. Δεν είναι τυχαίο ότι το 1806, όταν ο Ναπολέων μετέτρεψε τα μεγαλύτερα πανεπιστήμια της αυτοκρατορίας σε ακαδημίες εξαρτημένες από το Αυτοκρατορικό Πανεπιστήμιο του Παρισιού, έδωσε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας -τότε πια Αυτοκρατορική Ακαδημία- το προνόμιο να προΐσταται σε όλες τις άλλες σχολές της Τοσκάνης, ενώ μερικά άλλα πανεπιστήμια μετατράπηκαν σε λύκεια ή σε ειδικές σχολές ή και καταργήθηκαν. Ούτε είναι άσχετο με τη δόξα και την ακτινοβολία του πανεπιστημίου της η επιλογή της Πίζας για την ίδρυση της Scuola Normale το 1813.

Εκείνο όμως που ενδιαφέρει περισσότερο τη σύντομη αυτή ανακοίνωση είναι το είδος του πατριωτισμού και του πολιτικού πάθους που αναπτύχθηκε εκεί στην περίοδο της Παλινόρθωσης ―που νοείται εδώ με την πλατιά έννοια από το 1815-1848― και κυρίως η συμμετοχή των Ελλήνων στις πολιτικές ζυμώσεις και δραστηριότητες.

"Ένα τεράστιο Gabinetto Vieusseux" χαρακτήρισε το Πανεπιστήμιο της Πίζας ο Rosselli Nello. Γι' αυτόν η ανάπτυξη του κινήματος και η ένταση των ιδεολογικών ζυμώσεων που σημειώθηκαν εκεί οφείλονται στον κοσμοπολιτικό του χαρακτήρα: "Οι Τοσκάνοι φοιτητές", γράφει, "αποτελούσαν κάτι λιγότερο από το μισό του φοιτητικού πληθυσμού -οι άλλοι ήταν Λομβαρδοί και Πιεμοντέζοι και Εμιλιάνοι και Ρομάνοι· υπήρχαν επίσης μερικοί Γάλλοι και Γερμανοί, αλλά κυρίως δρούσαν εκεί δύο μεγάλοι και διακεκριμένοι πυρήνες, ο ένας ξένος εθνικά και γλωσσικά, ο άλλος μόνο πολιτικά: ο πυρήνας των Ελλήνων και ο πυρήνας των Κορσικανών. Ότι οι Κορσικανοί, συνδεδεμένοι με την Τοσκάνη με παλαιότατους δεσμούς και διαρκή εμπορικά συμφέροντα, έστελναν τους γιους τους να σπουδάσουν στην Πίζα, καθόλου παράξενο [...]. Πιο μοναδική αντίθετα ήταν η συρροή των Ελλήνων, που έγινε ιδιαίτερα έντονη με την όξυνση των σχέσεων ανάμεσα στην κυβέρνηση και τους κυβερνώμενους στις χριστιανικές επαρχίες της τουρκικής αυτοκρατορίας κι αργότερα με την έκρηξη και τη συνέχιση της ακατάβλητης επανάστασης. Ονομάζονταν Έλληνες όλοι, αλλά έρχονταν τόσο από την Κέρκυρα όσο και από την Αλβανία, από τα Δωδεκάνησα αλλά κι από

———————

2. Una città..., ό.π., Είσαγωγή, σ. 11.

TEXT_PAGE_SHORT84
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/85.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

τις ηγεμονίες της Μολδαβίας και της Βλαχίας ή από την Αρμενία. Έφερναν στην Πίζα τη νοσταλγία της υπόδουλης πατρίδας τους, τη γοητεία ενός πανάρχαιου πολιτισμού που ασφυκτιούσε, τη γλυκύτητα της γλώσσας τους, τη ροπή προς τις σπουδές, προς τις μυστικές εταιρίες, προς τις πολιτικές ραδιουργίες...".3

