Error(s) found: '2'

+ Unable to change databases. Unknown database 'iaennew'.
+ Unable to perform the query SELECT * FROM keywords_description WHERE (language_id = ''). No database selected.
TEXT_VISIBLE_PAGES 85-104 TEXT_OF 662
TEXT_PREVIOUS_20
TEXT_CURRENT_PAGE
TEXT_NEXT_20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/85.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

τις ηγεμονίες της Μολδαβίας και της Βλαχίας ή από την Αρμενία. Έφερναν στην Πίζα τη νοσταλγία της υπόδουλης πατρίδας τους, τη γοητεία ενός πανάρχαιου πολιτισμού που ασφυκτιούσε, τη γλυκύτητα της γλώσσας τους, τη ροπή προς τις σπουδές, προς τις μυστικές εταιρίες, προς τις πολιτικές ραδιουργίες...".3

Από το λυρικό ύφος του κειμένου, με δεδομένον μάλιστα τον άκρατο φιλελληνισμό των Ιταλών διανοουμένων, θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι ο Nello υπερβάλλει. Η πληροφορία όμως επαληθεύεται από τη δική μου αρχειακή έρευνα (εκτός από τα αριθμητικά στοιχεία) και διασταυρώνεται με αντίστοιχες πληροφορίες άλλων Ιταλών ιστοριογράφων: "Ανάμεσα στους φοιτητές", γράφει ο Gherardo Nerucci, "αφθονούσαν οι Ελβετοί, οι Ρομάνοι, οι Κορσικανοί. Οι Έλληνες εξάλλου αριθμούσαν μια παροικία· αυτοί, εξιστορώντας τα κατορθώματα της επανάστασής τους κατά των Τούρκων, παρακινούσαν τους Ιταλούς να τους μιμηθούν". Ο ίδιος ιστοριογράφος αναφέρει ένα εκ πρώτης όψεως ασήμαντο επεισόδιο, που είναι όμως χαρακτηριστικό της ιδεολογίας όχι μόνο των φοιτητών, αλλά και των καθηγητών στη διάρκεια της δεκαετίας του 1840: Τον Ιανουάριο του 1844, με την ευκαιρία της ευεργετικής της τραγουδίστριας Teresa Brambilla σε θέατρο της Πίζας, ο φοιτητής Ανδρέας Ρηγόπουλος δημοσίευσε ένα ποίημα (Λιβόρνο, Τυπογρ. Pozzolini), που μοιράστηκε στους θεατές μεταφρασμένο σε πεζό από τον καθηγητή S. Centofanti, στο οποίο ο ποιητής καλεί την Teresa Brambilla να πάει στην Ελλάδα, να δει πώς πεθαίνουν οι γενναίοι, πώς ξαναβρίσκουν με αίμα την αρχαία δόξα, πώς νικούν, πώς εξυψώνονται, πώς κατακτούν το στεφάνι της δόξας, πώς ανοίγουν ελεύθερα τα φτερά τους, φτάνει μόνο να ενωθούν.4

Είναι φανερό ότι κολυμπάμε στο πέλαγος του ρομαντικού πατριωτισμού που κυριαρχούσε στους ποιητές, στους φοιτητές, στους καθηγητές, στις πριμαντόνες, την εποχή της ακμής του ιταλικού Risorgimento. Για να προσγειωθούμε, αλλά πάντα στο ίδιο έδαφος, ας ακούσουμε τον Ersilio Michel, έναν από τους πιο ακούραστους ερευνητές των ιταλικών αρχείων: "Οι φοιτητές", γράφει αναφερόμενος στη θεσμική συγκρότηση του πανεπιστημίου μετά την Παλινόρθωση, "εξακολούθησαν να γίνονται δεκτοί

———————

3. Rosselli Nello, «Frammento della incopiuta "Vita di Giuseppe Montanelli"», Saggi sul Risorgimento ed altri scritti, έκδ. G. Einaudi, 1946, σ. 107-108.

4. Gherardo Nerucci, Ricordi storici del Bataglione Universitario, Prato, G. Salvi, 1891, σ. VI-VII. Βλ. επίσης Ersilio Michel, Maestri e scolari dell'Università di Pisa nel Risorgimento Nazionale, Φλωρεντία 1949, σ. 172: "Πρέπει λογικά να υποθέσουμε ότι οι στίχοι αυτοί δεν πέρασαν κανονικά από τον έλεγχο της λογοκρισίας και ότι μοιράστηκαν σε περιορισμένο κύκλο και με μεγάλη προφύλαξη και περίσκεψη".

TEXT_PAGE_SHORT85
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/86.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

απρόσκοπτα [...] είτε ήταν Statisti (όπως τους έλεγαν τότε), δηλαδή Τοσκάνοι, είτε ήταν ξένοι, κι έτσι το πανεπιστήμιο μπόρεσε να διατηρήσει τον κοσμοπολιτικό εκείνον χαρακτήρα που το διέκρινε για μεγάλο διάστημα από τα άλλα αδελφά πανεπιστήμια...".5

Ένα πανεπιστήμιο που δεχόταν ανεξέλεγκτα κάθε υποψήφιο ήταν φυσικό να γίνει, την ταραγμένη εκείνη εποχή, καταφύγιο πολιτικών προσφύγων. Την επαύριον των εξεγέρσεων που σημειώνονταν σε άλλα ιταλικά κράτη6 το Πανεπιστήμιο της Πίζας υποδεχόταν εν επιγνώσει τους φοιτητές που είχαν πάρει μέρος σ' αυτές. Εκείνοι συνέχιζαν τις επαφές τους με τους συντρόφους τους στη Νάπολη, στο παπικό κράτος, στο Lombardo-Veneto, και μετέδιδαν επαναστατικές ιδεολογίες στους συναδέλφους τους της Πίζας.7

"Όσον αφορά στα πρόσωπα που αποτέλεσαν το ακαδημαϊκά σώμα", συμπληρώνει ο Ε. Michel μιλώντας πάντα για την αναδιοργάνωση του πανεπιστημίου το 1815, "δεν έγιναν οστρακισμοί ούτε εφαρμόστηκαν μέτρα πολιτικών αντεκδικήσεων",8 πράγμα που σημαίνει ότι παρέμειναν οι καθηγητές που είχαν συνεργαστεί με τους Γάλλους, οι λεγόμενοι "Napoleonidi", δηλωμένοι οπαδοί των ιδεών της γαλλικής επανάστασης. Σ' αυτούς ήλθαν να προστεθούν καθηγητές εξόριστοι ή φυγάδες για πολιτικούς λόγους από άλλες περιοχές της Ιταλίας. Οι καθηγητές αυτοί "στάθηκαν το καύχημα και ο πλούτος του πανεπιστημίου",9 αλλά και έδωσαν τον τόνο στο πολιτικό κλίμα που διαμορφώθηκε εκεί, ιδίως μετά τις εξεγέρσεις του 1830-31.

———————

5. Ersilio Michel, "Maestri e scolari dell'Università di Pisa negli avvenimenti del 1848", Bollettino Storico Pisano, τ. XVII, 1948, σ. 2-3. Βλ. επίσης Ζαχαρίας Ν. Τσιρπανλής, "Οι Έλληνες φοιτητές στα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια και η παρουσία τους στην πνευματική ζωή της νεώτερης Ελλάδας (1800-1850)", Παρνασσός, τ. 21,1979, σ. 328-330.

6. Αναφέρω εδώ τις κυριότερες: Επανάσταση στη Νάπολη και στο Piemonte το 1820-1821, εξεγέρσεις στο παπικό κράτος το 1830-1831, άλλα κινήματα στο παπικό κράτος στο διάστημα 1840-1846, εξεγέρσεις στη Σικελία, στο Μιλάνο, στο Veneto, στα δουκάτα της Πάρμας και της Μοδένας και ο πρώτος πόλεμος της ανεξαρτησίας το 1848, ο δεύτερος πόλεμος της ανεξαρτησίας το 1859 και η Εκστρατεία των χιλίων του Garibaldi το 1860. (Ο τρίτος πόλεμος της ανεξαρτησίας το 1866 και η κατάληψη της Ρώμης το 1870 τοποθετούνται συνήθως "μετά την Ένωση".)

7. Ε. Michel, Maestri e scolari dell'Università di Pisa nel Risorgimento Nazionale, Φλωρεντία 1949, σ. 165· G. Nerucci, ό.π., σ. VI· και Michele Lupo Gentile, "Studenti greci e lauree conferite dallo Studio di Pisa nel decennio 1840-1849", Bollettino Storico Pisano, αρ. 3, 1933, estratto, Tip. Giardini, 1933 (επιστολή αγανακτισμένου πολίτη προς τον provveditore Boninsegni για την εξαιρετική εύνοια που έδειχνε το Πανεπιστήμιο της Πίζας προς τους πρόσφυγες του Lombardo-Veneto).

8. Ε. Michel, "Maestri e scolari dell'Università di Pisa negli avvenimenti del 1848", ό.π., σ. 3.

9. R. Nello, ό.π., σ. 106. Πρβ. επίσης Irea Paolicchi, "Pisa nel 1859", Bollettino Storico Pisano, 1935, σ. 54-56.

TEXT_PAGE_SHORT86
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/87.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

"ΝΑ ΤΕΘΗ ΚΑΠΟΙΑ ΤΑΞΙΣ..."

