Error(s) found: '2'

+ Unable to change databases. Unknown database 'iaennew'.
+ Unable to perform the query SELECT * FROM keywords_description WHERE (language_id = ''). No database selected.
TEXT_VISIBLE_PAGES 92-111 TEXT_OF 662
TEXT_PREVIOUS_20
TEXT_CURRENT_PAGE
TEXT_NEXT_20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/92.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

μαθήματα.31 Μόδα το πάθος με το οποίο διάβαζαν τον παράνομο τύπο, τους κλασικούς της Ελλάδας και της Ρώμης, τις τραγωδίες του Alfieri, τους φιλοσόφους και λογοτέχνες του ιταλικού, του γαλλικού, του αγγλικού διαφωτισμού.

"Κάθε νέος", γράφει στις αναμνήσεις του ο Montanelli, "έφτιαχνε στα γρήγορα ένα χειρόγραφο απάνθισμα πεζού λόγου και στίχων που μιλούσαν για την Ιταλία και την ελευθερία [...] Στα αναγνώσματα που μας δίδασκαν τη θρησκεία της πατρίδας η καρδιά χτυπούσε με ασυνήθιστη στοργή· και η Ιταλία γινόταν για μας μια μητέρα προσφιλής, μια μητέρα αλυσοδεμένη, και την αγαπούσαμε όπως αγαπάει κανείς τη μητέρα και φθονούσαμε αυτούς που υπέφεραν για κείνην και προσβλέπαμε συνεχώς με πόθο στην ημέρα που θα μας δινόταν το προνόμιο να δώσουμε τη μάχη για την εθνική λύτρωση, σαν να ήταν αυτή η πιο όμορφη μέρα της ζωής μας".32

Η ίδια αυτή νεολαία ενέπνεε, πλαισίωνε, ενίσχυε και κινούσε τους εκδοτικούς οίκους της Πίζας που είχαν στρατευθεί στη μάχη του ιταλικού διαφωτισμού εναντίον της λογοκρισίας: την Tipografia Carlo Nistri και την περίφημη Capurriana του νεαρού Διονυσίου Λεονταράκη από τη Ζάκυνθο.33

Το Caffè Dell'Ussero, που ακόμα είναι στολισμένο με προσωπογραφίες και με αυτόγραφα του Montanelli, του Centofanti, του Gueracci κ.ά., η αυλή και ο δρόμος έξω από τη Sapienza, που τώρα λέγεται Via Curtatone e Montanara, οι στοές του Borgo και το Lungarno ήταν οι τόποι όπου γίνονταν θυελλώδεις συζητήσεις ανάμεσα στους φοιτητές για τον Bentham, τον Franklin, τον Holbach, τον Volney, για το τελευταίο άρθρο του Tommaseo στην Antologia, για τα γεγονότα στην Πολωνία, στη Γαλλία, στην Ελλάδα... Στις συζητήσεις αυτές, γράφει ο R. Nello, οι φοιτητές "μάθαιναν από τους συναδέλφους τους Κορσικανούς τι σήμαινε περηφάνεια και αλληλεγγύη μιας ιταλικής περιφέρειας και τους μεταδιδόταν το ενδιαφέρον για τη γαλλική εσωτερική πολιτική". Και συνεχίζει: "Οι Έλληνες τους έδιναν τη ζωντανή αίσθηση ότι το εθνικό ζήτημα δεν πίεζε μόνο την Ιταλία, μα τη μισή Ευρώπη και ότι γι' αυτό και μόνο επιβαλλόταν η ανάγκη μιας αδιάσπαστης ενότητας ανάμεσα σε όσους αγωνίζονταν για εθνική απελευθέρωση, σ' οποιαδήποτε χώρα κι αν ανήκαν, εναντίον του ενωμένου μετώπου της Ιεράς Συμμαχίας [...] Το πανεπιστήμιό τους, με λίγα λόγια, ήταν σαν ένας

———————

31. R. Nello, ό.π., σ. 104-105.

32. Giuseppe Montanelli, Memorie sull'Italia e specialtnente sulla Toscana, Τορίνο 1855, σ. 26.

33. Roberto Pertici, "Uomini e cose dell'Editoria pisana nel primo Ottocento", κεφ. "La Capurriana: la figura di Dionigi Leondarakys (1832-1836)", Una città..., ό.π., σ. 82-90.

TEXT_PAGE_SHORT92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/93.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

καθρέφτης της Ιταλίας και της Ευρώπης: σε κανένα άλλο μέρος δεν ήταν τόσο φυσικό να συζητούν οι μορφωμένοι νέοι για τη μεγάλη πολιτική, να αποφεύγουν τον επαρχιωτισμό, να συλλαμβάνουν την παγκοσμιότητα ορισμένων προβλημάτων που αλλού τοποθετούνταν σε αποκλειστική σχέση με τα γεγονότα και τις ανάγκες της Ιταλίας".34

ΔΙΑΔΗΛΩΣΕΙΣ, ΔΟΞΟΛΟΓΙΕΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑ

Στον σύντομο χρόνο της ανακοίνωσής μου είναι δύσκολο να περιγράψω πώς αυτός ο καθαρά ιταλικός συνδυασμός ρομαντισμού, νεοκλασικισμού και διαφωτιστικού ρασιοναλισμού εκφραζόταν στην καθημερινή ζωή και στην πολιτική δράση του πανεπιστημιακού κόσμου, αλλά και της πόλης ολόκληρης. "Αν θέλαμε να τιμωρήσουμε τους σπουδαστές για τις πολιτικές εκδηλώσεις που πραγματοποίησαν στην Πίζα", γράφει ο provveditore Boninsegni, "θα χρειαζόταν να τους διώξουμε όλους και η δικαιοσύνη θα απαιτούσε να τιμωρηθούν και αρκετές χιλιάδες Πιζάνοι που δεν έδειξαν μικρότερο ζήλο από τους σπουδαστές, αντίθετα, σε μερικές περιπτώσεις τους ξεπέρασαν".35

Πράγματι, οι φοιτητές δεν άφηναν ευκαιρία να εκδηλώσουν τα φιλελεύθερα αισθήματά τους: με χειροκροτήματα ή με αποδοκιμασίες στο θέατρο, με αφίσες στους τοίχους του Caffè Dell'Ussero, μαζεύοντας υπογραφές για να προστατέψουν τον Centofanti, αποθεώνοντας τον Montanelli, διαδηλώνοντας για τον φόνο ενός φοιτητή στη Σιένα, για την απέλαση ενός συμφοιτητή τους από την Τοσκάνη, με την ευκαιρία της γιορτής για την πρώτη επέτειο από το σεισμό ή της λιτανείας για την incoronazione della Madona... Τα μεγάλα εξάλλου ιστορικά συμβάντα συγκλόνιζαν και συνέπαιρναν την πόλη ολόκληρη: η ανακήρυξη του πάπα Πίου Θ΄, η άρση της λογοκρισίας στην Τοσκάνη, η επανάσταση των πέντε ημερών στο Μιλάνο, η συγκρότηση της πολιτοφυλακής, η παραχώρηση συντάγματος στο Βασίλειο της Νεαπόλεως,

———————

34. R. Nello, ό.π., σ. 107-108. Η ιδέα της συναδέλφωσης των καταπιεζόμενων λαών ήταν μια από τις βασικές αρχές της "Giovane Italia". Ο G. Mazzini, θεωρητικός του κινήματος και αρχηγός της οργάνωσης, είχε κυκλοφορήσει την άνοιξη του 1840 μια προκήρυξη, με την οποία καλούσε "όσους έτρεφαν στην καρδιά αγάπη για την πατρίδα", Ιταλούς και ξένους, να στρατευθούν μαζί στον κοινό αγώνα. Το κάλεσμα βρήκε μεγάλη ανταπόκριση στους φοιτητές της Πίζας. Πβλ. Ε. Michel, Maestri e scolari dell'Università di Pisa nel Risorgimento Nazionale, σ. 141· G. Giusti, Cronaca dei fatti di Toscana, Le Monnier, Φλωρεντία 1848, σ. 49· και G. Montanelli, ό.π., κεφ. "Fratelanze segrete", σ. 38-42. Επίσης A.S.P., Governatore, Affari Generali, No 162, a. 1840, f. 286 (επιστολή του Presidente di Β. G. προς τον Governatore di Pisa της 1 Αυγ. 1840, όπου αναφέρεται ότι Έλληνες ήταν μέλη της "Giovane Italia").

35. F. Orlando, "Le proposte di Monsignore e del Commissario di Polizia (documenti segreti inediti)", Il Marzocco, έτος XV, αρ. 45, Φλωρεντία, 6 Νοεμ. 1910.