Από το λυρικό ύφος του κειμένου, με δεδομένον μάλιστα τον άκρατο φιλελληνισμό των Ιταλών διανοουμένων, θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι ο Nello υπερβάλλει. Η πληροφορία όμως επαληθεύεται από τη δική μου αρχειακή έρευνα (εκτός από τα αριθμητικά στοιχεία) και διασταυρώνεται με αντίστοιχες πληροφορίες άλλων Ιταλών ιστοριογράφων: "Ανάμεσα στους φοιτητές", γράφει ο Gherardo Nerucci, "αφθονούσαν οι Ελβετοί, οι Ρομάνοι, οι Κορσικανοί. Οι Έλληνες εξάλλου αριθμούσαν μια παροικία· αυτοί, εξιστορώντας τα κατορθώματα της επανάστασής τους κατά των Τούρκων, παρακινούσαν τους Ιταλούς να τους μιμηθούν". Ο ίδιος ιστοριογράφος αναφέρει ένα εκ πρώτης όψεως ασήμαντο επεισόδιο, που είναι όμως χαρακτηριστικό της ιδεολογίας όχι μόνο των φοιτητών, αλλά και των καθηγητών στη διάρκεια της δεκαετίας του 1840: Τον Ιανουάριο του 1844, με την ευκαιρία της ευεργετικής της τραγουδίστριας Teresa Brambilla σε θέατρο της Πίζας, ο φοιτητής Ανδρέας Ρηγόπουλος δημοσίευσε ένα ποίημα (Λιβόρνο, Τυπογρ. Pozzolini), που μοιράστηκε στους θεατές μεταφρασμένο σε πεζό από τον καθηγητή S. Centofanti, στο οποίο ο ποιητής καλεί την Teresa Brambilla να πάει στην Ελλάδα, να δει πώς πεθαίνουν οι γενναίοι, πώς ξαναβρίσκουν με αίμα την αρχαία δόξα, πώς νικούν, πώς εξυψώνονται, πώς κατακτούν το στεφάνι της δόξας, πώς ανοίγουν ελεύθερα τα φτερά τους, φτάνει μόνο να ενωθούν.4

Είναι φανερό ότι κολυμπάμε στο πέλαγος του ρομαντικού πατριωτισμού που κυριαρχούσε στους ποιητές, στους φοιτητές, στους καθηγητές, στις πριμαντόνες, την εποχή της ακμής του ιταλικού Risorgimento. Για να προσγειωθούμε, αλλά πάντα στο ίδιο έδαφος, ας ακούσουμε τον Ersilio Michel, έναν από τους πιο ακούραστους ερευνητές των ιταλικών αρχείων: "Οι φοιτητές", γράφει αναφερόμενος στη θεσμική συγκρότηση του πανεπιστημίου μετά την Παλινόρθωση, "εξακολούθησαν να γίνονται δεκτοί

———————

3. Rosselli Nello, «Frammento della incopiuta "Vita di Giuseppe Montanelli"», Saggi sul Risorgimento ed altri scritti, έκδ. G. Einaudi, 1946, σ. 107-108.

4. Gherardo Nerucci, Ricordi storici del Bataglione Universitario, Prato, G. Salvi, 1891, σ. VI-VII. Βλ. επίσης Ersilio Michel, Maestri e scolari dell'Università di Pisa nel Risorgimento Nazionale, Φλωρεντία 1949, σ. 172: "Πρέπει λογικά να υποθέσουμε ότι οι στίχοι αυτοί δεν πέρασαν κανονικά από τον έλεγχο της λογοκρισίας και ότι μοιράστηκαν σε περιορισμένο κύκλο και με μεγάλη προφύλαξη και περίσκεψη".

TEXT_PAGE_SHORT85
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/86.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

απρόσκοπτα [...] είτε ήταν Statisti (όπως τους έλεγαν τότε), δηλαδή Τοσκάνοι, είτε ήταν ξένοι, κι έτσι το πανεπιστήμιο μπόρεσε να διατηρήσει τον κοσμοπολιτικό εκείνον χαρακτήρα που το διέκρινε για μεγάλο διάστημα από τα άλλα αδελφά πανεπιστήμια...".5

Ένα πανεπιστήμιο που δεχόταν ανεξέλεγκτα κάθε υποψήφιο ήταν φυσικό να γίνει, την ταραγμένη εκείνη εποχή, καταφύγιο πολιτικών προσφύγων. Την επαύριον των εξεγέρσεων που σημειώνονταν σε άλλα ιταλικά κράτη6 το Πανεπιστήμιο της Πίζας υποδεχόταν εν επιγνώσει τους φοιτητές που είχαν πάρει μέρος σ' αυτές. Εκείνοι συνέχιζαν τις επαφές τους με τους συντρόφους τους στη Νάπολη, στο παπικό κράτος, στο Lombardo-Veneto, και μετέδιδαν επαναστατικές ιδεολογίες στους συναδέλφους τους της Πίζας.7

"Όσον αφορά στα πρόσωπα που αποτέλεσαν το ακαδημαϊκά σώμα", συμπληρώνει ο Ε. Michel μιλώντας πάντα για την αναδιοργάνωση του πανεπιστημίου το 1815, "δεν έγιναν οστρακισμοί ούτε εφαρμόστηκαν μέτρα πολιτικών αντεκδικήσεων",8 πράγμα που σημαίνει ότι παρέμειναν οι καθηγητές που είχαν συνεργαστεί με τους Γάλλους, οι λεγόμενοι "Napoleonidi", δηλωμένοι οπαδοί των ιδεών της γαλλικής επανάστασης. Σ' αυτούς ήλθαν να προστεθούν καθηγητές εξόριστοι ή φυγάδες για πολιτικούς λόγους από άλλες περιοχές της Ιταλίας. Οι καθηγητές αυτοί "στάθηκαν το καύχημα και ο πλούτος του πανεπιστημίου",9 αλλά και έδωσαν τον τόνο στο πολιτικό κλίμα που διαμορφώθηκε εκεί, ιδίως μετά τις εξεγέρσεις του 1830-31.