Οι αρχές του Μεγάλου Δουκάτου δεν άργησαν να μετανιώσουν για την ανεκτικότητα τους. Ο capetan bargello di Pisa, σε αναφορά του σχετική με τις επαναστατικές εκδηλώσεις στην Πίζα το 1831, αποδίδει τις ταραχές στους ξένους, "με εκτελεστάς εκείνους των οποίων ανεχόμεθα την παρουσίαν με το πρόσχημα ότι είναι φοιτηταί εις το πανεπιστήμιον", και μιλάει με αγανάκτηση για τη μαεστρία με την οποία συνέθεταν τις επαναστατικές προκηρύξεις, "πράγμα το οποίον καταδεικνύει μοχθηρίαν και δεδηλωμένην πρόθεσιν να προκαλέσουν διατάραξιν της τάξεως εις ένα τόπον φιλόξενον, ειρηνικόν και ανεξίθρησκον".10 Σύμφωνα με άλλη αναφορά του ίδιου αρχηγού της τοπικής αστυνομίας, τον Νοέμβριο του 1830 φοιτούσαν στο Πανεπιστήμιο της Πίζας 40 Έλληνες, 54 Κορσικανοί και 45 ξένοι άλλων εθνοτήτων, δηλαδή συνολικά 139 μη Τοσκάνοι και 605 Τοσκάνοι σπουδαστές. Όσο κι αν οι αριθμοί αυτοί δεν επαληθεύουν τα στοιχεία του R. Nello, κατά τα οποία οι Τοσκάνοι φοιτητές δεν έφταναν ούτε το μισό του συνόλου, τα δεδομένα του φακέλου αυτού, αλλά και στοιχεία από αλλά ντοκουμέντα, δείχνουν τον πρωτεύοντα ρόλο των ξένων στις επαναστατικές εκδηλώσεις των φοιτητών της Πίζας: "Τα πνεύματα της νεολαίας του εξωτερικού, αλλά και της εθνικής νεολαίας11 είναι αρκετά ηλεκτρισμένα και είναι οι πρώτοι έτοιμοι να δράσουν και οι δεύτεροι να τους ενισχύσουν χειροκροτούντες από συμπάθειαν προς το συνταγματικόν πολίτευμα".13

Χρειάστηκε πάντως να περάσουν αρκετά χρόνια για να πεισθεί η Χρηστή Κυβέρνηση, κυρίως από την κλιμάκωση των φοιτητικών αγώνων, ότι έπρεπε να λάβει κάποια μέτρα. Μόλις μετά τα μέσα της δεκαετίας του 1840 γίνεται μια προσπάθεια να τεθούν κάποιοι όροι για την εισδοχή των ξένων στο πανεπιστήμιο: "Υπάρχει σκέψις να τεθή κάποια τάξις εις το πανεπιστήμιόν μας", αναφέρεται σε εμπιστευτικό έγγραφο της 22 Φεβρουαρίου 1846.13 Και σε άλλο έγγραφο του ίδιου φακέλου: "Όσον αφορά εις την

———————

10. Archivio Stato Pisa (στο εξής A.S.P.), Auditore di Governo-Serie lettere, busta (=λυτά φύλλα, στο εξής b.) 28, fascicolo (=φάκελος, στο εξής f.) intitolato "Affari politici".

11. Με τη λέξη "Εθνικοί" (Nazionali) η αστυνομία εννοεί τους υπηκόους του Μεγάλου Δουκάτου. Ο όρος αυτός είναι απαράδεκτος για τους οπαδούς της ενωτικής ιδέας, που προτιμούν τον όρο Toscani ή Statisti. Οι ξένοι υπήκοοι ονομάζονται γενικά Forestieri ή Stranieri. Για τους μη Ιταλούς χρησιμοποιείται συχνά και η λέξη Esteri. Οι λέξεις πάντως εναλλάσσονται και μάλλον δεν επιδέχονται λεξιλογική μετάφραση γιατί τότε ήταν όροι πολιτικοί.

12. A.S.P., Auditore di Governo, ό.π., επιστολή της 8 Φεβρ. 1831.

13. Archivio Stato Firenze (στο εξής A.S.F.), Buon Governo Segreto, anno (=έτος, στο εξής a.) 1846, f. 187.

TEXT_PAGE_SHORT87
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/88.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

υπερβολικήν ευκολίαν, με την οποίαν γίνονται δεκτοί οι ξένοι σπουδασταί, χρειάζεται να έχω μεν περισσοτέρας εγγυήσεις και θα μου εφαίνετο σκόπιμον να υποδειχθή εις τας πανεπιστημιακάς αρχάς να συμβουλεύωνται τας πολιτικάς και να ζητούν την γνώμην του Διαμερίσματός μας. Έχω πράγματι παρατηρήσει ότι δεν λέγουν όχι σε κανένα".14

Κι αλήθεια δεν έλεγαν όχι σε κανένα: έπαιρναν ένα πιστοποιητικό από τον παπά της ενορίας (για παράδειγμα της Ευαγγελιστρίας της Σύρου) ότι ο υποψήφιος "έζησε τιμίως και παραδειγματικώς" και "ότι διεφύλαξε πιστώς τα χρέη της ιεράς ημών θρησκείας"15 ή ότι ήταν "νέος καλλίστης διαγωγής και ηθών χρηστοτάτων",16 το καταχωρούσαν με τόση σχολαστικότητα ώστε να το βρίσκω εγώ μετά 140 χρόνια περίπου, και δέχονταν τους Έλληνες για εισαγωγικές εξετάσεις, τις οποίες μάλιστα τους επέτρεπαν να δώσουν "in lingua greca".17

Η "σκέψις να τεθή κάποια τάξις εις το πανεπιστήμιον" σήμαινε, όπως φαίνεται, να εντοπισθούν και να απελαθούν οι μη Τοσκάνοι φοιτητές που ήταν "πρόσωπα επικίνδυνα διά την ευταξίαν του πανεπιστημίου".18 Πράγματι, έγιναν κάποιες απελάσεις φοιτητών, κάποιες συστάσεις στους πιο τολμηρούς καθηγητές,19 η αστυνομία έσπειρε ακόμα περισσότερους σπιούνους στο πανεπιστήμιο και στους άλλους χώρους όπου σύχναζαν φοιτητές, στα θέατρα, στα καφενεία... Τότε μάλιστα αλλάζουν περιεχόμενο και τα πιστοποιητικά των Ελλήνων: δεν βεβαιώνεται μόνο ότι ο υποψήφιος είναι χρηστοήθης, τίμιος και "αφοσιωμένος εις τα της πίστεως", αλλά και ότι "πώποτε δεν ανεμείχθη εις τε τα πολιτικά και κυβερνητικά πράγματα ων υπήρξεν αείποτε αμέτοχος [...] αλλά διετέλεσε [...] πολίτης χρηστός και ανεπιλήψιμος".20 Τα μέτρα πάντως δεν ετελεσφόρησαν.

———————

14. Στο ίδιο, Επιστολή του Auditore Mori προς τον Presidente di Buon Governo της 4 Οκτ. 1846.

15. A.S.P., Università, DI No 1 (Documenti per l'ammissione agli studi), ακ. έτος 1842-43, No 132.

16. Στο ίδιο, ακ. έτος 1844-45, No 138.

17. A. S. P., Università, Sez. A II, 7 (Regolarmenti Notificazioni e Circolari). Επίσης: DI 195 (Registre per gli esami d'ammissione 1836-1845), DI 197 (Esami di Ammissione 1845-1855), DI 69-74 (Ruolo degli Scolari dell'I. e R. Università di Pisa coll'Indicazione dei Loro Studi).

18. A.S.F., Buon Governo Segreto, a. 1846, fasc. 187.

19. D. Biondi, Vincenzo Gioberli e Silvestro Centofanti-Carteggio, Πίζα 1923, σ. 56.

20. A.S.P. Università, DI No 1-16, ακ. έτος 1857-58, No 11, 12 κ.ά. Πάντως εξακολουθούν να γίνονται δεκτοί Έλληνες και χωρίς το είδος αυτό της βεβαιώσεως, πράγμα που δείχνει ότι τίποτε σοβαρό δεν έγινε ως τη στιγμή της εξόδου των φοιτητών στον πόλεμο της ανεξαρτησίας το 1848.

TEXT_PAGE_SHORT88
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/89.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

"ΠΟΛΙΤΙΚΟΛΟΓΕΙ ΑΠΟ ΚΑΘΕΔΡΑΣ"

Μεγαλύτερο πρόβλημα αποτελούσε για τις αρχές η αντιμετώπιση των φιλελεύθερων καθηγητών. Η απέλαση διάσημων δασκάλων δεν ήταν μέσα στην πολιτική της Χρηστής Κυβερνήσεως. Η αστυνομία περιοριζόταν να παρακολουθεί τα μαθήματα τους, τις μυστικές συναντήσεις και τα γλέντια τους μαζί με φοιτητές και με γνωστά στελέχη του επαναστατικού κινήματος και να δίνει αναφορά.21 Φούσκωναν οι φάκελοι των μυστικών αρχείων, "προς αγαλλίασιν των ιστορικών του μέλλοντος",22 αλλά μέτρα σκληρά δεν πήρε ποτέ το Buon Governo.

Στα κρατικά αρχεία της Πίζας και της Φλωρεντίας υπάρχουν αναφορές των auditori με περιλήψεις μαθημάτων που σήμερα αποτελούν θησαυρό της ιταλικής γραμματείας του Risorgimento. "Σαν Ιταλοί που είμαστε όλοι, ας στεφανώσουμε το έργο των πατέρων μας, το έργο του αιώνα μας, και έμπρακτα ας επιβάλλουμε αιώνια σιωπή στην κακόβουλη φωνή που κατηγορεί την Ιταλία ότι επαναπαύεται στις δάφνες των προγόνων", κηρύσσει ο καθηγητής Bonaini από την έδρα της Ιστορίας του Δικαίου στις αρχές του 1841.23 Χρειάζεται να μεταφερθεί κανείς στην εποχή για να καταλάβει το νόημα της φράσης "σαν Ιταλοί που είμαστε όλοι" και να εξηγήσει τις ζητωκραυγές και τα ασταμάτητα χειροκροτήματα που ξέσπασαν στην αίθουσα στο άκουσμά της.24

Την άνοιξη του ίδιου χρόνου ο καθηγητής Carlo Pigli αρχίζει τα μαθήματά του με τον ιστορικό εναρκτήριο που, κατά τον ispettore Botti, "δεν είχε άλλο σκοπό παρά να εξάψει τη νεολαία" και που τελείωνε με την εξής αποστροφή: "Ούτε να φανταστούμε δεν μπορούμε με πόσες νέες δάφνες [η Ιατρική και οι άλλες επιστήμες] θα στολιστούν μια μέρα, αφού σε τόσο ευρείς χώρους έχει απλωθεί το πεδίο της εκπαιδεύσεως και το πνεύμα που έρχεται εδώ για να τραφεί με τους χρυσούς καρπούς της, το δικό σας πνεύμα, προικισμένοι νέοι, όσοι ανάμεσά σας είσθε Κορσικανοί και όσοι Έλληνες, και το πνεύμα της Ιταλίας ένα και το αυτό κοινό πνεύμα· γιατί όπως σεις, ω Κορσικανοί είσθε φυσικά Ιταλοί, έτσι και σεις, ω Έλληνες, είσθε αδελφοί μας εξαιτίας της μεγάλης ομοιότητας της γης, του ουρανού, της δόξας, των πόθων και των ελπίδων".25 Οι φοιτητές ξέσπασαν σε

———————

21. A.S.P., Governatore, a. 1841, n. 214.

22. R. Nello, ό.π., α. 107.

23. F. Bonaini, "Prolusione alle lezioni di Storia del Diritto nell'I. e R. Università di Pisa, il 23 Gennaio 1841", Giornale Toscane, τ. Ι, σ. 27 κ.ε.