TEXT_PAGE_SHORT93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/94.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

στο Lombardo-Veneto και τέλος στην Τοσκάνη ήταν ευκαιρίες για παλλαϊκές γιορτές που ένωναν τους κατοίκους της Πίζας, της Λούκας και του Λιβόρνου: δοξολογίες στο Duomo και ομιλίες φοιτητών και καθηγητών, τα σπίτια όλα φωταγωγημένα κι ο κόσμος στους δρόμους ως το πρωί. Αποκορύφωμα η θριαμβευτική αναχώρηση της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας που, με στρατιώτες φοιτητές και αξιωματικούς καθηγητές, ξεκίνησε το πρωί της 21 Μαρτίου 1848 για τον πρώτο μεγάλο πόλεμο της ανεξαρτησίας: χειροκροτήματα, ζητωκραυγές, τα κορίτσια να φιλούν τους φοιτητές και να τους ραίνουν με άνθη κι αυτοί να τραγουδούν τον ύμνο της Λομβαρδίας: "Addio mia bella addio/ l'armata se ne va...". Η μάχη δόθηκε στο Curtatone, στην περιοχή της Mantova, στις 29 Μαΐου. Ο απολογισμός ήταν νεκροί 16, τραυματίες 24, αιχμάλωτοι 19.36

ΚΑΙ ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ;

Σ' αυτό το ηφαίστειο που ήταν το Πανεπιστήμιο της Πίζας, αλλά και η πόλη ολόκληρη, έζησαν, για λίγο ή για πολύ, κατά τα στοιχεία της δικής μου έρευνας, από το 1806-1861, 840 περίπου Έλληνες.37 Στρατευμένοι στον αγώνα των Ιταλών για ενότητα και ανεξαρτησία, χωρίς όμως να ξεχνούν την Ελλάδα και τους μεταξύ τους δεσμούς. Φεύγοντας μαζί με Γάλλους

———————

36. Gherardo Nerucci, ό.π. και Appendice ai Ricordi Storici del Battaglione Universitario Toscane, edita a Prato (Toscana) nel 1891, Πίζα 1898· Β. Michel, ό.π., a. 291 κ.ε.· Paolo Tronci, Annali Pisani, seconda edizione accresciuta dalle Memorie storiche di Pisa dal 1839 al 1862 scritte da Giovanni Sforza, Πίζα 1868· Memorie del Battaglione Universitario Pisano per cura e a spese del Comune di Pisa nel 50o anniversario della battaglia, Πίζα, Tip. P. Mariotti, 1898. Για τους φοιτητές της B.U. έγραψε ο Leopardi το θαυμάσιο ποίημα "Ι morti".

37. Ο αριθμός αφορά σε ολόκληρη την περίοδο, στην οποία κινήθηκε η έρευνα, δηλαδή σε χρονικό διάστημα μεγαλύτερο από αυτό που με απασχόλησε στην ανακοίνωση αυτή, και περιλαμβάνει 603 πτυχιούχους του Πανεπιστημίου της Πίζας και 237 που δεν πήραν εκεί πτυχίο. Ο αριθμός προέκυψε από έρευνα στους εξής κώδικες: A.S.P., Università, D Ι 1-18, D Ι 20, D Ι 68, D Ι 75, D Ι 81, D Ι 82-84, D Ι 167-191, D Ι 203, D II 9, D II 10, D II 11, C Ι 6, D Ι 76, D Ι 204, D Ι 197, D Ι 195, D Ι 114, D Ι 69-74, Β II 12 και Prefettura di Pisa, Appendice I. Ορισμένους Έλληνες (πτυχιούχους μόνο) του Πανεπιστημίου της Πίζας έχει καταγράψει ο N.B. Τωμαδάκης στα εξής δημοσιεύματα του: "Ηπειρώται διδάκτορες του Πανεπιστημίου της Πίσης (1821-1841)", Αφιέρωμα εις την Ήπειρον εις μνήμην Χρίστου Σούλη (1892-1951), Αθήνα 1954· "Έλληνες ιατροί σπουδάσαντες εις Πίσαν (1805-1824)", Μνημοσύνη, τ. 5,1974-75· "Οι μεταξύ των ετών 1789-1809 και 1818-1841 Κεφαλλήνες διδάκτορες ιατρικής και νομικής του εν Πίση (Pisa) της Ιταλίας Πανεπιστημίου", Κεφαλληνιακά Χρονικά, τ. 2, 1977. Για να επιλέξει τα ονόματα που κατέγραψε, ο Ν. Τωμαδάκης ερεύνησε, όπως μου προέκυψε από τη σχετική παραβολή, στα κατάστιχα των πτυχιούχων D II 8, D II 9 και σ' ένα μέρος του D II 10.

TEXT_PAGE_SHORT94
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/95.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

φιλέλληνες το 1821 για να μετάσχουν στην ελληνική επανάσταση.38 Οργανωμένοι σε δικό τους σωματείο που αναδείκνυε τη διοίκησή του με δημοκρατικές διαδικασίες.39 Γιορτάζοντας την επέτειο της 25ης Μαρτίου με ζητωκραυγές "Ζήτω η Ελλάς", "Θάνατος στους τυράννους" και με παράνομες προκηρύξεις προς τους φιλέλληνες.40 Κολλώντας αφίσες στους τοίχους των κτιρίων της Πίζας - "Freno al Despotisme", "Viva la Scolaresca e la sua Indipendenza".41 Με τη γαλανόλευκη να κυματίζει στις διαδηλώσεις πλαισιωμένη με τα χρώματα του ιταλικού αγώνα.42 Με σύρε κι έλα στη Μπολόνια και στο Λιβόρνο για να δημιουργήσουν διασυνδέσεις με άλλους επαναστατικούς πυρήνες.43 Οργανωμένοι στη Giovane Italia.44 Μερικοί απ' αυτούς φίλοι στενοί ή γνώριμοι του Montanelli, του Nerucci, του ήδη διάσημου Tommaseo.45 Με την τόλμη τους να μεταφέρουν εν πομπή, παραβαίνοντας τη ρητή απαγόρευση των αρχών, το πτώμα του Αναστασίου Σάλτα στο Λιβόρνο για να ταφεί "εις το κοινόν κοιμητήριον του γένους ημών" και αρνούμενοι ύστερα να δηλώσουν μετάνοια στην ανάκριση "διά να μην αμαυρώσουν το όνομά των".46 Με τα δημοσιεύματά τους στις τοπικές εφημερίδες και με τα ονόματά τους να φιγουράρουν ανάμεσα στους αριστούχους.47 Ο Λεονταράκης τρία χρόνια σε πόλεμο με τους λογοκριτές της Τοσκάνης

———————

38. Ε. Michel, "Maestri e scolari dell'Università di Pisa negli avvenimenti del 1848", ό.π., σ. 20· Απ. Ε. Βακαλόπουλος, Οι Έλληνες σπουδαστές στα 1821, έκδ. Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 1978, σ. 36-38· Ν. Τωμαδάκης, "Ναοί και θεσμοί της ελληνικής κοινότητος του Λιβόρνου", Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών, τ. ΣΤ΄, 1940, σ. 81.

39. Αρχείο των αδελφών Τυπάλδων-Ιακωβάτων στο Ληξούρι, "Πρακτικά της Ελληνικής Φιλολογικής Εταιρείας των εν Πείσαις διατριβόντων Ελλήνων Σπουδαστών". Επίσης G. Nerucci, ό.π., σ. VII, όπου γίνεται λόγος για μια "Società letteraia, ma in sostanza politica" που πραγματοποιούσε συναντήσεις στο σπίτι του. Είναι η ίδια;

40. A.S.P., Governatore, Affari Generali, No 162, a. 1840, f. 286, A.S.F. Buon Governo Segreto, a. 1840, Filza (=δέσμη εγγράφων, στο εξής F.) 20, No 141.

41. A.S.P., Auditore di Governo - Serie lettere, b. 28, f. intitolato "Affari politici".

42. Paolo Tronci e G. Sforza, ό.π., σ. 397-398.

43. A.S.P., Auditore di Governo - Serie lettere, b. 28, f. intitolato "Affari politici" (αναφορές του αρχηγού της τοπικής αστυνομίας της Πίζας της 14 Ιαν. και της 8 Φεβρ. 1831).

44. Βλ. σημ. 34.

45. R. Nello, ό.π., σ. 124 και 128· G. Nerucci, Ricordi storici..., ό.π., σ. 108 (γράμμα στη μητέρα του από το μέτωπο της 31 Μάρτ. 1848), σ. 115 (γράμμα προς τον Nerucci στο μέτωπο της 4 Απρ. 1848 με υπογραφή T. Pilarinò)· R. Pertici, ό.π., σ. 87.

46. A.S.P., Governatore, Affari Generali, b. 161, a. 1840, f. 174.

47. Ονόματα Ελλήνων αριστούχων στην εφ. L'Italia, έτος Α', αρ. 3, 3 Ιουλ. 1847· αρ. 4, 10 Ιουλ. 1847 και αρ. 26, 4 Δεκ. 1847. Επιστολή Έλληνα φοιτητή στον αρ. 39, 22 Ιαν. 1848.

TEXT_PAGE_SHORT95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/96.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

κι ύστερα να στέλνει στη Βενετία "αποστόλους και κήρυκας του συγχρόνου φιλελευθερισμού".48 Ανυπότακτοι, που αναστατώνουν τους πανεπιστημιακούς χώρους, σε βαθμό ώστε να υποχρεώνεται ο Monsignor να τους επιπλήττει πατρικά για τη ζωηρότητά τους και επειδή δεν φορούσαν την καθιερωμένη στολή.49 Με γραπτές διαμαρτυρίες στη γραμματεία του πανεπιστημίου.50 Να απαιτούν με επιμονή να τους δοθούν όπλα για να συμπορευθούν με τους Ιταλούς συμφοιτητές τους στον πόλεμο της Λομβαρδίας, "όταν αποφασίστηκε", καθώς λένε, "να κινηθεί η Πανεπιστημιακή Φρουρά για έναν σκοπό που είναι κοινός σε όλους τους πολιτισμένους λαούς".51 Να κατορθώνουν τέλος μερικοί απ' αυτούς να βρουν τα όπλα που τους χρειάζονταν για να ρίχτουν στη μάχη του Curtatone φωνάζοντας "Viva Italia". Ο Φραγκίσκος Γραμματικός από τους Παξούς να μην εγκαταλείπει τα όπλα στην υποχώρηση, αλλά να αντιμετωπίζει, μαζί με λίγους γενναίους, τους Αυστριακούς μέσα στην ίδια την πόλη του Λιβόρνου...52

Δεν θα σας κουράσω άλλο. Στα χέρια σας έχετε δύο καταλόγους, όπου φαίνεται ο αριθμός των φοιτητών που έστειλε κάθε ελληνική πόλη και περιφέρεια στο Πανεπιστήμιο της Πίζας στο διάστημα 1806-1861. Με την ανακοίνωσή μου προσπάθησα να εξηγήσω, όσο μου επέτρεπε ο χρόνος, σε ποιο περιβάλλον έζησαν οι φοιτητές αυτοί, πράγμα που ασφαλώς ορίζει τι αποκόμισαν και τι εκόμισαν επιστρέφοντας στις πατρίδες τους.

