Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 155-174 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/155.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η πολλαπλότητα των προσεγγίσεων, II

Δευτέρα 1 Οκτωβρίου 1984

Απογευματινή συνεδρία

Πρόεδρος: ΒΑΣΙΛΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ

Σελ. 155
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/156.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 156
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/157.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ΝΕΟΛΑΙΑ ΣΤΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ ΤΗΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΠΟΛΗΣ

MICHELE DEAN

Για να προσδιορίσουμε ακριβώς το θέμα της ανακοίνωσης, είναι αναγκαίο να επιστήσουμε την προσοχή σε ορισμένα σημεία και κατ' αρχάς στο ότι δεν θα αναπτυχθούν εδώ συμπεράσματα, αλλά κυρίως προβλήματα, υποθέσεις ή απλώς υποδείξεις για έρευνα.

Μια δεύτερη σημείωση αναφέρεται στον τίτλο· με τον καθορισμό βιομηχανική και μεταβιομηχανική πόλη δεν θέλω να αναφερθώ σε ιδιαίτερες ιστοριογραφικές κατηγορίες αλλά στην εξέλιξη που ακολούθησε τη διάδοση της βιομηχανικής επανάστασης και επομένως στην προσαρμογή των πολεοδομικών δομών και των προτύπων συμπεριφοράς όσον αφορά τη χρησιμοποίηση των αστικών χώρων· επακόλουθη επίσης εξέλιξη των νέων σχέσεων παραγωγής και των διαφορετικών τύπων κοινωνικών δομών μεταξύ των τάξεων σε κοινωνίες και σε περιοχές που άλλαξαν με την εμφάνιση του εργοστασίου το οποίο ως γνωστό πλάθει κατά εικόνα και ομοίωσή του χώρους και συμπεριφορές.1 Όσον αφορά αντίθετα τις μεταβολές που προήλθαν απ' τις καινούργιες

1. H βιβλιογραφία που αναφέρεται σ' αυτά τα θέματα είναι πλουσιότατη. Εδώ επιθυμώ μόνο να υπενθυμίσω ορισμένες μελέτες Αστικής Γεωγραφίας (Urban geography), κλασικές κατά κάποιον τρόπο, αλλά ίσως λιγότερο γνωστές σε όσους δεν είναι ειδικοί σ' αυτό το χώρο. Αναφέρω λοιπόν χρονολογικά: R. Blanchard, Une méthode de géographie urbaine, in La vie urbaine, 1922· P. Lavedan, Géographie des Villes, Paris, Gallimard, 1936 - P. Lavedan, Histoire de l'Urbanisme, III, Paris 1926-1941-1952· R. E. Dickinson, The West European City, London 1951· M. Sorre, Les Fondements de la géographie humaine, Paris, Colin 1952 (τόμος III, L'Habitat, σ. 154 - 436, L'Habitat Urbain)· Α. E. Smailes, The Geography of Towns, London 1953· P. George, Géographie urbaine, Paris, P.U.F., 1961· G. Schwarz, Allgemeine Siedlungsgeographie, Berlin 2 1962 (Die Städte, σ. 309 - 501)· J. Labasse, L'organisation de l'espace - Éléments de géographie volontaire, Paris 1966· J. Tricart, L'Habitat urbain, Paris· Μ. Derruau, Précis

Σελ. 157
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/158.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

τεχνικές παραγωγής και επικοινωνιών (robot, telematica) κλπ. και που αφορούν την οργάνωση της πόλης2 και τον τρόπο συμπεριφοράς πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι πρόκειται για φαινόμενα πολύ πρόσφατα, τα οποία δεν μπορούν να εξεταστούν πέρα από τη διάσταση των εντυπώσεων ή πάνω σε μια βάση υποθέσεων ως προς τα πού τείνουν, και που δεν μπορούν να επαληθευθούν.

Είναι εν τούτοις βέβαιο, ότι σημαντικές αλλαγές στην οργάνωση εργασίας και την τοποθέτηση της παραγωγής καθώς επίσης και στη γεωγραφία της κοινωνικότητας, του ελευθέρου χρόνου κλπ., δημιουργούνται από τις νέες τεχνολογίες, που αναπόφευκτα επιφέρουν νέες μορφές χρήσης και αντίληψης του χώρου: μηδενίζοντας τον: (στην περίπτωση π.χ. της υπόθεσης διεκπεραίωσης μεγάλου ποσοστού εργασίας στο σπίτι διά μέσου τερματικών) ή πολλαπλασιάζοντας τον (με το να διαθέτουμε, τουλάχιστον σα δυνατότητα,

de géographie humaine, Paris 4 1967, (IV, La Ville, p. 463 - 518)· J. Beaujeu-Garnier, G. Chabot, Traité de Géographie urbaine, Paris, Colin, 1970.

Όσον αφορά την Ιταλία, όπου όπως είναι γνωστό η βιομηχανική ανάπτυξη ξεκινά απ' τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα σε ορισμένες ζώνες καθαρά οριοθετημένες μια εκτεταμένη βιβλιογραφία, που άνθησε κυρίως στην τελευταία δεκαπενταετία, περιγράφει τα πολεοδομικά και κοινωνικά συμβάντα μεγάλων και μικρών κέντρων, κυρίως του κέντρου και του βορρά. Μια εικόνα των τάσεων έρευνας καθώς και ένα μεγάλο αριθμό μελετών μπορούμε να βρούμε στο περιοδικό Storia Urbana, σημαντικό για "μελέτες επί των μετασχηματισμών των πόλεων και του χώρου, στη σύγχρονη εποχή". Εκδίδεται στο Μιλάνο από το 1977 από τον εκδοτικό οίκο Angeli και έφθασε στο 28ο τεύχος. Πάντως είναι δύσκολο να βρει κανένας μελέτες που να δίνουν μια γενική εικόνα των φαινομένων που εμφανίστηκαν στη χώρα απ' την πλευρά που μας ενδιαφέρει. Υποδεικνύουμε τις παρακάτω μελέτες: L. Gambi, Ι valori storici dei quadri ambientali, in Storia d'Italia, Einaudi, Torino 1972, τ. Ι, σ. 5 - 60· L. Gambi, Da città ad area metropolitana, in Storia d'Italia, Einaudi, Torino 1973, τ. V - 1, σ. 370 - 424 - I. Insolera, L'urbanistica, ibidem, σ. 427 - 486· C. Carezzi, A. Mioni, L'Italia in formazione, Ricerche e saggi sullo sviluppo urbanistico del territorio nazionale, De Donato, Bari 1970· A. Mioni, Le transformazioni territoriali in Italia nella prima età industriale, Marsilio, Venezia 1976· L. Bortolotti, Storia della politica edilizia in Italia (1919 - 1970), Editori Riuniti, Roma 1978.