24. Ε. Michel, Maestri e scolari dell'Università di Pisa nel Risorgimento Nazionale, a. 135.

25. G. Pigli, Prolusione letta il 4 Marzo 1841 nell'Università di Pisa, Arezzo,

TEXT_PAGE_SHORT89
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/90.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

θυελλώδη χειροκροτήματα και συνόδεψαν όλοι μαζί εν θριάμβω τον καθηγητή ως το σπίτι του.

Ένας νέος καθηγητής είχε έλθει να προστεθεί στο ακαδημαϊκό σώμα από το 1840: Ο Giuseppe Montanelli, μόλις λίγα χρόνια πριν φοιτητής της Νομικής στο ίδιο πανεπιστήμιο και ήδη από τότε στέλεχος παράνομων οργανώσεων. Το εναρκτήριο μάθημά του ήταν υπόδειγμα ρομαντικής ρητορείας αντάξιο της καταπληκτικής ακαδημαϊκής και πολιτικής σταδιοδρομίας του.26 Την ίδια εποχή εξάλλου ο καθηγητής Rosellini κατηγορείται ότι "πολιτικολογεί από καθέδρας".27

Τα μέτρα που έλαβε η κυβέρνηση της Φλωρεντίας για να αντιμετωπίσει την κατάσταση αυτή αφορούσαν μόνο τους φοιτητές. Η διαταγή του segretario Lirri της 20 Οκτωβρίου 1842 είναι αποκαλυπτική για τον πολιτικό αναβρασμό που επικρατούσε στο πανεπιστήμιο στην αρχή της δεκαετίας: "Τα παντός είδους χειροκροτήματα, τόσον προ της ενάρξεως του μαθήματος όσον και μετά το τέλος του καθώς και κατά την διάρκειαν αυτού, απαγορεύονται και θα τιμωρούνται από τους provveditori. Απαγορεύεται επίσης να συνοδεύουν εν σώματι οι φοιτηταί τους καθηγητάς εις τας οικίας των [...] Η αυτή κοσμία και εύτακτος συμπεριφορά επιβάλλεται εις τους φοιτητάς και έξω από τας αιθούσας διδασκαλίας εις τους άλλους χώρους του πανεπιστημίου [...] Αλλά και εκτός των πανεπιστημιακών χώρων [....] εις τα θέατρα και εις τα καφενεία, οι provveditori θα παρακολουθούν την συμπεριφοράν των φοιτητών και θα τιμωρούν οιανδήποτε παρεκτροπήν". Ότι η συμμετοχή των σπουδαστών στο μάθημα δεν εκφραζόταν μόνο με ζητωκραυγές, αλλά κάποτε και με αποδοκιμασίες, φαίνεται από το άρθρο 9 της διαταγής: "Εάν κατά την διάρκειαν μαθήματος οι φοιτηταί αρχίσουν να θορυβούν [...] ή δημιουργήσουν τόσην αταξίαν ώστε να αναγκασθή ο καθηγητής να εγκαταλείψη την έδραν του ή και να παραιτηθή από το μάθημα, όλοι οι παρόντες φοιτηταί θα χάνουν το έτος". Αλλά και η αποχή από τα μαθήματα δεν ήταν άγνωστη την εποχή εκείνη: "Θα χάνουν το έτος όλοι οι φοιτηταί οι οποίοι είναι υποχρεωμένοι εις την παρακολούθησιν ενός μαθήματος, εάν το μάθημα αυτό ματαιωθή λόγω απουσίας όλων των φοιτητών".28

———————

Borghini 1841. Ο λόγος του Pigli πουλιόταν τότε στο Τυπογραφείο Peverata, στο Lungarno (πβλ. Ε. Michel, ό.π., σ. 136). Επίσης Paolo Tronci, "Le parti nella scolaresca", Annali Pisani, Πίζα 1868, σ. 361, όπου αναφέρεται ότι ο C. Pigli ήταν στέλεχος της οργάνωσης "Carboneria riformata", στην οποία ήταν οργανωμένο "το μεγαλύτερο μέρος της φοιτητικής νεολαίας της Πίζας".

26. Il Marzocco, έτος XV, αρ. 44, Φλωρεντία, 30 Οκτ. 1910, όπου κάποιος φοιτητής περιγράφει το μάθημα.

27. A.S.F., Buon Governo Segreto, a. 1841, n. 17.

28. A.S.P., Università, Sez. A II 7, Regolarmenti, Notificazioni e Circolari

TEXT_PAGE_SHORT90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/91.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Θα περίμενε κανείς ότι, με τέτοιες απειλές, το φοιτητικό κίνημα θα αναδιπλωνόταν. Ήταν όμως αργά πια για τη Χρηστή Κυβέρνηση της Τοσκάνης που τα μέσα της (να παρακολουθεί, να καταγράφει και να γκρινιάζει κάπου-κάπου, όπως γράφει ένας Ιταλός μελετητής)29 δεν επαρκούσαν για να σταματήσουν το ρεύμα. Στο Πανεπιστήμιο της Πίζας ετοιμαζόταν, ανεπίγνωστα ακόμα, η μεγάλη εξόρμηση της Φοιτητικής Φάλαγγας προς τα πεδία των μαχών της Λομβαρδίας.

Από τα άπειρα περιστατικά που αποδεικνύουν πόσο λίγο αποτελεσματική στάθηκε η διαταγή του segretario Lirri θα αναφέρω μόνο ένα: Τον Ιανουάριο του 1844 ο καθηγητής Silvestro Centofanti, αγωνιστής της Ιταλικής ενότητας και λόγιος επιφανής, άνοιξε τη σειρά των μαθημάτων του με ένα λόγο που ήταν, ούτε λίγο ούτε πολύ, ένα επαναστατικό μανιφέστο. Ο επιθεωρητής της αστυνομίας Fabbrini συντάσσει αυθημερόν την πρώτη αναφορά του προς τον Presidente di Buon Governo, όπου αναφέρει μόνο ότι ο καθηγητής "για να καλοπιάσει τους Έλληνες, είπε μερικές φράσεις στα νέα ελληνικά ή σε διάλεκτο, πράγμα που δεν είναι στην αρμοδιότητα της έδρας του". Τι είπε δεν μας εξηγεί ο ispettore γιατί, φυσικά, δεν κατάλαβε. Την επομένη στέλνει μακρότατη αναφορά με γλαφυρή περιγραφή των εκδηλώσεων που ακολούθησαν το μάθημα: οι φοιτητές συνόδεψαν με ζητωκραυγές τον καθηγητή τους, που από τη συγκίνηση λίγο έλειψε να σκοτωθεί πέφτοντας κάτω από τις ρόδες μιας άμαξας που περνούσε έξω από τη Sapienza· τον ακολούθησαν ως το Lungarno και στάθηκαν εκεί χειροκροτώντας ώσπου πέρασε με τη βάρκα στην απέναντι όχθη, ενώ εκείνος ασκεπής τους χαιρετούσε με το μαντήλι του.30

ΑΝΑΓΝΩΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΣΥΖΗΤΗΣΕΙΣ

Είναι τάχα αλήθεια ότι τα χειροκροτήματα και οι θριαμβευτικές πομπές ήταν τότε μια μόδα, εκδηλώσεις νεανικής ζωηρότητας, όπως υποστήριζε ο Monsignor Boninsegni; Αν ήταν, χαλάλι. Γιατί μόδα θα ήταν τότε και το πάθος, με το οποίο μετείχε η νεολαία εκείνη στη διχογνωμία ανάμεσα στον μεγάλο Carmignani και τον νέο καθηγητή Montanelli για την καταγωγή του δικαίου. Μόδα θα ήταν η φοίτησή τους όχι μόνο στις αίθουσες διδασκαλίας, αλλά και στα σπίτια των καθηγητών, όπου συνεχίζονταν τα

———————

dal 1814-1859, "Notificazione de'20 ottobre 1842 [...] sulle discipline che debbano essere osservate da tutti gli Studenti nell'Ι. e R. Università di Pisa", άρθρα XVIII-XXIV.

29. R. Nello, ό.π., σ. 107.

30. A.S.P., Governatore, f. 200, a. 1844, fascicolo 52. Αποδίδω μόνο το γενικό νόημα γιατί τα έγγραφα του φακέλου είναι εξαιρετικά δυσανάγνωστα.

TEXT_PAGE_SHORT91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/92.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

μαθήματα.31 Μόδα το πάθος με το οποίο διάβαζαν τον παράνομο τύπο, τους κλασικούς της Ελλάδας και της Ρώμης, τις τραγωδίες του Alfieri, τους φιλοσόφους και λογοτέχνες του ιταλικού, του γαλλικού, του αγγλικού διαφωτισμού.