———————

48. Βλ. σημείωση 33.

49. A.S.P., Università, Β. II 12, a. 1838, σ. 66.

50. Michel Lupo Gentile, ό.π., Έγγραφο Ι (διαμαρτυρία για την αλλαγή στον τύπο του πτυχίου της 13 Ιουλ. 1842).

51. Εφ. L'Italia, έτος Α', αρ. 77, 20 Απρ. 1848 και αρ. 82, 2 Μαΐου 1848· εφ. La patria, αρ. 219, 15 Απρ. 1848· G. Nerucci, ό.π., σ. 13.

52. A.S.P., Carte riguardanti il Battaglione Universitario Toscane, Appendice II, f. VII και f. intitolato "Armi"· G. Nerucci, ό.π., σ. 21, 27 (όπου τα ονόματα των Ελλήνων στον κατάλογο των μαχητών της 29ης Μαΐου), σ. 116 (επιστολή Τ. Πυλαρινοϋ προς G. Nerucci), σ. 480 και 484, όπου παρουσιάζεται ο "Μιχαήλ Μαλσινιώτης, Έλληνας" να ορμάει στη μάχη με εφ' όπλου λόγχη και με την κραυγή "Viva Italia!". Για τον Φραγκίσκο Γραμματικό ειδικότερα, σ. 30-32 (γράμμα του δημάρχου Παξών προς G. Nerucci του Ιουλίου 1890). Στους καταλόγους αυτών που απάντησαν στο πρωινό προσκλητήριο της 29ης Μαΐου υπάρχει επίσης το όνομα Αντώνιος Μαρκάκης, που ο Nerucci δεν τον αναφέρει ως Έλληνα επειδή είναι από το Λιβόρνο. Για τον Γραμματικό πβλ. επίσης A.S.Ρ., Università, D Ι Νο 4· Ε. Michel, ό.π., σ. 404· G. Nerucci, Appendice ai Ricordi Storici del B. U., σ. 10-21 και 63· και Ειρ. Ασώπιος, "Το ταξίδιον των Επτά", Παλαιά και Νέα, Βιβλ. Μαρασλή 1903, σ. 16.

TEXT_PAGE_SHORT96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/97.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΑΤΡΙΔΕΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΤΗΣ ΠΙΖΑΣ

1806-1861*

Κατάλογος Ι

 
Κεφαλονιά

203

Ψαρά

2

Ζάκυνθος

93

Ζαγορά

2

Κέρκυρα

88

Κορυτσά

2

Κωνσταντινούπολη

51

Νάξος

2

Ιθάκη

28

Ιάσιο

2

Λευκάδα

26

Πρέβεζα

2

Ιωάννινα

19

Σαντορίνη

2

Τσιρίγο

18

Καρπενήσι

2

Σμύρνη

17

Ανδρίτσαινα

2

Μυτιλήνη

17

Τεργέστη

2

Πάτρα

15

Αλεξάνδρεια

1

Κρήτη

14

Τρίκαλα

1

Χίος

12

Αίγινα

1

Λιβόρνο

12

Κάιρο

1

Σύρα

11

Τρίπολη

1

Αθήνα

11

Λεωνίδι

1

Αδριανούπολη

9

Καισαρεία

1

Ύδρα

8

Κάσος

1

Κυδωνίες

8

Σίφνος

1

Άνδρος

7

Σάμος

1

Άρτα

7

Λέρος

1

Μεσολόγγι

6

Νίσυρος

1

Θεσσαλονίκη

6

Τύρναβο

1

Σπάρτη

6

Τένεδος

1

Πάργα

5

Καλάβρυτα

1

Τήνος

5

Πάρος

1

Λάρισα

5

Γένοβα

1

Γαλαξίδι

5

Αρβανιτοχώρι

1

Πίζα

4

Σέρρες

1

Παξοί

4

Αγχίαλος

1

Σύμη

4

Πετρούπολη

1

Βουκουρέστι

4

Μύκονος

1

Βοστίτσα

3

Σκόπελος

1

Λεβαδιά

3

Άγκυρα

1

Άργος

3

Χωρίς αναγραφή πατρίδας

18

Προύσα

3

 

———————

* Οι πατρίδες των φοιτητών καταγράφονται εδώ όπως ακριβώς είναι γραμμένες στους κώδικες του Κρατικού Αρχείου της Πίζας: άλλες είναι περιφέρειες και άλλες πόλεις, κάποτε των ίδιων περιφερειών.

7

TEXT_PAGE_SHORT97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/98.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Κατάλογος ΙΙ*

Πελοπόννησος 15   Αίγυπτος  1
Ήπειρος 11   Κύπρος  1
Θεσσαλία 5   Ακαρνανία  1
Μακεδονία 3   Βιθυνία  1

———————

* Δεν αναγράφεται η πόλη.

TEXT_PAGE_SHORT98
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/99.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΓΕΡΜΑΝΙΚΕΣ ΚΑΤΑΒΟΛΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ

ΣΤΕΡΙΟΣ ΦΑΣΟΥΛΑΚΗΣ

Η ίδρυση του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1837 μπορεί από μια άποψη να θεωρηθεί ως ένας πρόωρος τοκετός. Ένα μικρό κράτος, νεοσύστατο, γεμάτο ερείπια από τον πόλεμο, με τους αγωνιστές της ελευθερίας του να μην έχουν ακόμη βγάλει το δάκτυλο από τη σκανδάλη και με μια οικονομία ελάχιστα παραγωγική, αποφασίζει τη σύσταση πανεπιστημίου ήδη από το 1833 και την πραγματοποιεί τέσσερα χρόνια αργότερα.

Μια μερίδα της πνευματικής ηγεσίας της εποχής φαίνεται ότι είχε συναίσθηση αυτής της σπουδής. Στα αυστηρά λόγια του Κωνσταντίνου Λεβίδη π.χ. ότι η ίδρυση του Πανεπιστημίου "είνε μία των γελοίων εκείνων και αγυρτικών επιδείξεων (charlatanisme), με τας οποίας προσπαθούν οι ξενοκράται μας να φενακίσωσι τους μωροπίστους ως προς τα πράγματα της Ανατολής Ευρωπαίους και να εμπαίζωσι και την διψώσαν επιστημονικήν εκπαίδευσιν νεολαίαν μας",1 όσο κι αν διαπιστώνουμε αντιπολιτευτική σκοπιμότητα, μπορούμε να διακρίνουμε αυτή τη συναίσθηση. Ο ίδιος ο πρώτος πρύτανης Κωνσταντίνος Σχινάς προσφωνώντας τον Όθωνα στα εγκαίνια του Πανεπιστημίου φαίνεται ότι είχε παρόμοια συναίσθηση όταν παραδεχόταν ότι τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια είχαν στην πλάτη τους κάπου επτά αιώνων παράδοση -γι' αυτό και ονομάζει το ελληνικό πανεπιστήμιο οψίγονον- αλλά δικαιολογούσε την ίδρυση με το επιχείρημα ότι "το ελληνικόν πανδιδακτήριον [...], κείμενον μεταξύ της Εσπέρας και της Έω, είναι προωρισμένον να

———————

1. Εφημ. Ελπίς, 6.5.1837. Παίρνω το απόσπασμα από το: Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της πεντηκονταετίας του ελληνικού Πανεπιστημίου κατ' εντολήν της Ακαδημαϊκής Συγκλήτου και δαπάνη του Εθνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1889, σ. 4.

TEXT_PAGE_SHORT99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/100.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

λαμβάνη αφ' ενός μέρους [δηλ. από τη Δύση] τα σπέρματα της σοφίας και αφού τα αναπτύξη εν εαυτώ ιδίαν τινά και γόνιμον ανάπτυξιν, να τα μεταδίδη εις την γείτονα Έω [δηλ. στην Ανατολή] νεαρά και καρποφόρα".2 Το πρώτο, το πρακτικό, πρόβλημα όμως δεν ήταν ο "διαμετακομιστικός" ρόλος που θα διαδραμάτιζε το Πανεπιστήμιο στο μεταίχμιο Δύσεως-Ανατολής, αλλά αν υπήρχαν οι αντικειμενικές προϋποθέσεις για την ίδρυση και ευδοκίμησή του, αν, με τα λόγια του Σχινά, το ελληνικό πανεπιστήμιο μπορούσε τότε "να αναπτύξη εν εαυτώ ιδίαν τινά και γόνιμον ανάπτυξιν".

Οι πνευματικές προϋποθέσεις στηρίχθηκαν, από πλευράς διδασκομένων, σ' ένα περιορισμένο αριθμό μαθητών των ελάχιστων ελληνικών Γυμνασίων και, από πλευράς διδασκόντων, αφενός σε Έλληνες που είχαν φοιτήσει σε ευρωπαϊκά πανεπιστήμια και αφετέρου σε ξένους που είχαν μετοικήσει στο αρτισύστατο κράτος. Βέβαια εδώ πρέπει να πούμε ότι αρκετά πριν από την ίδρυση του Πανεπιστημίου είχαν λειτουργήσει στον ελληνικό χώρο (ιδίως στο ανατολικό Αιγαίο) μερικές εκπαιδευτικές μονάδες ανωτέρου επιπέδου, αλλά με αρκετές δυσκολίες και για λίγα χρόνια -αφού τα πολιτικά γεγονότα δεν τους επέτρεψαν να εμπεδώσουν το έργο τους- καθώς και η Ιόνιος Ακαδημία,3 που κι αυτή πάντως, με την απώλεια του εμπνευστή και προστάτη της λόρδου Guilford το 1827, είχε πια χάσει την αρχική της αίγλη. Οπωσδήποτε και οι δύο αυτοί παράγοντες αποτελούσαν ένα μέσο πιέσεως για την ίδρυση πανεπιστημίου του ελληνικού κράτους, που βρήκε πρόσφορο έδαφος στον ρομαντισμό του Όθωνα και τις ονειροπολήσεις των Βαυαρών.