Τέλος αξιοσημείωτος είναι ο τόμος των: L. Gambi και M. C. Gozzoli, Milano, Laterna, Bari 1982. O τόμος αυτός ανήκει σε μια σημαντική σειρά με τον τίτλο "Οι πόλεις στην Ιστορία της Ιταλίας". Η σειρά αυτή εκδίδεται υπό τη διεύθυνση του C. de Seta. Σ' αυτόν το χώρο δημοσιεύτηκαν ήδη μελέτες σχετικές με το Παλέρμο, Φλωρεντία, Μπολόνια, Μεσσήνη, Ρώμη, Γένοβα, Περούτζια, Νάπολη, Κάλιαρι, Πάδοβα.

2. Παραπέμπουμε στο έργο του E. Bortenghi για ορισμένες πλευρές της Ιταλικής κατάστασης, όχι ακόμα καλά γνωστής. Γι' αυτό η έρευνα προχωρά όπως ο ίδιος ο συγγραφέας αναφέρει, "σε μια αραιή ατμόσφαιρα λίγης θεωρίας και με ελάχιστα εργαλεία". E. Borlenghi, "Terziario superiore e innovazione industriale nella trasformazione della città", in Associazione dei Geografi Italiani, Atti del XXIII Congresso Geografico Italiano, Catania 1983, τ. II, τχ. Ι, σ. 393 - 428.

Σελ. 158
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/159.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

όλες τις εικόνες απ' όλο τον κόσμο, αλλά και πέρα από τον πλανήτη, στην προσωπική μας μικρή οθόνη). Δεν είναι το ίδιο σαν να υποστηρίζουμε την ύπαρξη ενός άλλου χώρου διαφορετικού από εκείνου της εικόνας, που αλλάζει συνέχεια, άγνωστου και ανεξερεύνητου σε σχέση με ό,τι εμφανίζεται από το video ή τη στατικοοικονομική ανάλυση;

Θα αναφερθώ κύρια στην Ιταλία. Η επιλογή αυτή δεν είναι τυχαία και δικαιολογείται γιατί στη χώρα αυτή έχουμε προωθημένες καταστάσεις, οι οποίες εκφράζουν τάσεις που συναντιούνται στις πιο προοδευμένες χώρες, Στις προωθημένες αυτές καταστάσεις αντιτίθενται καθυστερημένες περιοχές που εκφράζουν την αργή ανάπτυξη σε διάφορες χώρες της Μεσογείου.

Η διερεύνηση του θέματος του συνεδρίου, από τη βιβλιογραφία, φανερώνει πως η τοποθέτηση και ο καθορισμός σε όρους - χώρου των φαινομένων που αναλύουμε περνά σε δευτερεύουσα θέση στις έρευνες της κοινωνιολογίας, της παιδαγωγικής, της ιστορίας της παιδαγωγικής, της κοινωνικής και δημογραφικής ιστορίας κλπ.3

Οι ιδιωτικοί ή αγροτικοί δηλαδή χώροι βρίσκονται στο φόντο σεναρίων, τα οποία σενάρια κάνουν προνομιακές ορισμένες δυναμικές, έναντι άλλων, αλλά υποτιμούν τη σημασία —για μένα λανθασμένα— του φυσικού ή τεχνητού περιβάλλοντος, που δεν είναι παθητικός χώρος κοινωνικών γεγονότων.

Αλλά αν ελλείψεις τέτοιου είδους σε άλλους επιστημονικούς κλάδους δεν δημιουργούν σχεδόν καμιά εντύπωση, στη βιβλιογραφία που αφορά τη γεωγραφία της πόλης και γενικότερα την ανθρωπιστική γεωγραφία δεν γίνεται σχεδόν καμιά αναφορά στους νέους, θα λέγαμε ούτε καν ίχνη αναφοράς στους νέους.

Γενικότερα το περιβάλλον και οι πόλεις που συνέχεια μεταβάλλονται από τις δραστηριότητες του ανθρώπου, κατοικούνται σχεδόν από φανταστικές υπάρξεις και από μερικές πλευρές μεταφυσικές ή και πιθανότερα από άρρενες παραγωγικής ηλικίας (ενεργός πληθυσμός). Αυτοί σχηματίζουν θεωρητικές και αφηρημένες μονάδες που μέχρι τα τελευταία χρόνια παρουσιάζονται χωρίς διαφοροποίηση ή αντιφάσεις στο εσωτερικό τους.

3. Έναν ολοκληρωμένο πίνακα των μελετών κι όχι μόνον των ιταλικών για τον παιδικό και νεανικό κόσμο, συνοδευόμενο από μια ακριβή βιβλιογραφία, βρίσκομε στα έργα των: E. Bechi, «Retorica d'infanzia», in Aut Aut, 191 - 192, 1982, σ. 3 - 26· E. Bechi, «Letture d'infanzia», ό.π., σ. 197 - 202 (το τεύχος του περιοδικού είναι αφιερωμένο στο θέμα «αλληγορίες της παιδικής ηλικίας».)