———————

5. Ersilio Michel, "Maestri e scolari dell'Università di Pisa negli avvenimenti del 1848", Bollettino Storico Pisano, τ. XVII, 1948, σ. 2-3. Βλ. επίσης Ζαχαρίας Ν. Τσιρπανλής, "Οι Έλληνες φοιτητές στα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια και η παρουσία τους στην πνευματική ζωή της νεώτερης Ελλάδας (1800-1850)", Παρνασσός, τ. 21,1979, σ. 328-330.

6. Αναφέρω εδώ τις κυριότερες: Επανάσταση στη Νάπολη και στο Piemonte το 1820-1821, εξεγέρσεις στο παπικό κράτος το 1830-1831, άλλα κινήματα στο παπικό κράτος στο διάστημα 1840-1846, εξεγέρσεις στη Σικελία, στο Μιλάνο, στο Veneto, στα δουκάτα της Πάρμας και της Μοδένας και ο πρώτος πόλεμος της ανεξαρτησίας το 1848, ο δεύτερος πόλεμος της ανεξαρτησίας το 1859 και η Εκστρατεία των χιλίων του Garibaldi το 1860. (Ο τρίτος πόλεμος της ανεξαρτησίας το 1866 και η κατάληψη της Ρώμης το 1870 τοποθετούνται συνήθως "μετά την Ένωση".)

7. Ε. Michel, Maestri e scolari dell'Università di Pisa nel Risorgimento Nazionale, Φλωρεντία 1949, σ. 165· G. Nerucci, ό.π., σ. VI· και Michele Lupo Gentile, "Studenti greci e lauree conferite dallo Studio di Pisa nel decennio 1840-1849", Bollettino Storico Pisano, αρ. 3, 1933, estratto, Tip. Giardini, 1933 (επιστολή αγανακτισμένου πολίτη προς τον provveditore Boninsegni για την εξαιρετική εύνοια που έδειχνε το Πανεπιστήμιο της Πίζας προς τους πρόσφυγες του Lombardo-Veneto).

8. Ε. Michel, "Maestri e scolari dell'Università di Pisa negli avvenimenti del 1848", ό.π., σ. 3.

9. R. Nello, ό.π., σ. 106. Πρβ. επίσης Irea Paolicchi, "Pisa nel 1859", Bollettino Storico Pisano, 1935, σ. 54-56.

TEXT_PAGE_SHORT86
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/87.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

"ΝΑ ΤΕΘΗ ΚΑΠΟΙΑ ΤΑΞΙΣ..."

Οι αρχές του Μεγάλου Δουκάτου δεν άργησαν να μετανιώσουν για την ανεκτικότητα τους. Ο capetan bargello di Pisa, σε αναφορά του σχετική με τις επαναστατικές εκδηλώσεις στην Πίζα το 1831, αποδίδει τις ταραχές στους ξένους, "με εκτελεστάς εκείνους των οποίων ανεχόμεθα την παρουσίαν με το πρόσχημα ότι είναι φοιτηταί εις το πανεπιστήμιον", και μιλάει με αγανάκτηση για τη μαεστρία με την οποία συνέθεταν τις επαναστατικές προκηρύξεις, "πράγμα το οποίον καταδεικνύει μοχθηρίαν και δεδηλωμένην πρόθεσιν να προκαλέσουν διατάραξιν της τάξεως εις ένα τόπον φιλόξενον, ειρηνικόν και ανεξίθρησκον".10 Σύμφωνα με άλλη αναφορά του ίδιου αρχηγού της τοπικής αστυνομίας, τον Νοέμβριο του 1830 φοιτούσαν στο Πανεπιστήμιο της Πίζας 40 Έλληνες, 54 Κορσικανοί και 45 ξένοι άλλων εθνοτήτων, δηλαδή συνολικά 139 μη Τοσκάνοι και 605 Τοσκάνοι σπουδαστές. Όσο κι αν οι αριθμοί αυτοί δεν επαληθεύουν τα στοιχεία του R. Nello, κατά τα οποία οι Τοσκάνοι φοιτητές δεν έφταναν ούτε το μισό του συνόλου, τα δεδομένα του φακέλου αυτού, αλλά και στοιχεία από αλλά ντοκουμέντα, δείχνουν τον πρωτεύοντα ρόλο των ξένων στις επαναστατικές εκδηλώσεις των φοιτητών της Πίζας: "Τα πνεύματα της νεολαίας του εξωτερικού, αλλά και της εθνικής νεολαίας11 είναι αρκετά ηλεκτρισμένα και είναι οι πρώτοι έτοιμοι να δράσουν και οι δεύτεροι να τους ενισχύσουν χειροκροτούντες από συμπάθειαν προς το συνταγματικόν πολίτευμα".13