"Κάθε νέος", γράφει στις αναμνήσεις του ο Montanelli, "έφτιαχνε στα γρήγορα ένα χειρόγραφο απάνθισμα πεζού λόγου και στίχων που μιλούσαν για την Ιταλία και την ελευθερία [...] Στα αναγνώσματα που μας δίδασκαν τη θρησκεία της πατρίδας η καρδιά χτυπούσε με ασυνήθιστη στοργή· και η Ιταλία γινόταν για μας μια μητέρα προσφιλής, μια μητέρα αλυσοδεμένη, και την αγαπούσαμε όπως αγαπάει κανείς τη μητέρα και φθονούσαμε αυτούς που υπέφεραν για κείνην και προσβλέπαμε συνεχώς με πόθο στην ημέρα που θα μας δινόταν το προνόμιο να δώσουμε τη μάχη για την εθνική λύτρωση, σαν να ήταν αυτή η πιο όμορφη μέρα της ζωής μας".32

Η ίδια αυτή νεολαία ενέπνεε, πλαισίωνε, ενίσχυε και κινούσε τους εκδοτικούς οίκους της Πίζας που είχαν στρατευθεί στη μάχη του ιταλικού διαφωτισμού εναντίον της λογοκρισίας: την Tipografia Carlo Nistri και την περίφημη Capurriana του νεαρού Διονυσίου Λεονταράκη από τη Ζάκυνθο.33

Το Caffè Dell'Ussero, που ακόμα είναι στολισμένο με προσωπογραφίες και με αυτόγραφα του Montanelli, του Centofanti, του Gueracci κ.ά., η αυλή και ο δρόμος έξω από τη Sapienza, που τώρα λέγεται Via Curtatone e Montanara, οι στοές του Borgo και το Lungarno ήταν οι τόποι όπου γίνονταν θυελλώδεις συζητήσεις ανάμεσα στους φοιτητές για τον Bentham, τον Franklin, τον Holbach, τον Volney, για το τελευταίο άρθρο του Tommaseo στην Antologia, για τα γεγονότα στην Πολωνία, στη Γαλλία, στην Ελλάδα... Στις συζητήσεις αυτές, γράφει ο R. Nello, οι φοιτητές "μάθαιναν από τους συναδέλφους τους Κορσικανούς τι σήμαινε περηφάνεια και αλληλεγγύη μιας ιταλικής περιφέρειας και τους μεταδιδόταν το ενδιαφέρον για τη γαλλική εσωτερική πολιτική". Και συνεχίζει: "Οι Έλληνες τους έδιναν τη ζωντανή αίσθηση ότι το εθνικό ζήτημα δεν πίεζε μόνο την Ιταλία, μα τη μισή Ευρώπη και ότι γι' αυτό και μόνο επιβαλλόταν η ανάγκη μιας αδιάσπαστης ενότητας ανάμεσα σε όσους αγωνίζονταν για εθνική απελευθέρωση, σ' οποιαδήποτε χώρα κι αν ανήκαν, εναντίον του ενωμένου μετώπου της Ιεράς Συμμαχίας [...] Το πανεπιστήμιό τους, με λίγα λόγια, ήταν σαν ένας

———————

31. R. Nello, ό.π., σ. 104-105.

32. Giuseppe Montanelli, Memorie sull'Italia e specialtnente sulla Toscana, Τορίνο 1855, σ. 26.

33. Roberto Pertici, "Uomini e cose dell'Editoria pisana nel primo Ottocento", κεφ. "La Capurriana: la figura di Dionigi Leondarakys (1832-1836)", Una città..., ό.π., σ. 82-90.

TEXT_PAGE_SHORT92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/93.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

καθρέφτης της Ιταλίας και της Ευρώπης: σε κανένα άλλο μέρος δεν ήταν τόσο φυσικό να συζητούν οι μορφωμένοι νέοι για τη μεγάλη πολιτική, να αποφεύγουν τον επαρχιωτισμό, να συλλαμβάνουν την παγκοσμιότητα ορισμένων προβλημάτων που αλλού τοποθετούνταν σε αποκλειστική σχέση με τα γεγονότα και τις ανάγκες της Ιταλίας".34

ΔΙΑΔΗΛΩΣΕΙΣ, ΔΟΞΟΛΟΓΙΕΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑ

Στον σύντομο χρόνο της ανακοίνωσής μου είναι δύσκολο να περιγράψω πώς αυτός ο καθαρά ιταλικός συνδυασμός ρομαντισμού, νεοκλασικισμού και διαφωτιστικού ρασιοναλισμού εκφραζόταν στην καθημερινή ζωή και στην πολιτική δράση του πανεπιστημιακού κόσμου, αλλά και της πόλης ολόκληρης. "Αν θέλαμε να τιμωρήσουμε τους σπουδαστές για τις πολιτικές εκδηλώσεις που πραγματοποίησαν στην Πίζα", γράφει ο provveditore Boninsegni, "θα χρειαζόταν να τους διώξουμε όλους και η δικαιοσύνη θα απαιτούσε να τιμωρηθούν και αρκετές χιλιάδες Πιζάνοι που δεν έδειξαν μικρότερο ζήλο από τους σπουδαστές, αντίθετα, σε μερικές περιπτώσεις τους ξεπέρασαν".35

Πράγματι, οι φοιτητές δεν άφηναν ευκαιρία να εκδηλώσουν τα φιλελεύθερα αισθήματά τους: με χειροκροτήματα ή με αποδοκιμασίες στο θέατρο, με αφίσες στους τοίχους του Caffè Dell'Ussero, μαζεύοντας υπογραφές για να προστατέψουν τον Centofanti, αποθεώνοντας τον Montanelli, διαδηλώνοντας για τον φόνο ενός φοιτητή στη Σιένα, για την απέλαση ενός συμφοιτητή τους από την Τοσκάνη, με την ευκαιρία της γιορτής για την πρώτη επέτειο από το σεισμό ή της λιτανείας για την incoronazione della Madona... Τα μεγάλα εξάλλου ιστορικά συμβάντα συγκλόνιζαν και συνέπαιρναν την πόλη ολόκληρη: η ανακήρυξη του πάπα Πίου Θ΄, η άρση της λογοκρισίας στην Τοσκάνη, η επανάσταση των πέντε ημερών στο Μιλάνο, η συγκρότηση της πολιτοφυλακής, η παραχώρηση συντάγματος στο Βασίλειο της Νεαπόλεως,

———————

34. R. Nello, ό.π., σ. 107-108. Η ιδέα της συναδέλφωσης των καταπιεζόμενων λαών ήταν μια από τις βασικές αρχές της "Giovane Italia". Ο G. Mazzini, θεωρητικός του κινήματος και αρχηγός της οργάνωσης, είχε κυκλοφορήσει την άνοιξη του 1840 μια προκήρυξη, με την οποία καλούσε "όσους έτρεφαν στην καρδιά αγάπη για την πατρίδα", Ιταλούς και ξένους, να στρατευθούν μαζί στον κοινό αγώνα. Το κάλεσμα βρήκε μεγάλη ανταπόκριση στους φοιτητές της Πίζας. Πβλ. Ε. Michel, Maestri e scolari dell'Università di Pisa nel Risorgimento Nazionale, σ. 141· G. Giusti, Cronaca dei fatti di Toscana, Le Monnier, Φλωρεντία 1848, σ. 49· και G. Montanelli, ό.π., κεφ. "Fratelanze segrete", σ. 38-42. Επίσης A.S.P., Governatore, Affari Generali, No 162, a. 1840, f. 286 (επιστολή του Presidente di Β. G. προς τον Governatore di Pisa της 1 Αυγ. 1840, όπου αναφέρεται ότι Έλληνες ήταν μέλη της "Giovane Italia").

35. F. Orlando, "Le proposte di Monsignore e del Commissario di Polizia (documenti segreti inediti)", Il Marzocco, έτος XV, αρ. 45, Φλωρεντία, 6 Νοεμ. 1910.

TEXT_PAGE_SHORT93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/94.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

στο Lombardo-Veneto και τέλος στην Τοσκάνη ήταν ευκαιρίες για παλλαϊκές γιορτές που ένωναν τους κατοίκους της Πίζας, της Λούκας και του Λιβόρνου: δοξολογίες στο Duomo και ομιλίες φοιτητών και καθηγητών, τα σπίτια όλα φωταγωγημένα κι ο κόσμος στους δρόμους ως το πρωί. Αποκορύφωμα η θριαμβευτική αναχώρηση της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας που, με στρατιώτες φοιτητές και αξιωματικούς καθηγητές, ξεκίνησε το πρωί της 21 Μαρτίου 1848 για τον πρώτο μεγάλο πόλεμο της ανεξαρτησίας: χειροκροτήματα, ζητωκραυγές, τα κορίτσια να φιλούν τους φοιτητές και να τους ραίνουν με άνθη κι αυτοί να τραγουδούν τον ύμνο της Λομβαρδίας: "Addio mia bella addio/ l'armata se ne va...". Η μάχη δόθηκε στο Curtatone, στην περιοχή της Mantova, στις 29 Μαΐου. Ο απολογισμός ήταν νεκροί 16, τραυματίες 24, αιχμάλωτοι 19.36

ΚΑΙ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ;

Σ' αυτό το ηφαίστειο που ήταν το Πανεπιστήμιο της Πίζας, αλλά και η πόλη ολόκληρη, έζησαν, για λίγο ή για πολύ, κατά τα στοιχεία της δικής μου έρευνας, από το 1806-1861, 840 περίπου Έλληνες.37 Στρατευμένοι στον αγώνα των Ιταλών για ενότητα και ανεξαρτησία, χωρίς όμως να ξεχνούν την Ελλάδα και τους μεταξύ τους δεσμούς. Φεύγοντας μαζί με Γάλλους

———————

36. Gherardo Nerucci, ό.π. και Appendice ai Ricordi Storici del Battaglione Universitario Toscane, edita a Prato (Toscana) nel 1891, Πίζα 1898· Β. Michel, ό.π., a. 291 κ.ε.· Paolo Tronci, Annali Pisani, seconda edizione accresciuta dalle Memorie storiche di Pisa dal 1839 al 1862 scritte da Giovanni Sforza, Πίζα 1868· Memorie del Battaglione Universitario Pisano per cura e a spese del Comune di Pisa nel 50o anniversario della battaglia, Πίζα, Tip. P. Mariotti, 1898. Για τους φοιτητές της B.U. έγραψε ο Leopardi το θαυμάσιο ποίημα "Ι morti".

