Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 131-150 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/131.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ:

ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΔΟΜΗΣΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ

GÉRARD MAUGER

"Υπάρχει κάτι το τελετουργικό στην περιοδική έκπληξη των ενηλίκων της κοινωνίας μας, όταν αντιλαμβάνονται δύο ή τρεις φορές ανά γενεά ότι η κοινωνία τους αποτελείται και από νέους", έγραφε ο J. Monod το 1968.1 Πράγματι, εάν είναι αλήθεια ότι το "ζήτημα της νεότητας" τίθεται με περιοδική συχνότητα μέσα στο πεδίο της ιδεολογικής παραγωγής, στο πολιτικό πεδίο και κατ' επέκταση στο πεδίο των κοινωνικών επιστημών, θα πρέπει να διευκρινίσουμε ότι μπορεί να τεθεί με δύο διαφορετικούς τρόπους.

Είτε οι "νέοι πληθυσμοί" (ή ακριβέστερα, το ένα ή το άλλο τμήμα αυτών των πληθυσμών), "κινητοποιημένες ομάδες ηλικιών", επεμβαίνουν στο πολιτικό πεδίο, απευθύνονται στο πεδίο της ιδεολογικής παραγωγής, και επομένως και στο πεδίο των κοινωνικών επιστημών: "εκφράζονται". Αυτή ήταν η περίπτωση στη Γαλλία από το 1968 μέχρι το 1975 με το "αριστερίστικο φαινόμενο" και με το "αντιμορφωτικό φαινόμενο".

Είτε οι "νέοι πληθυσμοί" (ή, ακριβέστερα, το ένα ή το άλλο τμήμα αυτών των πληθυσμών), "κινητοποιήσιμες ομάδες ηλικιών" (είτε ευχόμαστε είτε φοβόμαστε την κινητοποίησή τους) προκαλούν την προσοχή και/ή την ανησυχία του πολιτικού προσωπικού και τις ερευνητικές αναζητήσεις των κοινωνικών επιστημών: "δεν εκφράζονται".2 Τέτοια είναι, μου φαίνεται, η περίπτωση στη σημερινή γαλλική κοινωνία.3

1. J.Monod, Les Barjois, Παρίσι, Julliard, 1968.

2. H έκφραση είναι του Ρ. Bourdieu, "Une classe objet". Actes de la Recherche en Sciences Sociales, αρ. 17 - 18, Νοέμβρης 1977, σ. 2 - 5.

3. Εάν, παρ' όλη τη σιωπή τους, "οι νέοι πληθυσμοί" αποτελούν στη Γαλλία σήμερα ένα αντικείμενο πολιτικών ανταγωνισμών, είναι μου φαίνεται γιατί βρίσκονται στο κέντρο

Σελ. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/132.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Είτε εκφράζονται, είτε όχι, "απαθείς" ή "επαναστατημένες" οι νέες γενιές στις οποίες προσπαθούμε να αναγνωρίσουμε "τα συμπτώματα μιας άρρωστης κοινωνίας" και τους "οιωνούς, ολέθριους ή ευνοϊκούς της αυριανής κοινωνίας", προκαλούν σε τακτά χρονικά διαστήματα κατηγορίες, συνηγορίες και προφητείες, συγκεντρώνουν διαδοχικά ή ταυτοχρόνως, αγανάκτηση και ενθουσιασμό, αγωνία και εμπιστοσύνη, αμφιβολίες και βεβαιότητες. Με άλλα λόγια, λέμε ότι η "νεότητα" αποτελεί ένα αντικείμενο των ανταγωνισμών που διαιρούν το πολιτικό πεδίο. Πρόκειται πάντα (τουλάχιστον εν μέρει) για αναπαραστάσεις δηλαδή για τη δύναμη να επιβάλλουμε και να μεταδίδουμε μια επικρατούσα αναπαράσταση της "νεότητας". Και καθώς "η δύναμη να παράγουμε, να επιβάλλουμε και να μεταδίδουμε τη νόμιμη αναπαράσταση του κοινωνικού κόσμου", αποτελεί το αντικείμενο της εσωτερικής πάλης για την επιστημολογική εξουσία μέσα στο πεδίο των κοινωνικών επιστημών,4 γιατί "η κοινωνική ανάγκη" (με τη μορφή πιστώσεων για την έρευνα) και το (πολιτικό) "συμφέρον" ακολουθούν πιο εύκολα "τη μόδα" παρά έναν επιστημολογικό φορμαλισμό που δε θα παραδεχόταν τα προσδιορισμένα από τη μόδα αντικείμενα, καταλαβαίνουμε ότι το "ζήτημα της νεότητας" εμφανίζεται και πάλι μέσα στο πεδίο των κοινωνικών επιστημών, κάθε φορά που αντιλαμβανόμαστε στο πολιτικό πεδίο ότι "η κοινωνία αποτελείται και από νέους" (δηλαδή κάθε φορά που πρόκειται, με διαφορετικές μορφές5 και, σε διαφορετικά σημεία του κοινωνικού χώρου,6 για την αναπαραγωγή της κοινωνικής οργάνωσης. Καταλαβαίνουμε επίσης ότι οι αντιθέσεις μεταξύ των προβληματισμών που διατυπώνονται σχετικά με την αγορά της ανάλυσης των "νέων πληθυσμών" αντανακλούν

μιας διπλής ανησυχίας. Αυτή της ανεργίας. Ο συλλογισμός της αυθόρμητης κοινωνιολογίας μπορεί, κατά προσέγγιση, να εκφραστεί έτσι: η ανεργία αγγίζει κυρίως "τους νέους" (και ιδιαίτερα αυτούς που δεν έχουν σχολική μόρφωση). Η ανεργία είναι αιτία πτώχευσης, κοινωνικής κατάρρευσης (εγκληματικότητα, τοξικομανία, αλκοολισμός κλπ.). Από αυτές τις προτάσεις συμπεραίνουμε ότι "οι νέες ομάδες ηλικίας", δυνάμει "επικίνδυνες ομάδες", κινδυνεύουν ή αντιπροσωπεύουν έναν κίνδυνο: είναι το θέμα της "ανασφάλειας". Αυτή των τεχνολογικών μεταβολών (πληροφορική, télématique, robotique κλπ.). Ο συλλογισμός του κοινού νου είναι ο ακόλουθος: οι τεχνολογικές μεταβολές είναι η ουσία της αυριανής κοινωνίας. Από αυτό συμπεραίνουμε ότι πρέπει να συνενώσουμε "νεότητα" και τεχνολογικές μεταβολές, και να μορφώσουμε τη νεότητα με τις τεχνολογίες αιχμής, στην έρευνα, κλπ. Σ' αυτή την προοπτική, "οι νέες ομάδες ηλικίας" αντιπροσωπεύουν την ελπίδα: είναι το θέμα του σύγχρονου.

4. Ρ. Bourdieu, "Le champ scientifique". Actes de la Recherche en Sciences Sociales, αρ. 2 - 3, Ιούνιος 1976, σ. 88 - 104.

5. Βλ. τον κατάλογο των αρχέτυπων διαδοχικών μορφών που ενσαρκώνουν τη "νεότητα" ή ένα "μέρος" της: "το μαύρο μπουφάν", ο "yeyé", ο "αριστεριστής", ο "hippie", ο "αλήτης", ο "baba-cool" κλπ.

6. Για παράδειγμα, ένα μέρος του φοιτητικού κόσμου μεταξύ 1965 και 1975, και ένα της εργατικής νεολαίας από το 1975.

Σελ. 132
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/133.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

τουλάχιστον εν μέρει τους ανταγωνισμούς στο πολιτικό πεδίο, και ότι αντίθετα, οι ανταγωνισμοί, ανάμεσα στις αναπαραστάσεις που παράγονται στο πεδίο των κοινωνικών επιστημών συμμετέχουν αναγκαστικά στους ανάλογους ανταγωνισμούς του πολιτικού πεδίου. Εάν θέλησα έτσι να υποδείξω βιαστικά μια ανάλυση ορισμένων όψεων των κοινωνικών όρων της παραγωγής "σοφών λόγων" περί "νεότητας" (που αρχίζουν με τους κοινωνιολογικούς λόγους), είναι γιατί, αυτή η ανάλυση αποτελεί την κυριότερη προϋπόθεση για ένα κριτικό συλλογισμό σχετικά με την κατηγορία "νεότητα" που δοκίμασα να οργανώσω γύρω από δύο άξονες:

Από τη μια πλευρά, το τριπλό δίλημμα το οποίο αντιμετωπίζει ο κοινωνιολόγος που μελετά αυτή την αυθόρμητη κατηγορία απεικόνισης του κοινωνικού κόσμου· τριπλό δίλημμα που θα οριζόταν έτσι: "κοινωνική ύπαρξη ή ανυπαρξία", "αντικειμενισμός" ή "υποκειμενισμός" και "δυνατότητα ή αδυναμία διατύπωσης ορισμών".

Από την άλλη πλευρά, οι δυσκολίες της διατύπωσης "ενός προσωρινού ορισμού" (κατά τον M. Mauss7) της κατηγορίας "νεότητα": το ζήτημα του προσδιορισμού της διχοτομίας "νέοι/γέροι", το ζήτημα της οροθεσίας των ηλικιών και των γενεών.

I. ΤΡΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΑ ΔΙΛΗΜΜΑΤΑ8

Α) "Κοινωνική ύπαρξη ή ανυπαρξία"

To πρώτο ερώτημα που θέτει η κατηγορία "νεότητα" στον κοινωνιολόγο, ίσως να είναι αυτό: να της δώσει ή να της αρνηθεί "ένα πιστοποιητικό κοινωνικής ύπαρξης". Μπορεί να αποφασίσει να μιλήσει για τη "νεότητα", για τους "νέους", για τους "16 - 24 ετών" ή ακόμα για τις νέες γενιές σαν να επρόκειτο για μια ενοποιημένη ομάδα, ένα συνολικό υποκείμενο ικανό να ενεργεί και να θέλει. Έτσι κάνουμε συνήθως όταν σχηματίζουμε εκφράσεις του τύπου: "οι νέοι θέλουν..," ή "οι νέοι αρνιούνται να, , ." ή ακόμα "η σημερινή νεότητα επιθυμεί να...", κλπ., δίνοντας στις εκφράσεις αυτές μια επίφαση επιστημονικότητας, της οποίας η αξία εξαρτάται από τη θέση εκείνου που την δίνει μέσα στο επιστημονικό πεδίο. Μπορεί αντίθετα, εκτιμώντας την εσωτερική ποικιλία και τη φανερή ετερογένεια της κατηγορίας αυτής, να αρνηθεί την

7. Μ. Mauss, "La prière", στο Oeuvres, τ. 1, Les Fonctions Sociales du sacré, Παρίσι, Ed. de Minuit, 1968.

8. Το "ουσιώδες" των εδώ διατυπωμένων συλλογισμών εμπνέεται (καμιά φορά από πολύ κοντά) από τον Ρ. Bourdieu, "L'identité de la Représentation", Actes de la Recherche en Sciences Sociales, αρ. 35, Νοέμβρης 1980, σ. 63 - 72 και από τον L. Boltanski, Les Cadres, Παρίσι, Ed. de Minuit, 1982, σ. 47 - 59.

Σελ. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/134.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

"αντικειμενική" ύπαρξή της: "η νεότητα είναι μόνο μια λέξη", όπως λέει o Ρ. Bourdieu.9 Στατιστικό τέχνασμα ή ιδεολογική απάτη "η νεότητα" δεν υπάρχει σαν ομάδα. Αυτές οι ανταγωνιστικές θέσεις δεν έχουν τίποτα το υποθετικό, συνιστούν τους δύο πόλους της σύγκρουσης που διαπερνούσε το πολιτικό και το επιστημονικό πεδίο όταν, για παράδειγμα, στη Γαλλία των αρχών της δεκαετίας του '60 και του '70, το "ζήτημα της νεότητας" ήταν στην ημερήσια διάταξη.

Την εποχή "της ανόδου των νέων"10 στην αρχή της δεκαετίας του '60, δύο θέσεις έρχονται αντιμέτωπες στο κοινωνιολογικό πεδίο. Η θέση της αντικατάστασης των "παλαιών" ανταγωνισμών των τάξεων, από τους "καινούργιους" ανταγωνισμούς των γενεών: Έτσι το 1962, ο E. Morin στο L'Esprit du temps, αναρωτιέται εάν "η αντίθεση των γενεών δεν γίνεται (...) μια από τις κυριότερες αντιθέσεις της κοινωνικής ζωής". "Δεν υπάρχει", γράφει, "μεγαλύτερη διαφορά, στη γλώσσα και στη συμπεριφορά μεταξύ του νέου και του γέρου εργάτη παρά του νέου εργάτη και του φοιτητή;".11 Αντίθετα, για τον J. C. Chamboredon, "έχουμε την εντύπωση μιας ομογένειας των γούστων των εφήβων μόνο και μόνο γιατί δεν θέλουμε να διακρίνουμε τις πραγματικές διαφοροποιήσεις (...): γιατί η εφηβική μόρφωση δεν ταυτίζεται με τη μόρφωση των εφήβων, οι πράξεις και οι προτιμήσεις τους ξεφεύγουν τουλάχιστον εν μέρει από τα προτεινόμενα πρότυπα, ώστε τελικά να εξαρτώνται και από τη χαρακτηριστική μόρφωση της τάξης στην οποία ανήκουν".12

Δέκα χρόνια αργότερα, την εποχή "της εξέγερσης των νέων"13 στη Γαλλία μετά τον Μάιο του '68, δύο πολιτικές εκτιμήσεις έρχονται σε αντιπαράθεση στα πλαίσια του πολιτικού χώρου που κατείχαν τότε οι οργανώσεις της άκρας αριστεράς. Αυτή που επιβεβαιώνει και πάλι "τα πρωτεία της πάλης των τάξεων" πάνω στους "ανταγωνισμούς των γενεών", διακρίνοντας εργαζόμενη νεότητα από τη μια μεριά και σπουδάζουσα νεότητα (μαθητές του Λυκείου και φοιτητές) από την άλλη (νεότητα "μικροαστική" από την καταγωγή και το κοινωνικό μέλλον της).14 Τελείως διαφορετική είναι η εκτίμηση της ομάδας "Ζήτω η Επανάσταση"15 απ' όπου προέρχεται το εφήμερο "Μέτωπο

9. Ρ. Bourdieu, Questions de Sociologie, Παρίσι, Ed. de Minuit, 1980, σ. 143 - 154.

10. A. Sauvy, La montée des jeunes, Παρίσι, Caiman - Levy, 1959.

11. E. Morin, L'esprit du temps, Παρίσι, Grasset, 1962, σ. 203.

12. J. C. Chamboredon, "La société Française et sa jeunesse", στο Darras, Le fartage des bénéfices, Παρίσι, Ed. de Minuit, 1966, σ. 167.

13. A. Sauvy, La Révolte des jeunes, Παρίσι, Caiman - Levy, 1970.

14. Την ίδια εποχή, η ίδια γραμμή επιβεβαιώνει και πάλι "τα πρωτεία της πάλης των τάξεων" απάνω στην "πάλη των φύλων".

15. V.L.R. (Vive La Révolution: Ζήτω η Επανάσταση), Μαοϊκή ομάδα που δημιουργήθηκε το Μάιο του 1969: εξαφανίζεται τον Ιούλιο του 1971.

Σελ. 134
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/135.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

για την απελευθέρωση των νέων",16 ή εκείνη που υποστηρίζει ο Μ. Field, ένας από τους οργανωτές του κινήματος των μαθητών του λυκείου την άνοιξη του 1973. "Υπάρχει κοινή κατάσταση και διαταξική πραγματικότητα, γράφει o Μ. Field, όσο υπάρχει ειδική καταπίεση." "Εάν ένας νέος μαθητευόμενος δεν είναι ένας μαθητής του λυκείου", γράφει ακόμα σαν να επαναλαμβάνει όσα έγραφε δέκα χρόνια νωρίτερα o E, Morin, "αυτό δεν εμποδίζει και τους δύο, αυτή τη στιγμή, να αισθάνονται βαθιά συνένοχοι απέναντι στους θεσμοθετημένους οργανισμούς στους οποίους πρέπει να μπουν (σχολείο, στρατός) ή από τους οποίους θέλουν να βγουν (οικογένεια), και απέναντι στα πρότυπα που επιβάλλουν οι ιδεολογικοί καταναγκασμοί (σεξουαλική ηθική κλπ,)".17 Εδώ η πάλη για την αναγνώριση μιας "αναπαράστασης της νεότητας" ως επίσημης αρχής ικανής να μιλάει και να ενεργεί επ' ονόματί της,18 είναι, το βλέπουμε, υποταγμένη στην πάλη για την αναπαράσταση (ως νοερή εικόνα) της κατηγορίας, δηλαδή για την αναγνώριση του ονόματος, της έννοιας. Η αναγνώριση αυτή αποκτάται μόνο με την αναδιοργάνωση του συνολικού πεδίου της σημασιοδότησης των ονομάτων των ομάδων και των τάξεων, δηλαδή με έναν καινούργιο ορισμό της κυρίαρχης αναπαράστασης του "κοινωνικού" κόσμου και της αρχής της νόμιμης ταξινόμησης. Καταλαβαίνουμε τώρα γιατί ο κοινωνιολόγος, αναγκασμένος να ταξινομεί για να γνωρίσει, δεν μπορεί να αποφύγει αυτή την αντιπαράθεση των αρχών ταξινόμησης και φαίνεται υποχρεωτικά, κριτής ή συνένοχος, ανάλογα με τη στάση του αναγνώστη ή του ακροατή.19

Β) "Αντικειμενισμός ή υποκειμενισμός"

Το δεύτερο δίλημμα (επιστημολογικό μεταξύ αντικειμενισμού και υποκειμενισμού) στο οποίο θα ήθελα να αναφερθώ επιτείνει, στις περισσότερες περιπτώσεις, μέσα στον επιστημονικό χώρο την πολιτική διάσταση που σημειώσαμε προηγουμένως. Αναλύοντας σ' ένα δοκίμιο δημοσιευμένο το 1927 τα προηγούμενα έργα που είχαν ασχοληθεί με το πρόβλημα της νεότητας,20 o Κ. Mannheim διέκρινε δύο τύπους προσεγγισης: τη θετικιστική προσέγγιση, που

16. F.L.J. (Front de Libération des Jeunes: Μέτωπο για την απελευθέρωση των νέων) που προέρχεται από τη V.L.R.

17. M. Field, J. Μ. Brohm, Jeunesse et Révolution, Παρίσι, F. Maspero, 1975, σ. 28.

18. Το αναφερόμενο έργο του Μ. Field και του J. Μ. Brohm είναι μια πρόσκληση για τη δημιουργία μιας επαναστατικής οργάνωσης της "νεολαίας".

19. Για το θέμα αυτό βλ. Boltanski, ό.π., σ. 47 - 59.

20. K. Mannheim, Essays on the Sociology of knowledge, κεφ. 7, "The Problem of Generations", Λονδίνο, Routledge and Kegan, 1952, σ. 276 - 322.

