Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 81-100 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/81.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Οι πρώτες δεκαετίες του ελληνικού Πανεπιστημίου

Δευτέρα 21 Σεπτεμβρίου 1087

Απογευματινή συνεδρία

Πρόεδρος: ΑΛΕΞΗΣ ΠΟΛΙΤΗΣ

Σελ. 81
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/82.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 82
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/83.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΕΝ ΕΣΠΕΡΙΑ TA ΦΩΤΑ

ΑΛΟΗ ΣΙΔΕΡΗ

ΕΝΑ ΤΕΡΑΣΤΙΟ GABINETTO VIEUSSEUX

Η Πίζα είναι μικρή πόλη. Όποιος αγαπάει το περπάτημα μπορεί να διασχίσει με τα πόδια την απόσταση από το ένα μέρος του παλιού τείχους ως το άλλο. Το κέντρο της ακόμα μικρότερο: η Sapienza, το ιστορικό πανεπιστήμιο, απέχει δύο βήματα από το δρόμο της όχθης, το ειδυλλιακό Lungarno, κι άλλα τόσα από την Πλατεία των Ιπποτών, όπου ακόμα ζει και ευδοκιμεί η Scuola Normale· για να πας από την Πλατεία των Ιπποτών στην Πλατεία των θαυμάτων, δεν έχεις παρά να κάμεις έναν περίπατο πέντε λεπτών.

Και τον περασμένο αιώνα η Πίζα ήταν σχεδόν όπως τώρα, μόνο που έξω από τα τείχη ήταν τότε αγροκτήματα και επαύλεις και το νερό του ποταμού ήταν τόσο καθαρό, ώστε οι Πιζάνοι σκέφτηκαν να χτίσουν δημόσια λουτρά για να μην παίρνουν εκεί το μπάνιο τους οι πολίτες, πράγμα που "έδινε αφορμή να επιδεικνύονται κατά τρόπο άσεμνο οι πιο αηδιαστικές και σκανδαλώδεις γυμνότητες κατά παραβίασιν κάθε έννοιας ευπρεπείας".1

Επαρχία; Όχι ακριβώς. "Μια πόλη μεταξύ επαρχίας και αλλαγής", όπως την χαρακτήρισαν οι Ιταλοί μελετητές: «Η Πίζα δεν έχει στα χρόνια της Παλινόρθωσης την έντονη πολιτιστική ζωή της Φλωρεντίας του Vieusseux και της "Ανθολογίας" ή τον αντίστοιχο οικονομικό και πολιτικό πυρετό του Λιβόρνου με τον Guerracci, τον Bastogi, τον Mayer. Αναπνέει κανείς σ' αυτήν έναν αέρα τυπικής ιταλικής επαρχίας, όχι μόνο σε επίπεδο πολιτισμικό (αν και το πανεπιστήμιό της δεν έγινε ποτέ εκείνος ο νεκρός

———————

1. Stefano Renzoni, "Appunti per una storia dell'architettura a Pisa nella prima metà dell'Ottocento", Una città tra provincia e mutamento, έκδ. Archivio Stato Pisa, Πίζα 1985, σ. 268.

Σελ. 83
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/84.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

βάλτος στον οποίο μετατράπηκαν στην περίοδο αυτή πολλά ιταλικά πανεπιστήμια), μα ακόμα και σε επίπεδο οικονομικό και κοινωνικό. Κι όμως, ακόμα και στη μικρή αυτή πόλη της σιωπής διαπιστώνει κανείς νέες ζυμώσεις».2

Ακριβώς επειδή η Πίζα είναι μικρή πόλη οι εντάσεις των ιδεολογικών ζυμώσεων και οι δονήσεις των πολιτικών συμβάντων είναι εκεί ιδιαίτερα αισθητές. Ακριβώς επειδή -και όχι "αν και"- το πανεπιστήμιό της δεν βάλτωσε όπως άλλα, η Πίζα δεν έγινε τότε μια τυπική επαρχιακή πόλη. Δεν είναι τυχαίο ότι το 1806, όταν ο Ναπολέων μετέτρεψε τα μεγαλύτερα πανεπιστήμια της αυτοκρατορίας σε ακαδημίες εξαρτημένες από το Αυτοκρατορικό Πανεπιστήμιο του Παρισιού, έδωσε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας -τότε πια Αυτοκρατορική Ακαδημία- το προνόμιο να προΐσταται σε όλες τις άλλες σχολές της Τοσκάνης, ενώ μερικά άλλα πανεπιστήμια μετατράπηκαν σε λύκεια ή σε ειδικές σχολές ή και καταργήθηκαν. Ούτε είναι άσχετο με τη δόξα και την ακτινοβολία του πανεπιστημίου της η επιλογή της Πίζας για την ίδρυση της Scuola Normale το 1813.

Εκείνο όμως που ενδιαφέρει περισσότερο τη σύντομη αυτή ανακοίνωση είναι το είδος του πατριωτισμού και του πολιτικού πάθους που αναπτύχθηκε εκεί στην περίοδο της Παλινόρθωσης ―που νοείται εδώ με την πλατιά έννοια από το 1815-1848― και κυρίως η συμμετοχή των Ελλήνων στις πολιτικές ζυμώσεις και δραστηριότητες.

"Ένα τεράστιο Gabinetto Vieusseux" χαρακτήρισε το Πανεπιστήμιο της Πίζας ο Rosselli Nello. Γι' αυτόν η ανάπτυξη του κινήματος και η ένταση των ιδεολογικών ζυμώσεων που σημειώθηκαν εκεί οφείλονται στον κοσμοπολιτικό του χαρακτήρα: "Οι Τοσκάνοι φοιτητές", γράφει, "αποτελούσαν κάτι λιγότερο από το μισό του φοιτητικού πληθυσμού -οι άλλοι ήταν Λομβαρδοί και Πιεμοντέζοι και Εμιλιάνοι και Ρομάνοι· υπήρχαν επίσης μερικοί Γάλλοι και Γερμανοί, αλλά κυρίως δρούσαν εκεί δύο μεγάλοι και διακεκριμένοι πυρήνες, ο ένας ξένος εθνικά και γλωσσικά, ο άλλος μόνο πολιτικά: ο πυρήνας των Ελλήνων και ο πυρήνας των Κορσικανών. Ότι οι Κορσικανοί, συνδεδεμένοι με την Τοσκάνη με παλαιότατους δεσμούς και διαρκή εμπορικά συμφέροντα, έστελναν τους γιους τους να σπουδάσουν στην Πίζα, καθόλου παράξενο [...]. Πιο μοναδική αντίθετα ήταν η συρροή των Ελλήνων, που έγινε ιδιαίτερα έντονη με την όξυνση των σχέσεων ανάμεσα στην κυβέρνηση και τους κυβερνώμενους στις χριστιανικές επαρχίες της τουρκικής αυτοκρατορίας κι αργότερα με την έκρηξη και τη συνέχιση της ακατάβλητης επανάστασης. Ονομάζονταν Έλληνες όλοι, αλλά έρχονταν τόσο από την Κέρκυρα όσο και από την Αλβανία, από τα Δωδεκάνησα αλλά κι από

———————

2. Una città..., ό.π., Είσαγωγή, σ. 11.

Σελ. 84
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/85.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

τις ηγεμονίες της Μολδαβίας και της Βλαχίας ή από την Αρμενία. Έφερναν στην Πίζα τη νοσταλγία της υπόδουλης πατρίδας τους, τη γοητεία ενός πανάρχαιου πολιτισμού που ασφυκτιούσε, τη γλυκύτητα της γλώσσας τους, τη ροπή προς τις σπουδές, προς τις μυστικές εταιρίες, προς τις πολιτικές ραδιουργίες...".3