Χρήσιμη επίσης είναι η εξέταση της αμερικανικής ιστοριογραφίας απ' τον C. Pancera, «Critica della storiografia USA su famiglia e infanzia nei secoli XVI - XVIII», in Società e Storia, τ. 14, 1981, σ. 927 - 841.

Τέλος πρόσφατο είναι το τεύχος των Quaderni Storici (57, 1984), το μονογραφικό τμήμα του οποίου έχει τον τίτλο «Παιδιά». Το τεύχος αυτό επιμελήθηκε η E. Bechi.

Σελ. 159
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/160.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Σαν μοναδική εξαίρεση θα μπορούσαμε να σημειώσουμε τη λεγόμενη "γεωγραφία της αντίληψης" η οποία στην Ιταλία κάνει τα πρώτα στοιχειώδη βήματα.4

Και πραγματικά η νεανική ηλικία είναι κάτι το πρόσκαιρο "che si fugge tuttavia", κάτι που περνά γρήγορα, όπως έγραφε o Lorenzo il Magnifico5 κι όπως διηγείται ο Antoine de Saint Exupéry σ' ένα όμορφο κομμάτι απ' το μικρό πρίγκιπα,6 οι γεωγράφοι δεν ασχολούνται με πρόσκαιρα, εφήμερα πράγματα.

Στο κομμάτι αυτό ένας πομπώδης γεωγράφος αντιπαραθέτει στη ζωηρή περιέργεια του μικρού πρίγκιπα, την υποτιθέμενη ακινησία και αιωνιότητα των αντικειμένων μελέτης της ακαδημαϊκής γνώσης: οι μεγάλες πραγματικότητες ενός φυσικού κόσμου λόγω αδράνειας και νωθρότητας, παρουσιάζονται χωρίς αλλαγές και ιστορία.

Αλλά αν η περίοδος ζωής που εδώ αναλύομε θεωρείται περίοδος εφήμερη, από τη γνώμη και τη μνήμη την ομαδική και την υποκειμενική, είναι παρ' όλα αυτά μια συνεχής παρούσα φάση όπως και η λεγόμενη τρίτη ηλικία με την οποία τρίτη ηλικία διαμοιράζονται ορισμένες θέσεις του περιθωρίου. Είναι παρούσες κοινωνίες σαν στοιχείο δημογραφικό και πολιτικό κι έχουν σαν χαρακτηριστικό την ικανότητα να δρουν στους κατοικημένους χώρους με διάφορους τρόπους. Επομένως έχει και γεωγραφική σημασία ένα τμήμα της βιολογικής ιστορίας. Το τμήμα αυτό έχει ανάγκη από προσδιορισμούς έστω και πρόσκαιρους7. Του τμήματος αυτού δεν πρέπει να υποτιμούμε τις ποσοτικές πλευρές καθώς και τις διαχρονικές αλλαγές, σαν θα θυμόμαστε ανάμεσα στ' άλλα ότι το πρώτο κεφάλαιο του Civilisation Matérielle et capitalisme του Braudel, έχει για τίτλο "Το βάρος του αριθμού".

Ένας ποσοτικός προσδιορισμός μπορεί ακόμα να χρησιμεύσει και για μια σχετική κριτική σ' όσους βλέπουν την ιστορία σα συνωμοσία κατά των νέων στην περίπτωσή μας.

Αν πραγματικά μετρήσομε με μια σκόπιμη απλοποίηση τα τμήματα του πληθυσμού που θεωρούνται εξαρτημένα, αν όχι καταπιεσμένα (et pour cause),

4. Για τη γονιμότητα μιας σχέσης μεταξύ αυτού του είδους προσέγγισης και της ιστορικής έρευνας παραπέμπω στη σημαντική μελέτη της R. Comba, "II territorio come spazio vissuto. Ricerche geographiche e storiche nella genesi di un terna di storia sociale", in Società e Storia, τ. 11, 1981, σ. 1 - 27.

5. Lorenzo il Magnifico, (1494 - 1492), Canzone di Bacco e Arianna.

6. A. De Saint - Exupéry, Le Petit Prince, Paris 1946, XV, σ. 53 κ.ε.

7. Όσον αφορά τις μεταλλαγές των ορίων ηλικίας και των "σταδίων της ζωής" στη μεσαιωνική και σύγχρονη εποχή βλέπε: Ph. Ariès, L'enfant et la vie familiale sous l'ancien régime, Paris, Pion, I960· Ph. Ariès, Generazioni, Enciclopedia, Torino, Einaudi 1982, 16· J. R. Gillis, Youth and History, New York, Academic Press Inc., 1974.

Σελ. 160
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/161.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

π.χ. των νέων μέχρι 25 χρόνων, των ηλικιωμένων πάνω από τα 65 και γενικά των γυναικών, έχουμε ένα ποσοστό 75% για την Ιταλία και την Ελλάδα (1981). Έτσι μπαίνει σοβαρά η αμφιβολία για τις θέσεις στις οποίες αναφέρθηκα προηγούμενα. Και γιατί ξέρουμε ότι ούτε οι τάξεις των ανδρών, ανάμεσα στα 25 και 64 χρόνια, αντιπροσωπεύουν μια συμπαγή ενότητα διαχειριστών εξουσίας. Το αντίθετο· εννοώ δηλαδή, όχι ότι δεν υπάρχει καταπίεση ταξική φύλου ηλικίας, αλλά ότι πρέπει να δίνεται μια προσοχή, ώστε να μη φθάνουμε σε μηχανικά αποτελέσματα.