Χρειάστηκε πάντως να περάσουν αρκετά χρόνια για να πεισθεί η Χρηστή Κυβέρνηση, κυρίως από την κλιμάκωση των φοιτητικών αγώνων, ότι έπρεπε να λάβει κάποια μέτρα. Μόλις μετά τα μέσα της δεκαετίας του 1840 γίνεται μια προσπάθεια να τεθούν κάποιοι όροι για την εισδοχή των ξένων στο πανεπιστήμιο: "Υπάρχει σκέψις να τεθή κάποια τάξις εις το πανεπιστήμιόν μας", αναφέρεται σε εμπιστευτικό έγγραφο της 22 Φεβρουαρίου 1846.13 Και σε άλλο έγγραφο του ίδιου φακέλου: "Όσον αφορά εις την

———————

10. Archivio Stato Pisa (στο εξής A.S.P.), Auditore di Governo-Serie lettere, busta (=λυτά φύλλα, στο εξής b.) 28, fascicolo (=φάκελος, στο εξής f.) intitolato "Affari politici".

11. Με τη λέξη "Εθνικοί" (Nazionali) η αστυνομία εννοεί τους υπηκόους του Μεγάλου Δουκάτου. Ο όρος αυτός είναι απαράδεκτος για τους οπαδούς της ενωτικής ιδέας, που προτιμούν τον όρο Toscani ή Statisti. Οι ξένοι υπήκοοι ονομάζονται γενικά Forestieri ή Stranieri. Για τους μη Ιταλούς χρησιμοποιείται συχνά και η λέξη Esteri. Οι λέξεις πάντως εναλλάσσονται και μάλλον δεν επιδέχονται λεξιλογική μετάφραση γιατί τότε ήταν όροι πολιτικοί.

12. A.S.P., Auditore di Governo, ό.π., επιστολή της 8 Φεβρ. 1831.

13. Archivio Stato Firenze (στο εξής A.S.F.), Buon Governo Segreto, anno (=έτος, στο εξής a.) 1846, f. 187.

TEXT_PAGE_SHORT87
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/88.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

υπερβολικήν ευκολίαν, με την οποίαν γίνονται δεκτοί οι ξένοι σπουδασταί, χρειάζεται να έχω μεν περισσοτέρας εγγυήσεις και θα μου εφαίνετο σκόπιμον να υποδειχθή εις τας πανεπιστημιακάς αρχάς να συμβουλεύωνται τας πολιτικάς και να ζητούν την γνώμην του Διαμερίσματός μας. Έχω πράγματι παρατηρήσει ότι δεν λέγουν όχι σε κανένα".14

Κι αλήθεια δεν έλεγαν όχι σε κανένα: έπαιρναν ένα πιστοποιητικό από τον παπά της ενορίας (για παράδειγμα της Ευαγγελιστρίας της Σύρου) ότι ο υποψήφιος "έζησε τιμίως και παραδειγματικώς" και "ότι διεφύλαξε πιστώς τα χρέη της ιεράς ημών θρησκείας"15 ή ότι ήταν "νέος καλλίστης διαγωγής και ηθών χρηστοτάτων",16 το καταχωρούσαν με τόση σχολαστικότητα ώστε να το βρίσκω εγώ μετά 140 χρόνια περίπου, και δέχονταν τους Έλληνες για εισαγωγικές εξετάσεις, τις οποίες μάλιστα τους επέτρεπαν να δώσουν "in lingua greca".17