Οι οικονομικές προϋποθέσεις όμως; Αυτές στηρίχθηκαν, όπως φαίνεται από την εξέλιξη, "στη φιλοπατρία των Ελλήνων". Φτάνει να αναφέρει κανείς ότι το Πανεπιστήμιο στεγάσθηκε αρχικά σε μια ιδιωτική οικία και ότι από τους πρώτους μήνες της λειτουργίας του, το 1838, απειλήθηκε με διάλυση για λόγους οικονομικούς. Ένας μακρός κατάλογος ελλείψεων δημοσιεύθηκε επίσης την ίδια χρονιά.4

———————

2. Λόγοι εκφωνηθέντες υπό του Πρυτάνεως και των τεσσάρων Σχολαρχών κατά την ημέραν της εγκαθιδρύσεως του Πανεπιστημίου Όθωνος μετά των προγραμμάτων των παραδοθησομένων μαθημάτων, Αθήνα 1837, σ. 4.

3. Η βιβλιογραφία για τις προεπαναστατικές ανώτερες Σχολές του Ελληνισμού και την Ιόνιο Ακαδημία είναι μεγάλη αλλά αρκετά γνωστή, ώστε δεν χρειάζεται να την μεταφέρω εδώ. Ίσως όμως πρέπει να εξαιρέσω από την παράλειψη κάποιες μελέτες για τις δυσκολίες που αντιμετώπισαν οι Σχολές αυτές, όπως τις: Άλκης Αγγέλου, "Προς την ακμή του νεοελληνικού διαφωτισμού (Οι διενέξεις του Λεσβίου στη σχολή Κυδωνιών)", Μικρασιατικά Χρονικά, τ. Ζ', 1956, σ. 1-81· Νίκος Α. Βέης, "Συμβολή εις τα σχολικά πράγματα της Σμύρνης", Μικρασιατικά Χρονικά, τ. Α', 1938, σ. 193-237· Φίλιππος Ηλιού, Κοινωνικοί αγώνες και Διαφωτισμός: Η περίπτωση της Σμύρνης (1819), Αθήνα 1981.

4. Βλ. εφημ. Αθηνά, αρ. 577, 19.11.1838.

TEXT_PAGE_SHORT100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/101.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Οι οικονομικές λοιπόν προϋποθέσεις ήσαν ανύπαρκτες, αλλά ακόμη και οι οργανωτικές, εφόσον δεν υπήρχαν η πείρα, αλλά και οι γενεσιουργές εκείνες αιτίες που συνέπηξαν τις universitates στην όψιμη μεσαιωνική Δύση, ούτε ακόμη τα πνευματικά κινήματα στα οποία τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια συμμετείχαν αποφασιστικά, όπως και υπέστησαν τις επιδράσεις τους. Και σ' αυτό το σημείο ο Σχινάς φαίνεται ότι είχε συναίσθηση της καταστάσεως, αλλά με την τάση του να τα δικαιολογεί όλα, ισχυρίσθηκε ότι τελικά το ελληνικό πανεπιστήμιο καλλίτερα που ξεκίνησε αργά, γιατί έτσι απέφευγε τα μειονεκτήματα των ευρωπαϊκών πανεπιστημίων.5

Οψίγονον, λοιπόν, το ελληνικό πανεπιστήμιο σε σχέση με τα ευρωπαϊκά αλλά και πρόωρο συγχρόνως σε σχέση με τη γενικότερη κατάσταση της χώρας, ιδίως την οικονομικοτεχνική. Έτσι δόθηκε η εύκολη λύση: Πρότυπο για την ανώτατη εκπαίδευσή μας τα γερμανικά πανεπιστήμια, αφού οι εμπνευστές και εκτελεστές του θεσμού ήσαν κύρια Γερμανοί. Ο παλιός χρονικογράφος και καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Ιωάννης Πανταζίδης το διατυπώνει απερίφραστα: "το ημέτερον Πανεπιστήμιον ωργανίσθη κατά το παράδειγμα των Γερμανικών" (1889).6 Λίγο πριν, το 1884, ο Δημήτριος Βερναρδάκης, κρίνοντας ανελέητα το ίδρυμα του οποίου διατέλεσε καθηγητής, διακήρυξε δημόσια: "Του γερμανικού τούτου πιθηκισμού αι συνέπειαι είνε πολλαί και ολέθριαι".7 Αυτοτέλεια και αυτοδιοίκηση δεν υπήρχαν. Οι καθηγητές διορίζονταν από την κυβέρνηση και μάλιστα ο καθένας με ιδιαίτερο μισθό, ανάλογα με την εύνοια που είχε. Ένα μεγάλο ποσοστό των καθηγητών ήσαν ξένοι και μάλιστα Βαυαροί. Το σύστημα διδασκαλίας ήταν το γερμανικό, η γερμανική πειθαρχία είχε μεταφυτευθεί στο ελληνικό πανεπιστήμιο, και οι όλοι θεσμοί αντέγραφαν ακριβώς το γερμανικό πανεπιστήμιο.8

Η γερμανική δομή και μορφή του ελληνικού πανεπιστημίου ίσως φαίνεται φυσικό επακόλουθο του γερμανικού σπέρματος από το οποίο προήλθε. Θα πρότεινα μάλιστα να εξετασθεί μήπως η άκρα γερμανική μορφή του ελληνικού πανεπιστημίου υπερτονιζόταν επίτηδες από μια ανταγωνιστική τάση

———————

5. Λόγοι εκφωνηθέντες υπό τον Πρυτάνεως..., ό.π., σ. 3.

6. Βλ. Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της πεντηκονταετίας του ελληνικού Πανεπιστημίου..., ό.π., σ. 7.

7. [Δημήτριος Βερναρδάκης], Ψευδαττικισμού έλεγχος..., Τεργέστη 1884, σ. 413.

8. Βλ. Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της πεντηκονταετίας του ελληνικού Πανεπιστημίου..., ό.π., σ. 7, 39, 41, 87· πβλ. Ηλ. Β. Βουτιερίδης, "Το Εθνικόν Πανεπιστήμιον 1837-1912", Παναθήναια, τ. ΚΓ', 1911-1912, σ. 291. Αυστηρή κριτική για την αρχική οργάνωση και την επιλογή του διδακτικού προσωπικού είχε ασκήσει και η εφημ. Αθηνά, αρ. 433, 5.5.1837, σ. 1759. Βλ. επίσης Ζαχ. Ν. Τσιρπανλής, "Οι Έλληνες φοιτητές στα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια και η παρουσία τους στην πανεπιστημιακή ζωή της νεώτερης Ελλάδας (1800-1850)", Παρνασσός, τ. ΚΑ', 1979, σ. 333-346.

TEXT_PAGE_SHORT101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/102.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

προς την αγγλογενή Ιόνιο Ακαδημία, αλλ' αυτό είναι μία πρόταση μόνο που δεν ερευνάται σ' αυτή την ανακοίνωση. Εκείνο πάντως που έχει σημασία είναι ότι τα θεμέλια, έτσι και μπήκαν, παρέμειναν τα ίδια. Κι ενώ οι ξένοι καθηγητές απομακρύνθηκαν το 1844,9 οι δομές διατηρήθηκαν. Σιγά σιγά δημιούργησαν μια παράδοση που δεν άλλαξε σχεδόν ως τον Β' παγκόσμιο πόλεμο. Η αίγλη του γερμανικού πανεπιστημίου και πνεύματος έμεινε αναλλοίωτη,10 παρά τις πολιτικές μεταβολές και τις αλλαγές, τροποποιήσεις και προσαρμογές θεσμών και νόμων που επήλθαν στην πορεία του ελληνικού πανεπιστημίου. Η νοοτροπία ότι ο επιστήμονας που θα ήταν άξιος να κάνει ακαδημαϊκή σταδιοδρομία στο ελληνικό πανεπιστήμιο ήταν αυτός που είχε φοιτήσει σε γερμανικό11 κράτησε στη χώρα μας πάνω από ένα αιώνα. Κι αν οι δομές σε κάποια σημεία είχαν αλλάξει από την εξέλιξη, η αντίληψη αυτή παρέμεινε ως τελευταία. Οι υποψήφιοι καθηγητές με καμάρι τόνιζαν στα υπομνήματα τη φοίτησή τους κοντά σε καθηγητές των γερμανικών και γερμανόφωνων πανεπιστημίων και η γερμανική βιβλιογραφία κατείχε πάντοτε την πρώτη θέση στα ελληνικά συγγράμματα και τις μονογραφίες. Πιστεύω ότι μια στατιστική των γερμανοσπουδασμένων (αποκλειστικά και μη) καθηγητών του πρώτου αιώνα ζωής του ελληνικού πανεπιστημίου θα το επιβεβαιώσει και αριθμητικά.

Κι εδώ έρχεται το ερώτημα της συσχετίσεως αυτής της μονοδρομικής νοοτροπίας με την πολιτική, ιδεολογική και πολιτιστική πορεία της χώρας. Η βαυαροκρατία κατέρρευσε το 1843 και ο πρωτεργάτης του φερώνυμου Πανεπιστημίου Όθων το 1862, η γερμανική επιλογή όμως παρέμεινε. Μέσα στα 110 χρόνια που μεσολαβούν μεταξύ της ιδρύσεως του Πανεπιστημίου και του τέλους του Β' παγκόσμιου πολέμου η χώρα συγκλονίσθηκε συχνά από σοβαρά πολιτικά και πνευματικά ζητήματα: Ρομαντισμός, Μεγάλη Ιδέα, αλυτρωτισμός, γλωσσικό ζήτημα, βαλκανικοί πόλεμοι, μικρασιατική καταστροφή, φασιστικές και εθνικοσοσιαλιστικές ιδεολογίες, δύο παγκόσμιοι πόλεμοι και πολλά άλλα. Παράλληλα, το Πανεπιστήμιο Αθηνών, μοναδικό για πολλά χρόνια στον βαλκανικό χώρο, μοναδικό στην Ελλάδα ως το 1926, συγκέντρωνε την πνευματική ηγεσία του τόπου. Φθάνομε λοιπόν σε μια άλλη πρόταση: Ποιος ο ρόλος, θετικός ή αρνητικός, που διαδραμάτισε το Πανεπιστήμιο ως ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα της χώρας με τη νοοτροπία που προανέφερα;

———————

9. Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της πεντηκονταετίας του ελληνικού Πανεπιστημίου..., ό.π., σ. 41.