Από την άλλη πλευρά ένας ποσοτικός προσδιορισμός έχει ανάγκη από τη λύση άλλων σημαντικών προβλημάτων σύγχρονων και διαχρονικών. Έτσι π.χ. σαν θεωρήσουμε δυνατό πως μπορούμε να ξεχωρίσουμε τα χρονικά όρια της παιδικής και νεανικής ηλικίας, αντί των δημογραφικών ομάδων ηλικιών, όπως π.χ. τη στρατιωτική θητεία για τους άρρενες, ή το τέλος σπουδών ή το γάμο, τότε όχι μόνο οι ηλικίες και η σημασία των διαφόρων γεγονότων αλλάζουν με το χρόνο, αλλά παρουσιάζονται επίσης και σημαντικές διαφορές ανάμεσα στις διάφορες χώρες, περιοχές, ανάμεσα πόλης και αγροτικού χώρου, σε προφανή σχέση με τα διάφορα στάδια οικονομικής ανάπτυξης,

Με την αύξηση π.χ. των χρόνων Παιδείας, δημιουργείται και η μετακίνηση της στρατιωτικής θητείας. Στην αγορά εργασίας αυξάνεται το ζητούμενο επίπεδο επαγγελματικής προκατάρτισης. Η ηλικία γάμου σημειώνει μια κάθοδο. Εξάλλου σύμφωνα με συγκρίσεις διεθνών στατιστικών, υπάρχουν περισσότεροι γάμοι στις χώρες όπου ο πληθυσμός είναι πιο νέος, αλλά και όπου η θνησιμότητα της βρεφικής ηλικίας είναι υψηλότερη αν βέβαια θελήσουμε να θεωρήσουμε το γάμο σαν ένα σταθμό μιας φάσης της ζωής. Το 1979 στην Ευρώπη: στους χίλιους κατοίκους είχαμε στην Πορτογαλία 8,3 γάμους και 38,9 θανάτους στον πρώτο χρόνο ζωής. Αντίστοιχα στη Σουηδία 4,5 και 7,3, στην Ελλάδα 7,6 και 18,7 και στην Ιταλία 5,7 και 15,3.

Εμφανίζονται επίσης το ίδιο σημαντικές διαφορές ανάμεσα σε περιοχές της ίδιας χώρας, για τις οποίες διαφορές μπορούμε να φέρουμε σαν παράδειγμα την Ιταλία. Το 1971 στις βόρειες και κεντρικές περιοχές η νεολαία κάτω απ' τα 14 χρόνια αντιπροσωπεύει αντίστοιχα το 22 και το 22,4% του συνολικού πληθυσμού, ενώ στο νότο αντιπροσωπεύει το 28,8%. Στην επόμενη απογραφή του 1981 τα ποσοστά, σχετικά με το πιο νέο τμήμα του πληθυσμού στο βορρά και το κέντρο, σημειώνουν μείωση 19,1 και 19,7% του συνόλου, στο νότο 25,7%. Ανάλογες διαφορές σημειώνονται και στα ποσοστά γάμων.

Ταυτόχρονα και κυρίως όσον αφορά το παρελθόν εμφανίζονται οι εκτιμήσεις, όχι άξιες εμπιστοσύνης, οι σχετικές με την αγορά εργασίας, όχι άξιες εμπιστοσύνης για το λόγο των ερευνών κατά προσέγγιση και στατιστικών στις οποίες αντιστοιχεί γενικά η δυσκολία να αντιληφθεί κανείς στο σύνολό τους τη διάρθρωση στις δυναμικές και οικονομικές πραγματικότητες. Ειδικά σε χώρες

Α 11

Σελ. 161
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/162.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

όπως η Ιταλία8 βλέπει κανείς να συνυπάρχουν, πρώτον καταστάσεις εξαιρετικά προωθημένης ανάπτυξης. Δεύτερον, περιοχές στις οποίες το εισόδημα κατά κεφαλήν είναι το μισό του μέσου εθνικού. Τρίτον, μεγάλες ζώνες ξεφεύγουν από κάθε στατιστική, γιατί η οικονομία τους βασίζεται σε δραστηριότητες όπως η εργασία ανηλίκων, η εργασία στο σπίτι, η διπλή εργασία κλπ., δηλαδή η παραοικονομία.

Στην περίπτωση της Ελλάδας πέρα από τη δύσκολη ανάπτυξη ορισμένων κέντρων, βρίσκονται σε καθυστέρηση9 σημαντικές περιοχές, κι ακόμα υπάρχουν περιοχές που δεν ξεπέρασαν το αρχαϊκό στάδιο ανάπτυξης. Τα στοιχεία λοιπόν των επίσημων Ιταλικών στατιστικών εμφανίζονται κατά προσέγγιση σχετικά με την πιο νέα τάξη του ενεργού πληθυσμού, απ' τον οποίο ενεργό πληθυσμό

8. Για τη γνωριμία της οικονομικής εξέλιξης στην Ιταλία μετά την ενοποίησή της βλέπε: G. Fuà, Lo sviluppo economico in Italia, Lavoro e reddito, Milano, Angeli 1981· G. Fuà, a c., Lo sviluppo economico in Italia, τ. II, Gli aspetti generali, τ. IlI, Studi di settore e documentazione di base, Milano, Angeli, 1969· F. Bonelli, Il capitalismo italiano. Linee generali di interpretazione, in Storia d'Italia. Annali I, Torino, Einaudi, 1978· A. Graziani, L'economia italiana dal 1945 a oggi, Bologna, Il Mulino, 1979· V. Valli, L'economia e la politica economica italiana (1945 - 1975), Milano, Etas Libris, 1976· M. Salvati, Economia e politica in Italia dal dopoguerra a oggi, Milano, Garzanti, 1984.

Για ένα σχεδόν αιώνα οι μελέτες για την ανάλυση των φαινομένων έβαζαν σε αντίθεση, μερικές φορές μηχανικά, την ανάπτυξη του Βορρά στην καθυστέρηση του Νότου, καθώς προκύπτει από: R. Villari, a c., Il Sud nella storia d'Italia. Antologia della questione meridionale, Bari, Laterza, 1961· B. Caizzi, Nuova antologia della questione meridionale, Milano, Comunità, 1962.