Η "σκέψις να τεθή κάποια τάξις εις το πανεπιστήμιον" σήμαινε, όπως φαίνεται, να εντοπισθούν και να απελαθούν οι μη Τοσκάνοι φοιτητές που ήταν "πρόσωπα επικίνδυνα διά την ευταξίαν του πανεπιστημίου".18 Πράγματι, έγιναν κάποιες απελάσεις φοιτητών, κάποιες συστάσεις στους πιο τολμηρούς καθηγητές,19 η αστυνομία έσπειρε ακόμα περισσότερους σπιούνους στο πανεπιστήμιο και στους άλλους χώρους όπου σύχναζαν φοιτητές, στα θέατρα, στα καφενεία... Τότε μάλιστα αλλάζουν περιεχόμενο και τα πιστοποιητικά των Ελλήνων: δεν βεβαιώνεται μόνο ότι ο υποψήφιος είναι χρηστοήθης, τίμιος και "αφοσιωμένος εις τα της πίστεως", αλλά και ότι "πώποτε δεν ανεμείχθη εις τε τα πολιτικά και κυβερνητικά πράγματα ων υπήρξεν αείποτε αμέτοχος [...] αλλά διετέλεσε [...] πολίτης χρηστός και ανεπιλήψιμος".20 Τα μέτρα πάντως δεν ετελεσφόρησαν.

———————

14. Στο ίδιο, Επιστολή του Auditore Mori προς τον Presidente di Buon Governo της 4 Οκτ. 1846.

15. A.S.P., Università, DI No 1 (Documenti per l'ammissione agli studi), ακ. έτος 1842-43, No 132.

16. Στο ίδιο, ακ. έτος 1844-45, No 138.

17. A. S. P., Università, Sez. A II, 7 (Regolarmenti Notificazioni e Circolari). Επίσης: DI 195 (Registre per gli esami d'ammissione 1836-1845), DI 197 (Esami di Ammissione 1845-1855), DI 69-74 (Ruolo degli Scolari dell'I. e R. Università di Pisa coll'Indicazione dei Loro Studi).

18. A.S.F., Buon Governo Segreto, a. 1846, fasc. 187.

19. D. Biondi, Vincenzo Gioberli e Silvestro Centofanti-Carteggio, Πίζα 1923, σ. 56.

20. A.S.P. Università, DI No 1-16, ακ. έτος 1857-58, No 11, 12 κ.ά. Πάντως εξακολουθούν να γίνονται δεκτοί Έλληνες και χωρίς το είδος αυτό της βεβαιώσεως, πράγμα που δείχνει ότι τίποτε σοβαρό δεν έγινε ως τη στιγμή της εξόδου των φοιτητών στον πόλεμο της ανεξαρτησίας το 1848.

TEXT_PAGE_SHORT88
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/89.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

"ΠΟΛΙΤΙΚΟΛΟΓΕΙ ΑΠΟ ΚΑΘΕΔΡΑΣ"

Μεγαλύτερο πρόβλημα αποτελούσε για τις αρχές η αντιμετώπιση των φιλελεύθερων καθηγητών. Η απέλαση διάσημων δασκάλων δεν ήταν μέσα στην πολιτική της Χρηστής Κυβερνήσεως. Η αστυνομία περιοριζόταν να παρακολουθεί τα μαθήματα τους, τις μυστικές συναντήσεις και τα γλέντια τους μαζί με φοιτητές και με γνωστά στελέχη του επαναστατικού κινήματος και να δίνει αναφορά.21 Φούσκωναν οι φάκελοι των μυστικών αρχείων, "προς αγαλλίασιν των ιστορικών του μέλλοντος",22 αλλά μέτρα σκληρά δεν πήρε ποτέ το Buon Governo.

Στα κρατικά αρχεία της Πίζας και της Φλωρεντίας υπάρχουν αναφορές των auditori με περιλήψεις μαθημάτων που σήμερα αποτελούν θησαυρό της ιταλικής γραμματείας του Risorgimento. "Σαν Ιταλοί που είμαστε όλοι, ας στεφανώσουμε το έργο των πατέρων μας, το έργο του αιώνα μας, και έμπρακτα ας επιβάλλουμε αιώνια σιωπή στην κακόβουλη φωνή που κατηγορεί την Ιταλία ότι επαναπαύεται στις δάφνες των προγόνων", κηρύσσει ο καθηγητής Bonaini από την έδρα της Ιστορίας του Δικαίου στις αρχές του 1841.23 Χρειάζεται να μεταφερθεί κανείς στην εποχή για να καταλάβει το νόημα της φράσης "σαν Ιταλοί που είμαστε όλοι" και να εξηγήσει τις ζητωκραυγές και τα ασταμάτητα χειροκροτήματα που ξέσπασαν στην αίθουσα στο άκουσμά της.24