10. Ο Α. Ζ. Μάμουκας π.χ. έγραφε αργότερα για τον υπότροφο Ιω. Συριώτη που στάλθηκε να σπουδάσει στο εξωτερικό: "Πριν ή αναχωρήση εντεύθεν τω είχα υποδείξει τρεις πόλεις [για σπουδές]· την Γοττίγγην, την Άλλην και το Βερολίνον". Από αδημοσίευτη επιστολή του Μάμουκα, 15.4.1862.

11. [Δ. Βερναρδάκης], Ψευδαττικισμού έλεγχος..., ό.π., σ. 411.

TEXT_PAGE_SHORT102
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/103.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ποια η συμμετοχή του, άμεση ή έμμεση, στα πνευματικά, κοινωνικά και πολιτικά κινήματα; Ποιο το μερίδιο της ευθύνης του; Τι κληροδότησε, ακόμη, στο δεύτερο πανεπιστήμιο της χώρας, το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης; Ερωτήματα που η έρευνα έχει υποχρέωση να απαντήσει τόσο για να φανεί, από την ανάλυση, η πραγματική διάσταση της πορείας του Πανεπιστημίου όσο και να χαραχθούν κάποιες προοπτικές.

Μ' αυτές τις διαπιστώσεις και μ' αυτή την προβληματική περνώ στο δεύτερο μέρος της ανακοινώσεως.

Με γερμανικές ρίζες και με φιλογερμανική νοοτροπία, που μόνο στα μεταπολεμικά χρόνια άρχισε να υποχωρεί, το ελληνικό πανεπιστήμιο σφραγίσθηκε από τη γερμανική επιστήμη, γεγονός που συντελούσε με τη σειρά του στο να διατηρηθεί ο θαυμασμός στο γερμανικό πανεπιστήμιο συνεχής και αδιάπτωτος.

Όμως, ενώ οι Έλληνες επιστήμονες κατευθύνονταν, στην πλειονότητά τους, προς τα γερμανικά πανεπιστήμια για μεταπτυχιακές κυρίως σπουδές και ενώ η προτίμησή τους για ακαδημαϊκή σταδιοδρομία από το ελληνικό πανεπιστήμιο ήταν εμφανής, εντούτοις υπήρξαν και κάποιοι Έλληνες - όχι πάντως πολλοί - που κατά καιρούς στάθηκαν κριτικά απέναντι στο γερμανικό πανεπιστήμιο για να πουν πως η αξία του δεν ήταν και τόσο σπουδαία, όσο τουλάχιστον ήταν η εκτίμησή του στην Ελλάδα. Θα φέρω δύο παραδείγματα, ένα από τον ΙΘ΄ και ένα από τον Κ' αιώνα. Έχουν το μειονέκτημα ότι ανήκουν στον ίδιο χώρο, δηλ. σε τροφίμους της Φιλοσοφικής Σχολής, αλλά και το πλεονέκτημα ότι προέρχονται από ιδιωτικές επιστολές, δηλ. από κείμενα ασυμβίβαστα με τις σκοπιμότητες της δημοσιεύσεως.

Ο Δ. Βερναρδάκης, πτυχιούχος του ελληνικού πανεπιστημίου που μετεκπαιδεύθηκε (1857-1861) στο Μόναχο και το Βερολίνο και διορίσθηκε αμέσως μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, δεν έμενε καθόλου ευχαριστημένος από τις παραδόσεις που άκουε στα γερμανικά πανεπιστήμια. Τις θεωρούσε σχολαστικές και ότι δεν του πρόσθεσαν καμιά γνώση. Σε επιστολή του του Οκτωβρίου 1858 έγραφε στον Θεόδωρο Μανούση, καθηγητή του στο Πανεπιστήμιο Αθηνών: "...σας βεβαιώ ότι ουδεμίαν καν γνώσιν προσαπέκτησα. Τας παραδόσεις μάλιστα του Böckh είναι αδύνατον να υποφέρω διά την αφόρητον pédanterie! Μα τον Θεόν, ή εγώ είμαι τρελλός, ή καθώς κατήντησεν η φιλολογία παρά τοις Γερμανοίς είναι βάσανος της Κολάσεως, σωρός λιττεραρικών και βιβλιογραφικών Notizen, μηχανικός φαμπρικαρισμός βιβλίων, antiquarische Specerei! Και το νόστιμον είναι ν' ακούη τις και τας ειρωνεύσεις, και την σεμνολογίαν, και την σεμνοπροσωπίαν! Κατά τούτον τον λόγον τουλάχιστον αρέσκομαι εις τας παραδόσεις αυτάς, διότι σπουδάζω την ανθρωπίνην ματαιότητα. Πολλά

TEXT_PAGE_SHORT103
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/104.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

είχον να εΐπω αλλά δεν γίνονται αντικείμενον επιστολής".12

Δεύτερο παράδειγμα οι εντυπώσεις και κρίσεις του Μίλτου Κουντουρά, πτυχιούχου επίσης του ελληνικού πανεπιστημίου που μετεκπαιδεύθηκε (1923-1926) και αυτός στο Μόναχο και το Βερολίνο. Σε επιστολή προς στενό φίλο του (22 Νοεμβρίου 1923), αφού κατακρίνει τη χωρίς νεύρο Γερμανία, την οποία χαρακτηρίζει με τις λέξεις ακατανόητη, απογοήτευση και απελπισία, και κάνει συγκρίσεις Ελλήνων και Γερμανών ζυγίζοντας τα υπέρ και τα κατά του καθενός λαού, έρχεται στα πανεπιστημιακά, για τα οποία μας μιλά με συγκεκριμένα παραδείγματα. Εντυπωσιάζεται από τα κτήρια, την άνεση, την καθαριότητα και την οργάνωση του Πανεπιστημίου Μονάχου αλλά για τους καθηγητές είναι γενικά αρνητικός. "Και οι καθηγητές;", ρωτά μόνος του και απαντά: "Όχι εξαιρετικά πράγματα! λίγοι καλοί και πολύ σαβούρα φαίνεται κ' εδώ...". Στη συνέχεια, αφού περιγράφει τον Αύγουστο Heisenberg με τις φράσεις: "Δε λέει σπουδαία πράγματα. Πολλά για μένα είναι ντροπή να τακούω, αλλά τα έχω διδάξει στην Εμπορ. Σχολή (Ιστορ. Νεοελλ. Λογοτ.-νεοελλην.) χίλιες φορές", καταλήγει: "Αλλά τι να σου πω! Γενικά έχω την εντύπωση ότι πρέπει να έρθη κανείς στη Γερμανία για να δη και νακούση διάφορα πράγματα· θα είναι σπουδαίο αυτό για την κατοπινή μόρφωσή του. Αλλά και να μην έρθη, αυτού [δηλ. στην Ελλάδα] μένοντας και διαβάζοντας μπορεί να γίνη μεγάλος... Ακούμε καμία φορά μεγάλα ονόματα και πράγματα κι όταν τα δης από κοντά απογοητεύεσαι".13 Νομίζω πως η τελευταία φράση του Κουντουρά είναι αξιοπρόσεκτη. Η φήμη του γερμανικού πανεπιστημίου διατηρούνταν υψηλή στην Ελλάδα ακόμη το 1923, που έγραφε το γράμμα του ο Κουντουράς, αλλά η πραγματικότητα, όπως την έζησε ο ίδιος, ήταν διαφορετική.

Μ' αυτές τις τελευταίες διαπιστώσεις μπορούμε να ανακεφαλαιώσουμε: Το ελληνικό πανεπιστήμιο είχε γερμανική προέλευση και πήρε γερμανική μορφή, αν και δεν είχε την απαιτούμενη υποδομή. Οι γερμανικές ρίζες του ελληνικού πανεπιστημίου σχημάτισαν τον σχεδόν αποκλειστικό πυρήνα που με συνεχή αναπαραγωγή συντηρούσε τον θαυμασμό των Ελλήνων στη γερμανική επιστήμη και το γερμανικό πνεύμα. Αυτή ήταν μια δημόσια ομολογία με τις πρακτικές της συνέπειες, αν και σποραδικά ο μύθος αμφισβητούνταν από κριτικά πνεύματα, σε ιδιωτικό όμως επίπεδο.

———————

12. Σ. Β. Κουγέας, "Μία επιστολή του Δ. Βερναρδάκη από τα φοιτητικά του χρόνια", Ημερολόγιον της Μεγάλης Ελλάδος, 1935, σ. 61.

13. Αδημοσίευτη επιστολή του Μ. Κουντουρά από το Μόναχο στον Αριστείδη Αρχοντίδη. Ευχαριστώ τον φίλο κ. Παντελή Αργύρη που μου επέτρεψε τη χρήση της.