Από το λυρικό ύφος του κειμένου, με δεδομένον μάλιστα τον άκρατο φιλελληνισμό των Ιταλών διανοουμένων, θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι ο Nello υπερβάλλει. Η πληροφορία όμως επαληθεύεται από τη δική μου αρχειακή έρευνα (εκτός από τα αριθμητικά στοιχεία) και διασταυρώνεται με αντίστοιχες πληροφορίες άλλων Ιταλών ιστοριογράφων: "Ανάμεσα στους φοιτητές", γράφει ο Gherardo Nerucci, "αφθονούσαν οι Ελβετοί, οι Ρομάνοι, οι Κορσικανοί. Οι Έλληνες εξάλλου αριθμούσαν μια παροικία· αυτοί, εξιστορώντας τα κατορθώματα της επανάστασής τους κατά των Τούρκων, παρακινούσαν τους Ιταλούς να τους μιμηθούν". Ο ίδιος ιστοριογράφος αναφέρει ένα εκ πρώτης όψεως ασήμαντο επεισόδιο, που είναι όμως χαρακτηριστικό της ιδεολογίας όχι μόνο των φοιτητών, αλλά και των καθηγητών στη διάρκεια της δεκαετίας του 1840: Τον Ιανουάριο του 1844, με την ευκαιρία της ευεργετικής της τραγουδίστριας Teresa Brambilla σε θέατρο της Πίζας, ο φοιτητής Ανδρέας Ρηγόπουλος δημοσίευσε ένα ποίημα (Λιβόρνο, Τυπογρ. Pozzolini), που μοιράστηκε στους θεατές μεταφρασμένο σε πεζό από τον καθηγητή S. Centofanti, στο οποίο ο ποιητής καλεί την Teresa Brambilla να πάει στην Ελλάδα, να δει πώς πεθαίνουν οι γενναίοι, πώς ξαναβρίσκουν με αίμα την αρχαία δόξα, πώς νικούν, πώς εξυψώνονται, πώς κατακτούν το στεφάνι της δόξας, πώς ανοίγουν ελεύθερα τα φτερά τους, φτάνει μόνο να ενωθούν.4

Είναι φανερό ότι κολυμπάμε στο πέλαγος του ρομαντικού πατριωτισμού που κυριαρχούσε στους ποιητές, στους φοιτητές, στους καθηγητές, στις πριμαντόνες, την εποχή της ακμής του ιταλικού Risorgimento. Για να προσγειωθούμε, αλλά πάντα στο ίδιο έδαφος, ας ακούσουμε τον Ersilio Michel, έναν από τους πιο ακούραστους ερευνητές των ιταλικών αρχείων: "Οι φοιτητές", γράφει αναφερόμενος στη θεσμική συγκρότηση του πανεπιστημίου μετά την Παλινόρθωση, "εξακολούθησαν να γίνονται δεκτοί

———————

3. Rosselli Nello, «Frammento della incopiuta "Vita di Giuseppe Montanelli"», Saggi sul Risorgimento ed altri scritti, έκδ. G. Einaudi, 1946, σ. 107-108.

4. Gherardo Nerucci, Ricordi storici del Bataglione Universitario, Prato, G. Salvi, 1891, σ. VI-VII. Βλ. επίσης Ersilio Michel, Maestri e scolari dell'Università di Pisa nel Risorgimento Nazionale, Φλωρεντία 1949, σ. 172: "Πρέπει λογικά να υποθέσουμε ότι οι στίχοι αυτοί δεν πέρασαν κανονικά από τον έλεγχο της λογοκρισίας και ότι μοιράστηκαν σε περιορισμένο κύκλο και με μεγάλη προφύλαξη και περίσκεψη".

Σελ. 85
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/86.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

απρόσκοπτα [...] είτε ήταν Statisti (όπως τους έλεγαν τότε), δηλαδή Τοσκάνοι, είτε ήταν ξένοι, κι έτσι το πανεπιστήμιο μπόρεσε να διατηρήσει τον κοσμοπολιτικό εκείνον χαρακτήρα που το διέκρινε για μεγάλο διάστημα από τα άλλα αδελφά πανεπιστήμια...".5

Ένα πανεπιστήμιο που δεχόταν ανεξέλεγκτα κάθε υποψήφιο ήταν φυσικό να γίνει, την ταραγμένη εκείνη εποχή, καταφύγιο πολιτικών προσφύγων. Την επαύριον των εξεγέρσεων που σημειώνονταν σε άλλα ιταλικά κράτη6 το Πανεπιστήμιο της Πίζας υποδεχόταν εν επιγνώσει τους φοιτητές που είχαν πάρει μέρος σ' αυτές. Εκείνοι συνέχιζαν τις επαφές τους με τους συντρόφους τους στη Νάπολη, στο παπικό κράτος, στο Lombardo-Veneto, και μετέδιδαν επαναστατικές ιδεολογίες στους συναδέλφους τους της Πίζας.7

"Όσον αφορά στα πρόσωπα που αποτέλεσαν το ακαδημαϊκά σώμα", συμπληρώνει ο Ε. Michel μιλώντας πάντα για την αναδιοργάνωση του πανεπιστημίου το 1815, "δεν έγιναν οστρακισμοί ούτε εφαρμόστηκαν μέτρα πολιτικών αντεκδικήσεων",8 πράγμα που σημαίνει ότι παρέμειναν οι καθηγητές που είχαν συνεργαστεί με τους Γάλλους, οι λεγόμενοι "Napoleonidi", δηλωμένοι οπαδοί των ιδεών της γαλλικής επανάστασης. Σ' αυτούς ήλθαν να προστεθούν καθηγητές εξόριστοι ή φυγάδες για πολιτικούς λόγους από άλλες περιοχές της Ιταλίας. Οι καθηγητές αυτοί "στάθηκαν το καύχημα και ο πλούτος του πανεπιστημίου",9 αλλά και έδωσαν τον τόνο στο πολιτικό κλίμα που διαμορφώθηκε εκεί, ιδίως μετά τις εξεγέρσεις του 1830-31.

———————

5. Ersilio Michel, "Maestri e scolari dell'Università di Pisa negli avvenimenti del 1848", Bollettino Storico Pisano, τ. XVII, 1948, σ. 2-3. Βλ. επίσης Ζαχαρίας Ν. Τσιρπανλής, "Οι Έλληνες φοιτητές στα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια και η παρουσία τους στην πνευματική ζωή της νεώτερης Ελλάδας (1800-1850)", Παρνασσός, τ. 21,1979, σ. 328-330.

6. Αναφέρω εδώ τις κυριότερες: Επανάσταση στη Νάπολη και στο Piemonte το 1820-1821, εξεγέρσεις στο παπικό κράτος το 1830-1831, άλλα κινήματα στο παπικό κράτος στο διάστημα 1840-1846, εξεγέρσεις στη Σικελία, στο Μιλάνο, στο Veneto, στα δουκάτα της Πάρμας και της Μοδένας και ο πρώτος πόλεμος της ανεξαρτησίας το 1848, ο δεύτερος πόλεμος της ανεξαρτησίας το 1859 και η Εκστρατεία των χιλίων του Garibaldi το 1860. (Ο τρίτος πόλεμος της ανεξαρτησίας το 1866 και η κατάληψη της Ρώμης το 1870 τοποθετούνται συνήθως "μετά την Ένωση".)

7. Ε. Michel, Maestri e scolari dell'Università di Pisa nel Risorgimento Nazionale, Φλωρεντία 1949, σ. 165· G. Nerucci, ό.π., σ. VI· και Michele Lupo Gentile, "Studenti greci e lauree conferite dallo Studio di Pisa nel decennio 1840-1849", Bollettino Storico Pisano, αρ. 3, 1933, estratto, Tip. Giardini, 1933 (επιστολή αγανακτισμένου πολίτη προς τον provveditore Boninsegni για την εξαιρετική εύνοια που έδειχνε το Πανεπιστήμιο της Πίζας προς τους πρόσφυγες του Lombardo-Veneto).

8. Ε. Michel, "Maestri e scolari dell'Università di Pisa negli avvenimenti del 1848", ό.π., σ. 3.

9. R. Nello, ό.π., σ. 106. Πρβ. επίσης Irea Paolicchi, "Pisa nel 1859", Bollettino Storico Pisano, 1935, σ. 54-56.

Σελ. 86
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/87.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

"ΝΑ ΤΕΘΗ ΚΑΠΟΙΑ ΤΑΞΙΣ..."