Σελ. 135
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/136.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

συνδέεται με τις ποσοτικές μεθόδους, της οποίας οι κύριες συμμετοχές σύμφωνα με την παράδοση του διαφωτισμού ήταν τότε γαλλικές (Comte, Cournot, Mentre), και την ιστορικο-ρομαντική προσέγγιση, που συνδέεται με τις ποιοτικές προσεγγίσεις, της οποίας οι κύριοι αντιπρόσωποι -Γερμανοί- ήταν τότε οι Dilthey, Heidegger, Pinder. Και πράγματι, τίποτα δεν είναι λιγότερο αθώο από αυτό το ζήτημα που χώριζε ήδη τον επιστημονικό κόσμο.

Ίσως πρέπει να εισάγουμε στο σύστημα των καταλλήλων κριτηρίων του ορισμού της κατηγορίας "νεότητα", όχι μόνο τις "αντικειμενικές" ιδιότητες που συγχέονται συχνά μ' εκείνες που, αρχίζοντας από την ηλικία, προσφέρονται πιο εύκολα στη μέτρηση,21 αλλά και τις "υποκειμενικές" ιδιότητες (όπως το "συναίσθημα της ένταξης" σε μια γενιά ή "τον εσωτερικό χρόνο" που αντιπαρέθετε o Dilthey στον "καταμετρήσιμο χρόνο" των θετικιστών) αρχίζοντας από τις αναπαραστάσεις του "κοινωνικού" κόσμου, τη διατήρηση μεταξύ "νέων" και "γέρων" στην παρούσα περίπτωση. Όταν ο κοινωνιολόγος καταργεί την απόσταση του παρατηρητή για να αναπαραστήσει τα δρώντα υποκείμενα και γίνεται συνήγορος ή αντιπρόσωπος της "νεότητας", τότε o επιστημονικός λόγος δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια συμμετοχή ανάμεσα σε άλλες στην παραγωγή μιας πεποίθησης της οποίας επρόκειτο να περιγραφούν οι αιτίες και τα κοινωνικά αποτελέσματα, τίποτα περισσότερο από μια επίσημη επιβεβαίωση μυθοποιημένη και μυθοποιούσα της αναπαράστασης των επιθυμιών των δρώντων υποκειμένων. Αντίθετα, εάν o κοινωνιολόγος παραμείνει στην απομυθοποιητική καταγραφή των αντικειμενικών κριτηρίων και εάν εμφανισθεί σαν o "δικαστής όλων των κρίσεων και κριτής όλων των κριτηρίων",22 δηλαδή, εάν τεθεί "εν ονόματι της αντικειμενικής επιστήμης" σαν διαιτητής μεταξύ της γραμμής "των πρωτείων της πάλης των τάξεων" και αυτής "της σύγκρουσης

21. Όπως λέει ο Ρ. Bourdieu, "η αυθόρμητη αποστροφή των 'σοφών' απέναντι στα 'υποκειμενικά' κριτήρια, θα άξιζε μια μεγάλη ανάλυση: υπάρχει ο απλοϊκός πραγματισμός που αγνοεί όσα δεν μπορούν ν' δείχνονται και να αγγίζονται· υπάρχει ο οικονομισμός που δεν αναγνωρίζει άλλα καθοριστικά στοιχεία της κοινωνικής δράσης εκτός από αυτά που διακρίνονται καθαρά στις υλικές συνθήκες της ύπαρξης· υπάρχουν τα συμφέροντα που συνδέονται με τα φαινόμενα της 'αξιολογικής ουδετερότητας' που κάνουν να διαφέρει ο 'επιστήμονας' από τον πολιτικό αγωνιστή και που απαγορεύουν μέσα στον 'επιστημονικό λόγο' την εισαγωγή θεμάτων και εννοιών αντίθετων με την ευπρέπεια· υπάρχει τελικά το ζήτημα της επιστημονικής τιμής που οδηγεί τους παρατηρητές -και αναμφίβολα τόσο πιο αποφασιστικά, όσο είναι λιγότερο σίγουροι για την επιστήμη και τη θέση τους-, να πολλαπλασιάζουν τα σημεία ρήξης με τις αναπαραστάσεις του κοινού νου που τους καταδικάζει σ' έναν περιοριστικό αντικειμενισμό τελείως ανίκανο να εισάγει την πραγματικότητα των κοινών αναπαραστάσεων μέσα στην επιστημονική αναπαράσταση της πραγματικότητας" (στο "L'identité et la représentation", ό.π.).

22. Στο Ρ. Bourdieu, "L'identité et la représentation", ό.π.

Σελ. 136
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/137.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

των γενεών", τότε δεν μπορούμε να κατανοήσουμε ότι μια επιστημονική μυθολογία μπορεί να επιβεβαιωθεί εάν καταφέρει να επιβληθεί στη συλλογική πίστη και να δημιουργήσει τις συνθήκες της αυτο-πραγματοποίησής της σύμφωνα με τη λογική της Self Fulfilling Prophecy.23

Γ) "Να ορίζεις ή να μην ορίζεις"

Σε αυτούς που θεωρούν παρεκτροπή της επιστημονικής πρόθεσης το γεγονός ότι επιμένουμε στα διλήμματα αυτά ανάμεσα στην εγγύηση και την επιστημονική λογοκρισία, στον αντικειμενισμό και τον υποκειμενισμό, στη μομφή και το εγκώμιο και ανάμεσα στο δογματισμό των υπερασπιστών της θεωρητικής ορθοδοξίας και τον αυθορμητισμό των οπαδών της συμμετοχής στο κίνημα, ("και αν μας μιλούσατε για τη νεότητα;"...), μπορούμε να αντιτάξουμε,24 ότι η πρόθεση να ασχοληθούμε με τη "νεότητα" θέτει το πρόβλημα της υιοθέτησης ενός "προσωρινού ορισμού", κατά τον Μ. Mauss25, και επομένως μιας στάσης απέναντι "στην επιστημονική αναγνώριση" αυτής της έννοιας (πρώτο δίλημμα) και το πρόβλημα της επιλογής κριτηρίων "αντικειμενικών" και/ή "υποκειμενικών" (δεύτερο δίλημμα).

Για να προσεγγίσουμε το ζήτημα ενός "προσωρινού ορισμού" της κατηγορίας της "νεότητας", πρέπει να αντιμετωπίσουμε ένα τρίτο δίλημμα σχετικό με τα προηγούμενα: θα προσπαθήσουμε να διατυπώσουμε ένα "προσωρινό ορισμό" ή, κρίνοντας το αντικείμενο όπως παρουσιάζεται με το όνομα και τις αναπαραστάσεις του, θα αρνηθούμε τον ορισμό; Οι κοινωνιολόγοι που αντιμετωπίζουν αυτό το πρόβλημα,26 στις περισσότερες περιπτώσεις φαίνεται πως χρησιμοποιούν δύο τρόπους που δεν αποκλείει ο ένας τον άλλο. Είτε παίζοντας με τις αποχρώσεις ανάμεσα στον κοινό νου και στον επιστημονικό κοινό νου, μεταχειρίζονται την κατηγορία "νεότητα" ως τέτοια, χωρίς άλλη διευκρίνηση, είτε προσεγγίζουν το ζήτημα του ορισμού της κατηγορίας με μοναδικό σκοπό τον προσδιορισμό του πεδίου της έρευνας και αυτό μπορεί να γίνει έμμεσα με τη διάκριση εκ των προτέρων ομάδων ηλικιών (οι κάτω των 25 ετών, οι 16 - 24 ετών, οι 18 - 26 ετών, οι 16 - 30 ετών κλπ.), που βαπτίζονται "νέοι" ανάλογα με τον τρόπο της ταξινόμησης. Μπορεί επίσης να γίνει ρητά συναθροίζοντας τις παρατηρήσεις, συχνά συγκεχυμένες, που αφορούν την ανάγκη και τη

23. Στο ίδιο.

24. Θα μπορούσαμε να αντιπαραθέσουμε πως η ανάκληση σε τάξη της "πραγματικότητας" μιας ανάλυσης των αναπαραστάσεων είναι αβάσιμη στην περίπτωση μιας "πραγματικότητας" που εξαρτάται τόσο στενά από τις αναπαραστάσεις.

25. M. Mauss, "La prière", ό.π.

26. Η ονομασία (δεκτή σε άλλες χώρες) δεν είναι "ελεγχόμενη" στη Γαλλία. Η διαπίστωση αυτή θα άξιζε μια ιδιαίτερη ανάλυση.

Σελ. 137
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/138.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

δυσκολία ορισμού του πληθυσμού που εξετάζουμε, παρατηρήσεις που συνοψίζονται γενικά σε ένα σχόλιο για το «αυθαίρετο» του διαμελισμού και τον «υποκειμενικό» χαρακτήρα της έννοιας της «νεότητας». Αλλά σ' όλες τις περιπτώσεις, αποφεύγουμε κάθε ερώτηση πάνω στον ορισμό αυτής της ομάδας, αυτού του κοινού, αυτής της κατηγορίας, αυτού του πληθυσμού, αυτού του στρώματος, αυτής της μάζας... με μια λέξη αυτού του «πράγματος», όταν το να το προσδιορίζεις είναι ήδη ένα πρόβλημα.27 Προσπαθώντας να δείξω μερικές από τις δυσκολίες που συναντούν οι απόπειρες ορισμού της κατηγορίας «νεότητα» δεν σκοπεύω βέβαια να διατυπώσω «το σωστό ορισμό». Θέλω απλώς να δείξω μερικές από τις αιτίες της μη-παραγωγής ενός «έγκυρου ορισμού» της κατηγορίας «νεότητα». Ούτε σκοπεύω να αναφέρω και να κρίνω τις απόπειρες των ιδρυτών της κοινωνιολογίας των γενεών.28 Θα περιοριστώ να δείξω τρεις κοινές χρήσεις της κατηγορίας «νεότητα», ομόλογες, μου φαίνεται, με τις κύριες επιστημονικές χρήσεις, που θα μου χρησιμεύσουν για να σημειώσω ορισμένες από τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει οποιαδήποτε απόπειρα ορισμού της κατηγορίας αυτής.