TEXT_PAGE_SHORT104
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/105.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΟ 1879/1880 ΟΠΩΣ ΤΟ ΕΙΔΕ ΕΝΑΣ ΓΕΡΜΑΝΟΣ ΕΠΙΣΚΕΠΤΗΣ

ΣΠΥΡΟΣ Ν. ΤΡΩΪΑΝΟΣ

Ένα βιβλιαράκι που κυκλοφόρησε στη Λειψία από τον εκδοτικό οίκο Teubner πριν από εκατό και πλέον χρόνια, συγκεκριμένα το 1881, με τον τίτλο Ein Winter in Griechenland, 1879-1880, δηλαδή Ένας χειμώνας στην Ελλάδα, 1879-1880, προκάλεσε πολλές συζητήσεις ως προς την πατρότητά του. Αρκετά σημεία του κειμένου δεν αφήνουν καμιά αμφιβολία, ότι ο συγγραφέας του βιβλίου ανήκε στο γυναικείο φύλο. Έτσι στη σελ. 8 περιέχονται ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες για την τεχνική του πλεξίματος των καλτσών στο χωριό Γαστούρι της Κέρκυρας.1 Στις σελ. 26 και 30 περιγράφονται οι (όχι και τόσο ιδεώδεις) συνθήκες που επικρατούσαν στις γυναικείες καμπίνες του πλοίου από την Κέρκυρα προς τον Ισθμό. Στη σελ. 29 διαβάζουμε για τα υψηλής ποιότητας καλλυντικά που πρόσφεραν στο λιμάνι της Ζακύνθου οι πλανόδιοι πωλητές στις επιβάτιδες, πολλές από τις οποίες έκαναν γενναίες προμήθειες. Ιδιαίτερα τονίζεται από τη συγγραφέα, ότι παρά τις προτροπές δεν ακολούθησε το παράδειγμά τους.2 Στη σελ. 95 επ. καταγράφεται η φιλική διαφωνία της με τις γυναίκες των Μεγάρων ως προς τον καλύτερο τρόπο πλυσίματος της μπουγάδας.3 Το σημείο όμως που δεν επιδέχεται 

———————

1. «Die Strickzeuge sahen reeht reinlich aus; aber komisch ist es, dass sie die rechte Seite des Strumpfes nach innen nehmen, die linke nach aussen, und somit inwendig herum stricken; der Zweck dieser Art des Strickens ist uns nicht recht klar geworden».

2. «Die anwesenden Damen kauften ganze Quantitäten und redeten uns zu ein Gleiches zu thun, da die Schminke aus Zante besonders berühmt sei; die Entrüstung, mit der wir eine solche Aufforderung zurückwiesen, wurde gar nicht verstanden, ich glaube man belachte unsere Einfalt».

3: «Es war ein reizendes Bild, wie die lachenden Gestalten in ihren malerischen Trachten unter dem sonnigen Himmel an Steintrögen standen, und mit einem

TEXT_PAGE_SHORT105
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/106.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

καμιά αμφισβήτηση είναι στη σελ. 78, όπου χρησιμοποιείται η έκφραση : "Εμείς οι αλλοδαπές".4

Παρ' όλα αυτά στο αντίτυπο του βιβλίου που έχω υπόψη μου5 και ανήκει στην Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη της Λειψίας (με αριθμό καταλόγου JD 5057) υπάρχει η χειρόγραφη σημείωση, ότι συγγραφέας είναι ο Karl Eduard Zachariä von Lingenthal.6 H σημείωση αυτή βρίσκει άμεση επιβεβαίωση στη μαρτυρία του βιογράφου του Zachariä, του γαμπρού του William Fischer, που στα βιογραφικά στοιχεία του πεθερού του βεβαιώνει πως το βιβλίο αυτό γράφτηκε από εκείνον.7

Πώς όμως ερμηνεύεται το, χωρίς αμφιβολία παράξενο, φαινόμενο να γράφει ο Zachariä όχι μόνο χρησιμοποιώντας γραμματικούς τύπους γυναικείας ταυτότητας, αλλά και μπαίνοντας σε λεπτομέρειες που -καταρχήν τουλάχιστον- μόνο τις γυναίκες ενδιαφέρουν και μόνο σε αυτές είναι προσιτές. Η εξήγηση, νομίζω, είναι μάλλον απλή και συνάγεται χωρίς πολλή προσπάθεια από τις πληροφορίες που μας δίνει ο ίδιος βιογράφος του. Να πώς είχαν τα πράγματα: Το ταξίδι του πραγματοποίησε ο Zachariä ύστερα από μία σοβαρή σωματική και ψυχική ταλαιπωρία που τον είχε πολύ εξαντλήσει, συνοδευόμενος από δύο κόρες του.8 Είναι λοιπόν περισσότερο από πιθανό, ότι τόσο εξαιτίας της εξάντλησής του από την ασθένεια όσο και λόγω της κάπως προχωρημένης ηλικίας του (κατά τη διάρκεια του ταξιδιού συμπλήρωσε τα 67 του χρόνια), υπαγόρευε τις εντυπώσεις του σε κάποια από τις θυγατέρες του που τον συνόδευαν. Οι σημειώσεις αυτές εμπλουτίστηκαν προφανώς από τη "γραφέα" με τις ατομικές της εμπειρίες και διατυπώθηκαν -φυσικά- στο δικό της προσωπικό ύφος. Έτσι προέκυψε το κάπως αινιγματικό κείμενο που έχουμε μπροστά μας.

———————

tüchtigen Holzknüttel die Wäsche misshandelten. Freundlichst wurde ich eingeladen, Unterricht bei ihnen zu nehmen, sie verstünden das besser, als wir in Germania. Mir war das Wasser zu kalt, und ich empfahl ihnen vielmehr die deutsche Waschmethode».

4. "Wir Ausländerinnen, wenigstens mochten und konnten uns nicht daran kehren, und haben doch niemals auch nur die geringste Belästigung erfahren".

5. Μολονότι το μικρό αυτό βιβλίο σπανίζει εξαιρετικά, ακόμη και στις γερμανικές βιβλιοθήκες, δεν φαίνεται -περιέργως- να γίνεται καμία σκέψη για ανατύπωσή του.

6. Στο οικογενειακό όνομα Zachariä (ή Zachariae) μετά το 1842 ή 1843 προστέθηκε ο τίτλος ευγενείας "von Lingenthal".

7. "Er hat uns in einem prächtigen, anonym erschienenen Büchlein, [...] seinen Aufenthalt in Griechenland beschrieben" (W. Fischer, "Zachariae von Lingenthal [24. Dez. 1812 - 3. Juni 1894]. Lebensbeschreibung", Bursian, τ. 99, σ. 14-48 [εδώ σ. 33]· και ανατύπωση στο: Κ.Ε. Zachariae von Lingenthal, Kleine Schriften zur römischen und byzantinischen Rechtsgeschichte, τ. Α', Λειψία 1973, σ. 3-48 [εδώ σ. 22]).

8. Fischer, ό.π., σ. 33.

TEXT_PAGE_SHORT106
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/107.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Όταν υπαγόρευε τις εντυπώσεις αυτές ο Zachariä δεν ερχόταν για πρώτη φορά στην Ελλάδα. Το πρώτο του ταξίδι είχε πραγματοποιήσει 40 χρόνια πρωτύτερα, στα πρώτα χρόνια της επιστημονικής του σταδιοδρομίας, όταν είχε πια κατασταλάξει στην απόφαση να ασχοληθεί συστηματικά με τη μελέτη του Βυζαντινού Δικαίου, της οποίας έγινε στο τέλος ένας από τους θεμελιωτές. Το πρώτο εκείνο ταξίδι ήταν στην ουσία εκπαιδευτικό και είχε ως σκοπό τη γνωριμία με το χώρο που περιέκλειαν τα σύνορα της βυζαντινής αυτοκρατορίας, ιδίως στη μέση περίοδο, και την αναδίφηση στις βιβλιοθήκες για την ανακάλυψη χειρογράφων, που θα του εξασφάλιζαν την άμεση προσέγγιση των πηγών.

Λόγω ακριβώς των σκοπών που εξυπηρετούσε είχε το ταξίδι εκείνο μεγάλη διάρκεια. Κάλυψε έναν ολόκληρο χρόνο, από το Σεπτέμβριο 1837 μέχρι το Σεπτέμβριο 1838. Τις εντυπώσεις του αποτύπωσε ο Zachariä σε ένα άλλο βιβλίο -επωνύμως αυτή τη φορά- με τον τίτλο Reise in den Orient,9 δηλαδή Ταξίδι στην Ανατολή, τίτλο δικαιολογημένο από το ότι η πορεία του ξεπέρασε κατά πολύ τα ούτως ή άλλως στενά όρια της τότε ελληνικής επικράτειας.

Κατά το πρώτο εκείνο ταξίδι στην Ελλάδα έμεινε ο Zachariä στην Αθήνα ολόκληρο σχεδόν τον Απρίλιο του 1838. Είχε έτσι τη δυνατότητα να γνωρίσει το Πανεπιστήμιο Αθηνών στα πρώτα του βήματα. Ανάμεσα στα άλλα είχε την ευκαιρία να δει και να αντιγράψει το πρόγραμμα μαθημάτων του θερινού εξαμήνου εκείνου του έτους: Πίναξ των εν τω βασιλικώ Οθωνείω Πανεπιστημίω κατά την θερινήν εξαμηνίαν από της 11. Απριλίου 1838 μέχρι της 15. Ιουλίου παραδοθησομένων μαθημάτων.

Ο πίνακας αυτός επείχε κατά κάποιο τρόπο θέση επιστημονικής επετηρίδας, γιατί, όπως μας πληροφορεί ο Zachariä, εκείνου του έτους ο πίνακας περιείχε αντί για πρόλογο μία μελέτη του κοσμήτορα (σχολάρχη) της Θεολογικής Σχολής Αρχιμανδρίτη Μ. Αποστολίδη περί του Ιωάννη Δαμασκηνού και του έργου του.