37. Ο αριθμός αφορά σε ολόκληρη την περίοδο, στην οποία κινήθηκε η έρευνα, δηλαδή σε χρονικό διάστημα μεγαλύτερο από αυτό που με απασχόλησε στην ανακοίνωση αυτή, και περιλαμβάνει 603 πτυχιούχους του Πανεπιστημίου της Πίζας και 237 που δεν πήραν εκεί πτυχίο. Ο αριθμός προέκυψε από έρευνα στους εξής κώδικες: A.S.P., Università, D Ι 1-18, D Ι 20, D Ι 68, D Ι 75, D Ι 81, D Ι 82-84, D Ι 167-191, D Ι 203, D II 9, D II 10, D II 11, C Ι 6, D Ι 76, D Ι 204, D Ι 197, D Ι 195, D Ι 114, D Ι 69-74, Β II 12 και Prefettura di Pisa, Appendice I. Ορισμένους Έλληνες (πτυχιούχους μόνο) του Πανεπιστημίου της Πίζας έχει καταγράψει ο N.B. Τωμαδάκης στα εξής δημοσιεύματα του: "Ηπειρώται διδάκτορες του Πανεπιστημίου της Πίσης (1821-1841)", Αφιέρωμα εις την Ήπειρον εις μνήμην Χρίστου Σούλη (1892-1951), Αθήνα 1954· "Έλληνες ιατροί σπουδάσαντες εις Πίσαν (1805-1824)", Μνημοσύνη, τ. 5,1974-75· "Οι μεταξύ των ετών 1789-1809 και 1818-1841 Κεφαλλήνες διδάκτορες ιατρικής και νομικής του εν Πίση (Pisa) της Ιταλίας Πανεπιστημίου", Κεφαλληνιακά Χρονικά, τ. 2, 1977. Για να επιλέξει τα ονόματα που κατέγραψε, ο Ν. Τωμαδάκης ερεύνησε, όπως μου προέκυψε από τη σχετική παραβολή, στα κατάστιχα των πτυχιούχων D II 8, D II 9 και σ' ένα μέρος του D II 10.

TEXT_PAGE_SHORT94
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/95.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

φιλέλληνες το 1821 για να μετάσχουν στην ελληνική επανάσταση.38 Οργανωμένοι σε δικό τους σωματείο που αναδείκνυε τη διοίκησή του με δημοκρατικές διαδικασίες.39 Γιορτάζοντας την επέτειο της 25ης Μαρτίου με ζητωκραυγές "Ζήτω η Ελλάς", "Θάνατος στους τυράννους" και με παράνομες προκηρύξεις προς τους φιλέλληνες.40 Κολλώντας αφίσες στους τοίχους των κτιρίων της Πίζας - "Freno al Despotisme", "Viva la Scolaresca e la sua Indipendenza".41 Με τη γαλανόλευκη να κυματίζει στις διαδηλώσεις πλαισιωμένη με τα χρώματα του ιταλικού αγώνα.42 Με σύρε κι έλα στη Μπολόνια και στο Λιβόρνο για να δημιουργήσουν διασυνδέσεις με άλλους επαναστατικούς πυρήνες.43 Οργανωμένοι στη Giovane Italia.44 Μερικοί απ' αυτούς φίλοι στενοί ή γνώριμοι του Montanelli, του Nerucci, του ήδη διάσημου Tommaseo.45 Με την τόλμη τους να μεταφέρουν εν πομπή, παραβαίνοντας τη ρητή απαγόρευση των αρχών, το πτώμα του Αναστασίου Σάλτα στο Λιβόρνο για να ταφεί "εις το κοινόν κοιμητήριον του γένους ημών" και αρνούμενοι ύστερα να δηλώσουν μετάνοια στην ανάκριση "διά να μην αμαυρώσουν το όνομά των".46 Με τα δημοσιεύματά τους στις τοπικές εφημερίδες και με τα ονόματά τους να φιγουράρουν ανάμεσα στους αριστούχους.47 Ο Λεονταράκης τρία χρόνια σε πόλεμο με τους λογοκριτές της Τοσκάνης

———————

38. Ε. Michel, "Maestri e scolari dell'Università di Pisa negli avvenimenti del 1848", ό.π., σ. 20· Απ. Ε. Βακαλόπουλος, Οι Έλληνες σπουδαστές στα 1821, έκδ. Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 1978, σ. 36-38· Ν. Τωμαδάκης, "Ναοί και θεσμοί της ελληνικής κοινότητος του Λιβόρνου", Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών, τ. ΣΤ΄, 1940, σ. 81.

39. Αρχείο των αδελφών Τυπάλδων-Ιακωβάτων στο Ληξούρι, "Πρακτικά της Ελληνικής Φιλολογικής Εταιρείας των εν Πείσαις διατριβόντων Ελλήνων Σπουδαστών". Επίσης G. Nerucci, ό.π., σ. VII, όπου γίνεται λόγος για μια "Società letteraia, ma in sostanza politica" που πραγματοποιούσε συναντήσεις στο σπίτι του. Είναι η ίδια;

40. A.S.P., Governatore, Affari Generali, No 162, a. 1840, f. 286, A.S.F. Buon Governo Segreto, a. 1840, Filza (=δέσμη εγγράφων, στο εξής F.) 20, No 141.

41. A.S.P., Auditore di Governo - Serie lettere, b. 28, f. intitolato "Affari politici".

42. Paolo Tronci e G. Sforza, ό.π., σ. 397-398.

43. A.S.P., Auditore di Governo - Serie lettere, b. 28, f. intitolato "Affari politici" (αναφορές του αρχηγού της τοπικής αστυνομίας της Πίζας της 14 Ιαν. και της 8 Φεβρ. 1831).

44. Βλ. σημ. 34.

45. R. Nello, ό.π., σ. 124 και 128· G. Nerucci, Ricordi storici..., ό.π., σ. 108 (γράμμα στη μητέρα του από το μέτωπο της 31 Μάρτ. 1848), σ. 115 (γράμμα προς τον Nerucci στο μέτωπο της 4 Απρ. 1848 με υπογραφή T. Pilarinò)· R. Pertici, ό.π., σ. 87.

46. A.S.P., Governatore, Affari Generali, b. 161, a. 1840, f. 174.

47. Ονόματα Ελλήνων αριστούχων στην εφ. L'Italia, έτος Α', αρ. 3, 3 Ιουλ. 1847· αρ. 4, 10 Ιουλ. 1847 και αρ. 26, 4 Δεκ. 1847. Επιστολή Έλληνα φοιτητή στον αρ. 39, 22 Ιαν. 1848.

TEXT_PAGE_SHORT95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/96.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

κι ύστερα να στέλνει στη Βενετία "αποστόλους και κήρυκας του συγχρόνου φιλελευθερισμού".48 Ανυπότακτοι, που αναστατώνουν τους πανεπιστημιακούς χώρους, σε βαθμό ώστε να υποχρεώνεται ο Monsignor να τους επιπλήττει πατρικά για τη ζωηρότητά τους και επειδή δεν φορούσαν την καθιερωμένη στολή.49 Με γραπτές διαμαρτυρίες στη γραμματεία του πανεπιστημίου.50 Να απαιτούν με επιμονή να τους δοθούν όπλα για να συμπορευθούν με τους Ιταλούς συμφοιτητές τους στον πόλεμο της Λομβαρδίας, "όταν αποφασίστηκε", καθώς λένε, "να κινηθεί η Πανεπιστημιακή Φρουρά για έναν σκοπό που είναι κοινός σε όλους τους πολιτισμένους λαούς".51 Να κατορθώνουν τέλος μερικοί απ' αυτούς να βρουν τα όπλα που τους χρειάζονταν για να ρίχτουν στη μάχη του Curtatone φωνάζοντας "Viva Italia". Ο Φραγκίσκος Γραμματικός από τους Παξούς να μην εγκαταλείπει τα όπλα στην υποχώρηση, αλλά να αντιμετωπίζει, μαζί με λίγους γενναίους, τους Αυστριακούς μέσα στην ίδια την πόλη του Λιβόρνου...52

Δεν θα σας κουράσω άλλο. Στα χέρια σας έχετε δύο καταλόγους, όπου φαίνεται ο αριθμός των φοιτητών που έστειλε κάθε ελληνική πόλη και περιφέρεια στο Πανεπιστήμιο της Πίζας στο διάστημα 1806-1861. Με την ανακοίνωσή μου προσπάθησα να εξηγήσω, όσο μου επέτρεπε ο χρόνος, σε ποιο περιβάλλον έζησαν οι φοιτητές αυτοί, πράγμα που ασφαλώς ορίζει τι αποκόμισαν και τι εκόμισαν επιστρέφοντας στις πατρίδες τους.

———————

48. Βλ. σημείωση 33.

49. A.S.P., Università, Β. II 12, a. 1838, σ. 66.

50. Michel Lupo Gentile, ό.π., Έγγραφο Ι (διαμαρτυρία για την αλλαγή στον τύπο του πτυχίου της 13 Ιουλ. 1842).

51. Εφ. L'Italia, έτος Α', αρ. 77, 20 Απρ. 1848 και αρ. 82, 2 Μαΐου 1848· εφ. La patria, αρ. 219, 15 Απρ. 1848· G. Nerucci, ό.π., σ. 13.

52. A.S.P., Carte riguardanti il Battaglione Universitario Toscane, Appendice II, f. VII και f. intitolato "Armi"· G. Nerucci, ό.π., σ. 21, 27 (όπου τα ονόματα των Ελλήνων στον κατάλογο των μαχητών της 29ης Μαΐου), σ. 116 (επιστολή Τ. Πυλαρινοϋ προς G. Nerucci), σ. 480 και 484, όπου παρουσιάζεται ο "Μιχαήλ Μαλσινιώτης, Έλληνας" να ορμάει στη μάχη με εφ' όπλου λόγχη και με την κραυγή "Viva Italia!". Για τον Φραγκίσκο Γραμματικό ειδικότερα, σ. 30-32 (γράμμα του δημάρχου Παξών προς G. Nerucci του Ιουλίου 1890). Στους καταλόγους αυτών που απάντησαν στο πρωινό προσκλητήριο της 29ης Μαΐου υπάρχει επίσης το όνομα Αντώνιος Μαρκάκης, που ο Nerucci δεν τον αναφέρει ως Έλληνα επειδή είναι από το Λιβόρνο. Για τον Γραμματικό πβλ. επίσης A.S.Ρ., Università, D Ι Νο 4· Ε. Michel, ό.π., σ. 404· G. Nerucci, Appendice ai Ricordi Storici del B. U., σ. 10-21 και 63· και Ειρ. Ασώπιος, "Το ταξίδιον των Επτά", Παλαιά και Νέα, Βιβλ. Μαρασλή 1903, σ. 16.