ΙΙ, ΤΡΕΙΣ ΧΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑΣ ΤΗΣ «ΝΕΟΤΗΤΑΣ»

Α) Το ζήτημα της οροθεσίας «νέοι/γέροι»

Η πρώτη χρήση της κατηγορίας «νεότητα»" που θα ήθελα να αναφέρω είναι αυτή που την αντιπαραθέτει σ' εκείνη των «γηρατειών». Το να είναι κανείς «νέος», σημαίνει ότι είναι μικρότερος από μια ορισμένη ηλικία. Τίθεται .έτσι το ζήτημα του ορίου που χωρίζει τους «νέους» από τους «γέρους». Εδώ σκεφτόμαστε όλα τα αυθαίρετα όρια που επιβλήθηκαν, σαν αυτά που προσδιορίζουν την ηλικία η οποία δίνει δικαίωμα στη σύνταξη (ακόμα νέος πριν, ήδη μεγάλος μετά), στην ψήφο, στην πολιτική και ποινική ευθύνη, στην άδεια οδήγησης αυτοκινήτων και μοτοσυκλετών, ή ακόμα τις ηλικίες - όρια συμμετοχής σε διαγωνισμούς και επαγγέλματα (πολύ νέος πριν, πολύ μεγάλος μετά), κλπ. Οι οπαδοί της αυστηρής λογικής δεν παρέλειψαν να θέσουν το ζήτημα της σχέσης ανάμεσα στον ασυνεχή χαρακτήρα της αντίθεσης «νέοι/γέροι» και

27. Όπως λέει ο L. Boltanski για τα στελέχη στο Les Cadres, σ. 48 - 49.

28. Για παράδειγμα: K. Mannheim, «The Problem of Generations», ό.π.· S. N. Bisenstadt, From Generation to Generation, Glencoe (ΠΙ), 1956· L. Rosenmayr, «Nouvelles orientations théoriques de la sociologie de la jeunesse», Revue Internationale des Sciences Sociales, τ. XXIV, αρ. 2, 1972, σ. 227 - 271· Vern L. Bengston, Michael J. Furlong, Robert S. Laufer, «Time, aging and the continuity of social structure: themes and issues in generational analysis». Journal of Social Issues, τ. 30, αρ. 2, 1974, σ. 1 - 29.

Σελ. 138
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/139.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

τον συνεχή χαρακτήρα της ταξινόμησης της ηλικίας: o P, Bourdieu29 αναφέρει την ιστορία του A. Allais όπου ο πατέρας τραβά το σήμα κινδύνου του τραίνου την ώρα ακριβώς που το παιδί του γίνεται τριών ετών, ηλικία από την οποία παύει κανείς να ταξιδεύει δωρεάν.

Χωρίς να αναφερθώ με λεπτομέρειες στο έργο των επιστημολόγων και των οπαδών της αυστηρής λογικής που μελέτησαν αυτή τη σχέση και μετέτρεψαν "το αόριστο" σε επιστημονικό αντικείμενο,30 δείχνω μόνο την κλασική εικόνα της σχέσης "σαφήνειας/αοριστίας". Στην αρχική μορφή της, είναι ο σωρός σιτάρι που μειώνεται σπόρο - σπόρο και όμως παραμένει ένας σωρός σιτάρι ώσπου να μην είναι πια τίποτα.31 Στην περίπτωση της αντίθεσης "νέοι/ γέροι", αυτό το παράδοξο μπορεί να εκφρασθεί έτσι: ένα άτομο ενός έτους είναι νέο· ένα άτομο που είναι λιγότερο από ένα χρόνο πιο μεγάλο από ένα άτομο νέο, είναι νέο κι αυτό' απ· αυτές τις δύο προτάσεις, συμπεραίνουμε ότι ένα άτομο εκατό ετών είναι νέο. Αλλά από τη μια μεριά, όπως παρατηρεί o L. Thévenot,32 όταν διαπιστώνουμε πως η ηλικία είναι μια συνεχής μεταβλητή, αυτό οφείλεται σε μια σχεδόν ταυτολογική πράξη που συγχέει το σύνολο των πραγματικών αριθμών και το πραγματικό σύνολο ηλικιών, δηλαδή το χρόνο και τα γηρατειά, που είναι η κοινωνική μορφή του χρόνου και όχι το απλό εκτύπωμά του: το παράδοξο στέκει μόνο γιατί απαιτεί να μετρηθεί η νεότητα με τον αριθμό των ετών. Από την άλλη μεριά, αυτή η καθαρά λογική προσέγγιση του παράδοξου δεν ασχολείται με τα συμφέροντα των "ομάδων" που αναγνωρίζουν ή δεν αναγνωρίζουν την ένταξή τους σε μια ομάδα περιορισμένη από τα όρια αυτά. Αποτελεί πράγματι μία αιτία ανταγωνισμού ανάμεσα στις ομάδες που φέρνει σε αντιπαράθεση για να τις ορίζει και που αντι -

29. Στο P. Bourdieu, La distinction, Παρίσι, Ed. de Minuit, 1979, σ. 555.

30. L. Thévenot, "Une jeunesse difficile. Les fonctions sociales du flou et de la riguer dans les classements". Actes de la Recherche en Sciences Sociales, αρ. 26 - 27, Μάρτιος - Απρίλιος 1979, σ. 8 - 18.

31. Το παράδοξο του Pareto. "Τα εισοδήματα αλλάζουν συνεχώς. Δεν μπορούμε να χαράξουμε μια γραμμή για να χωρίσουμε με απόλυτο τρόπο, τους πλούσιους από τους φτωχούς, τους κατόχους των κινητών και ακινήτων κεφαλαίων από τους εργάτες. Μερικοί ειδικοί υποστηρίζουν ότι μπορούν να βγάλουν από αυτό το γεγονός το συμπέρασμα ότι στις κοινωνίες μας δεν μπορούμε να μιλήσουμε για μια τάξη 'καπιταλιστών' ούτε να αντιπαραθέσουμε 'τους αστούς' στους εργάτες. Δηλαδή, με τον ίδιο τρόπο, αφού δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε με ακρίβεια τον χρόνο, τον μήνα, την ημέρα, το λεπτό όπου τελειώνει η νεότητα και όπου αρχίζει η ώριμη ηλικία, δεν επιτρέπεται να θεωρήσουμε χωριστά τους νεαρούς και τους γέρους. Είναι σίγουρο ότι περνάμε αδιόρατα από την τάξη των φτωχών σ' αυτή των πλούσιων, αλλά αυτό δεν τους εμποδίζει να υπάρχουν", Cours d'Economie Politique, Γενεύη, Droz, καινούργια έκδοση 1964, σ. 385).

32. L. Thévenot, "Une jeunesse difficile", ό.π., από το οποίο δανείζομαι το ουσιώδες της έκθεσης αυτής.

Σελ. 139
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/140.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

παρατίθενται στο λόγο της, ενεργοποιώντας στρατηγικές επιβολής της "σαφήνειας", ή αντίθετα, στρατηγικές επιβολής του "αόριστου" (π.χ. όπως αυτές των ανθρώπων που είναι μιας ορισμένης ηλικίας μόνο και μόνο γιατί η ηλικία τους είναι πάρα πολύ ορισμένη). Όπως λέει ο P. Bourdieu, τα όρια μεταξύ ηλικιών και ειδικά μεταξύ εκείνων που αποτελούν αντικείμενο καθορισμού και εγγύησης από νομική άποψη, προσδιορίζουν μια κατάσταση των κοινωνικών ανταγωνισμών, δηλαδή της διανομής των πλεονεκτημάτων και των υποχρεώσεων, των δικαιωμάτων και των καθηκόντων: τα σύνορα ανάμεσα στις ηλικίες και τα συστήματα ταξινόμησης που τις προσδιορίζουν είναι περισσότερο όργανα εξουσίας παρά γνώσης.33

Γενικά θα μπορούσαμε να αναρωτηθούμε εάν αυτή η αντίθεση "νέοι/γέροι" δεν αντανακλά την αντίθεση "κάτοχοι/απαιτητές".34 Στις συγκρούσεις ανάμεσα σε "κατόχους" (αγαθών, εξουσίας, θέσεων) και "απαιτητές", πρόκειται σχεδόν πάντα για "νεότητα" και "γηρατειά". Οι "κάτοχοι" που είναι και οι μεγαλύτεροι βιολογικά, υπενθυμίζουν στους "απαιτητές" τη "νεότητά" τους την οποία κρίνουν διά μέσου ενός συνόλου εικόνων που την υποτιμά. Οι "νέοι" (όπως οι γυναίκες και τα μέλη των κυριαρχούμενων τάξεων), διωγμένοι από την εξουσία, αντιπροσωπεύουν και την πλευρά του διαβόλου, της αμαρτίας, της ανηθικότητας ή την πλευρά "της φύσης" γι' αυτούς που αποδίδουν στους εαυτούς τους τη "σοφία" και/ή τη "μόρφωση". Η "νεότητα" είναι τότε το παιδαριώδες, η απειρία, η ανηθικότητα. Αντίθετα σ' αυτούς τους ανταγωνισμούς για τη διαδοχή, οι πιο νέοι βιολογικά υπενθυμίζουν στους "κατόχους" τα "γηρατειά" τους, την "εξασθένηση" ανθρώπων εξαντλημένων, ξεπερασμένων και αποδίδουν στη νεότητα διάφορες αρετές: τη γενναιότητα και τη δύναμη στο Μεσαίωνα, την εφευρετικότητα και τη δημιουργικότητα στον αιώνα της πληροφορικής. Έτσι θα μπορούσαμε να αναρωτηθούμε εάν ο κυρίαρχος ορισμός της "νεότητας" (ή του γήρατος) σε μια δεδομένη κοινωνία, σε μια καθορισμένη εποχή, δεν αντανακλά τουλάχιστον εν μέρει τη διέξοδο αυτών των ανταγωνισμών μεταξύ "κατόχων" και "απαιτητών". Όταν οι μεγαλύτεροι βιολογικά επιτυγχάνουν να διατηρούν πιο πολύ καιρό την εξουσία, δηλαδή τη δύναμη να επιβάλλουν τη νόμιμη όψη του κοινωνικού κόσμου, η "νεότητα" υποτιμάται και τα "γηρατειά" δοξάζονται. Όταν αντίθετα, η "νεότητα" στολίζεται με όλες τις αρετές, είναι ίσως γιατί οι "απαιτητές" προσπαθούν να καταλάβουν την εξουσία νωρίτερα.