Την άνοιξη του ίδιου χρόνου ο καθηγητής Carlo Pigli αρχίζει τα μαθήματά του με τον ιστορικό εναρκτήριο που, κατά τον ispettore Botti, "δεν είχε άλλο σκοπό παρά να εξάψει τη νεολαία" και που τελείωνε με την εξής αποστροφή: "Ούτε να φανταστούμε δεν μπορούμε με πόσες νέες δάφνες [η Ιατρική και οι άλλες επιστήμες] θα στολιστούν μια μέρα, αφού σε τόσο ευρείς χώρους έχει απλωθεί το πεδίο της εκπαιδεύσεως και το πνεύμα που έρχεται εδώ για να τραφεί με τους χρυσούς καρπούς της, το δικό σας πνεύμα, προικισμένοι νέοι, όσοι ανάμεσά σας είσθε Κορσικανοί και όσοι Έλληνες, και το πνεύμα της Ιταλίας ένα και το αυτό κοινό πνεύμα· γιατί όπως σεις, ω Κορσικανοί είσθε φυσικά Ιταλοί, έτσι και σεις, ω Έλληνες, είσθε αδελφοί μας εξαιτίας της μεγάλης ομοιότητας της γης, του ουρανού, της δόξας, των πόθων και των ελπίδων".25 Οι φοιτητές ξέσπασαν σε

———————

21. A.S.P., Governatore, a. 1841, n. 214.

22. R. Nello, ό.π., α. 107.

23. F. Bonaini, "Prolusione alle lezioni di Storia del Diritto nell'I. e R. Università di Pisa, il 23 Gennaio 1841", Giornale Toscane, τ. Ι, σ. 27 κ.ε.

24. Ε. Michel, Maestri e scolari dell'Università di Pisa nel Risorgimento Nazionale, a. 135.

25. G. Pigli, Prolusione letta il 4 Marzo 1841 nell'Università di Pisa, Arezzo,

TEXT_PAGE_SHORT89
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/90.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

θυελλώδη χειροκροτήματα και συνόδεψαν όλοι μαζί εν θριάμβω τον καθηγητή ως το σπίτι του.

Ένας νέος καθηγητής είχε έλθει να προστεθεί στο ακαδημαϊκό σώμα από το 1840: Ο Giuseppe Montanelli, μόλις λίγα χρόνια πριν φοιτητής της Νομικής στο ίδιο πανεπιστήμιο και ήδη από τότε στέλεχος παράνομων οργανώσεων. Το εναρκτήριο μάθημά του ήταν υπόδειγμα ρομαντικής ρητορείας αντάξιο της καταπληκτικής ακαδημαϊκής και πολιτικής σταδιοδρομίας του.26 Την ίδια εποχή εξάλλου ο καθηγητής Rosellini κατηγορείται ότι "πολιτικολογεί από καθέδρας".27

Τα μέτρα που έλαβε η κυβέρνηση της Φλωρεντίας για να αντιμετωπίσει την κατάσταση αυτή αφορούσαν μόνο τους φοιτητές. Η διαταγή του segretario Lirri της 20 Οκτωβρίου 1842 είναι αποκαλυπτική για τον πολιτικό αναβρασμό που επικρατούσε στο πανεπιστήμιο στην αρχή της δεκαετίας: "Τα παντός είδους χειροκροτήματα, τόσον προ της ενάρξεως του μαθήματος όσον και μετά το τέλος του καθώς και κατά την διάρκειαν αυτού, απαγορεύονται και θα τιμωρούνται από τους provveditori. Απαγορεύεται επίσης να συνοδεύουν εν σώματι οι φοιτηταί τους καθηγητάς εις τας οικίας των [...] Η αυτή κοσμία και εύτακτος συμπεριφορά επιβάλλεται εις τους φοιτητάς και έξω από τας αιθούσας διδασκαλίας εις τους άλλους χώρους του πανεπιστημίου [...] Αλλά και εκτός των πανεπιστημιακών χώρων [....] εις τα θέατρα και εις τα καφενεία, οι provveditori θα παρακολουθούν την συμπεριφοράν των φοιτητών και θα τιμωρούν οιανδήποτε παρεκτροπήν". Ότι η συμμετοχή των σπουδαστών στο μάθημα δεν εκφραζόταν μόνο με ζητωκραυγές, αλλά κάποτε και με αποδοκιμασίες, φαίνεται από το άρθρο 9 της διαταγής: "Εάν κατά την διάρκειαν μαθήματος οι φοιτηταί αρχίσουν να θορυβούν [...] ή δημιουργήσουν τόσην αταξίαν ώστε να αναγκασθή ο καθηγητής να εγκαταλείψη την έδραν του ή και να παραιτηθή από το μάθημα, όλοι οι παρόντες φοιτηταί θα χάνουν το έτος". Αλλά και η αποχή από τα μαθήματα δεν ήταν άγνωστη την εποχή εκείνη: "Θα χάνουν το έτος όλοι οι φοιτηταί οι οποίοι είναι υποχρεωμένοι εις την παρακολούθησιν ενός μαθήματος, εάν το μάθημα αυτό ματαιωθή λόγω απουσίας όλων των φοιτητών".28

———————

Borghini 1841. Ο λόγος του Pigli πουλιόταν τότε στο Τυπογραφείο Peverata, στο Lungarno (πβλ. Ε. Michel, ό.π., σ. 136). Επίσης Paolo Tronci, "Le parti nella scolaresca", Annali Pisani, Πίζα 1868, σ. 361, όπου αναφέρεται ότι ο C. Pigli ήταν στέλεχος της οργάνωσης "Carboneria riformata", στην οποία ήταν οργανωμένο "το μεγαλύτερο μέρος της φοιτητικής νεολαίας της Πίζας".