Οι αρχές του Μεγάλου Δουκάτου δεν άργησαν να μετανιώσουν για την ανεκτικότητα τους. Ο capetan bargello di Pisa, σε αναφορά του σχετική με τις επαναστατικές εκδηλώσεις στην Πίζα το 1831, αποδίδει τις ταραχές στους ξένους, "με εκτελεστάς εκείνους των οποίων ανεχόμεθα την παρουσίαν με το πρόσχημα ότι είναι φοιτηταί εις το πανεπιστήμιον", και μιλάει με αγανάκτηση για τη μαεστρία με την οποία συνέθεταν τις επαναστατικές προκηρύξεις, "πράγμα το οποίον καταδεικνύει μοχθηρίαν και δεδηλωμένην πρόθεσιν να προκαλέσουν διατάραξιν της τάξεως εις ένα τόπον φιλόξενον, ειρηνικόν και ανεξίθρησκον".10 Σύμφωνα με άλλη αναφορά του ίδιου αρχηγού της τοπικής αστυνομίας, τον Νοέμβριο του 1830 φοιτούσαν στο Πανεπιστήμιο της Πίζας 40 Έλληνες, 54 Κορσικανοί και 45 ξένοι άλλων εθνοτήτων, δηλαδή συνολικά 139 μη Τοσκάνοι και 605 Τοσκάνοι σπουδαστές. Όσο κι αν οι αριθμοί αυτοί δεν επαληθεύουν τα στοιχεία του R. Nello, κατά τα οποία οι Τοσκάνοι φοιτητές δεν έφταναν ούτε το μισό του συνόλου, τα δεδομένα του φακέλου αυτού, αλλά και στοιχεία από αλλά ντοκουμέντα, δείχνουν τον πρωτεύοντα ρόλο των ξένων στις επαναστατικές εκδηλώσεις των φοιτητών της Πίζας: "Τα πνεύματα της νεολαίας του εξωτερικού, αλλά και της εθνικής νεολαίας11 είναι αρκετά ηλεκτρισμένα και είναι οι πρώτοι έτοιμοι να δράσουν και οι δεύτεροι να τους ενισχύσουν χειροκροτούντες από συμπάθειαν προς το συνταγματικόν πολίτευμα".13

Χρειάστηκε πάντως να περάσουν αρκετά χρόνια για να πεισθεί η Χρηστή Κυβέρνηση, κυρίως από την κλιμάκωση των φοιτητικών αγώνων, ότι έπρεπε να λάβει κάποια μέτρα. Μόλις μετά τα μέσα της δεκαετίας του 1840 γίνεται μια προσπάθεια να τεθούν κάποιοι όροι για την εισδοχή των ξένων στο πανεπιστήμιο: "Υπάρχει σκέψις να τεθή κάποια τάξις εις το πανεπιστήμιόν μας", αναφέρεται σε εμπιστευτικό έγγραφο της 22 Φεβρουαρίου 1846.13 Και σε άλλο έγγραφο του ίδιου φακέλου: "Όσον αφορά εις την

———————

10. Archivio Stato Pisa (στο εξής A.S.P.), Auditore di Governo-Serie lettere, busta (=λυτά φύλλα, στο εξής b.) 28, fascicolo (=φάκελος, στο εξής f.) intitolato "Affari politici".

11. Με τη λέξη "Εθνικοί" (Nazionali) η αστυνομία εννοεί τους υπηκόους του Μεγάλου Δουκάτου. Ο όρος αυτός είναι απαράδεκτος για τους οπαδούς της ενωτικής ιδέας, που προτιμούν τον όρο Toscani ή Statisti. Οι ξένοι υπήκοοι ονομάζονται γενικά Forestieri ή Stranieri. Για τους μη Ιταλούς χρησιμοποιείται συχνά και η λέξη Esteri. Οι λέξεις πάντως εναλλάσσονται και μάλλον δεν επιδέχονται λεξιλογική μετάφραση γιατί τότε ήταν όροι πολιτικοί.

12. A.S.P., Auditore di Governo, ό.π., επιστολή της 8 Φεβρ. 1831.

13. Archivio Stato Firenze (στο εξής A.S.F.), Buon Governo Segreto, anno (=έτος, στο εξής a.) 1846, f. 187.

Σελ. 87
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/88.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

υπερβολικήν ευκολίαν, με την οποίαν γίνονται δεκτοί οι ξένοι σπουδασταί, χρειάζεται να έχω μεν περισσοτέρας εγγυήσεις και θα μου εφαίνετο σκόπιμον να υποδειχθή εις τας πανεπιστημιακάς αρχάς να συμβουλεύωνται τας πολιτικάς και να ζητούν την γνώμην του Διαμερίσματός μας. Έχω πράγματι παρατηρήσει ότι δεν λέγουν όχι σε κανένα".14

Κι αλήθεια δεν έλεγαν όχι σε κανένα: έπαιρναν ένα πιστοποιητικό από τον παπά της ενορίας (για παράδειγμα της Ευαγγελιστρίας της Σύρου) ότι ο υποψήφιος "έζησε τιμίως και παραδειγματικώς" και "ότι διεφύλαξε πιστώς τα χρέη της ιεράς ημών θρησκείας"15 ή ότι ήταν "νέος καλλίστης διαγωγής και ηθών χρηστοτάτων",16 το καταχωρούσαν με τόση σχολαστικότητα ώστε να το βρίσκω εγώ μετά 140 χρόνια περίπου, και δέχονταν τους Έλληνες για εισαγωγικές εξετάσεις, τις οποίες μάλιστα τους επέτρεπαν να δώσουν "in lingua greca".17

Η "σκέψις να τεθή κάποια τάξις εις το πανεπιστήμιον" σήμαινε, όπως φαίνεται, να εντοπισθούν και να απελαθούν οι μη Τοσκάνοι φοιτητές που ήταν "πρόσωπα επικίνδυνα διά την ευταξίαν του πανεπιστημίου".18 Πράγματι, έγιναν κάποιες απελάσεις φοιτητών, κάποιες συστάσεις στους πιο τολμηρούς καθηγητές,19 η αστυνομία έσπειρε ακόμα περισσότερους σπιούνους στο πανεπιστήμιο και στους άλλους χώρους όπου σύχναζαν φοιτητές, στα θέατρα, στα καφενεία... Τότε μάλιστα αλλάζουν περιεχόμενο και τα πιστοποιητικά των Ελλήνων: δεν βεβαιώνεται μόνο ότι ο υποψήφιος είναι χρηστοήθης, τίμιος και "αφοσιωμένος εις τα της πίστεως", αλλά και ότι "πώποτε δεν ανεμείχθη εις τε τα πολιτικά και κυβερνητικά πράγματα ων υπήρξεν αείποτε αμέτοχος [...] αλλά διετέλεσε [...] πολίτης χρηστός και ανεπιλήψιμος".20 Τα μέτρα πάντως δεν ετελεσφόρησαν.

———————

14. Στο ίδιο, Επιστολή του Auditore Mori προς τον Presidente di Buon Governo της 4 Οκτ. 1846.

15. A.S.P., Università, DI No 1 (Documenti per l'ammissione agli studi), ακ. έτος 1842-43, No 132.

16. Στο ίδιο, ακ. έτος 1844-45, No 138.

17. A. S. P., Università, Sez. A II, 7 (Regolarmenti Notificazioni e Circolari). Επίσης: DI 195 (Registre per gli esami d'ammissione 1836-1845), DI 197 (Esami di Ammissione 1845-1855), DI 69-74 (Ruolo degli Scolari dell'I. e R. Università di Pisa coll'Indicazione dei Loro Studi).

18. A.S.F., Buon Governo Segreto, a. 1846, fasc. 187.

19. D. Biondi, Vincenzo Gioberli e Silvestro Centofanti-Carteggio, Πίζα 1923, σ. 56.

20. A.S.P. Università, DI No 1-16, ακ. έτος 1857-58, No 11, 12 κ.ά. Πάντως εξακολουθούν να γίνονται δεκτοί Έλληνες και χωρίς το είδος αυτό της βεβαιώσεως, πράγμα που δείχνει ότι τίποτε σοβαρό δεν έγινε ως τη στιγμή της εξόδου των φοιτητών στον πόλεμο της ανεξαρτησίας το 1848.

Σελ. 88
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/89.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

"ΠΟΛΙΤΙΚΟΛΟΓΕΙ ΑΠΟ ΚΑΘΕΔΡΑΣ"

Μεγαλύτερο πρόβλημα αποτελούσε για τις αρχές η αντιμετώπιση των φιλελεύθερων καθηγητών. Η απέλαση διάσημων δασκάλων δεν ήταν μέσα στην πολιτική της Χρηστής Κυβερνήσεως. Η αστυνομία περιοριζόταν να παρακολουθεί τα μαθήματα τους, τις μυστικές συναντήσεις και τα γλέντια τους μαζί με φοιτητές και με γνωστά στελέχη του επαναστατικού κινήματος και να δίνει αναφορά.21 Φούσκωναν οι φάκελοι των μυστικών αρχείων, "προς αγαλλίασιν των ιστορικών του μέλλοντος",22 αλλά μέτρα σκληρά δεν πήρε ποτέ το Buon Governo.