Όσον αφορά τις γεωγραφικές και χωροταξικές πλευρές του προβλήματος, βλέπε: R. Rochefort, Le travail en Sicilie, Paris, P.U.F., 1961· C. Muscarà, La geografia dello sviluppo, Milano, Comunità, 1967 - F. Compagna, La politica delle città, Bari, Laterza, 1967· U. Leone, Il Mezzogiorno. Le condizioni dello sviluppo, Lecce, Istituto di Geografia, 1974· P. Coppola, Geografia e Mezzogiorno, Firenze, La Nuova Italia, 1977· C. Caldo, F. Santalucia, La città meridionale, Firenze, La Nuova Italia, 1977.

Μετά από την έκδοση των A. Bagnasco, Tre Italie. La problematica territoriale dello sviluppo italiano, Bologna, Il Mulino, 1977· A. Bagnasco, R. Pini, Economia e struttura sociale, in Fondazione Giangiacomo Feltrinelli, Quaderni, αρ. 14, 1981, η ανάλυση και η συζήτηση γύρω από τη διαφορετική ανάπτυξη στην Ιταλία εμφανίζει μεγαλύτερη διάρθρωση, έτσι ώστε ξεκινώντας από τις θέσεις του Bagnasco, που προσδιόριζε στη χώρα τρεις "μεγάλες περιοχές μεταξύ τους διαφορετικές, αλλά και συνδεδεμένες", φθάσαμε τα τελευταία χρόνια να παρομοιάζουμε την οικονομική γεωγραφία της Ιταλίας με την εικόνα ενός δέρματος λεοπάρδαλης".

9. Οι ιταλικές μελέτες που αφορούν την Ελλάδα είτε από ιστορικοπολιτική πλευρά είτε από ιστορικοοικονομική είναι πολύ λίγες, κυρίως σε ό,τι αφορά τα σύγχρονα γεγονότα· ορισμένες επίσης εκδόσεις οικονομικού χαρακτήρα που εμφανίστηκαν μετά την αρχή των διαπραγματεύσεων της εισόδου της Ελλάδας στην Κοινή Αγορά παραμένουν μέσα στο χώρο απλής περιγραφής. Ενδιαφέρουσες φαίνονται οι αναφορές στην Ελλάδα του G. Fuà, Problemi dello sviluppo tardivo in Europa, Bologna, Il Mulino, 1980.

Σελ. 162
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/163.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αποκλείουν σπουδαστές και νοικοκυρές, και τούτο γιατί φαίνεται πως εξακολουθούν να πιστεύουν ότι δεν πρόκειται πια για εργαζόμενα άτομα.

Η πιο νέα τάξη ηλικίας ενεργού πληθυσμού, 14-19 χρόνων, θα αντιπροσώπευε κατά τις στατιστικές του 1981 μόνο το 5,6% του συνόλου του ενεργού πληθυσμού, μείωση κατά το μισό στην 15ετία 1965-1981 και το 1/4 των εργαζομένων της ηλικίας 14-19 χρόνων.

Όσον αφορά την Ελλάδα αν σε πλατιές περιοχές είναι δύσκολο να χαρακτηριστεί ο τομέας δραστηριότητας, ακόμα πιο δύσκολη φαίνεται η αντιμετώπιση μιας ανάλυσης των ηλικιών που να μη βασίζεται σε εντυπώσεις.

Η εργασία ανηλίκων ή εποχιακή ή part-time εργασία εμφανίζεται ακόμα τόσο διαδεδομένη που αποθαρρύνει κάθε επιστημονική έρευνα σε επίπεδο ευρύτερου χώρου.

Σημαντική εμφανίζεται εξάλλου, και όχι μόνο στις οικονομικά περιθωριακές περιοχές, η κινητικότητα μεταξύ τομέων, ενώ δεν εξαφανίστηκαν ακόμη αρχαίες δραστηριότητες, που έχουν πια κύρια παραδοσιακή αξία και που οι δραστηριότητες αυτές αφήνονται συνήθως στις γυναίκες και στα παιδιά: μάζεμα φρούτων, θαλασσινών, χόρτων, αχινών, καβουριών, ξύλων για φωτιά κλπ. Είναι πια μια ανάμνηση μιας φτωχής γαστρονομικής και φαρμακοποιητικής παράδοσης. Av λοιπόν δεν ξέρουμε καλά ποιοι είναι, και είναι δύσκολο να καταλάβουμε, πόσοι είναι, πού ήταν στο παρελθόν και πού είναι σήμερα οι νέοι, το πρόβλημα δεν μας θέτει λιγότερες ερωτήσεις. Βέβαια δεν λείπουν παραδείγματα ολόκληρων πόλεων, φανερά νέων σε σχέση με την ηλικία των κατοίκων που επικρατεί. Κοντά στις κλασικές πρωτοπόρες πόλεις, π.χ. η Palmanova, πόλη-φρούριο, κατασκευάστηκε το 1593 από τη Βενετία για να προστατεύει τα σύνορά της με το Friuli, ακόμα και σήμερα είναι γεμάτη στρατιώτες. Το Livorno μεταξύ του 1500 - 1600, η Latina που χτίστηκε το 1932 στις βαλτώδεις περιοχές Pontine, μια περιοχή κατοικημένη από έξι άτομα στην αρχή και που το 1936 έφτασε σχεδόν τους 20.000 κατοίκους με μεγάλο αριθμό νέων, το Urbino σήμερα κλασικό παράδειγμα πανεπιστημιούπολης. Αλλά πρόκειται για εξαιρετικές περιπτώσεις.10

To πρόβλημα ΝΕΟΙ-ΧΩΡΟΣ, μπαίνει συγκεκριμένα σε αστικές πραγματικότητες πιο σύνθετες. Και θα μπορούσαμε να πούμε ότι στη βιομηχανική πόλη οι νέοι βρίσκονται στο σπίτι, στο σχολείο, στο εργοστάσιο. Σήμερα βρίσκονται

10. G. Pardi, "Disegno della storia demografica di Livorno", in Archivio Storico Italiano, τ. 1, 1918, σ. 1 - 96· Ρ. Landini, "Latina: evoluzione spontanea e orientamento programmato di una città pioniera", in Bollettino della Società Geografica Italiana, s. Χ, τ. IIΙ, 1974, σ. 83 - 114.