26. Il Marzocco, έτος XV, αρ. 44, Φλωρεντία, 30 Οκτ. 1910, όπου κάποιος φοιτητής περιγράφει το μάθημα.

27. A.S.F., Buon Governo Segreto, a. 1841, n. 17.

28. A.S.P., Università, Sez. A II 7, Regolarmenti, Notificazioni e Circolari

TEXT_PAGE_SHORT90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/91.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Θα περίμενε κανείς ότι, με τέτοιες απειλές, το φοιτητικό κίνημα θα αναδιπλωνόταν. Ήταν όμως αργά πια για τη Χρηστή Κυβέρνηση της Τοσκάνης που τα μέσα της (να παρακολουθεί, να καταγράφει και να γκρινιάζει κάπου-κάπου, όπως γράφει ένας Ιταλός μελετητής)29 δεν επαρκούσαν για να σταματήσουν το ρεύμα. Στο Πανεπιστήμιο της Πίζας ετοιμαζόταν, ανεπίγνωστα ακόμα, η μεγάλη εξόρμηση της Φοιτητικής Φάλαγγας προς τα πεδία των μαχών της Λομβαρδίας.

Από τα άπειρα περιστατικά που αποδεικνύουν πόσο λίγο αποτελεσματική στάθηκε η διαταγή του segretario Lirri θα αναφέρω μόνο ένα: Τον Ιανουάριο του 1844 ο καθηγητής Silvestro Centofanti, αγωνιστής της Ιταλικής ενότητας και λόγιος επιφανής, άνοιξε τη σειρά των μαθημάτων του με ένα λόγο που ήταν, ούτε λίγο ούτε πολύ, ένα επαναστατικό μανιφέστο. Ο επιθεωρητής της αστυνομίας Fabbrini συντάσσει αυθημερόν την πρώτη αναφορά του προς τον Presidente di Buon Governo, όπου αναφέρει μόνο ότι ο καθηγητής "για να καλοπιάσει τους Έλληνες, είπε μερικές φράσεις στα νέα ελληνικά ή σε διάλεκτο, πράγμα που δεν είναι στην αρμοδιότητα της έδρας του". Τι είπε δεν μας εξηγεί ο ispettore γιατί, φυσικά, δεν κατάλαβε. Την επομένη στέλνει μακρότατη αναφορά με γλαφυρή περιγραφή των εκδηλώσεων που ακολούθησαν το μάθημα: οι φοιτητές συνόδεψαν με ζητωκραυγές τον καθηγητή τους, που από τη συγκίνηση λίγο έλειψε να σκοτωθεί πέφτοντας κάτω από τις ρόδες μιας άμαξας που περνούσε έξω από τη Sapienza· τον ακολούθησαν ως το Lungarno και στάθηκαν εκεί χειροκροτώντας ώσπου πέρασε με τη βάρκα στην απέναντι όχθη, ενώ εκείνος ασκεπής τους χαιρετούσε με το μαντήλι του.30

ΑΝΑΓΝΩΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΣΥΖΗΤΗΣΕΙΣ

Είναι τάχα αλήθεια ότι τα χειροκροτήματα και οι θριαμβευτικές πομπές ήταν τότε μια μόδα, εκδηλώσεις νεανικής ζωηρότητας, όπως υποστήριζε ο Monsignor Boninsegni; Αν ήταν, χαλάλι. Γιατί μόδα θα ήταν τότε και το πάθος, με το οποίο μετείχε η νεολαία εκείνη στη διχογνωμία ανάμεσα στον μεγάλο Carmignani και τον νέο καθηγητή Montanelli για την καταγωγή του δικαίου. Μόδα θα ήταν η φοίτησή τους όχι μόνο στις αίθουσες διδασκαλίας, αλλά και στα σπίτια των καθηγητών, όπου συνεχίζονταν τα

———————

dal 1814-1859, "Notificazione de'20 ottobre 1842 [...] sulle discipline che debbano essere osservate da tutti gli Studenti nell'Ι. e R. Università di Pisa", άρθρα XVIII-XXIV.