Στα κρατικά αρχεία της Πίζας και της Φλωρεντίας υπάρχουν αναφορές των auditori με περιλήψεις μαθημάτων που σήμερα αποτελούν θησαυρό της ιταλικής γραμματείας του Risorgimento. "Σαν Ιταλοί που είμαστε όλοι, ας στεφανώσουμε το έργο των πατέρων μας, το έργο του αιώνα μας, και έμπρακτα ας επιβάλλουμε αιώνια σιωπή στην κακόβουλη φωνή που κατηγορεί την Ιταλία ότι επαναπαύεται στις δάφνες των προγόνων", κηρύσσει ο καθηγητής Bonaini από την έδρα της Ιστορίας του Δικαίου στις αρχές του 1841.23 Χρειάζεται να μεταφερθεί κανείς στην εποχή για να καταλάβει το νόημα της φράσης "σαν Ιταλοί που είμαστε όλοι" και να εξηγήσει τις ζητωκραυγές και τα ασταμάτητα χειροκροτήματα που ξέσπασαν στην αίθουσα στο άκουσμά της.24

Την άνοιξη του ίδιου χρόνου ο καθηγητής Carlo Pigli αρχίζει τα μαθήματά του με τον ιστορικό εναρκτήριο που, κατά τον ispettore Botti, "δεν είχε άλλο σκοπό παρά να εξάψει τη νεολαία" και που τελείωνε με την εξής αποστροφή: "Ούτε να φανταστούμε δεν μπορούμε με πόσες νέες δάφνες [η Ιατρική και οι άλλες επιστήμες] θα στολιστούν μια μέρα, αφού σε τόσο ευρείς χώρους έχει απλωθεί το πεδίο της εκπαιδεύσεως και το πνεύμα που έρχεται εδώ για να τραφεί με τους χρυσούς καρπούς της, το δικό σας πνεύμα, προικισμένοι νέοι, όσοι ανάμεσά σας είσθε Κορσικανοί και όσοι Έλληνες, και το πνεύμα της Ιταλίας ένα και το αυτό κοινό πνεύμα· γιατί όπως σεις, ω Κορσικανοί είσθε φυσικά Ιταλοί, έτσι και σεις, ω Έλληνες, είσθε αδελφοί μας εξαιτίας της μεγάλης ομοιότητας της γης, του ουρανού, της δόξας, των πόθων και των ελπίδων".25 Οι φοιτητές ξέσπασαν σε

———————

21. A.S.P., Governatore, a. 1841, n. 214.

22. R. Nello, ό.π., α. 107.

23. F. Bonaini, "Prolusione alle lezioni di Storia del Diritto nell'I. e R. Università di Pisa, il 23 Gennaio 1841", Giornale Toscane, τ. Ι, σ. 27 κ.ε.

24. Ε. Michel, Maestri e scolari dell'Università di Pisa nel Risorgimento Nazionale, a. 135.

25. G. Pigli, Prolusione letta il 4 Marzo 1841 nell'Università di Pisa, Arezzo,

Σελ. 89
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/90.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

θυελλώδη χειροκροτήματα και συνόδεψαν όλοι μαζί εν θριάμβω τον καθηγητή ως το σπίτι του.

Ένας νέος καθηγητής είχε έλθει να προστεθεί στο ακαδημαϊκό σώμα από το 1840: Ο Giuseppe Montanelli, μόλις λίγα χρόνια πριν φοιτητής της Νομικής στο ίδιο πανεπιστήμιο και ήδη από τότε στέλεχος παράνομων οργανώσεων. Το εναρκτήριο μάθημά του ήταν υπόδειγμα ρομαντικής ρητορείας αντάξιο της καταπληκτικής ακαδημαϊκής και πολιτικής σταδιοδρομίας του.26 Την ίδια εποχή εξάλλου ο καθηγητής Rosellini κατηγορείται ότι "πολιτικολογεί από καθέδρας".27

Τα μέτρα που έλαβε η κυβέρνηση της Φλωρεντίας για να αντιμετωπίσει την κατάσταση αυτή αφορούσαν μόνο τους φοιτητές. Η διαταγή του segretario Lirri της 20 Οκτωβρίου 1842 είναι αποκαλυπτική για τον πολιτικό αναβρασμό που επικρατούσε στο πανεπιστήμιο στην αρχή της δεκαετίας: "Τα παντός είδους χειροκροτήματα, τόσον προ της ενάρξεως του μαθήματος όσον και μετά το τέλος του καθώς και κατά την διάρκειαν αυτού, απαγορεύονται και θα τιμωρούνται από τους provveditori. Απαγορεύεται επίσης να συνοδεύουν εν σώματι οι φοιτηταί τους καθηγητάς εις τας οικίας των [...] Η αυτή κοσμία και εύτακτος συμπεριφορά επιβάλλεται εις τους φοιτητάς και έξω από τας αιθούσας διδασκαλίας εις τους άλλους χώρους του πανεπιστημίου [...] Αλλά και εκτός των πανεπιστημιακών χώρων [....] εις τα θέατρα και εις τα καφενεία, οι provveditori θα παρακολουθούν την συμπεριφοράν των φοιτητών και θα τιμωρούν οιανδήποτε παρεκτροπήν". Ότι η συμμετοχή των σπουδαστών στο μάθημα δεν εκφραζόταν μόνο με ζητωκραυγές, αλλά κάποτε και με αποδοκιμασίες, φαίνεται από το άρθρο 9 της διαταγής: "Εάν κατά την διάρκειαν μαθήματος οι φοιτηταί αρχίσουν να θορυβούν [...] ή δημιουργήσουν τόσην αταξίαν ώστε να αναγκασθή ο καθηγητής να εγκαταλείψη την έδραν του ή και να παραιτηθή από το μάθημα, όλοι οι παρόντες φοιτηταί θα χάνουν το έτος". Αλλά και η αποχή από τα μαθήματα δεν ήταν άγνωστη την εποχή εκείνη: "Θα χάνουν το έτος όλοι οι φοιτηταί οι οποίοι είναι υποχρεωμένοι εις την παρακολούθησιν ενός μαθήματος, εάν το μάθημα αυτό ματαιωθή λόγω απουσίας όλων των φοιτητών".28

———————

Borghini 1841. Ο λόγος του Pigli πουλιόταν τότε στο Τυπογραφείο Peverata, στο Lungarno (πβλ. Ε. Michel, ό.π., σ. 136). Επίσης Paolo Tronci, "Le parti nella scolaresca", Annali Pisani, Πίζα 1868, σ. 361, όπου αναφέρεται ότι ο C. Pigli ήταν στέλεχος της οργάνωσης "Carboneria riformata", στην οποία ήταν οργανωμένο "το μεγαλύτερο μέρος της φοιτητικής νεολαίας της Πίζας".

26. Il Marzocco, έτος XV, αρ. 44, Φλωρεντία, 30 Οκτ. 1910, όπου κάποιος φοιτητής περιγράφει το μάθημα.

27. A.S.F., Buon Governo Segreto, a. 1841, n. 17.

28. A.S.P., Università, Sez. A II 7, Regolarmenti, Notificazioni e Circolari

Σελ. 90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/91.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Θα περίμενε κανείς ότι, με τέτοιες απειλές, το φοιτητικό κίνημα θα αναδιπλωνόταν. Ήταν όμως αργά πια για τη Χρηστή Κυβέρνηση της Τοσκάνης που τα μέσα της (να παρακολουθεί, να καταγράφει και να γκρινιάζει κάπου-κάπου, όπως γράφει ένας Ιταλός μελετητής)29 δεν επαρκούσαν για να σταματήσουν το ρεύμα. Στο Πανεπιστήμιο της Πίζας ετοιμαζόταν, ανεπίγνωστα ακόμα, η μεγάλη εξόρμηση της Φοιτητικής Φάλαγγας προς τα πεδία των μαχών της Λομβαρδίας.