Για τη Νομική ειδικότερα Σχολή αναφέρεται, ότι κατά το εξάμηνο εκείνο θα δίδασκαν ο μεν σχολάρχης Γ.Α. Ράλλης Εμπορικό Δίκαιο, ο Ε. Herzog, τακτικός καθηγητής του Ρωμαϊκού Δικαίου, ερμηνεία σε αποσπάσματα του Ουλπιανού, ο έκτακτος καθηγητής Γ.Α. Μαυροκορδάτος Γαλλικό Αστικό Δίκαιο, ο Σ. Πήλικας Ποινικό Δίκαιο, ο Ι. Σούτσος Πολιτική Οικονομία, ο A.G. Feder Πολιτική Δικονομία. Δεν είναι βέβαια άξιο απορίας, ότι από τους έξι αναφερόμενους καθηγητές οι δύο ήταν Γερμανοί.

———————

9. Dr. Ε. Zachariä's, Reise in den Orient in den Jahren 1837 und 1838, Χαϊδελβέργη 1840, σ. XIV, 344. Το βιβλίο αυτό ανατυπώθηκε από τη Löwenklau-Gesellschaft (Φραγκφούρτη) το 1985.

TEXT_PAGE_SHORT107
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/108.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Την ιδιαίτερη προσοχή του επισκέπτη προσέλκυσε η πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη -αυτός ήταν, άλλωστε, και ένας από τους σκοπούς του ταξιδιού του στη νοτιοανατολική Ευρώπη, όπως σημειώνεται πιο πάνω. Προσωρινά είχε στεγαστεί την εποχή εκείνη η Βιβλιοθήκη σε μία παλαιά εκκλησία, μέχρις ότου ανεγερθεί το κτίριο, στο οποίο επρόκειτο να εγκατασταθεί(!). Όπως παρατηρεί ο Zacharιä, τα μέσα για τη δημιουργία της Βιβλιοθήκης ήταν πενιχρά, γι' αυτό και το περιεχόμενό της προερχόταν από δωρεές και όχι από αγορές. Έτσι εξηγείται και η μονόπλευρή της συγκρότηση, ότι δηλαδή περιλάμβανε σχεδόν αποκλειστικά κλασική φιλολογία. Από χειρόγραφα διεπίστωσε κατά την επίσκεψη του 30, χρονολογούμενα από τον 11ο μέχρι το 17ο αιώνα. Όλα προέρχονταν από δύο μοναστήρια, τη μονή της Αχράντου στην Άνδρο και της Φανερωμένης στη Σαλαμίνα· το περιεχόμενό τους ήταν κατά κύριο λόγο θρησκευτικό.

Ξαναγυρίζοντας στην Αθήνα ύστερα από 42 σχεδόν χρόνια βρίσκει το Πανεπιστήμιο αξιοπρεπώς στεγασμένο στις αίθουσες του σημερινού κεντρικού κτιρίου. Οι χώροι του επάνω ορόφου μάς πληροφορεί ότι είχαν διατεθεί για την εγκατάσταση της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου, που ήταν βεβαίως δημόσια. Οι αίθουσες διδασκαλίας ήταν τέσσερις και αντιστοιχούσαν σε καθεμία από τις τέσσερις Σχολές. Ο συνηθισμένος σε άλλες συνθήκες διδασκαλίας ιστορικός δεν χάνει βέβαια την ευκαιρία να επισημάνει, πόσο ανεπαρκής είναι αυτός ο αριθμός των αιθουσών και πόσο δυσμενείς είναι οι επιπτώσεις του για την εκπαίδευση. Σύμφωνα με το πρόγραμμα του ακαδημαϊκού έτους 1879-1880 -γράφει- οι παραδόσεις της Νομικής Σχολής απασχολούν την αντίστοιχη αίθουσα επί εννέα περίπου ώρες την ημέρα. Αποτέλεσμα: Δεν υπάρχουν διαθέσιμοι χώροι διδασκαλίας για περισσότερα μαθήματα, ιδίως μάλιστα υφηγητών, που η παραπάνω έλλειψη αποτελεί ανασχετικό παράγοντα για την αύξηση του αριθμού και αυτών. Μήπως άραγε όλα αυτά θυμίζουν τίποτε;

Τα βήματα του ηλικιωμένου επισκέπτη τον έφεραν -που αλλού;- στην αίθουσα της Νομικής Σχολής. Την βρήκε γεμάτη από αρκετές εκατοντάδες ακροατές. Καθόλου παράξενο γιατί την ημέρα εκείνη είχε το εναρκτήριό του μάθημα ο τότε νεοδιορισμένος καθηγητής του Ρωμαϊκού Δικαίου Αλκιβιάδης Κρασσάς. Θέμα του πρώτου του μαθήματος ήταν η γενική επισκόπηση της εξέλιξης του Ρωμαϊκού Δικαίου από τους αρχαιότατους χρόνους μέχρι και τη βυζαντινή περίοδο. Επισημαίνοντας την οξύτητα των παρατηρήσεων του ομιλητή, υπογραμμίζει ο Zachariä τον ενθουσιασμό του ακροατηρίου που φαίνεται ότι αρκετές φορές διέκοψε με χειροκροτήματα τον Κρασσά.

Στη συνέχεια παραθέτει ο συγγραφέας μερικές στατιστικές πληροφορίες, προερχόμενες από το λόγο που ο πρύτανης Α. Αναγνωστάκης είχε εκφωνήσει το Νοέμβριο του 1878 και είχε μόλις τότε (Ιανουάριος 1880!) δημοσιευθεί

TEXT_PAGE_SHORT108
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/109.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

-φαίνεται ότι η ταχύτητα στη δημοσίευση των επίσημων λόγων και στη σημερινή εποχή στηρίζεται στο σεβασμό της... "ιεράς παραδόσεως"! Σύμφωνα λοιπόν με τα στοιχεία αυτά, κατά το ακαδημαϊκό έτος 1877-1878 ο αριθμός των φοιτητών ανερχόταν σε 1.645 που κατανέμονταν σε 38 της Θεολογικής Σχολής, 684 της Νομικής, 608 της Ιατρικής, 270 της Φιλοσοφικής (που τότε απετελείτο από δύο τμήματα, φιλολογικό και φυσικομαθηματικό) -με προσθήκη 45 φοιτητών της Φαρμακευτικής. Στο μεταξύ, μέχρι δηλαδή το χρόνο της επίσκεψής του, ο αριθμός αυτός είχε αυξηθεί σε 1.780. Μία αξιοπρόσεκτη λεπτομέρεια σχετικά με την προέλευση των φοιτητών: από τους 1.645 μόνον οι 1.192 προέρχονταν από τις περιοχές του ελληνικού κράτους, ενώ οι υπόλοιποι 453 -δηλαδή πάνω από το ένα τέταρτο- από τις τουρκοκρατούμενες ελληνικές χώρες.

Το σώμα των διδασκόντων περιλάμβανε στη μεν Θεολογική Σχολή 4 τακτικούς καθηγητές, έναν επίτιμο και 3 υφηγητές, στη Νομική Σχολή 11 τακτικούς, έναν επίτιμο και 7 υφηγητές, στην Ιατρική Σχολή 18 τακτικούς, 5 εκτάκτους και 13 υφηγητές και, τέλος, στη Φιλοσοφική Σχολή 21 τακτικούς, 2 εκτάκτους και 7 υφηγητές. Οι παραδόσεις κατανέμονταν κατά κλάδους ως εξής: 18 θεολογικές, 22 νομικές, 49 ιατρικές, 31 φιλολογικές, 14 φυσικών επιστημών και 6 μαθηματικές.

Ακολουθούν μερικές λεπτομέρειες που παρουσιάζουν πολύ ενδιαφέρον. Ο προϋπολογισμός του Ιδρύματος για μισθούς διδακτικού προσωπικού το 1880 ανερχόταν σε 295.800 δραχμές. Ειδικότερα ο μηνιαίος μισθός των τακτικών καθηγητών ήταν 350-450 δραχμές, των εκτάκτων 250 και των επίτιμων 100.10 Για την κάλυψη των λειτουργικών δαπανών βιβλιοθήκης, πανεπιστημιακής κλινικής και της διοίκησης του Ιδρύματος είχε αναγραφεί στον προϋπολογισμό και ένα ποσό από 40.280 δραχμές. Ήδη από την εποχή εκείνη όμως δεν ήταν καθόλου ευκαταφρόνητη η περιουσία που είχε συγκεντρώσει το Πανεπιστήμιο από κληροδοτήματα και άλλες συναφείς αιτίες· έφθανε τότε η περιουσία αυτή το ποσό των τεσσάρων εκατομμυρίων δραχμών.

———————

10. Για την αγοραστική δύναμη αυτών των ποσών και για την εύρεση της αντιστοιχίας σε σημερινές δραχμές, βλ. Π. Πιζάνιας, Μισθοί και εισοδήματα στην Ελλάδα (1842-1923), Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1985, σ. 68 επ. και τους πίνακες στις σ. 99-101. Πάντως για την πρόχειρη και γρήγορη ενημέρωση του αναγνώστη σημειώνεται, ότι το 1879-1880 η τιμή μιας οκάς ψωμιού κυμαινόταν στις 0,40-0,50 δραχμές και μιας οκάς λαδιού πρώτης ποιότητας στις 1,45-1,50 δραχμές. Για τους μισθούς των καθηγητών κατά το έτος 1846 υπάρχει η πληροφορία ότι ήταν 300 δραχμές των τακτικών, 200 των εκτάκτων και 100 των υφηγητών βλ. Ευτυχία Λιάτα, Τιμές και αγαθά στην Αθήνα (1839-1846), Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1984, σ. 60. Πβλ., στον παρόντα τόμο, και την ανακοίνωση του Κ. Λάππα, Το διδακτικό προσωπικό του Πανεπιστημίου Αθηνών τον ΙΘ΄ αιώνα.