33. P. Bourdieu, "La distinction, σ. 566.

34. Για το θέμα αυτό βλ. στο ίδιο, σ. 556 - 558.

Σελ. 140
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/141.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Β) Το ζήτημα της οροθεσίας των ηλικιών

Δεύτερη χρήση: η κατηγορία της "νεότητας" ως "ηλικία της ζωής". Στο βαθμό που χαρακτηρίζει μια ατομική κατάσταση, η νεότητα υποδεικνύει μία βιογραφική ενότητα τοποθετημένη ανάμεσα σ' ένα ανώτατο κι ένα κατώτατο όριο, στο βαθμό που προσδιορίζει μια κοινωνική ομάδα, είναι το σύνολο αυτών που από την ηλικία τους τοποθετούνται ανάμεσα στα όρια αυτά. Να δύο παραδείγματα αυτής της χρήσης της κατηγορίας "νεότητα" από τον γαλλικό τύπο. To πρώτο, από το νούμερο 114 των Dossiers et Documents της Monde του Σεπτέμβρη 1984, με τίτλο "Οι νέοι στην κοινωνία": "Παιδιά της ευημερίας (...) τα οκτώμισι εκατομμύρια των 15 - 24 ετών που έχουν απογραφεί στη Γαλλία προσπαθούν να ανοίξουν ένα δρόμο μέσα στην κρίση". To δεύτερο, από μια έρευνα δημοσιευμένη στο Express της 31 Αυγούστου με τίτλο "To σοκ της νεότητας": "Περίεργοι, νέοι Γάλλοι που ονειρεύονται μαζί ταξίδια και επιτυχία, λιγότερη εργασία και περισσότερη κατανάλωση κλπ.". Πρόκειται αυτή τη φορά για τους 18 - 35 ετών.

Ας κρατήσουμε την αρχή της οροθεσίας: στη μια και στην άλλη περίπτωση, ο ορισμός της κατηγορίας "νεότητα" συνίσταται στον καθορισμό ενός ανώτατου και ενός κατώτατου ορίου στον άξονα του χρόνου. Αλλά ποια είναι τα κριτήρια (σαφή ή ασαφή) που επιτρέπουν τον καθορισμό των ορίων αυτών; Ποιες έννοιες υποστηρίζουν αυτές τις πράξεις της οροθεσίας; Ποια φαινόμενα υπαινίσσεται η χρονολόγηση τους;35 Σ' αυτή την ερώτηση υπάρχουν τόσες απαντήσεις όσες και οι ειδικότητες των κοινωνικών επιστημών, τόσες απαντήσεις όσες και οι "απόψεις" του κοινού νου. Από τη στιγμή που οι βιολόγοι, ψυχολόγοι, δημογράφοι και κοινωνιολόγοι ενδιαφέρονται για τον κύκλο ζωής, τους απασχολεί από τη μια μεριά, η επισήμανση κατάλληλων γεγονότων στο πεδίο της ειδικότητας τους επάνω στον άξονα του χρόνου -τα χρονολογημένα αυτά γεγονότα οροθετούν τότε σημαντικούς χρονολογικούς σταθμούς από βιολογική, ψυχολογική, δημογραφική και κοινωνιολογική άποψη- και από την άλλη μεριά, η χρήση των ίδιων εννοιών για να υποδείξουν τους έτσι οροθετημένους σταθμούς: αυτόν της "νεότητας" μεταξύ άλλων. Αυτή η πολυσημία της κατηγορίας "νεότητα" αξίζει να σημειωθεί, όχι τόσο γιατί θα μπορούσε να γίνει η αφορμή αθώων παρεξηγήσεων, αλλά γιατί ανέχεται κοινωνικές χρήσεις της αμφιλογίας που δεν έχουν τίποτα το αθώο. Έτσι, η περιληπτική αναφορά σ' ένα ψυχολογικό ορισμό της "νεότητας" (μάλλον κυρίαρχο για τον κοινό νου), επιτρέπει να αποδοθούν σ' ένα "νέο" χαρακτήρα (ψυχολογισμός) κοινωνικές

35. Το ουσιώδες της έκθεσης αυτής συνοψίζει ένα προηγούμενο άρθρο: G. Mauger, "Pour une approche sociologique de la notion de jeunesse". Cahiers "Jeunesses et Sociétés", αρ. 2, Μάιος 1984, σ. 38 - 53.

Σελ. 141
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/142.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

πράξεις (κοινωνικά προσδιορισμένες), να μυστικοποιηθούν οι διαφορές καταγωγής, θέσης, κοινωνικών δυνατοτήτων πίσω από την υποτιθέμενη ομοιότητα "νέων" ψυχολογικών διαθέσεων και να ενισχυθεί η αντίληψη που υπάρχει για μια κοινή "ψυχολογική φύση" των νέων.36 Ωστόσο, η εισαγωγή, έμμεση ή ρητή, ενός βιολογικού ορισμού της νεότητας στο κοινωνιολογικό πεδίο, θα έχει τουλάχιστον για αποτέλεσμα, άμεσο ή έμμεσο, την απαίτηση, της κοινωνικής ομοιογένειας της "νεότητας" βασισμένης πάνω στη βιολογική ομοιογένεια.

Η απόφαση να μην παραιτηθούμε πρόωρα από την κοινωνιολογική εξήγηση, με άλλα λόγια, να μην καταφύγουμε σε μια εξήγηση δανεισμένη από τη βιολογία ή από την ψυχολογία, όσο οι μέθοδοί της δεν έχουν αποδείξει την ανικανότητα τους,37 απαιτεί την απόρριψη, στην παρούσα περίπτωση, των βιολογικών ή ψυχολογικών ορισμών, περιληπτικών ή ρητών, της κατηγορίας "νεότητα". Εάν για να ορίσουμε κοινωνιολογικά τις ηλικίες κρατήσουμε την αρχή της επισήμανσης κοινωνικών γεγονότων στον άξονα του χρόνου, μεταξύ γέννησης και θανάτου, σ' αυτή την περίπτωση, ένας κοινωνιολογικός ορισμός της κατηγορίας "νεότητα" προϋποθέτει την επισήμανση ενός ανώτατου κι ενός κατώτατου ορίου που έχουν ένα κοινωνιολογικό νόημα. Εάν θεωρήσουμε ότι η κοινωνική ζωή ενός ατόμου ορίζεται από τη διαδοχή των κοινωνικών σχέσεων τις οποίες γνωρίζει από τη γέννηση μέχρι το θάνατο38 μπορούμε τότε, σε πρώτη προσέγγιση, να υποδείξουμε μια περιοδολόγηση με βάση πέντε σταθμούς. Έτσι, ένας πρώτος σταθμός θα οδηγούσε από τη γέννηση στην είσοδο στον σχολικό χώρο, σταθμός όπου, σχηματοποιώντας, ο κοινωνικός κόσμος θα ήταν περιορισμένος στην οικογένεια (πρώτη παιδική ηλικία;). Ένας δεύτερος σταθμός θα οδηγούσε τότε από την είσοδο στην έξοδο του σχολικού χώρου, σταθμός όπου, πάλι σχηματοποιώντας, η κοινωνική ζωή θα ρυθμιζόταν από ένα διπολικό κόσμο "οικογένεια και σχολείο" ("παιδική ηλικία" και "εφηβεία";). Αφού η δημιουργία μιας καινούργιας οικογενείας παραμένει κανόνας, μπορούμε να υποδείξουμε έναν τρίτο σταθμό που θα οδηγούσε από την έξοδο του σχολείου στο γάμο και θα καθόριζε μια διπλή διαδικασία κοινωνικής ένταξης στην αγορά εργασίας και στην γαμήλια αγορά ("νεότητα";). Τότε ανοίγεται ένας τέταρτος σταθμός που θα οδηγούσε από το γάμο στη σύνταξη, σταθμός ομόλογος τυπικά με τον δεύτερο, αφού, τείνοντας προς το ουσιώδες, η κοινωνική ζωή θα πορευόταν και πάλι μέσα σ' ένα διπολικό κόσμο, "οικογένεια

36. "H μονάδα του ουσιαστικού που την ορίζει (τη "νεότητα"), σκεπάζοντας τη μονάδα μιας ουσίας" (L. Wittgenstein, Le cahier bleu et le cahier brun, Παρίσι, Gallimard, 1965, σ. 25).

37. Ρ. Bourdieu, J. C. Chamboredon, J. C. Passeron, Le Métier de Sociologue, Παρίσι, Mouton Bordas, 1968, σ. 42.

38. C. Wright Mills, L'imagination Sociologique, Παρίσι, F. Maspero, 1977.

Σελ. 142
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/143.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και εργασία" ("ώριμη ηλικία";). Ένας τελευταίος σταθμός, θα οδηγούσε από τη σύνταξη στο νεκροταφείο ("τρίτη ηλικία"; "γηρατειά";).