Από τα άπειρα περιστατικά που αποδεικνύουν πόσο λίγο αποτελεσματική στάθηκε η διαταγή του segretario Lirri θα αναφέρω μόνο ένα: Τον Ιανουάριο του 1844 ο καθηγητής Silvestro Centofanti, αγωνιστής της Ιταλικής ενότητας και λόγιος επιφανής, άνοιξε τη σειρά των μαθημάτων του με ένα λόγο που ήταν, ούτε λίγο ούτε πολύ, ένα επαναστατικό μανιφέστο. Ο επιθεωρητής της αστυνομίας Fabbrini συντάσσει αυθημερόν την πρώτη αναφορά του προς τον Presidente di Buon Governo, όπου αναφέρει μόνο ότι ο καθηγητής "για να καλοπιάσει τους Έλληνες, είπε μερικές φράσεις στα νέα ελληνικά ή σε διάλεκτο, πράγμα που δεν είναι στην αρμοδιότητα της έδρας του". Τι είπε δεν μας εξηγεί ο ispettore γιατί, φυσικά, δεν κατάλαβε. Την επομένη στέλνει μακρότατη αναφορά με γλαφυρή περιγραφή των εκδηλώσεων που ακολούθησαν το μάθημα: οι φοιτητές συνόδεψαν με ζητωκραυγές τον καθηγητή τους, που από τη συγκίνηση λίγο έλειψε να σκοτωθεί πέφτοντας κάτω από τις ρόδες μιας άμαξας που περνούσε έξω από τη Sapienza· τον ακολούθησαν ως το Lungarno και στάθηκαν εκεί χειροκροτώντας ώσπου πέρασε με τη βάρκα στην απέναντι όχθη, ενώ εκείνος ασκεπής τους χαιρετούσε με το μαντήλι του.30

ΑΝΑΓΝΩΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΣΥΖΗΤΗΣΕΙΣ

Είναι τάχα αλήθεια ότι τα χειροκροτήματα και οι θριαμβευτικές πομπές ήταν τότε μια μόδα, εκδηλώσεις νεανικής ζωηρότητας, όπως υποστήριζε ο Monsignor Boninsegni; Αν ήταν, χαλάλι. Γιατί μόδα θα ήταν τότε και το πάθος, με το οποίο μετείχε η νεολαία εκείνη στη διχογνωμία ανάμεσα στον μεγάλο Carmignani και τον νέο καθηγητή Montanelli για την καταγωγή του δικαίου. Μόδα θα ήταν η φοίτησή τους όχι μόνο στις αίθουσες διδασκαλίας, αλλά και στα σπίτια των καθηγητών, όπου συνεχίζονταν τα

———————

dal 1814-1859, "Notificazione de'20 ottobre 1842 [...] sulle discipline che debbano essere osservate da tutti gli Studenti nell'Ι. e R. Università di Pisa", άρθρα XVIII-XXIV.

29. R. Nello, ό.π., σ. 107.

30. A.S.P., Governatore, f. 200, a. 1844, fascicolo 52. Αποδίδω μόνο το γενικό νόημα γιατί τα έγγραφα του φακέλου είναι εξαιρετικά δυσανάγνωστα.

Σελ. 91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/92.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

μαθήματα.31 Μόδα το πάθος με το οποίο διάβαζαν τον παράνομο τύπο, τους κλασικούς της Ελλάδας και της Ρώμης, τις τραγωδίες του Alfieri, τους φιλοσόφους και λογοτέχνες του ιταλικού, του γαλλικού, του αγγλικού διαφωτισμού.

"Κάθε νέος", γράφει στις αναμνήσεις του ο Montanelli, "έφτιαχνε στα γρήγορα ένα χειρόγραφο απάνθισμα πεζού λόγου και στίχων που μιλούσαν για την Ιταλία και την ελευθερία [...] Στα αναγνώσματα που μας δίδασκαν τη θρησκεία της πατρίδας η καρδιά χτυπούσε με ασυνήθιστη στοργή· και η Ιταλία γινόταν για μας μια μητέρα προσφιλής, μια μητέρα αλυσοδεμένη, και την αγαπούσαμε όπως αγαπάει κανείς τη μητέρα και φθονούσαμε αυτούς που υπέφεραν για κείνην και προσβλέπαμε συνεχώς με πόθο στην ημέρα που θα μας δινόταν το προνόμιο να δώσουμε τη μάχη για την εθνική λύτρωση, σαν να ήταν αυτή η πιο όμορφη μέρα της ζωής μας".32

Η ίδια αυτή νεολαία ενέπνεε, πλαισίωνε, ενίσχυε και κινούσε τους εκδοτικούς οίκους της Πίζας που είχαν στρατευθεί στη μάχη του ιταλικού διαφωτισμού εναντίον της λογοκρισίας: την Tipografia Carlo Nistri και την περίφημη Capurriana του νεαρού Διονυσίου Λεονταράκη από τη Ζάκυνθο.33

Το Caffè Dell'Ussero, που ακόμα είναι στολισμένο με προσωπογραφίες και με αυτόγραφα του Montanelli, του Centofanti, του Gueracci κ.ά., η αυλή και ο δρόμος έξω από τη Sapienza, που τώρα λέγεται Via Curtatone e Montanara, οι στοές του Borgo και το Lungarno ήταν οι τόποι όπου γίνονταν θυελλώδεις συζητήσεις ανάμεσα στους φοιτητές για τον Bentham, τον Franklin, τον Holbach, τον Volney, για το τελευταίο άρθρο του Tommaseo στην Antologia, για τα γεγονότα στην Πολωνία, στη Γαλλία, στην Ελλάδα... Στις συζητήσεις αυτές, γράφει ο R. Nello, οι φοιτητές "μάθαιναν από τους συναδέλφους τους Κορσικανούς τι σήμαινε περηφάνεια και αλληλεγγύη μιας ιταλικής περιφέρειας και τους μεταδιδόταν το ενδιαφέρον για τη γαλλική εσωτερική πολιτική". Και συνεχίζει: "Οι Έλληνες τους έδιναν τη ζωντανή αίσθηση ότι το εθνικό ζήτημα δεν πίεζε μόνο την Ιταλία, μα τη μισή Ευρώπη και ότι γι' αυτό και μόνο επιβαλλόταν η ανάγκη μιας αδιάσπαστης ενότητας ανάμεσα σε όσους αγωνίζονταν για εθνική απελευθέρωση, σ' οποιαδήποτε χώρα κι αν ανήκαν, εναντίον του ενωμένου μετώπου της Ιεράς Συμμαχίας [...] Το πανεπιστήμιό τους, με λίγα λόγια, ήταν σαν ένας

———————

31. R. Nello, ό.π., σ. 104-105.

32. Giuseppe Montanelli, Memorie sull'Italia e specialtnente sulla Toscana, Τορίνο 1855, σ. 26.

33. Roberto Pertici, "Uomini e cose dell'Editoria pisana nel primo Ottocento", κεφ. "La Capurriana: la figura di Dionigi Leondarakys (1832-1836)", Una città..., ό.π., σ. 82-90.

Σελ. 92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/93.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

καθρέφτης της Ιταλίας και της Ευρώπης: σε κανένα άλλο μέρος δεν ήταν τόσο φυσικό να συζητούν οι μορφωμένοι νέοι για τη μεγάλη πολιτική, να αποφεύγουν τον επαρχιωτισμό, να συλλαμβάνουν την παγκοσμιότητα ορισμένων προβλημάτων που αλλού τοποθετούνταν σε αποκλειστική σχέση με τα γεγονότα και τις ανάγκες της Ιταλίας".34

ΔΙΑΔΗΛΩΣΕΙΣ, ΔΟΞΟΛΟΓΙΕΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑ

Στον σύντομο χρόνο της ανακοίνωσής μου είναι δύσκολο να περιγράψω πώς αυτός ο καθαρά ιταλικός συνδυασμός ρομαντισμού, νεοκλασικισμού και διαφωτιστικού ρασιοναλισμού εκφραζόταν στην καθημερινή ζωή και στην πολιτική δράση του πανεπιστημιακού κόσμου, αλλά και της πόλης ολόκληρης. "Αν θέλαμε να τιμωρήσουμε τους σπουδαστές για τις πολιτικές εκδηλώσεις που πραγματοποίησαν στην Πίζα", γράφει ο provveditore Boninsegni, "θα χρειαζόταν να τους διώξουμε όλους και η δικαιοσύνη θα απαιτούσε να τιμωρηθούν και αρκετές χιλιάδες Πιζάνοι που δεν έδειξαν μικρότερο ζήλο από τους σπουδαστές, αντίθετα, σε μερικές περιπτώσεις τους ξεπέρασαν".35

Πράγματι, οι φοιτητές δεν άφηναν ευκαιρία να εκδηλώσουν τα φιλελεύθερα αισθήματά τους: με χειροκροτήματα ή με αποδοκιμασίες στο θέατρο, με αφίσες στους τοίχους του Caffè Dell'Ussero, μαζεύοντας υπογραφές για να προστατέψουν τον Centofanti, αποθεώνοντας τον Montanelli, διαδηλώνοντας για τον φόνο ενός φοιτητή στη Σιένα, για την απέλαση ενός συμφοιτητή τους από την Τοσκάνη, με την ευκαιρία της γιορτής για την πρώτη επέτειο από το σεισμό ή της λιτανείας για την incoronazione della Madona... Τα μεγάλα εξάλλου ιστορικά συμβάντα συγκλόνιζαν και συνέπαιρναν την πόλη ολόκληρη: η ανακήρυξη του πάπα Πίου Θ΄, η άρση της λογοκρισίας στην Τοσκάνη, η επανάσταση των πέντε ημερών στο Μιλάνο, η συγκρότηση της πολιτοφυλακής, η παραχώρηση συντάγματος στο Βασίλειο της Νεαπόλεως,