TEXT_PAGE_SHORT96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/97.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΑΤΡΙΔΕΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΤΗΣ ΠΙΖΑΣ

1806-1861*

Κατάλογος Ι

 
Κεφαλονιά

203

Ψαρά

2

Ζάκυνθος

93

Ζαγορά

2

Κέρκυρα

88

Κορυτσά

2

Κωνσταντινούπολη

51

Νάξος

2

Ιθάκη

28

Ιάσιο

2

Λευκάδα

26

Πρέβεζα

2

Ιωάννινα

19

Σαντορίνη

2

Τσιρίγο

18

Καρπενήσι

2

Σμύρνη

17

Ανδρίτσαινα

2

Μυτιλήνη

17

Τεργέστη

2

Πάτρα

15

Αλεξάνδρεια

1

Κρήτη

14

Τρίκαλα

1

Χίος

12

Αίγινα

1

Λιβόρνο

12

Κάιρο

1

Σύρα

11

Τρίπολη

1

Αθήνα

11

Λεωνίδι

1

Αδριανούπολη

9

Καισαρεία

1

Ύδρα

8

Κάσος

1

Κυδωνίες

8

Σίφνος

1

Άνδρος

7

Σάμος

1

Άρτα

7

Λέρος

1

Μεσολόγγι

6

Νίσυρος

1

Θεσσαλονίκη

6

Τύρναβο

1

Σπάρτη

6

Τένεδος

1

Πάργα

5

Καλάβρυτα

1

Τήνος

5

Πάρος

1

Λάρισα

5

Γένοβα

1

Γαλαξίδι

5

Αρβανιτοχώρι

1

Πίζα

4

Σέρρες

1

Παξοί

4

Αγχίαλος

1

Σύμη

4

Πετρούπολη

1

Βουκουρέστι

4

Μύκονος

1

Βοστίτσα

3

Σκόπελος

1

Λεβαδιά

3

Άγκυρα

1

Άργος

3

Χωρίς αναγραφή πατρίδας

18

Προύσα

3

 

———————

* Οι πατρίδες των φοιτητών καταγράφονται εδώ όπως ακριβώς είναι γραμμένες στους κώδικες του Κρατικού Αρχείου της Πίζας: άλλες είναι περιφέρειες και άλλες πόλεις, κάποτε των ίδιων περιφερειών.

7

TEXT_PAGE_SHORT97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/98.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Κατάλογος ΙΙ*

Πελοπόννησος 15   Αίγυπτος  1
Ήπειρος 11   Κύπρος  1
Θεσσαλία 5   Ακαρνανία  1
Μακεδονία 3   Βιθυνία  1

———————

* Δεν αναγράφεται η πόλη.

TEXT_PAGE_SHORT98
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/99.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΓΕΡΜΑΝΙΚΕΣ ΚΑΤΑΒΟΛΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ

ΣΤΕΡΙΟΣ ΦΑΣΟΥΛΑΚΗΣ

Η ίδρυση του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1837 μπορεί από μια άποψη να θεωρηθεί ως ένας πρόωρος τοκετός. Ένα μικρό κράτος, νεοσύστατο, γεμάτο ερείπια από τον πόλεμο, με τους αγωνιστές της ελευθερίας του να μην έχουν ακόμη βγάλει το δάκτυλο από τη σκανδάλη και με μια οικονομία ελάχιστα παραγωγική, αποφασίζει τη σύσταση πανεπιστημίου ήδη από το 1833 και την πραγματοποιεί τέσσερα χρόνια αργότερα.

Μια μερίδα της πνευματικής ηγεσίας της εποχής φαίνεται ότι είχε συναίσθηση αυτής της σπουδής. Στα αυστηρά λόγια του Κωνσταντίνου Λεβίδη π.χ. ότι η ίδρυση του Πανεπιστημίου "είνε μία των γελοίων εκείνων και αγυρτικών επιδείξεων (charlatanisme), με τας οποίας προσπαθούν οι ξενοκράται μας να φενακίσωσι τους μωροπίστους ως προς τα πράγματα της Ανατολής Ευρωπαίους και να εμπαίζωσι και την διψώσαν επιστημονικήν εκπαίδευσιν νεολαίαν μας",1 όσο κι αν διαπιστώνουμε αντιπολιτευτική σκοπιμότητα, μπορούμε να διακρίνουμε αυτή τη συναίσθηση. Ο ίδιος ο πρώτος πρύτανης Κωνσταντίνος Σχινάς προσφωνώντας τον Όθωνα στα εγκαίνια του Πανεπιστημίου φαίνεται ότι είχε παρόμοια συναίσθηση όταν παραδεχόταν ότι τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια είχαν στην πλάτη τους κάπου επτά αιώνων παράδοση -γι' αυτό και ονομάζει το ελληνικό πανεπιστήμιο οψίγονον- αλλά δικαιολογούσε την ίδρυση με το επιχείρημα ότι "το ελληνικόν πανδιδακτήριον [...], κείμενον μεταξύ της Εσπέρας και της Έω, είναι προωρισμένον να

———————

1. Εφημ. Ελπίς, 6.5.1837. Παίρνω το απόσπασμα από το: Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της πεντηκονταετίας του ελληνικού Πανεπιστημίου κατ' εντολήν της Ακαδημαϊκής Συγκλήτου και δαπάνη του Εθνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1889, σ. 4.

TEXT_PAGE_SHORT99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/100.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

λαμβάνη αφ' ενός μέρους [δηλ. από τη Δύση] τα σπέρματα της σοφίας και αφού τα αναπτύξη εν εαυτώ ιδίαν τινά και γόνιμον ανάπτυξιν, να τα μεταδίδη εις την γείτονα Έω [δηλ. στην Ανατολή] νεαρά και καρποφόρα".2 Το πρώτο, το πρακτικό, πρόβλημα όμως δεν ήταν ο "διαμετακομιστικός" ρόλος που θα διαδραμάτιζε το Πανεπιστήμιο στο μεταίχμιο Δύσεως-Ανατολής, αλλά αν υπήρχαν οι αντικειμενικές προϋποθέσεις για την ίδρυση και ευδοκίμησή του, αν, με τα λόγια του Σχινά, το ελληνικό πανεπιστήμιο μπορούσε τότε "να αναπτύξη εν εαυτώ ιδίαν τινά και γόνιμον ανάπτυξιν".

Οι πνευματικές προϋποθέσεις στηρίχθηκαν, από πλευράς διδασκομένων, σ' ένα περιορισμένο αριθμό μαθητών των ελάχιστων ελληνικών Γυμνασίων και, από πλευράς διδασκόντων, αφενός σε Έλληνες που είχαν φοιτήσει σε ευρωπαϊκά πανεπιστήμια και αφετέρου σε ξένους που είχαν μετοικήσει στο αρτισύστατο κράτος. Βέβαια εδώ πρέπει να πούμε ότι αρκετά πριν από την ίδρυση του Πανεπιστημίου είχαν λειτουργήσει στον ελληνικό χώρο (ιδίως στο ανατολικό Αιγαίο) μερικές εκπαιδευτικές μονάδες ανωτέρου επιπέδου, αλλά με αρκετές δυσκολίες και για λίγα χρόνια -αφού τα πολιτικά γεγονότα δεν τους επέτρεψαν να εμπεδώσουν το έργο τους- καθώς και η Ιόνιος Ακαδημία,3 που κι αυτή πάντως, με την απώλεια του εμπνευστή και προστάτη της λόρδου Guilford το 1827, είχε πια χάσει την αρχική της αίγλη. Οπωσδήποτε και οι δύο αυτοί παράγοντες αποτελούσαν ένα μέσο πιέσεως για την ίδρυση πανεπιστημίου του ελληνικού κράτους, που βρήκε πρόσφορο έδαφος στον ρομαντισμό του Όθωνα και τις ονειροπολήσεις των Βαυαρών.

Οι οικονομικές προϋποθέσεις όμως; Αυτές στηρίχθηκαν, όπως φαίνεται από την εξέλιξη, "στη φιλοπατρία των Ελλήνων". Φτάνει να αναφέρει κανείς ότι το Πανεπιστήμιο στεγάσθηκε αρχικά σε μια ιδιωτική οικία και ότι από τους πρώτους μήνες της λειτουργίας του, το 1838, απειλήθηκε με διάλυση για λόγους οικονομικούς. Ένας μακρός κατάλογος ελλείψεων δημοσιεύθηκε επίσης την ίδια χρονιά.4

———————

2. Λόγοι εκφωνηθέντες υπό του Πρυτάνεως και των τεσσάρων Σχολαρχών κατά την ημέραν της εγκαθιδρύσεως του Πανεπιστημίου Όθωνος μετά των προγραμμάτων των παραδοθησομένων μαθημάτων, Αθήνα 1837, σ. 4.

3. Η βιβλιογραφία για τις προεπαναστατικές ανώτερες Σχολές του Ελληνισμού και την Ιόνιο Ακαδημία είναι μεγάλη αλλά αρκετά γνωστή, ώστε δεν χρειάζεται να την μεταφέρω εδώ. Ίσως όμως πρέπει να εξαιρέσω από την παράλειψη κάποιες μελέτες για τις δυσκολίες που αντιμετώπισαν οι Σχολές αυτές, όπως τις: Άλκης Αγγέλου, "Προς την ακμή του νεοελληνικού διαφωτισμού (Οι διενέξεις του Λεσβίου στη σχολή Κυδωνιών)", Μικρασιατικά Χρονικά, τ. Ζ', 1956, σ. 1-81· Νίκος Α. Βέης, "Συμβολή εις τα σχολικά πράγματα της Σμύρνης", Μικρασιατικά Χρονικά, τ. Α', 1938, σ. 193-237· Φίλιππος Ηλιού, Κοινωνικοί αγώνες και Διαφωτισμός: Η περίπτωση της Σμύρνης (1819), Αθήνα 1981.

4. Βλ. εφημ. Αθηνά, αρ. 577, 19.11.1838.