TEXT_PAGE_SHORT109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/110.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Μετά την παράθεση όσων στοιχείων παρουσίαζαν ενδιαφέρον γι' αυτόν προχωρεί ο Zachariä von Lingenthal στη διατύπωση ορισμένων παρατηρήσεων, που βασίζονταν σε συγκρίσεις ανάμεσα στα γερμανικά και στο αθηναϊκό πανεπιστήμιο. Η πρώτη σημαντική διαφορά που επισημαίνει αναφέρεται στη φοιτητική ζωή και κίνηση. Δεν θεωρώ καθόλου περίεργο, ότι αυτό το σημείο τράβηξε την προσοχή του, γιατί είναι γνωστό, πως την εποχή εκείνη και για πολλές δεκαετίες κατόπιν η γερμανική πανεπιστημιακή ζωή με τις φοιτητικές "ενώσεις" και τους εσωτερικούς -αυστηρούς και απαράβατους- κανονισμούς τους, με τις "ηρωικές" μονομαχίες των φοιτητών και τις εξίσου "ηρωικές" ολονύκτιες κρασο- ή ζυθοκατανύξεις στα στέκια τους, παρουσίαζε μία μοναδικότητα σε ολόκληρο τον κόσμο. Ήταν φυσικό λοιπόν να παραξενευτεί κάπως ο μεγάλος ιστορικός του δικαίου, που οι Έλληνες φοιτητές, αντί για όλα τα παραπάνω περνούσαν τον ελεύθερο χρόνο τους στα καφενεία, "πολιτικολογώντας".

Άλλο σημείο που εντυπωσίασε τον ξένο μας ήταν η παντελής έλλειψη υποχρεώσεως για την καταβολή "δικαιωμάτων" λόγω των ωρών διδασκαλίας -κάτι που για τον Γερμανό φοιτητή αποτελούσε αυτονόητη επιβάρυνση. Η απαλλαγή αυτή των Ελλήνων συναδέλφων τους οφειλόταν στο άρθρο 16 του Συντάγματος (του 1864) που όριζε ότι "Η ανωτέρα εκπαίδευσις ενεργείται δαπάνη του Κράτους· [...]".

Κατά την άποψη του Zachariä von Lingenthal αυτή η διάταξη σημαίνει απλώς, ότι η ίδρυση των Ανώτατων Εκπαιδευτικών Ιδρυμάτων και ο διορισμός των διδασκόντων σ' αυτά γίνεται με τη φροντίδα και με δαπάνες του Κράτους, όχι όμως ότι αποκλείεται η απαίτηση κάποιων "τελών" για την παροχή διδακτικών υπηρεσιών. Αυτή την τελευταία ερμηνεία την χαρακτήρισε ως "περίεργη" με την παρατήρηση, ότι αν το Κράτος ήθελε να την εφαρμόσει με συνέπεια, θα έπρεπε να αποκρούει και οποιαδήποτε χαριστική πράξη, π.χ. κληροδοτήματα, για σκοπούς πανεπιστημιακούς. Η ενδιαφέρουσα συνέχεια αυτής της επιχειρηματολογίας είναι, ότι -πάντα κατά τη γνώμη του Zachariä- αυτό εμποδίζει το Πανεπιστήμιο να προωθήσει τον εξαιρετικά χρήσιμο θεσμό της υφηγεσίας, σε συνδυασμό με την έλλειψη αιθουσών (όπως προαναφέρθηκε), αλλά και με ορισμένες περιοριστικές διατάξεις των πανεπιστημιακών νόμων, των οποίων και ο ίδιος ο πρύτανης έκρινε (δεν διευκρινίζεται, αν αυτό έγινε σε δημόσια ομιλία του ή σε ιδιωτική συνομιλία με το συγγραφέα) ότι επιβάλλεται η αναθεώρηση. Περαιτέρω στην ίδια κακή τακτική αποδίδει ο Zachariä και την αδυναμία του Πανεπιστημίου να καταβάλει μεγαλύτερες αποδοχές στο προσωπικό του, με αποτέλεσμα να μην αρκούν οι καταβαλλόμενες για την (αξιοπρεπή) διαβίωση των πανεπιστημιακών δασκάλων στην Αθήνα, έτσι ώστε να είναι υποχρεωμένοι να αφαιρούν χρόνο από τις επιστημονικές τους απασχολήσεις και να τον διαθέτουν σε

TEXT_PAGE_SHORT110
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/111.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

έργα κερδοφόρα. Αναφέρει μάλιστα ως παράδειγμα τους καθηγητές της Νομικής Σχολής που διατηρούν για το σκοπό αυτό δικηγορικά γραφεία ή έχουν συγχρόνως και την ιδιότητα του δικαστικού λειτουργού. Εδώ δύσκολα μπορούμε να ισχυρισθούμε, ότι οποιαδήποτε ομοιότητα με τυχόν ανάλογες ή παρεμφερείς σημερινές συνθήκες είναι «όλως συμπτωματική».11

Έτσι διερωτάται κανένας, μήπως μαζί με τα 150 χρόνια του Πανεπιστημίου μας θάπρεπε να εορτασθούν και τα εκατοπενηντάχρονα των προβλημάτων της ελληνικής ανώτατης παιδείας —εκτός αν αυτά είχαν ήδη συμπληρωθεί πιο πριν.

———————

11. Οι παραπάνω πληροφορίες γύρω από το Πανεπιστήμιο Αθηνών βρίσκονται στις σ. 66-69 του βιβλίου Ein Winter in Griechenland. Στη συνέχεια (σ. 70-75) αναφέρονται πολλές ενδιαφέρουσες ειδήσεις για τη δράση των πολιτιστικών συλλόγων στην Ελλάδα και τον εξωελληνικό χώρο, για την αγορά του βιβλίου στην Ελλάδα, καθώς για το ισχύον νομικό καθεστώς, που όμως παραλείπονται, γιατί ξεφεύγουν από το θέμα της παρούσας ανακοίνωσης.

TEXT_PAGE_SHORT111
    TEXT_SEARCH_FORM
    TEXT_SEARCH_IN_BOOK
    TEXT_SEARCH_RESULTS
      TEXT_BOOK_LIST
        19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

        μαθήματα.31 Μόδα το πάθος με το οποίο διάβαζαν τον παράνομο τύπο, τους κλασικούς της Ελλάδας και της Ρώμης, τις τραγωδίες του Alfieri, τους φιλοσόφους και λογοτέχνες του ιταλικού, του γαλλικού, του αγγλικού διαφωτισμού.

        "Κάθε νέος", γράφει στις αναμνήσεις του ο Montanelli, "έφτιαχνε στα γρήγορα ένα χειρόγραφο απάνθισμα πεζού λόγου και στίχων που μιλούσαν για την Ιταλία και την ελευθερία [...] Στα αναγνώσματα που μας δίδασκαν τη θρησκεία της πατρίδας η καρδιά χτυπούσε με ασυνήθιστη στοργή· και η Ιταλία γινόταν για μας μια μητέρα προσφιλής, μια μητέρα αλυσοδεμένη, και την αγαπούσαμε όπως αγαπάει κανείς τη μητέρα και φθονούσαμε αυτούς που υπέφεραν για κείνην και προσβλέπαμε συνεχώς με πόθο στην ημέρα που θα μας δινόταν το προνόμιο να δώσουμε τη μάχη για την εθνική λύτρωση, σαν να ήταν αυτή η πιο όμορφη μέρα της ζωής μας".32

        Η ίδια αυτή νεολαία ενέπνεε, πλαισίωνε, ενίσχυε και κινούσε τους εκδοτικούς οίκους της Πίζας που είχαν στρατευθεί στη μάχη του ιταλικού διαφωτισμού εναντίον της λογοκρισίας: την Tipografia Carlo Nistri και την περίφημη Capurriana του νεαρού Διονυσίου Λεονταράκη από τη Ζάκυνθο.33

        Το Caffè Dell'Ussero, που ακόμα είναι στολισμένο με προσωπογραφίες και με αυτόγραφα του Montanelli, του Centofanti, του Gueracci κ.ά., η αυλή και ο δρόμος έξω από τη Sapienza, που τώρα λέγεται Via Curtatone e Montanara, οι στοές του Borgo και το Lungarno ήταν οι τόποι όπου γίνονταν θυελλώδεις συζητήσεις ανάμεσα στους φοιτητές για τον Bentham, τον Franklin, τον Holbach, τον Volney, για το τελευταίο άρθρο του Tommaseo στην Antologia, για τα γεγονότα στην Πολωνία, στη Γαλλία, στην Ελλάδα... Στις συζητήσεις αυτές, γράφει ο R. Nello, οι φοιτητές "μάθαιναν από τους συναδέλφους τους Κορσικανούς τι σήμαινε περηφάνεια και αλληλεγγύη μιας ιταλικής περιφέρειας και τους μεταδιδόταν το ενδιαφέρον για τη γαλλική εσωτερική πολιτική". Και συνεχίζει: "Οι Έλληνες τους έδιναν τη ζωντανή αίσθηση ότι το εθνικό ζήτημα δεν πίεζε μόνο την Ιταλία, μα τη μισή Ευρώπη και ότι γι' αυτό και μόνο επιβαλλόταν η ανάγκη μιας αδιάσπαστης ενότητας ανάμεσα σε όσους αγωνίζονταν για εθνική απελευθέρωση, σ' οποιαδήποτε χώρα κι αν ανήκαν, εναντίον του ενωμένου μετώπου της Ιεράς Συμμαχίας [...] Το πανεπιστήμιό τους, με λίγα λόγια, ήταν σαν ένας

        ———————

        31. R. Nello, ό.π., σ. 104-105.

        32. Giuseppe Montanelli, Memorie sull'Italia e specialtnente sulla Toscana, Τορίνο 1855, σ. 26.

        33. Roberto Pertici, "Uomini e cose dell'Editoria pisana nel primo Ottocento", κεφ. "La Capurriana: la figura di Dionigi Leondarakys (1832-1836)", Una città..., ό.π., σ. 82-90.