———————

34. R. Nello, ό.π., σ. 107-108. Η ιδέα της συναδέλφωσης των καταπιεζόμενων λαών ήταν μια από τις βασικές αρχές της "Giovane Italia". Ο G. Mazzini, θεωρητικός του κινήματος και αρχηγός της οργάνωσης, είχε κυκλοφορήσει την άνοιξη του 1840 μια προκήρυξη, με την οποία καλούσε "όσους έτρεφαν στην καρδιά αγάπη για την πατρίδα", Ιταλούς και ξένους, να στρατευθούν μαζί στον κοινό αγώνα. Το κάλεσμα βρήκε μεγάλη ανταπόκριση στους φοιτητές της Πίζας. Πβλ. Ε. Michel, Maestri e scolari dell'Università di Pisa nel Risorgimento Nazionale, σ. 141· G. Giusti, Cronaca dei fatti di Toscana, Le Monnier, Φλωρεντία 1848, σ. 49· και G. Montanelli, ό.π., κεφ. "Fratelanze segrete", σ. 38-42. Επίσης A.S.P., Governatore, Affari Generali, No 162, a. 1840, f. 286 (επιστολή του Presidente di Β. G. προς τον Governatore di Pisa της 1 Αυγ. 1840, όπου αναφέρεται ότι Έλληνες ήταν μέλη της "Giovane Italia").

35. F. Orlando, "Le proposte di Monsignore e del Commissario di Polizia (documenti segreti inediti)", Il Marzocco, έτος XV, αρ. 45, Φλωρεντία, 6 Νοεμ. 1910.

Σελ. 93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/94.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

στο Lombardo-Veneto και τέλος στην Τοσκάνη ήταν ευκαιρίες για παλλαϊκές γιορτές που ένωναν τους κατοίκους της Πίζας, της Λούκας και του Λιβόρνου: δοξολογίες στο Duomo και ομιλίες φοιτητών και καθηγητών, τα σπίτια όλα φωταγωγημένα κι ο κόσμος στους δρόμους ως το πρωί. Αποκορύφωμα η θριαμβευτική αναχώρηση της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας που, με στρατιώτες φοιτητές και αξιωματικούς καθηγητές, ξεκίνησε το πρωί της 21 Μαρτίου 1848 για τον πρώτο μεγάλο πόλεμο της ανεξαρτησίας: χειροκροτήματα, ζητωκραυγές, τα κορίτσια να φιλούν τους φοιτητές και να τους ραίνουν με άνθη κι αυτοί να τραγουδούν τον ύμνο της Λομβαρδίας: "Addio mia bella addio/ l'armata se ne va...". Η μάχη δόθηκε στο Curtatone, στην περιοχή της Mantova, στις 29 Μαΐου. Ο απολογισμός ήταν νεκροί 16, τραυματίες 24, αιχμάλωτοι 19.36

ΚΑΙ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ;

Σ' αυτό το ηφαίστειο που ήταν το Πανεπιστήμιο της Πίζας, αλλά και η πόλη ολόκληρη, έζησαν, για λίγο ή για πολύ, κατά τα στοιχεία της δικής μου έρευνας, από το 1806-1861, 840 περίπου Έλληνες.37 Στρατευμένοι στον αγώνα των Ιταλών για ενότητα και ανεξαρτησία, χωρίς όμως να ξεχνούν την Ελλάδα και τους μεταξύ τους δεσμούς. Φεύγοντας μαζί με Γάλλους

———————

36. Gherardo Nerucci, ό.π. και Appendice ai Ricordi Storici del Battaglione Universitario Toscane, edita a Prato (Toscana) nel 1891, Πίζα 1898· Β. Michel, ό.π., a. 291 κ.ε.· Paolo Tronci, Annali Pisani, seconda edizione accresciuta dalle Memorie storiche di Pisa dal 1839 al 1862 scritte da Giovanni Sforza, Πίζα 1868· Memorie del Battaglione Universitario Pisano per cura e a spese del Comune di Pisa nel 50o anniversario della battaglia, Πίζα, Tip. P. Mariotti, 1898. Για τους φοιτητές της B.U. έγραψε ο Leopardi το θαυμάσιο ποίημα "Ι morti".

37. Ο αριθμός αφορά σε ολόκληρη την περίοδο, στην οποία κινήθηκε η έρευνα, δηλαδή σε χρονικό διάστημα μεγαλύτερο από αυτό που με απασχόλησε στην ανακοίνωση αυτή, και περιλαμβάνει 603 πτυχιούχους του Πανεπιστημίου της Πίζας και 237 που δεν πήραν εκεί πτυχίο. Ο αριθμός προέκυψε από έρευνα στους εξής κώδικες: A.S.P., Università, D Ι 1-18, D Ι 20, D Ι 68, D Ι 75, D Ι 81, D Ι 82-84, D Ι 167-191, D Ι 203, D II 9, D II 10, D II 11, C Ι 6, D Ι 76, D Ι 204, D Ι 197, D Ι 195, D Ι 114, D Ι 69-74, Β II 12 και Prefettura di Pisa, Appendice I. Ορισμένους Έλληνες (πτυχιούχους μόνο) του Πανεπιστημίου της Πίζας έχει καταγράψει ο N.B. Τωμαδάκης στα εξής δημοσιεύματα του: "Ηπειρώται διδάκτορες του Πανεπιστημίου της Πίσης (1821-1841)", Αφιέρωμα εις την Ήπειρον εις μνήμην Χρίστου Σούλη (1892-1951), Αθήνα 1954· "Έλληνες ιατροί σπουδάσαντες εις Πίσαν (1805-1824)", Μνημοσύνη, τ. 5,1974-75· "Οι μεταξύ των ετών 1789-1809 και 1818-1841 Κεφαλλήνες διδάκτορες ιατρικής και νομικής του εν Πίση (Pisa) της Ιταλίας Πανεπιστημίου", Κεφαλληνιακά Χρονικά, τ. 2, 1977. Για να επιλέξει τα ονόματα που κατέγραψε, ο Ν. Τωμαδάκης ερεύνησε, όπως μου προέκυψε από τη σχετική παραβολή, στα κατάστιχα των πτυχιούχων D II 8, D II 9 και σ' ένα μέρος του D II 10.

Σελ. 94
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/95.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

φιλέλληνες το 1821 για να μετάσχουν στην ελληνική επανάσταση.38 Οργανωμένοι σε δικό τους σωματείο που αναδείκνυε τη διοίκησή του με δημοκρατικές διαδικασίες.39 Γιορτάζοντας την επέτειο της 25ης Μαρτίου με ζητωκραυγές "Ζήτω η Ελλάς", "Θάνατος στους τυράννους" και με παράνομες προκηρύξεις προς τους φιλέλληνες.40 Κολλώντας αφίσες στους τοίχους των κτιρίων της Πίζας - "Freno al Despotisme", "Viva la Scolaresca e la sua Indipendenza".41 Με τη γαλανόλευκη να κυματίζει στις διαδηλώσεις πλαισιωμένη με τα χρώματα του ιταλικού αγώνα.42 Με σύρε κι έλα στη Μπολόνια και στο Λιβόρνο για να δημιουργήσουν διασυνδέσεις με άλλους επαναστατικούς πυρήνες.43 Οργανωμένοι στη Giovane Italia.44 Μερικοί απ' αυτούς φίλοι στενοί ή γνώριμοι του Montanelli, του Nerucci, του ήδη διάσημου Tommaseo.45 Με την τόλμη τους να μεταφέρουν εν πομπή, παραβαίνοντας τη ρητή απαγόρευση των αρχών, το πτώμα του Αναστασίου Σάλτα στο Λιβόρνο για να ταφεί "εις το κοινόν κοιμητήριον του γένους ημών" και αρνούμενοι ύστερα να δηλώσουν μετάνοια στην ανάκριση "διά να μην αμαυρώσουν το όνομά των".46 Με τα δημοσιεύματά τους στις τοπικές εφημερίδες και με τα ονόματά τους να φιγουράρουν ανάμεσα στους αριστούχους.47 Ο Λεονταράκης τρία χρόνια σε πόλεμο με τους λογοκριτές της Τοσκάνης

———————

38. Ε. Michel, "Maestri e scolari dell'Università di Pisa negli avvenimenti del 1848", ό.π., σ. 20· Απ. Ε. Βακαλόπουλος, Οι Έλληνες σπουδαστές στα 1821, έκδ. Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 1978, σ. 36-38· Ν. Τωμαδάκης, "Ναοί και θεσμοί της ελληνικής κοινότητος του Λιβόρνου", Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών, τ. ΣΤ΄, 1940, σ. 81.