Αλλά, αυτό το προσχεδίασμα μιας κοινωνιολογικής περιοδολόγησης των ηλικιών προκαλεί αντιρρήσεις. Εάν πράγματι τα όρια που αναφέρθηκαν έχουν μια κοινωνική διάσταση, αυτό δεν ισχύει για όλα τα ατομικά πεπρωμένα. Αντίθετα, από αυτό το "βιογραφικό prêt à porter" λείπουν αρκετά γεγονότα που έχουν ασφαλώς μια κοινωνική σημασία για την περιοδολόγηση ορισμένων κοινωνικών τροχιών και τίποτα εκ των προτέρων δεν επιτρέπει να σκεφτούμε ότι τα όρια αυτά είναι, σ' όλες τις περιπτώσεις, τα πιο κατάλληλα για την κατάτμηση των ηλικιών της ζωής. Έτσι, η μεταβίβαση της οικονομικής, βιομηχανικής, εμπορικής ή κτηματικής κληρονομιάς, σημαδεύει μια οριστική διακοπή στις κοινωνικές τροχιές των αγροτών, των βιοτεχνών, των εμπόρων, των ελεύθερων επαγγελματιών ή των αστών. Τρίτη αντίρρηση, πρέπει να αντικαταστήσουμε αυτό το "βιογραφικό prêt à porter" από βιογραφικές τροχιές τάξεων που αντιπαρατίθενται μεταξύ τους, τόσο από τη θέση τους μέσα στο κοινωνιολογικά δομημένο διάστημα των οικογενειών, μέσα στο σχολικό χώρο και στο χώρο του καταμερισμού της εργασίας όσο και από τις χρονολογίες της πρόσβασης σε οποιοδήποτε χώρο (όποια και να είναι τα κοινωνικά γεγονότα που επισημαίνονται στον άξονα του χρόνου, οι χρονολογίες, δηλαδή οι ηλικίες στις όποιες συμβαίνουν διάφορα γεγονότα, διαφέρουν σύμφωνα με τις τάξεις των βιογραφικών τροχιών). Τέταρτη αντίρρηση: ας υποθέσουμε ότι μπορούν να κατασκευαστούν για τη σύγχρονη γαλλική κοινωνία τέτοιες περιοδολογήσεις ηλικιών με βάση τις κοινωνικές τάξεις. Δεν θα μπορούσαν να επεκταθούν χωρίς προφύλαξη, πέρα από τη θεωρούμενη ιστορική περίοδο της κατασκευής τους (μια περιοδολόγηση των ηλικιών σχετική με τη δέσμη των βιογραφικών τροχιών των εργατών της σύγχρονης Γαλλίας δε θα ήταν ανάλογη μ' εκείνες του πρώτου μισού του 19ου αιώνα: το 1837 εκατοντάδες χιλιάδες νεαροί εργάτες εργάζονται περισσότερο από 15 ώρες την ημέρα, από την ηλικία των τεσσάρων ετών). 39

Ωστόσο, μια τέτοια κοινωνιολογική περιοδολόγηση των ηλικιών σχετική με μια ορισμένη κοινωνική τάξη, μέσα σε μια ορισμένη κοινωνία και σε μια ορισμένη εποχή, δεν θα μπορούσε να επεκταθεί χωρίς προφύλαξη σε οποιαδήποτε άλλη κοινωνία. Η κοινωνιολογική περιοδολόγηση των ηλικιών αντίθετα με τη βιολογική ή ψυχολογική περιοδολόγηση δεν θα ίσχυε παρά για μια δεδομένη τάξη μέσα σε μια δεδομένη κοινωνία σε μια καθορισμένη εποχή.40

39 J. Sandrin, Enfants trouvés, Enfants ouvriers, Παρίσι, Aubier-Montaigne, 1982.

40. H αρμοδιότητα μιας κοινωνικής δόμησης "εκ των προτέρων" της έννοιας της "νεότητας" για μια ορισμένη κοινωνική τάξη, μέσα σε μια ορισμένη κοινωνία, σε μια ορισμένη εποχή, δεν μπορεί να εξακριβωθεί, "εκ των υστέρων", παρά μόνο μετά από μια έρευνα.

Σελ. 143
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/144.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Γ) Το ζήτημα, της οροθεσίας των γενεών

Τρίτη και τελευταία χρήση: η κατηγορία "νεότητα" ως "γενεά". Στο βαθμό που εφαρμόζεται σε μια συγκεκριμένη οικογενειακή διαδοχή, η κατηγορία της "γενεάς" προσδιορίζει "το σύνολο όσων κατάγονται από κάποιον με διαφορετικούς βαθμούς συγγενείας".41 Στο βαθμό που υποδεικνύει μια ομάδα, είναι για τη δημογραφία "το ιδιαίτερο πλήθος που αποτελείται από το σύνολο των προσώπων που γεννήθηκαν μια δεδομένη περίοδο, συνήθως μια χρονιά".42 Στον πληθυντικό (π.χ. "οι νέες γενιές"), η κατηγορία σημαίνει το σύνολο όλων αυτών που γεννήθηκαν σχεδόν την ίδια χρονολογία: "σύνολο ατόμων που έχουν περίπου την ίδια ηλικία", όπως λέει ο P. Robert. "Ομάδα ηλικίας" και "γενεά" μπορούν να συγχέονται κατά προσέγγιση. Αλλά εκεί που η κατηγορία "νεότητα" ορίζεται ως ομάδα ηλικίας (π.χ., οι 16 - 25 ετών), αποτελεί (πιο συχνά) το υποστήριγμα μιας συγχρονικής ανάλυσης (αναζητείται η μονάδα της κατηγορίας μέσα στην υποτιθέμενη μονάδα μιας όμοιας ηλικίας και εκεί που η κατηγορία "νεότητα" ορίζεται ως γενεά (π.χ., οι μεταπολεμικές γενιές), αποτελεί (πιο συχνά) το υποστήριγμα μιας διαχρονικής ανάλυσης (αναζητείται η ομοιογένεια της γενιάς μέσα στην υποτιθέμενη μονάδα μιας όμοιας ιστορίας).

Να ένα παράδειγμα αυτής της χρήσης της κατηγορίας της "νεότητας" από την εφημερίδα Monde της 16 και 17 Σεπτέμβρη 1984. Μετά από την πρόσφατη απομάκρυνση του στρατάρχη Ogarkov και την αντικατάσταση του από το στρατηγό Akhromeev σ' ένα άρθρο με τίτλο "Κάτι γίνεται στο Κρεμλίνο" και με υπότιτλο "Νέοι και Γέροι", ο D. Vernet, ανάλυε "την αντίθεση ανάμεσα στη γενεά που ανεβαίνει, τους νέους (που είναι τουλάχιστον πάνω από 50 χρονών), και τους γέρους του Πολιτικού Γραφείου".

Το κλασικό διπλό πρόβλημα (o Dromel το είχε ήδη αναφέρει, το 1862)43 που θέτει η οροθεσία διαδοχικών γενεών, είναι το ακόλουθο. Πώς να προσδιορίσουμε το διάστημα ανάμεσα σε δύο συνεχόμενες γενεές; Με άλλα λόγια, πόσον καιρό θέλει μια καινούργια γενεά για να αντικαταστήσει την παλαιά; 15 χρόνια λένε μερικοί, 30 απαντούν οι περισσότεροι... πιο πολύ φαίνεται όταν πρόκειται για την πρόσβαση στο Πολιτικό Γραφείο του Κ.Κ.Σ.Ε. Από την άλλη μεριά, σε ποια στιγμή της ιστορίας να προσδιορίσουμε την αρχή μιας

41. Στο P. Robert, Dictionnaire alphabétique et analogique de la langue Française, Παρίσι, Société du Nouveau Littré, 1967.

42. Στο R. Pressât, Dictionnaire de Démographie, Παρίσι, PUF, 1979.

43. J. Dromel, La loi des révolutions, les générations, les nationalités, les dynasties, les religions, Didier et Cie, 1862, στο Κ. Mannheim, "The Problem of Generation", ό.π.

Σελ. 144
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/145.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σειράς γενεών; Τελικά το πρόβλημα είναι σχετικά απλό μόνον όταν αποκαθιστούμε τη συνέχεια των γενεών μιας ιδιαίτερης οικογενειακής διαδοχής. Πράγματι, αυτό το διπλό πρόβλημα δεν δέχεται βέβαια μια γενική λύση. Εάν θεωρήσουμε, όπως λέει o Ρ, Bourdieu, ότι "η μεταμόρφωση του τύπου της κοινωνικής γενεάς των υποκειμένων προσδιορίζει την εμφάνιση των διαφορετικών γενεών και της σύγκρουσης των γενεών",44 προκύπτουν, μου φαίνεται, δύο συμπεράσματα. Από τη μια μεριά η κατάτμηση διαφορετικών γενεών μέσα σ' έναν πληθυσμό δεν έχει νόημα παρά μόνον εάν ορίσουμε ακριβώς το πεδίο στο οποίο γίνεται: υπάρχουν τόσες περιοδολογήσεις όσες και ιστορίες αυτόνομες μέσα σε μια κοινή ιστορία. Από την άλλη μεριά, είναι η ιστορία της κατασκευής του πεδίου (είτε πρόκειται για το πεδίο των κοινωνικών τάξεων είτε για οποιοδήποτε άλλο) που περιοδολογεί τη βιογραφία των υποκειμένων που βρίσκονται εκεί (ώστε η ατομική ιστορία κάθε υποκειμένου περιέχει την ιστορία της ομάδας στην οποία ανήκει".45 Έπειτα "δεν μπορούμε να ομαδοποιήσουμε γενεές μέσα σε έναν πληθυσμό παρά μόνο με βάση μια γνώση της ειδικής ιστορίας του σχετικού πεδίου. Πράγματι, μόνο οι δομικές αλλαγές που ενδιαφέρουν το πεδίο κατέχουν τη δύναμη να προσδιορίσουν την παραγωγή διαφορετικών γενεών, μεταμορφώνοντας τους τύπους γενεών και προσδιορίζοντας την οργάνωση των ατομικών βιογραφιών και την συναγωγή τους σε ομάδες βιογραφιών ενορχηστρωμένες με βάση τον ίδιο ρυθμό".46