TEXT_PAGE_SHORT100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/101.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Οι οικονομικές λοιπόν προϋποθέσεις ήσαν ανύπαρκτες, αλλά ακόμη και οι οργανωτικές, εφόσον δεν υπήρχαν η πείρα, αλλά και οι γενεσιουργές εκείνες αιτίες που συνέπηξαν τις universitates στην όψιμη μεσαιωνική Δύση, ούτε ακόμη τα πνευματικά κινήματα στα οποία τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια συμμετείχαν αποφασιστικά, όπως και υπέστησαν τις επιδράσεις τους. Και σ' αυτό το σημείο ο Σχινάς φαίνεται ότι είχε συναίσθηση της καταστάσεως, αλλά με την τάση του να τα δικαιολογεί όλα, ισχυρίσθηκε ότι τελικά το ελληνικό πανεπιστήμιο καλλίτερα που ξεκίνησε αργά, γιατί έτσι απέφευγε τα μειονεκτήματα των ευρωπαϊκών πανεπιστημίων.5

Οψίγονον, λοιπόν, το ελληνικό πανεπιστήμιο σε σχέση με τα ευρωπαϊκά αλλά και πρόωρο συγχρόνως σε σχέση με τη γενικότερη κατάσταση της χώρας, ιδίως την οικονομικοτεχνική. Έτσι δόθηκε η εύκολη λύση: Πρότυπο για την ανώτατη εκπαίδευσή μας τα γερμανικά πανεπιστήμια, αφού οι εμπνευστές και εκτελεστές του θεσμού ήσαν κύρια Γερμανοί. Ο παλιός χρονικογράφος και καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Ιωάννης Πανταζίδης το διατυπώνει απερίφραστα: "το ημέτερον Πανεπιστήμιον ωργανίσθη κατά το παράδειγμα των Γερμανικών" (1889).6 Λίγο πριν, το 1884, ο Δημήτριος Βερναρδάκης, κρίνοντας ανελέητα το ίδρυμα του οποίου διατέλεσε καθηγητής, διακήρυξε δημόσια: "Του γερμανικού τούτου πιθηκισμού αι συνέπειαι είνε πολλαί και ολέθριαι".7 Αυτοτέλεια και αυτοδιοίκηση δεν υπήρχαν. Οι καθηγητές διορίζονταν από την κυβέρνηση και μάλιστα ο καθένας με ιδιαίτερο μισθό, ανάλογα με την εύνοια που είχε. Ένα μεγάλο ποσοστό των καθηγητών ήσαν ξένοι και μάλιστα Βαυαροί. Το σύστημα διδασκαλίας ήταν το γερμανικό, η γερμανική πειθαρχία είχε μεταφυτευθεί στο ελληνικό πανεπιστήμιο, και οι όλοι θεσμοί αντέγραφαν ακριβώς το γερμανικό πανεπιστήμιο.8

Η γερμανική δομή και μορφή του ελληνικού πανεπιστημίου ίσως φαίνεται φυσικό επακόλουθο του γερμανικού σπέρματος από το οποίο προήλθε. Θα πρότεινα μάλιστα να εξετασθεί μήπως η άκρα γερμανική μορφή του ελληνικού πανεπιστημίου υπερτονιζόταν επίτηδες από μια ανταγωνιστική τάση

———————

5. Λόγοι εκφωνηθέντες υπό τον Πρυτάνεως..., ό.π., σ. 3.

6. Βλ. Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της πεντηκονταετίας του ελληνικού Πανεπιστημίου..., ό.π., σ. 7.

7. [Δημήτριος Βερναρδάκης], Ψευδαττικισμού έλεγχος..., Τεργέστη 1884, σ. 413.

8. Βλ. Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της πεντηκονταετίας του ελληνικού Πανεπιστημίου..., ό.π., σ. 7, 39, 41, 87· πβλ. Ηλ. Β. Βουτιερίδης, "Το Εθνικόν Πανεπιστήμιον 1837-1912", Παναθήναια, τ. ΚΓ', 1911-1912, σ. 291. Αυστηρή κριτική για την αρχική οργάνωση και την επιλογή του διδακτικού προσωπικού είχε ασκήσει και η εφημ. Αθηνά, αρ. 433, 5.5.1837, σ. 1759. Βλ. επίσης Ζαχ. Ν. Τσιρπανλής, "Οι Έλληνες φοιτητές στα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια και η παρουσία τους στην πανεπιστημιακή ζωή της νεώτερης Ελλάδας (1800-1850)", Παρνασσός, τ. ΚΑ', 1979, σ. 333-346.

TEXT_PAGE_SHORT101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/102.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

προς την αγγλογενή Ιόνιο Ακαδημία, αλλ' αυτό είναι μία πρόταση μόνο που δεν ερευνάται σ' αυτή την ανακοίνωση. Εκείνο πάντως που έχει σημασία είναι ότι τα θεμέλια, έτσι και μπήκαν, παρέμειναν τα ίδια. Κι ενώ οι ξένοι καθηγητές απομακρύνθηκαν το 1844,9 οι δομές διατηρήθηκαν. Σιγά σιγά δημιούργησαν μια παράδοση που δεν άλλαξε σχεδόν ως τον Β' παγκόσμιο πόλεμο. Η αίγλη του γερμανικού πανεπιστημίου και πνεύματος έμεινε αναλλοίωτη,10 παρά τις πολιτικές μεταβολές και τις αλλαγές, τροποποιήσεις και προσαρμογές θεσμών και νόμων που επήλθαν στην πορεία του ελληνικού πανεπιστημίου. Η νοοτροπία ότι ο επιστήμονας που θα ήταν άξιος να κάνει ακαδημαϊκή σταδιοδρομία στο ελληνικό πανεπιστήμιο ήταν αυτός που είχε φοιτήσει σε γερμανικό11 κράτησε στη χώρα μας πάνω από ένα αιώνα. Κι αν οι δομές σε κάποια σημεία είχαν αλλάξει από την εξέλιξη, η αντίληψη αυτή παρέμεινε ως τελευταία. Οι υποψήφιοι καθηγητές με καμάρι τόνιζαν στα υπομνήματα τη φοίτησή τους κοντά σε καθηγητές των γερμανικών και γερμανόφωνων πανεπιστημίων και η γερμανική βιβλιογραφία κατείχε πάντοτε την πρώτη θέση στα ελληνικά συγγράμματα και τις μονογραφίες. Πιστεύω ότι μια στατιστική των γερμανοσπουδασμένων (αποκλειστικά και μη) καθηγητών του πρώτου αιώνα ζωής του ελληνικού πανεπιστημίου θα το επιβεβαιώσει και αριθμητικά.

Κι εδώ έρχεται το ερώτημα της συσχετίσεως αυτής της μονοδρομικής νοοτροπίας με την πολιτική, ιδεολογική και πολιτιστική πορεία της χώρας. Η βαυαροκρατία κατέρρευσε το 1843 και ο πρωτεργάτης του φερώνυμου Πανεπιστημίου Όθων το 1862, η γερμανική επιλογή όμως παρέμεινε. Μέσα στα 110 χρόνια που μεσολαβούν μεταξύ της ιδρύσεως του Πανεπιστημίου και του τέλους του Β' παγκόσμιου πολέμου η χώρα συγκλονίσθηκε συχνά από σοβαρά πολιτικά και πνευματικά ζητήματα: Ρομαντισμός, Μεγάλη Ιδέα, αλυτρωτισμός, γλωσσικό ζήτημα, βαλκανικοί πόλεμοι, μικρασιατική καταστροφή, φασιστικές και εθνικοσοσιαλιστικές ιδεολογίες, δύο παγκόσμιοι πόλεμοι και πολλά άλλα. Παράλληλα, το Πανεπιστήμιο Αθηνών, μοναδικό για πολλά χρόνια στον βαλκανικό χώρο, μοναδικό στην Ελλάδα ως το 1926, συγκέντρωνε την πνευματική ηγεσία του τόπου. Φθάνομε λοιπόν σε μια άλλη πρόταση: Ποιος ο ρόλος, θετικός ή αρνητικός, που διαδραμάτισε το Πανεπιστήμιο ως ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα της χώρας με τη νοοτροπία που προανέφερα;

———————

9. Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της πεντηκονταετίας του ελληνικού Πανεπιστημίου..., ό.π., σ. 41.

10. Ο Α. Ζ. Μάμουκας π.χ. έγραφε αργότερα για τον υπότροφο Ιω. Συριώτη που στάλθηκε να σπουδάσει στο εξωτερικό: "Πριν ή αναχωρήση εντεύθεν τω είχα υποδείξει τρεις πόλεις [για σπουδές]· την Γοττίγγην, την Άλλην και το Βερολίνον". Από αδημοσίευτη επιστολή του Μάμουκα, 15.4.1862.

11. [Δ. Βερναρδάκης], Ψευδαττικισμού έλεγχος..., ό.π., σ. 411.

TEXT_PAGE_SHORT102
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/103.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ποια η συμμετοχή του, άμεση ή έμμεση, στα πνευματικά, κοινωνικά και πολιτικά κινήματα; Ποιο το μερίδιο της ευθύνης του; Τι κληροδότησε, ακόμη, στο δεύτερο πανεπιστήμιο της χώρας, το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης; Ερωτήματα που η έρευνα έχει υποχρέωση να απαντήσει τόσο για να φανεί, από την ανάλυση, η πραγματική διάσταση της πορείας του Πανεπιστημίου όσο και να χαραχθούν κάποιες προοπτικές.

Μ' αυτές τις διαπιστώσεις και μ' αυτή την προβληματική περνώ στο δεύτερο μέρος της ανακοινώσεως.

Με γερμανικές ρίζες και με φιλογερμανική νοοτροπία, που μόνο στα μεταπολεμικά χρόνια άρχισε να υποχωρεί, το ελληνικό πανεπιστήμιο σφραγίσθηκε από τη γερμανική επιστήμη, γεγονός που συντελούσε με τη σειρά του στο να διατηρηθεί ο θαυμασμός στο γερμανικό πανεπιστήμιο συνεχής και αδιάπτωτος.

Όμως, ενώ οι Έλληνες επιστήμονες κατευθύνονταν, στην πλειονότητά τους, προς τα γερμανικά πανεπιστήμια για μεταπτυχιακές κυρίως σπουδές και ενώ η προτίμησή τους για ακαδημαϊκή σταδιοδρομία από το ελληνικό πανεπιστήμιο ήταν εμφανής, εντούτοις υπήρξαν και κάποιοι Έλληνες - όχι πάντως πολλοί - που κατά καιρούς στάθηκαν κριτικά απέναντι στο γερμανικό πανεπιστήμιο για να πουν πως η αξία του δεν ήταν και τόσο σπουδαία, όσο τουλάχιστον ήταν η εκτίμησή του στην Ελλάδα. Θα φέρω δύο παραδείγματα, ένα από τον ΙΘ΄ και ένα από τον Κ' αιώνα. Έχουν το μειονέκτημα ότι ανήκουν στον ίδιο χώρο, δηλ. σε τροφίμους της Φιλοσοφικής Σχολής, αλλά και το πλεονέκτημα ότι προέρχονται από ιδιωτικές επιστολές, δηλ. από κείμενα ασυμβίβαστα με τις σκοπιμότητες της δημοσιεύσεως.