39. Αρχείο των αδελφών Τυπάλδων-Ιακωβάτων στο Ληξούρι, "Πρακτικά της Ελληνικής Φιλολογικής Εταιρείας των εν Πείσαις διατριβόντων Ελλήνων Σπουδαστών". Επίσης G. Nerucci, ό.π., σ. VII, όπου γίνεται λόγος για μια "Società letteraia, ma in sostanza politica" που πραγματοποιούσε συναντήσεις στο σπίτι του. Είναι η ίδια;

40. A.S.P., Governatore, Affari Generali, No 162, a. 1840, f. 286, A.S.F. Buon Governo Segreto, a. 1840, Filza (=δέσμη εγγράφων, στο εξής F.) 20, No 141.

41. A.S.P., Auditore di Governo - Serie lettere, b. 28, f. intitolato "Affari politici".

42. Paolo Tronci e G. Sforza, ό.π., σ. 397-398.

43. A.S.P., Auditore di Governo - Serie lettere, b. 28, f. intitolato "Affari politici" (αναφορές του αρχηγού της τοπικής αστυνομίας της Πίζας της 14 Ιαν. και της 8 Φεβρ. 1831).

44. Βλ. σημ. 34.

45. R. Nello, ό.π., σ. 124 και 128· G. Nerucci, Ricordi storici..., ό.π., σ. 108 (γράμμα στη μητέρα του από το μέτωπο της 31 Μάρτ. 1848), σ. 115 (γράμμα προς τον Nerucci στο μέτωπο της 4 Απρ. 1848 με υπογραφή T. Pilarinò)· R. Pertici, ό.π., σ. 87.

46. A.S.P., Governatore, Affari Generali, b. 161, a. 1840, f. 174.

47. Ονόματα Ελλήνων αριστούχων στην εφ. L'Italia, έτος Α', αρ. 3, 3 Ιουλ. 1847· αρ. 4, 10 Ιουλ. 1847 και αρ. 26, 4 Δεκ. 1847. Επιστολή Έλληνα φοιτητή στον αρ. 39, 22 Ιαν. 1848.

Σελ. 95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/96.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

κι ύστερα να στέλνει στη Βενετία "αποστόλους και κήρυκας του συγχρόνου φιλελευθερισμού".48 Ανυπότακτοι, που αναστατώνουν τους πανεπιστημιακούς χώρους, σε βαθμό ώστε να υποχρεώνεται ο Monsignor να τους επιπλήττει πατρικά για τη ζωηρότητά τους και επειδή δεν φορούσαν την καθιερωμένη στολή.49 Με γραπτές διαμαρτυρίες στη γραμματεία του πανεπιστημίου.50 Να απαιτούν με επιμονή να τους δοθούν όπλα για να συμπορευθούν με τους Ιταλούς συμφοιτητές τους στον πόλεμο της Λομβαρδίας, "όταν αποφασίστηκε", καθώς λένε, "να κινηθεί η Πανεπιστημιακή Φρουρά για έναν σκοπό που είναι κοινός σε όλους τους πολιτισμένους λαούς".51 Να κατορθώνουν τέλος μερικοί απ' αυτούς να βρουν τα όπλα που τους χρειάζονταν για να ρίχτουν στη μάχη του Curtatone φωνάζοντας "Viva Italia". Ο Φραγκίσκος Γραμματικός από τους Παξούς να μην εγκαταλείπει τα όπλα στην υποχώρηση, αλλά να αντιμετωπίζει, μαζί με λίγους γενναίους, τους Αυστριακούς μέσα στην ίδια την πόλη του Λιβόρνου...52

Δεν θα σας κουράσω άλλο. Στα χέρια σας έχετε δύο καταλόγους, όπου φαίνεται ο αριθμός των φοιτητών που έστειλε κάθε ελληνική πόλη και περιφέρεια στο Πανεπιστήμιο της Πίζας στο διάστημα 1806-1861. Με την ανακοίνωσή μου προσπάθησα να εξηγήσω, όσο μου επέτρεπε ο χρόνος, σε ποιο περιβάλλον έζησαν οι φοιτητές αυτοί, πράγμα που ασφαλώς ορίζει τι αποκόμισαν και τι εκόμισαν επιστρέφοντας στις πατρίδες τους.

———————

48. Βλ. σημείωση 33.

49. A.S.P., Università, Β. II 12, a. 1838, σ. 66.

50. Michel Lupo Gentile, ό.π., Έγγραφο Ι (διαμαρτυρία για την αλλαγή στον τύπο του πτυχίου της 13 Ιουλ. 1842).

51. Εφ. L'Italia, έτος Α', αρ. 77, 20 Απρ. 1848 και αρ. 82, 2 Μαΐου 1848· εφ. La patria, αρ. 219, 15 Απρ. 1848· G. Nerucci, ό.π., σ. 13.

52. A.S.P., Carte riguardanti il Battaglione Universitario Toscane, Appendice II, f. VII και f. intitolato "Armi"· G. Nerucci, ό.π., σ. 21, 27 (όπου τα ονόματα των Ελλήνων στον κατάλογο των μαχητών της 29ης Μαΐου), σ. 116 (επιστολή Τ. Πυλαρινοϋ προς G. Nerucci), σ. 480 και 484, όπου παρουσιάζεται ο "Μιχαήλ Μαλσινιώτης, Έλληνας" να ορμάει στη μάχη με εφ' όπλου λόγχη και με την κραυγή "Viva Italia!". Για τον Φραγκίσκο Γραμματικό ειδικότερα, σ. 30-32 (γράμμα του δημάρχου Παξών προς G. Nerucci του Ιουλίου 1890). Στους καταλόγους αυτών που απάντησαν στο πρωινό προσκλητήριο της 29ης Μαΐου υπάρχει επίσης το όνομα Αντώνιος Μαρκάκης, που ο Nerucci δεν τον αναφέρει ως Έλληνα επειδή είναι από το Λιβόρνο. Για τον Γραμματικό πβλ. επίσης A.S.Ρ., Università, D Ι Νο 4· Ε. Michel, ό.π., σ. 404· G. Nerucci, Appendice ai Ricordi Storici del B. U., σ. 10-21 και 63· και Ειρ. Ασώπιος, "Το ταξίδιον των Επτά", Παλαιά και Νέα, Βιβλ. Μαρασλή 1903, σ. 16.

Σελ. 96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/97.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΑΤΡΙΔΕΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΤΗΣ ΠΙΖΑΣ

1806-1861*

Κατάλογος Ι

 
Κεφαλονιά

203

Ψαρά

2

Ζάκυνθος

93

Ζαγορά

2

Κέρκυρα

88

Κορυτσά

2

Κωνσταντινούπολη

51

Νάξος

2

Ιθάκη

28

Ιάσιο

2

Λευκάδα

26

Πρέβεζα

2

Ιωάννινα

19

Σαντορίνη

2

Τσιρίγο

18

Καρπενήσι

2

Σμύρνη

17

Ανδρίτσαινα

2

Μυτιλήνη

17

Τεργέστη

2

Πάτρα

15

Αλεξάνδρεια

1

Κρήτη

14

Τρίκαλα

1

Χίος

12

Αίγινα

1

Λιβόρνο

12

Κάιρο

1

Σύρα

11

Τρίπολη

1

Αθήνα

11

Λεωνίδι

1

Αδριανούπολη

9

Καισαρεία

1

Ύδρα

8

Κάσος

1

Κυδωνίες

8

Σίφνος

1

Άνδρος

7

Σάμος

1

Άρτα

7

Λέρος

1

Μεσολόγγι

6

Νίσυρος

1

Θεσσαλονίκη

6

Τύρναβο

1

Σπάρτη

6

Τένεδος

1

Πάργα

5

Καλάβρυτα

1

Τήνος

5

Πάρος

1

Λάρισα

5

Γένοβα

1

Γαλαξίδι

5

Αρβανιτοχώρι

1

Πίζα

4

Σέρρες

1

Παξοί

4

Αγχίαλος

1

Σύμη

4

Πετρούπολη

1

Βουκουρέστι

4

Μύκονος

1

Βοστίτσα

3

Σκόπελος

1

Λεβαδιά

3

Άγκυρα

1

Άργος

3

Χωρίς αναγραφή πατρίδας

18

Προύσα

3

 

———————

* Οι πατρίδες των φοιτητών καταγράφονται εδώ όπως ακριβώς είναι γραμμένες στους κώδικες του Κρατικού Αρχείου της Πίζας: άλλες είναι περιφέρειες και άλλες πόλεις, κάποτε των ίδιων περιφερειών.