Για να βγούμε απ' αυτές τις χωρίς τέλος συζητήσεις και, μου φαίνεται, χωρίς λύση επί του "σωστού ορισμού" της κατηγορίας "νεότητα" (όσο αυτή υποδεικνύει μια κοινωνική ομάδα), ίσως πρέπει να αρνηθούμε να δώσουμε έναν "προκαθορισμένο ορισμό" και να εξετάσουμε τις ιστορικές συγκυρίες στις οποίες εμφανίζονται κοινωνικές ομάδες των οποίων τα τυπικά χαρακτηριστικά εσωκλείουν την κατηγορία "νεότητα". Αυτές οι ομάδες έχουν όνομα, οργανώσεις, αντιπροσώπους, συστήματα αναπαραστάσεων και αξίες. Αντί να προσπαθήσουμε να προσδιορίσουμε τα "κριτήρια" με βάση τα οποία η ομάδα "πρέπει" να οριστεί και τα όρια που "πρέπει" να της δώσουμε για να γίνει ένα ορατό και καλά οροθετημένο αντικείμενο (δηλ. να εντάξουμε την ομάδα στην τάξη του καθαρού βιολογικού προσδιορισμού, ή να της αρνηθούμε το δικαίωμα στην κοινωνιολογική ύπαρξη), θα μπορούσαμε, όπως υποδεικνύει ο L. Boltanski, να προσπαθήσουμε να εξηγήσουμε τις μορφές που παίρνει η ομάδα όταν εμφανίζεται με περιοδική συχνότητα "στην κοινωνική σκηνή" εξετάζοντας την εργασία συγκέντρωσης, υιοθέτησης και αποκλεισμού της οποίας είναι

44. Στο P. Bourdieu, La distinction, σ. 530.

45. Στο ίδιο, σ. 530.

46. Στο ίδιο, σ. 530.

Α 10

Σελ. 145
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/146.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

το "προϊόν", και αναλύοντας την κοινωνική εργασία ορισμού και οροθεσίας που συνόδεψε το σχηματισμό της ομάδας και συμμετείχε αντικειμενοποιώντας την στην αυτονόμηση της.47 Θα έπρεπε έτσι, μέσα από μια σειρά μελετών των περιπτώσεων, προσανατολισμένων από την πρόθεση να κατανοήσουμε τη γένεση της κατηγορίας "νεότητα" και των αναπαραστάσεών της, να αναλύσουμε τους μηχανισμούς συναγωγής σε μια αρχική ομάδα γύρω απ' την οποία σχηματίζεται ένα "πεδίο έλξης".48 Δηλαδή, παραφράζοντας τον L. Boltanski, θα έπρεπε "να μελετήσουμε τις κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες που επέτρεψαν τον σχηματισμό της ομάδας και τους πολιτικούς ανταγωνισμούς που έχουν σαν αντικείμενο τον ορισμό της και την οροθεσία της", αλλά κυρίως, "να δείξουμε πως η σύσταση μιας ομάδας είναι κι αυτή, τουλάχιστον εν μέρει, το προϊόν μιας κοινωνικής εργασίας ενοποίησης", γιατί η ομοιογένεια δεν είναι αναγκαία και ικανή συνθήκη της συνοχής.

Μια ομάδα που εξασφάλισε τη συνοχή της, επέβαλε την πίστη στην ύπαρξή της και αντικειμενοποιήθηκε μέσα στους θεσμούς φαίνεται πως έχει τις ιδιότητες ενός πράγματος. Αλλά η εντύπωση του προφανούς, της συνάφειας, της συνοχής που, σε μερικές περιπτώσεις, η "νεότητα" καταφέρνει να δώσει είναι το αντικειμενικοποιημένο "προϊόν" των ανταγωνισμών για τον ορισμό και τις αναπαραστάσεις της ομάδας.49 Αναπαραστάσεις στις οποίες σε μερικές περιπτώσεις αναγνωρίζονται υποκείμενα και ομάδες διασκορπισμένες με διαφορετικά αντικειμενικά χαρακτηριστικά και χάρη στις οποίες οι ομάδες αυτές αγνοούν τους λόγους για τους οποίους βρίσκονται σε διάσταση.

Μετάφραση: Anne Guilliot

47. Στο L. Boltanski, Les cadres, σ. 51 - 52.

48. Στο ίδιο, σ. 52.

49. Στο ίδιο, σ. 53 - 54.

Σελ. 146
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/147.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ

ΧΑΡΗΣ ΜΠΑΜΠΟΥΝΗΣ: Επιτρέψτε μου να εκφράσω τη χαρά μου για την πραγματοποίηση του Συμποσίου αυτού που ανοίγει πράγματι νέους ερευνητικούς ορίζοντες στη χώρα μας.

Τα όσα αξιόλογα ακούστηκαν ως τώρα θα είναι βαθμίδα προβληματισμού για μένα, άμεσα δε στα πλαίσια του ενδιαφέροντός μου για την ιστορία της Ν.Α. Αττικής.

Μελετώντας πρόσφατα τη θνησιμότητα στο Λαύριο από το 1925 ως το 19401 διαπίστωσα κατ' αρχήν ότι μέχρι το 1932, όταν έχει πλέον αδρανοποιηθεί και διέρχεται τις τελευταίες ημέρες του βίου της η Ελληνική Εταιρεία Μεταλλουργείων Λαυρίου που απασχολούσε το μεγαλύτερο μέρος του εργατικού δυναμικού2 -παραμένει σε λειτουργία βέβαια η Γαλλική- οι θάνατοι παιδιών και νέων3 υπερβαίνουν το 47% του συνολικού αριθμού θανάτων. Στην επόμενη οκταετία 1933 - 1940 προσεγγίζουν το 30%. Και στις δυο περιόδους οι θάνατοι που συγκεντρωτικά οφείλονται στα λοιμώδη - παρασιτικά, αναπνευστικά και πεπτικά νοσήματα καλύπτουν ποσοστό 75,31% - 64,06% (βλ. πίν. 1).

Σ' αυτή την εργατούπολη, όπου το περιβάλλον αντιμάχεται τον άνθρωπο, υπάρχουν -τουλάχιστον για τον ελληνικό χώρο- επιβαρυντικές ιδιαιτερότητες.

1. Οι καταπονημένοι οργανισμοί των εργατών - εργατριών μετάλλου, των κυριολεκτικά στοιβαγμένων στους ανθυγιεινούς χώρους της εξαντλητικής δουλειάς, γίνονται εύκολη λεία σωματοφθόρων ασθενειών που ταχύτατα και ασφαλώς μεταδίδονται στην οικογένεια, στις γειτονιές και συνοικίες του Λαυρίου.

2. Τα τεράστια μεταλλοπλύσια των Εταιρειών τελμάτωσαν την περιοχή από το Νυχτοχώρι μέχρι τον Κυπριανό, τον εργατικό δηλ. συνοικισμό της Γαλλικής Εταιρείας, και την παραλία του Θορικού. Η ελονοσία προσβάλλει μαζικά τους ανθρώπους,4 πλήττει δε ιδιαίτερα τους νέους και τα παιδιά5 που τα στέλνει αμέσως στον τάφο ή τα παραδίνει αποσκελετωμένα στη φυματίωση και στις άλλες θανατηφόρες ασθένειες. Για να περιορίσουν μάλιστα οι Λαυριώτες τις εστίες μόλυνσης τρύπησαν τα τοιχώματα εκατοντάδων υπαίθριων αρχαίων υδροδεξαμενών6 (μέσης χωρητικότητας 1.000 μ3) που τροφοδοτούσαν τα αρχαία πλυντήρια.7

3. Η μεταλλική "κόνις" που συναντιέται πρώτα στις γαλαρίες καθώς εξορύσσουν τα μεταλλεύματα τα περιέχοντα αργυρούχο μόλυβδο, ψευδάργυρο, χαλκό κλπ.8

Παράλληλα, η πόλη περισφίγγεται από τους τεράστιους όγκους των μεταλλουργικών απορριμμάτων (σκωριών των εκκαμινεύσεων). Η φθοροποιός "κόνις" κατά συνέπεια αιωρείται παντού.

Σελ. 147
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/148.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

4. Ο έμφορτος με αρσενικό (As) καπνός που εξέρχεται από τις καμινάδες των μεταλλευτικών εργοστασίων.9

Η Γαλλική Εταιρεία είχε τον αγωγό-φουγάρο της ΒΔ - Δ της πόλης, στη θέση Στεφάνι. Όταν λειτουργούν οι φούρνοι της και πνέει, όπως συμβαίνει συχνά στο Λαύριο, βοριάς, ο καπνός κατακάθεται παντού. Το ίδιο συμβαίνει με τα δίδυμα φουγάρα -στην ομώνυμη θέση, αμέσως νότια του λιμανιού- της Ελληνικής Εταιρείας και το νότιο άνεμο.

5. Οι εργατικές, πολυμελείς συνήθως, οικογένειες ζουν σε οικήματα κατά κανόνα μικρά και ανθυγιεινά (όπως στις συνοικίες Νεάπολη, Σαντορινέικα, Κυπριανός), κατασκευασμένα συχνά όπως όπως με οξειδωμένες λαμαρίνες, σπασμένα τούβλα αχρήστων πλέον κι εγκαταλελειμμένων κτισμάτων των Εταιρειών, απορριμματική ύλη γενικά με οικοδομικά υλικά ευτελή. Η χαμηλής ποιότητας τροφή εξάλλου προκαλεί σωρεία πεπτικών νόσων.

6. Στην πόλη καταφεύγει μετά τη μικρασιατική καταστροφή μεγάλος αριθμός προσφύγων.10 Η εγκατάστασή τους ήταν προβληματική αρχικά και δεν πληρούσε, αφού δεν υπήρχαν στεγαστικές δυνατότητες, τους κανόνες υγιεινής.