Για τη δημογραφική όψη, βλ. Ρ. George, Questions de géographie de la population, Paris, P.U.F., 1959· Ρ. George, Population et peuplement, Paris, P.U.F., 1969· P. George, Les migrations internationales, Paris, P.U.F., 1976.

Σελ. 163
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/164.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σε μεγαλύτερο ποσοστό στο σχολείο ή μπροστά στην τηλεόραση, που αυτό είναι μερικά αλήθεια, γιατί γινόταν και γίνεται μια χρήση των χώρων της πόλης πολύ πιο πλατιά από κείνη που υποδεικνύει η αρχική λειτουργικότητα των χώρων, π.χ. για παιχνίδι ή για πολιτική κλπ. Υπάρχουν όμως χώροι "πολιτειακοί" στη μοντέρνα και σύγχρονη πόλη αποκλειστικά ή κυρίως για τους νέους. Άρχιζε ίσως μια παράδοση όταν το 787 ένας αξιωματούχος της εκκλησίας του Μιλάνου Datheus archipresbiter άφηνε με τη διαθήκη του τμήμα της περιουσίας του στο βρεφοκομείο, ένα από τα πρώτα στην Ευρώπη, που ο ίδιος ίδρυσε σ' ένα σπίτι του. Εξηγεί την πρωτοβουλία του αναφερόμενος στην έλλειψη ηθικότητας του κόσμου και μας ενθυμίζει τους τρόπους για τον έλεγχο των γεννήσεων που τότε χρησιμοποιούσαν και που βασικά ήταν η βρεφοκτονία. Έτσι έγραφε: ".. .quia frequenter per luxuriam hominum genus decipitur, et exhinde malum homicidii generatur, dum concipientes et adultero, ne prodantur in publico, foetos teneros necant... quia nullum reperiunt locum in quo servare vivos valeant... set per cloacas et sterquilinia fluminaque proiciunt...".11 Εδώ ενδιαφέρει να υπογραμμίσουμε την πλευρά του εγγράφου σύμφωνα με την οποία οι μικροί φιλοξενούμενοι του "Oxsenodochium" φτάνοντας στην ηλικία των 7 χρόνων έπρεπε να αφήνονται ελεύθεροι. Εθεωρείτο επομένως πως ήταν σε ηλικία κατάλληλη για να μπουν στον εργασιακό χώρο: "et cum ad septem annorum aetatem expletam pervenerint, stent omnes liberi et absoluti ab omni vinculo servitutis, cesso eis jure patronatus eundi vel habitandi ubi voluerint... ".

Η αναφορά στο έγγραφο του αξιωματούχου της εκκλησίας της Λομβαρδίας που μαρτυρεί τις αλλαγές της ενηλικίωσης διά μέσου της ιστορίας, δημιουργεί ένα άλλου είδους προβληματισμό, σε σχέση με τον προορισμό για τους νέους, ενός όχι μεγάλου αλλά σταθερού αριθμού αστικών χώρων με τη μορφή ευεργετικών, θεραπευτικών ή ποινικών ιδρυμάτων: Βρεφοκομεία, ορφανοτροφεία, κολλέγια, φυλακές, φυλακές εργασίας, τρελοκομεία κλπ.

Οι μελέτες γι' αυτά τα ιδρύματα αφθονούν στην Ιταλία και υποδεικνύουν συμπεράσματα δημογραφικά, κοινωνικά, οικονομικά και αρχιτεκτονικά.

Πρόκειται όμως για μια ειδική άποψη που εξετάζει σε βάθος ένα μικρό τμήμα της παιδικής και νεανικής ηλικίας, εκείνο των νόθων, των εγκαταλειμμένων, των παραστρατημένων, των όσων δηλαδή βρίσκονται στο περιθώριο. Η άποψη είναι μεν σημαντική αλλά μπορεί να αλλάξει αρνητικά την προοπτική των μελετών, γιατί δεν ολοκληρώνει παρά μόνο ορισμένες πλευρές του θέματος "πόλη" κοινωνικός έλεγχος.12 Πέρα απ' αυτό υπάρχουν περίεργα παραδείγματα

11. L. A. Muratori, Antiquitates italicae medii aevi, III,587.

12. Γι' αυτά τα θέματα που παρακολουθούνται ιδιαίτερα από περιοδικά όπως Società e Storia, Milano, Angeli, ή Storia in Lombardia, εκδιδόμενο από το Ινστιτούτο του Μιλάνου

Σελ. 164
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/165.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

μόνιμων συμβιβασμών για τη χρήση αστικών χώρων, ανάμεσα στ' άλλα εκείνος του αναγεννησιακού Λαζαρέτου του Μιλάνου. Τόπος θανάτου αλλά και απώλειας για τους νέους κατά τους σύγχρονους της εποχής. Σήμερα δεν υπάρχει πια η συνοικία που κατέλαβε το χώρο, είναι όμως ακόμα κατοικημένη από νέους μετανάστες σε αναζήτηση εργασίας και χαρακτηρίζεται από παρανομία, πορνεία, λαθρεμπόριο και εγκληματικότητα.