7

Σελ. 97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/98.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Κατάλογος ΙΙ*

Πελοπόννησος 15   Αίγυπτος  1
Ήπειρος 11   Κύπρος  1
Θεσσαλία 5   Ακαρνανία  1
Μακεδονία 3   Βιθυνία  1

———————

* Δεν αναγράφεται η πόλη.

Σελ. 98
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/99.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΓΕΡΜΑΝΙΚΕΣ ΚΑΤΑΒΟΛΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ

ΣΤΕΡΙΟΣ ΦΑΣΟΥΛΑΚΗΣ

Η ίδρυση του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1837 μπορεί από μια άποψη να θεωρηθεί ως ένας πρόωρος τοκετός. Ένα μικρό κράτος, νεοσύστατο, γεμάτο ερείπια από τον πόλεμο, με τους αγωνιστές της ελευθερίας του να μην έχουν ακόμη βγάλει το δάκτυλο από τη σκανδάλη και με μια οικονομία ελάχιστα παραγωγική, αποφασίζει τη σύσταση πανεπιστημίου ήδη από το 1833 και την πραγματοποιεί τέσσερα χρόνια αργότερα.

Μια μερίδα της πνευματικής ηγεσίας της εποχής φαίνεται ότι είχε συναίσθηση αυτής της σπουδής. Στα αυστηρά λόγια του Κωνσταντίνου Λεβίδη π.χ. ότι η ίδρυση του Πανεπιστημίου "είνε μία των γελοίων εκείνων και αγυρτικών επιδείξεων (charlatanisme), με τας οποίας προσπαθούν οι ξενοκράται μας να φενακίσωσι τους μωροπίστους ως προς τα πράγματα της Ανατολής Ευρωπαίους και να εμπαίζωσι και την διψώσαν επιστημονικήν εκπαίδευσιν νεολαίαν μας",1 όσο κι αν διαπιστώνουμε αντιπολιτευτική σκοπιμότητα, μπορούμε να διακρίνουμε αυτή τη συναίσθηση. Ο ίδιος ο πρώτος πρύτανης Κωνσταντίνος Σχινάς προσφωνώντας τον Όθωνα στα εγκαίνια του Πανεπιστημίου φαίνεται ότι είχε παρόμοια συναίσθηση όταν παραδεχόταν ότι τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια είχαν στην πλάτη τους κάπου επτά αιώνων παράδοση -γι' αυτό και ονομάζει το ελληνικό πανεπιστήμιο οψίγονον- αλλά δικαιολογούσε την ίδρυση με το επιχείρημα ότι "το ελληνικόν πανδιδακτήριον [...], κείμενον μεταξύ της Εσπέρας και της Έω, είναι προωρισμένον να

———————

1. Εφημ. Ελπίς, 6.5.1837. Παίρνω το απόσπασμα από το: Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της πεντηκονταετίας του ελληνικού Πανεπιστημίου κατ' εντολήν της Ακαδημαϊκής Συγκλήτου και δαπάνη του Εθνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1889, σ. 4.

Σελ. 99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/100.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

λαμβάνη αφ' ενός μέρους [δηλ. από τη Δύση] τα σπέρματα της σοφίας και αφού τα αναπτύξη εν εαυτώ ιδίαν τινά και γόνιμον ανάπτυξιν, να τα μεταδίδη εις την γείτονα Έω [δηλ. στην Ανατολή] νεαρά και καρποφόρα".2 Το πρώτο, το πρακτικό, πρόβλημα όμως δεν ήταν ο "διαμετακομιστικός" ρόλος που θα διαδραμάτιζε το Πανεπιστήμιο στο μεταίχμιο Δύσεως-Ανατολής, αλλά αν υπήρχαν οι αντικειμενικές προϋποθέσεις για την ίδρυση και ευδοκίμησή του, αν, με τα λόγια του Σχινά, το ελληνικό πανεπιστήμιο μπορούσε τότε "να αναπτύξη εν εαυτώ ιδίαν τινά και γόνιμον ανάπτυξιν".

Οι πνευματικές προϋποθέσεις στηρίχθηκαν, από πλευράς διδασκομένων, σ' ένα περιορισμένο αριθμό μαθητών των ελάχιστων ελληνικών Γυμνασίων και, από πλευράς διδασκόντων, αφενός σε Έλληνες που είχαν φοιτήσει σε ευρωπαϊκά πανεπιστήμια και αφετέρου σε ξένους που είχαν μετοικήσει στο αρτισύστατο κράτος. Βέβαια εδώ πρέπει να πούμε ότι αρκετά πριν από την ίδρυση του Πανεπιστημίου είχαν λειτουργήσει στον ελληνικό χώρο (ιδίως στο ανατολικό Αιγαίο) μερικές εκπαιδευτικές μονάδες ανωτέρου επιπέδου, αλλά με αρκετές δυσκολίες και για λίγα χρόνια -αφού τα πολιτικά γεγονότα δεν τους επέτρεψαν να εμπεδώσουν το έργο τους- καθώς και η Ιόνιος Ακαδημία,3 που κι αυτή πάντως, με την απώλεια του εμπνευστή και προστάτη της λόρδου Guilford το 1827, είχε πια χάσει την αρχική της αίγλη. Οπωσδήποτε και οι δύο αυτοί παράγοντες αποτελούσαν ένα μέσο πιέσεως για την ίδρυση πανεπιστημίου του ελληνικού κράτους, που βρήκε πρόσφορο έδαφος στον ρομαντισμό του Όθωνα και τις ονειροπολήσεις των Βαυαρών.

Οι οικονομικές προϋποθέσεις όμως; Αυτές στηρίχθηκαν, όπως φαίνεται από την εξέλιξη, "στη φιλοπατρία των Ελλήνων". Φτάνει να αναφέρει κανείς ότι το Πανεπιστήμιο στεγάσθηκε αρχικά σε μια ιδιωτική οικία και ότι από τους πρώτους μήνες της λειτουργίας του, το 1838, απειλήθηκε με διάλυση για λόγους οικονομικούς. Ένας μακρός κατάλογος ελλείψεων δημοσιεύθηκε επίσης την ίδια χρονιά.4

———————

2. Λόγοι εκφωνηθέντες υπό του Πρυτάνεως και των τεσσάρων Σχολαρχών κατά την ημέραν της εγκαθιδρύσεως του Πανεπιστημίου Όθωνος μετά των προγραμμάτων των παραδοθησομένων μαθημάτων, Αθήνα 1837, σ. 4.

3. Η βιβλιογραφία για τις προεπαναστατικές ανώτερες Σχολές του Ελληνισμού και την Ιόνιο Ακαδημία είναι μεγάλη αλλά αρκετά γνωστή, ώστε δεν χρειάζεται να την μεταφέρω εδώ. Ίσως όμως πρέπει να εξαιρέσω από την παράλειψη κάποιες μελέτες για τις δυσκολίες που αντιμετώπισαν οι Σχολές αυτές, όπως τις: Άλκης Αγγέλου, "Προς την ακμή του νεοελληνικού διαφωτισμού (Οι διενέξεις του Λεσβίου στη σχολή Κυδωνιών)", Μικρασιατικά Χρονικά, τ. Ζ', 1956, σ. 1-81· Νίκος Α. Βέης, "Συμβολή εις τα σχολικά πράγματα της Σμύρνης", Μικρασιατικά Χρονικά, τ. Α', 1938, σ. 193-237· Φίλιππος Ηλιού, Κοινωνικοί αγώνες και Διαφωτισμός: Η περίπτωση της Σμύρνης (1819), Αθήνα 1981.

4. Βλ. εφημ. Αθηνά, αρ. 577, 19.11.1838.

Σελ. 100
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 81
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    Οι πρώτες δεκαετίες του ελληνικού Πανεπιστημίου

    Δευτέρα 21 Σεπτεμβρίου 1087

    Απογευματινή συνεδρία

    Πρόεδρος: ΑΛΕΞΗΣ ΠΟΛΙΤΗΣ