29. R. Nello, ό.π., σ. 107.

30. A.S.P., Governatore, f. 200, a. 1844, fascicolo 52. Αποδίδω μόνο το γενικό νόημα γιατί τα έγγραφα του φακέλου είναι εξαιρετικά δυσανάγνωστα.

TEXT_PAGE_SHORT91
    TEXT_SEARCH_FORM
    TEXT_SEARCH_IN_BOOK
    TEXT_SEARCH_RESULTS
      TEXT_BOOK_LIST
        19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

        ολόκληρη τη ζωή με στόχο την ηθική τελειοποίηση. Τα μεσαιωνικά πανεπιστήμια παρέμειναν πάντως σε μεγάλο βαθμό υπηρεσίες που ικανοποιούσαν τις ανάγκες της κοινωνικής ιεραρχίας. Ας σημειώσουμε τέλος μια διαφοροποίηση ανάμεσα σε έναν ωφελιμιστικό περίγυρο στην Ιταλία, Ν. Γαλλία και Ιβηρική χερσόνησο σε σχέση με την ατμόσφαιρα στη Β. Γαλλία και Αγγλία.

        δ. Υπάρχουν τέλος τα πανεπιστήμια που δημιουργήθηκαν εξαιτίας της αποχώρησης ή "απεργίας" των πανεπιστημιακών. Από τα νέα studia άλλα ήσαν εφήμερα, άλλα όμως επιβίωσαν, διατήρησαν την οργάνωση του αρχικού πανεπιστημίου και η ύπαρξή τους επικυρώθηκε αργότερα από ιδρυτική βούλλα και επίσημο καταστατικό. Έτσι, για παράδειγμα, το Καίμπριτζ, που αναγνωρίστηκε επίσημα το 1318, γεννήθηκε από την αποχώρηση των πανεπιστημιακών της Οξφόρδης· και το πανεπιστήμιο της Πάδοβας οφείλει την ύπαρξή του σε καθηγητές και φοιτητές που εγκαταλείψαν τη Μπολώνια το 1222.

        Η ιστορία των πανεπιστημίων είναι και η ιστορία μιας συντεχνίας που κατακτά την αυτονομία της μέσα από μια πορεία συγκρούσεων άλλοτε με τις κοσμικές και άλλοτε με τις εκκλησιαστικές αρχές. Τα κρίσιμα σημεία αυτής της διαδικασίας είναι γνωστά. Θα αναφερθούμε λοιπόν σ' αυτά επιγραμματικά με αφορμή το πανεπιστήμιο του Παρισιού.

        Το πρώτο θέμα που απασχόλησε τους πανεπιστημιακούς αφορούσε στην ίδια την διδασκαλία. Με την υποστήριξη του Ιννοκέντιου του Γ', το 1213, κατακτούν το δικαίωμα να παραχωρούν ουσιαστικά την licentia docendi.10 Εξάλλου, ήδη από τον καιρό του Φίλιππου Αυγούστου, από το 1200 και μετά από συμπλοκές με βασιλικούς αξιωματούχους, έχαιραν της βασιλικής προστασίας και απολάμβαναν το προνόμιο να δικάζονται μόνο από εκκλησιαστικά δικαστήρια (privilegium fori).11 Στη συνέχεια αποδεσμεύτηκαν

        ———————

        10. Α. Ε. Bernstein, "Magisterium and licence: corporative autonomy against papal authority in the medieval university of Paris", Viator, αρ. 9, 1978, σ. 291-307. Αντίθετα, στην Οξφόρδη, ο εκπρόσωπος του επισκόπου βρίσκεται αρκετά μακριά, στο Λίνκολν, εντάσσεται στην πανεπιστημιακή κοινότητα και λειτουργεί μάλλον ως δικός της υπάλληλος παρά ως εκπρόσωπος του επισκόπου.

        11. Το 1231, μετά από νέες αιματοχυσίες που οδήγησαν στην αποχώρηση των καθηγητών στην Ορλεάνη, ο Άγ. Λουδοβίκος ανανεώνει και διευρύνει τα προνόμια που είχε παραχωρήσει ο Φίλιππος Αύγουστος. Βλ. M. M. Davy, "La situation juridique des étudiants de l'université de Paris au XIIIe siècle", Revue de l'histoire de l'église de France, αρ. 17,1931, σ. 297-311. Στην Οξφόρδη, οι πρώτες ελευθερίες παραχωρούνται το 1214, αργότερα συγκρούσεις μεταξύ των πανεπιστημιακών και του βασιλιά, το 1232, το 1238 και το 1240 καταλήγουν στην τελική υποχώρηση του Ερρίκου του Γ'. Αντίστοιχα,