Είναι περιττό να θυμίσουμε πως φαινόμενα πιο γενικής αστικής διαφοροποίησης και απομόνωσης εμφανίστηκαν στην πόλη της βιομηχανικής επανάστασης και είναι ακόμα περιττό να θυμίσουμε τις μελέτες για τις πόλεις αυτής της περιόδου. Θέλω μόνο εδώ να υπενθυμίσω ένα παλιό κείμενο στο οποίο συνυπάρχουν η οικονομική και πολεοδομική ανάλυση καθώς και η κοινωνική κατάσταση του προλεταριάτου και του Lumpen των γυναικών και των νέων. Αναφέρομαι στο βιβλίο του νεαρού τότε Engels για την κατάσταση της εργατικής τάξης στην Αγγλία.

Σε σχέση με τις μελέτες που ξεκινούν από την ανάλυση σχέσεων παραγωγής και φθάνουν μέχρι τις τελευταίες έρευνες βιομηχανικής αρχαιολογίας που αφορούν όλες τις ευρωπαϊκές χώρες, θέλω να υπογραμμίσω εδώ πως στην καπιταλιστική βιομηχανική κοινωνία το κοινωνικό προϊόν "χώρος", και ιδιαίτερα αστικός χώρος, αποκτά την καθαρή και κυρίως γενική αξία ανταλλαγής, και εξαρτώμενο από τους νόμους αγοράς αυξάνει την εμπορική του σημασία και επομένως το προϊόν χώρος μειώνεται για το μεγαλύτερο τμήμα του πληθυσμού και κυρίως των νέων. Για να καταλάβουμε τι σημαίνει αυτή η μείωση χώρου για τους νέους στην καθημερινότητά τους, υποδεικνύομε μερικούς παράγοντες που συντελούν στη μείωση του χώρου, οι οποίοι όμως παραπέρα χρειάζονται επαλήθευση:

α) Δημόσιες και ιδιωτικές επεμβάσεις στον υπάρχοντα αστικό ιστό, νέες συνοικίες και κοινωνικοί χώροι.

για την ιστορία της Αντίστασης και του εργατικού κινήματος επιθυμούμε να υποδείξουμε τις μελέτες των: Μ. Gorni - L. Pellegrini, Un problema di storia sociale. L'infanzia abbandonata in Italia nel secolo XIX, Firenze, La Nuova Italia, 1974, που σημειώνουν το πέρασμα από μια πλούσια και απολογητική των θεσμών ιστοριογραφία σε μια ιστορική-κοινωνική προοπτική. Σημειώνουμε επίσης τα πρακτικά δύο συμποσίων που μπορούν μεταξύ των άλλων να δώσουν μια ιδέα της κατάστασης στην οποία βρίσκεται η έρευνα γι' αυτά τα θέματα σήμερα στην Ιταλία: G. Politi, Μ. Rosa, F. Della Peruta, a c., "Timore e carità. I poveri nell'Italia moderna". Atti del Convegno "Pauperismo e assistenza negli antichi stati italiani", Annali della Biblioteca Statale e Libreria Civica di Cremona, XXVIII - XXX, Cremona 1982· Ε. Sori, a c., "Città e controllo sociale in Italia tra XVIII e ΧΙΧ secolo", Atti del Convegno organizzato dalla rivista Storia Urbana, dall' Università di Urbino e dall'Istituto Universitario di Architettura di Venezia, Milano, Angeli, 1982, κι ακόμη το μονογραφικό τεύχος "Sistemi di carità: esposti e internati nella società di antico regime", Quaderni Storici, 53, agosto 1983.

Σελ. 165
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/166.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

β) Κρατική πολιτική σε σχέση με τους νέους (από τα νηπιαγωγεία στις επαγγελματικές σχολές, στις εγκαταστάσεις για τον ελεύθερο χρόνο κλπ.).

γ) Κανονισμοί της αστυνομίας πόλεων και αστική εγκληματικότητα ανηλίκων (αυτό όχι τόσο σαν πηγή ιστορίας των παρεκτροπών όσο σαν δυνατότητα δημιουργίας μιας τοπολογίας των νεανικών κοινωνιών).13

δ) Εργατικοί οικισμοί, δημόσιοι και συνεταιρικοί ή οργάνωση του χώρου απ' το σπίτι στη συνοικία, οι εσωτερικοί κανονισμοί (εδώ εμφανίζεται για πρώτη φορά ο κανονισμός για την ώρα και το χώρο του παιχνιδιού στην αυλή με την ηθικολογία της εργατικής πρωτοπορίας, από τότε που τα παιδιά διώχτηκαν από το δρόμο).

ε) Οι αίθουσες παιχνιδιού και οι αυλές των ενοριών και στις καθολικές χώρες κι άλλων επίσης θρησκευτικών οργανώσεων όπου προτίθενται να "σώσουν τα παιδιά απ' τους κινδύνους του δρόμου", απλώνονται σε πλατιές ζώνες έτσι ώστε να εμφανίζεται μεν ενδιαφέρουσα η προτεινόμενη δραστηριότητα, αλλά να είναι και μια καλή επένδυση η ίδρυσή τους.

στ) Παιχνίδι και παραδοσιακά παιχνίδια.

ζ) Τα νεανικά πολιτικά κινήματα και η προσοχή τους προς τα προβλήματα της πόλης: από τα προβλήματα στους θεσμούς ως τα slogans του '68 "να καταλάβουμε την πόλη".

η) Οι χώροι κοινωνικοποίησης: προγραμματισμένοι κατακτημένοι χρησιμοποιημένοι κατειλημμένοι.