7. Η έλλειψη αποχετευτικού συστήματος των οικιών και η γεωλογική σύσταση του Λαυρίου,11 η διαπερατότητα δηλ. των επαφών των επάλληλων στρωμάτων σχιστολίθου και μαρμάρου, είναι συνυπεύθυνα για τη μόλυνση του πόσιμου νερού.

Τα παιδιά, ιδιαίτερα της βρεφικής και νηπιακής ηλικίας, πληρώνουν το βαρύτερο τίμημα θανάτου12 (βλ. πίν. 2, 3).

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Πρόδρομη ανακοίνωση ευρύτερης μελέτης με θέμα το Λαύριο από τον 19ο αιώνα ως το 1940.

2. Η Ελληνική Εταιρεία που εκμεταλλευόταν τα μεταλλευτικά και μεταλλουργικά απορρίμματα των αρχαίων (πλυνίτες, σκωρίες, λιθάργυρους) παρουσίαζε από καιρό προβλήματα λειτουργίας εξαιτίας της εξάντλησης των υπαρχουσών ποσοτήτων. Τη μεγαλύτερη κρίση της υφίσταται το 1931 (βλ. και Πρακτικά Συνεδριάσεων Δημαρχιακής Επιτροπής του Δήμου Λαυρεωτικής / 24 Αυγούστου 1931). Στις 31 Αυγούστου 1933 η Ελληνική Εταιρεία πώλησε στην αγγλική "Thracian Mineral Products Limited" την αστική της περιουσία (βλ. Ιβάν Π. Σκαραμαγκά, Λαύρειον, I960, σ. 5).

3. Για την περίπτωση αποδελτιώθηκαν οι 1685 ληξιαρχικές πράξεις θανάτων, οι καταχωρισμένες στο Ληξιαρχείο του Δήμου Λαυρεωτικής που είναι πλήρες όσον αφορά την περίοδο που ερευνήθηκε. Η ταξινόμηση των ασθενειών ως αιτίων θανάτου έγινε σύμφωνα με το "Εγχειρίδιο διεθνούς στατιστικής ταξινομήσεως των νόσων, κακώσεων και αιτίων θανάτου", έκδ. ΕΣΥΕ Υπουργείου Συντονισμού - Γ.Δ.Υ. Υπουργείου Κοινωνικών Υπηρεσιών, Αθήνα 1980.

4. Βλ. και Πρακτικά Συνεδριάσεων Δημαρχιακής Επιτροπής του Δήμου Λαυρεωτικής / 1 Αυγούστου 1930: "Ο κ. Δήμαρχος εξέθηκεν εις την Δημαρχιακήν Επιτροπήν ότι

Σελ. 148
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/149.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

κατά την ψήφισιν του προϋπολογισμού του τρέχοντος οικονομικού έτους κατεδείχθη η ανάγκη της υπάρξεως Δημοτικού ιατρού, ήδη δε κατόπιν της ενσκηψάσης εν τη περιφερεία του Θορικού τρομεράς ελονοσίας, ήτις προσέβαλεν άπαντας σχεδόν τους κατοίκους της περιοχής ταύτης, είναι ανάγκη όπως επισπευσθή o διορισμός Δημοτικού ιατρού και επρότεινε όπως διορισθή ως τοιούτος o Ιατρός κ. Ανδρέας Αλεξάνδρου, όστις κατά τε την παρούσαν περίστασιν και εν τω παρελθόντι πατρικώτατα και στοργικώτατα προσέφερεν την επιστημονικήν του υπηρεσίαν εις τους απόρους της πόλεως και εν γένει υπέδειξεν άδιάπτωτον ενδιαφέρον διά την υγείαν γενικώς της πόλεως...".

5. Παραστατική είναι η αφήγηση του Βασίλη Δασκαλάκη (Οι ξεριζωμένοι - Διήγηση ενού χωριάτη, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 1980, σ. 119 - 120), που παιδί, πριν από τον A' Παγκόσμιο πόλεμο, δουλεύοντας στο Λαύριο έπαθε ελονοσία.

6. Την πληροφορία οφείλω στον αρχαιολόγο Ευάγγελο Χ. Κακαβογιάννη, που ευχαριστώ και από αυτή τη θέση.

7. Κ. Κονοφάγου, Το Αρχαίο Λαύριο και η ελληνική τεχνική παραγωγής του αργύρου. Αθήνα 1980, σ. 223 - 273.

8. Γ. Π. Μαρίνου - W. E. Petraschek, Λαύριον, Αθήναι 1956 (Γεωλογικαί και Γεωφυσικαί Μελέται ΙΓΕΥ, τ. IV, αρ. 1), σ. 200 κ.εξ.

9. Τις επιβλαβείς επιπτώσεις του καπνού στον ανθρώπινο οργανισμό είχαν ήδη από την αρχαιότητα αντιληφθεί. Γράφει o Στράβων (III. 2, 8): "Τας δε του αργύρου καμίνους ποιούσιν υψηλάς ώστε την εκ των βώλων λιγνύν μετέωρον εξαίρεσθαι· βαρεία γαρ εστι και ολέθριος". Βλ. και Ευάγγ. Χ. Κακαβογιάννη, "Σουνιακά - Λαυρεωτικά", ΑΔ, τ. 32, Μελέται, 1977, σ. 214.

10. Βλ. "Απογραφή προσφύγων διενεργηθείσα κατ' Απρίλιον 1923· Υπουργείο Υγιεινής, Προνοίας και Αντιλήψεως - τμήμα στατιστικής", σ. 5: "Λαύριον: Άρρενες 1333, Θήλεις 1493, σύνολον 2826· Καμάριζα (αρ.) 134, (θ.) 140, (σ.) 274· {Σύνολο Λαυρεωτικής κατά φύλο} (αρ.) 1467, (θ.) 1633, (Γ.Σ.) 3100".

11. Κ. Κονοφάγου, ό.π., σ. 155 κ.εξ.

12. Πρβλ. Ν. Ματσανιώτη, Παιδιατρική, τ. A', Αθήνα 1972, σ. 17.

Σελ. 149
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/150.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΠΙΝΑΚΑΣ

Αιτίες θανάτου παιδιών

Νοσήματα

Λοιμώδη - Παρασιτικά

Νεοπλάσματα

Ενδοκρινικά - Μεταβολικά - Διαταραχές θρέψεως - Ανοσολογικές διαταραχές

Αίματος - Αιμοποιητικών οργάνων

Ψυχικές διαταραχές

Νευρικού συστήματος - αισθητηρίων οργάνων

Κυκλοφορικού συστήματος

Αναπνευστικού συστήματος

Πεπτικού συστήματος

Ουροποιογεννητικού συστήματ.

Επιπλοκές τοκετού, λοχείας

Δέρματος και υποδόριου ιστού

Μυοσκελετικού συστήματος - συνδετικού ιστού

Περιγεννητικής περιόδου

Ασαφώς καθορισμένες καταστ.

Κακώσεις - ατυχήματα

Πολλαπλής αιτιολογίας

Σύνολο

Σύγκριση με σύνολο θανάτων έτους

Σελ. 150
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 131
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    Η ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ:

    ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΔΟΜΗΣΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ

    GÉRARD MAUGER

    "Υπάρχει κάτι το τελετουργικό στην περιοδική έκπληξη των ενηλίκων της κοινωνίας μας, όταν αντιλαμβάνονται δύο ή τρεις φορές ανά γενεά ότι η κοινωνία τους αποτελείται και από νέους", έγραφε ο J. Monod το 1968.1 Πράγματι, εάν είναι αλήθεια ότι το "ζήτημα της νεότητας" τίθεται με περιοδική συχνότητα μέσα στο πεδίο της ιδεολογικής παραγωγής, στο πολιτικό πεδίο και κατ' επέκταση στο πεδίο των κοινωνικών επιστημών, θα πρέπει να διευκρινίσουμε ότι μπορεί να τεθεί με δύο διαφορετικούς τρόπους.

    Είτε οι "νέοι πληθυσμοί" (ή ακριβέστερα, το ένα ή το άλλο τμήμα αυτών των πληθυσμών), "κινητοποιημένες ομάδες ηλικιών", επεμβαίνουν στο πολιτικό πεδίο, απευθύνονται στο πεδίο της ιδεολογικής παραγωγής, και επομένως και στο πεδίο των κοινωνικών επιστημών: "εκφράζονται". Αυτή ήταν η περίπτωση στη Γαλλία από το 1968 μέχρι το 1975 με το "αριστερίστικο φαινόμενο" και με το "αντιμορφωτικό φαινόμενο".

    Είτε οι "νέοι πληθυσμοί" (ή, ακριβέστερα, το ένα ή το άλλο τμήμα αυτών των πληθυσμών), "κινητοποιήσιμες ομάδες ηλικιών" (είτε ευχόμαστε είτε φοβόμαστε την κινητοποίησή τους) προκαλούν την προσοχή και/ή την ανησυχία του πολιτικού προσωπικού και τις ερευνητικές αναζητήσεις των κοινωνικών επιστημών: "δεν εκφράζονται".2 Τέτοια είναι, μου φαίνεται, η περίπτωση στη σημερινή γαλλική κοινωνία.3

    1. J.Monod, Les Barjois, Παρίσι, Julliard, 1968.

    2. H έκφραση είναι του Ρ. Bourdieu, "Une classe objet". Actes de la Recherche en Sciences Sociales, αρ. 17 - 18, Νοέμβρης 1977, σ. 2 - 5.

    3. Εάν, παρ' όλη τη σιωπή τους, "οι νέοι πληθυσμοί" αποτελούν στη Γαλλία σήμερα ένα αντικείμενο πολιτικών ανταγωνισμών, είναι μου φαίνεται γιατί βρίσκονται στο κέντρο