Ο Δ. Βερναρδάκης, πτυχιούχος του ελληνικού πανεπιστημίου που μετεκπαιδεύθηκε (1857-1861) στο Μόναχο και το Βερολίνο και διορίσθηκε αμέσως μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, δεν έμενε καθόλου ευχαριστημένος από τις παραδόσεις που άκουε στα γερμανικά πανεπιστήμια. Τις θεωρούσε σχολαστικές και ότι δεν του πρόσθεσαν καμιά γνώση. Σε επιστολή του του Οκτωβρίου 1858 έγραφε στον Θεόδωρο Μανούση, καθηγητή του στο Πανεπιστήμιο Αθηνών: "...σας βεβαιώ ότι ουδεμίαν καν γνώσιν προσαπέκτησα. Τας παραδόσεις μάλιστα του Böckh είναι αδύνατον να υποφέρω διά την αφόρητον pédanterie! Μα τον Θεόν, ή εγώ είμαι τρελλός, ή καθώς κατήντησεν η φιλολογία παρά τοις Γερμανοίς είναι βάσανος της Κολάσεως, σωρός λιττεραρικών και βιβλιογραφικών Notizen, μηχανικός φαμπρικαρισμός βιβλίων, antiquarische Specerei! Και το νόστιμον είναι ν' ακούη τις και τας ειρωνεύσεις, και την σεμνολογίαν, και την σεμνοπροσωπίαν! Κατά τούτον τον λόγον τουλάχιστον αρέσκομαι εις τας παραδόσεις αυτάς, διότι σπουδάζω την ανθρωπίνην ματαιότητα. Πολλά

TEXT_PAGE_SHORT103
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/104.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

είχον να εΐπω αλλά δεν γίνονται αντικείμενον επιστολής".12

Δεύτερο παράδειγμα οι εντυπώσεις και κρίσεις του Μίλτου Κουντουρά, πτυχιούχου επίσης του ελληνικού πανεπιστημίου που μετεκπαιδεύθηκε (1923-1926) και αυτός στο Μόναχο και το Βερολίνο. Σε επιστολή προς στενό φίλο του (22 Νοεμβρίου 1923), αφού κατακρίνει τη χωρίς νεύρο Γερμανία, την οποία χαρακτηρίζει με τις λέξεις ακατανόητη, απογοήτευση και απελπισία, και κάνει συγκρίσεις Ελλήνων και Γερμανών ζυγίζοντας τα υπέρ και τα κατά του καθενός λαού, έρχεται στα πανεπιστημιακά, για τα οποία μας μιλά με συγκεκριμένα παραδείγματα. Εντυπωσιάζεται από τα κτήρια, την άνεση, την καθαριότητα και την οργάνωση του Πανεπιστημίου Μονάχου αλλά για τους καθηγητές είναι γενικά αρνητικός. "Και οι καθηγητές;", ρωτά μόνος του και απαντά: "Όχι εξαιρετικά πράγματα! λίγοι καλοί και πολύ σαβούρα φαίνεται κ' εδώ...". Στη συνέχεια, αφού περιγράφει τον Αύγουστο Heisenberg με τις φράσεις: "Δε λέει σπουδαία πράγματα. Πολλά για μένα είναι ντροπή να τακούω, αλλά τα έχω διδάξει στην Εμπορ. Σχολή (Ιστορ. Νεοελλ. Λογοτ.-νεοελλην.) χίλιες φορές", καταλήγει: "Αλλά τι να σου πω! Γενικά έχω την εντύπωση ότι πρέπει να έρθη κανείς στη Γερμανία για να δη και νακούση διάφορα πράγματα· θα είναι σπουδαίο αυτό για την κατοπινή μόρφωσή του. Αλλά και να μην έρθη, αυτού [δηλ. στην Ελλάδα] μένοντας και διαβάζοντας μπορεί να γίνη μεγάλος... Ακούμε καμία φορά μεγάλα ονόματα και πράγματα κι όταν τα δης από κοντά απογοητεύεσαι".13 Νομίζω πως η τελευταία φράση του Κουντουρά είναι αξιοπρόσεκτη. Η φήμη του γερμανικού πανεπιστημίου διατηρούνταν υψηλή στην Ελλάδα ακόμη το 1923, που έγραφε το γράμμα του ο Κουντουράς, αλλά η πραγματικότητα, όπως την έζησε ο ίδιος, ήταν διαφορετική.

Μ' αυτές τις τελευταίες διαπιστώσεις μπορούμε να ανακεφαλαιώσουμε: Το ελληνικό πανεπιστήμιο είχε γερμανική προέλευση και πήρε γερμανική μορφή, αν και δεν είχε την απαιτούμενη υποδομή. Οι γερμανικές ρίζες του ελληνικού πανεπιστημίου σχημάτισαν τον σχεδόν αποκλειστικό πυρήνα που με συνεχή αναπαραγωγή συντηρούσε τον θαυμασμό των Ελλήνων στη γερμανική επιστήμη και το γερμανικό πνεύμα. Αυτή ήταν μια δημόσια ομολογία με τις πρακτικές της συνέπειες, αν και σποραδικά ο μύθος αμφισβητούνταν από κριτικά πνεύματα, σε ιδιωτικό όμως επίπεδο.

———————

12. Σ. Β. Κουγέας, "Μία επιστολή του Δ. Βερναρδάκη από τα φοιτητικά του χρόνια", Ημερολόγιον της Μεγάλης Ελλάδος, 1935, σ. 61.

13. Αδημοσίευτη επιστολή του Μ. Κουντουρά από το Μόναχο στον Αριστείδη Αρχοντίδη. Ευχαριστώ τον φίλο κ. Παντελή Αργύρη που μου επέτρεψε τη χρήση της.

TEXT_PAGE_SHORT104
    TEXT_SEARCH_FORM
    TEXT_SEARCH_IN_BOOK
    TEXT_SEARCH_RESULTS
      TEXT_BOOK_LIST
        19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

        τις ηγεμονίες της Μολδαβίας και της Βλαχίας ή από την Αρμενία. Έφερναν στην Πίζα τη νοσταλγία της υπόδουλης πατρίδας τους, τη γοητεία ενός πανάρχαιου πολιτισμού που ασφυκτιούσε, τη γλυκύτητα της γλώσσας τους, τη ροπή προς τις σπουδές, προς τις μυστικές εταιρίες, προς τις πολιτικές ραδιουργίες...".3

        Από το λυρικό ύφος του κειμένου, με δεδομένον μάλιστα τον άκρατο φιλελληνισμό των Ιταλών διανοουμένων, θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι ο Nello υπερβάλλει. Η πληροφορία όμως επαληθεύεται από τη δική μου αρχειακή έρευνα (εκτός από τα αριθμητικά στοιχεία) και διασταυρώνεται με αντίστοιχες πληροφορίες άλλων Ιταλών ιστοριογράφων: "Ανάμεσα στους φοιτητές", γράφει ο Gherardo Nerucci, "αφθονούσαν οι Ελβετοί, οι Ρομάνοι, οι Κορσικανοί. Οι Έλληνες εξάλλου αριθμούσαν μια παροικία· αυτοί, εξιστορώντας τα κατορθώματα της επανάστασής τους κατά των Τούρκων, παρακινούσαν τους Ιταλούς να τους μιμηθούν". Ο ίδιος ιστοριογράφος αναφέρει ένα εκ πρώτης όψεως ασήμαντο επεισόδιο, που είναι όμως χαρακτηριστικό της ιδεολογίας όχι μόνο των φοιτητών, αλλά και των καθηγητών στη διάρκεια της δεκαετίας του 1840: Τον Ιανουάριο του 1844, με την ευκαιρία της ευεργετικής της τραγουδίστριας Teresa Brambilla σε θέατρο της Πίζας, ο φοιτητής Ανδρέας Ρηγόπουλος δημοσίευσε ένα ποίημα (Λιβόρνο, Τυπογρ. Pozzolini), που μοιράστηκε στους θεατές μεταφρασμένο σε πεζό από τον καθηγητή S. Centofanti, στο οποίο ο ποιητής καλεί την Teresa Brambilla να πάει στην Ελλάδα, να δει πώς πεθαίνουν οι γενναίοι, πώς ξαναβρίσκουν με αίμα την αρχαία δόξα, πώς νικούν, πώς εξυψώνονται, πώς κατακτούν το στεφάνι της δόξας, πώς ανοίγουν ελεύθερα τα φτερά τους, φτάνει μόνο να ενωθούν.4

        Είναι φανερό ότι κολυμπάμε στο πέλαγος του ρομαντικού πατριωτισμού που κυριαρχούσε στους ποιητές, στους φοιτητές, στους καθηγητές, στις πριμαντόνες, την εποχή της ακμής του ιταλικού Risorgimento. Για να προσγειωθούμε, αλλά πάντα στο ίδιο έδαφος, ας ακούσουμε τον Ersilio Michel, έναν από τους πιο ακούραστους ερευνητές των ιταλικών αρχείων: "Οι φοιτητές", γράφει αναφερόμενος στη θεσμική συγκρότηση του πανεπιστημίου μετά την Παλινόρθωση, "εξακολούθησαν να γίνονται δεκτοί

        ———————

        3. Rosselli Nello, «Frammento della incopiuta "Vita di Giuseppe Montanelli"», Saggi sul Risorgimento ed altri scritti, έκδ. G. Einaudi, 1946, σ. 107-108.

        4. Gherardo Nerucci, Ricordi storici del Bataglione Universitario, Prato, G. Salvi, 1891, σ. VI-VII. Βλ. επίσης Ersilio Michel, Maestri e scolari dell'Università di Pisa nel Risorgimento Nazionale, Φλωρεντία 1949, σ. 172: "Πρέπει λογικά να υποθέσουμε ότι οι στίχοι αυτοί δεν πέρασαν κανονικά από τον έλεγχο της λογοκρισίας και ότι μοιράστηκαν σε περιορισμένο κύκλο και με μεγάλη προφύλαξη και περίσκεψη".