"Η μεταβιομηχανική πόλη ή la città telematica", όπως ορισμένοι την ονομάζουν, σημειώνοντας όμως ότι είναι μια αφηρημένη έννοια, είναι ένα αστικό σύνολο με όλο και πιο ηλικιωμένους κατοίκους, το οποίο σύνολο δημογραφικά είναι υποτελές σ' ένα Hinterband, σημαντικά περιορισμένο στην Ιταλία μετά τη λήξη των μεγάλων εσωτερικών μεταναστευτικών κινημάτων και της αστικοποίησης που άρχισε το 1950. Και ενώ η πίεση των μεγάλων εταιριών εκμετάλλευσης ακινήτων δεν είναι πια τόσο μαζική και ο συνολικός πληθυσμός τείνει να μειωθεί, τότε φαίνεται ότι αρχίζει μια αδιαφοροποίηση στους αστικούς χώρους εκτός από κείνους που συστηματικά έχουν λάβει ειδική μορφή. Αυτό συνέβη κατά τη διάρκεια της πιο έντονης εγκατάστασης τριτογενούς και σε μερικές περιπτώσεις του τεταρτογενούς τομέα (City Central Business Districts ή μεγάλοι εμπορικοί άξονες του Shopping), μετά την απομάκρυνση από τους αστικούς ιστούς των παραγωγικών δραστηριοτήτων και των μεγάλων εμπορικών εγκαταστάσεων.

Η πόλη του Μιλάνου προσφέρεται για παράδειγμα· εκτός από το ιστορικό κέντρο και άλλα ιδιαίτερα τμήματα της πόλης που δεν αλλάζουν το συνολικό

13. Ένα καλό παράδειγμα μπορεί να είναι το έργο του A. Farge, Vivre dans la rue à Paris au XVIIIe siècle, Paris, Gallimard/Julliard, 1979.

Σελ. 166
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/167.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

πίνακα, οι κατοικημένες ζώνες, και αυτές που καλύπτονται απ' τον τριτογενή, τείνουν βαθμιαία να συνυπάρξουν, ώστε συχνά κατοικίες και γραφεία να βρίσκονται στα ίδια κτίρια. Σε σχέση με την περασμένη δεκαπενταετία, παρόλο που το κέντρο της πόλης διατήρησε τη συμβολική και οικονομική του αξία καθώς και τη δύναμη έλξης, φαίνεται να έχασε σιγά σιγά ένα από τα επιτεταγμένα της τοποθέτησης των οικονομικών δραστηριοτήτων δηλαδή την προσιτότητα, εννοούμενη σαν ευκολία και πληρότητα της δυνατότητας να συρρεύσουν σ' έναν ορισμένο χώρο άτομα, εμπορεύματα, πληροφορίες.

Μετά από την ταξική απομονωτική πόλη της βιομηχανοποίησης, γυρνάμε δηλαδή κατά κάποιον τρόπο mutatis mutandis στο πιο σύνθετο και διαρθρωμένο κοινωνικό και πολεοδομικό πίνακα των πόλεων του ancient régime κι ακόμα εξαιτίας των μεγάλων μετασχηματισμών που δρουν στον τομέα των πληροφοριών και των επικοινωνιών,

Σ' αυτούς τους χώρους, στους οποίους οι μεγάλες εταιρείες εκμετάλλευσης ακινήτων δρουν κυρίως με αγοραπωλησίες και ανακαινίσεις το ποσοστό του νεανικού πληθυσμού μειώνεται μετά από την απομάκρυνση του τμήματος του δεμένου με την εργασία στο δευτερογενή, που έχει ήδη συντελεστεί. Αλλά τα σχετικά μ' αυτό τον πληθυσμό ίχνη τείνουν, τουλάχιστον φαινομενικά, να απλώνονται και να αποκτούν και αρχιτεκτονική σημασία, όπως εγκαταστάσεις για αθλητισμό, για τον ελεύθερο χρόνο, πνευματικά κέντρα, ανάκτηση παλαιών ιδιωτικών χώρων, πρασίνου κλπ.

Από τη μια πλευρά είναι αποτελέσματα σύνθετα μιας δημόσιας και ιδιωτικής ευαισθησίας που συναντώνται στην αλλαγή των πολιτικών καταστάσεων και που δίνουν μεγαλύτερη σημασία στις κοινωνικές ανάγκες. Από την άλλη πλευρά είναι και αποτέλεσμα της δραματικής πίεσης μιας κοινωνίας που ζητά από τους νέους μια επαγγελματικότητα που σπάνια το σχολείο μπορεί να δώσει και μιας σειράς προβλημάτων που ξεκινούν απ' την ανεργία των νέων και φθάνουν στην ηρωίνη. Είναι τέλος αποτέλεσμα και της σημασίας του τομέα "νέοι" στα σχέδια του Marketing και την εμπορική πραγματικότητα. Και ακόμα είναι αποτέλεσμα νέων συλλογικών αναγκαιοτητών: 1) αθλητισμός όχι μόνο για παθητική παρακολούθηση αλλά για συμμετοχή, 2) πράσινο και γενικά φύση, 3) χώρου για κοινωνικοποίηση. Είναι αναγκαιότητες που σημειώνουν άλλη μια φορά τη σύγκλιση των πιο νέων ωρίμων τομέων των κοινωνιών μας.

Ο συνταξιούχος που προσκαλείται απ' το συμβούλιο της συνοικίας για να διδάξει στους νέους ένα παραδοσιακό παιχνίδι σε ανοιχτό χώρο, αμείβεται ηθικά αλλά μπαίνει επίσης στο σχέδιο για την ανανέωση της κοινωνίας των συνοικιών, των παλιών εργατικών οικισμών, των παλιών αγροικιών, της πρώτης βιομηχανικής περιφερείας και των παλιών γειτονιών, Στην πραγματικότητα αυτού του είδους οι προσπάθειες βαστούν μέχρι που διατηρούνται οι

Σελ. 167
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/168.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

προσπάθειες της τοπικής αυτοδιοίκησης και των πολιτικών ομάδων. Και στα ιστορικά κέντρα πραγματικά μερικές συνήθειες παραμένουν μόνο όταν λειτουργούν οι παραδοσιακές οικονομίες τους. Έτσι αποτυγχάνουν, με μερικές εξαιρέσεις, και οι δημόσιες επεμβάσεις που έχουν σαν σκοπό να δημιουργήσουν μόνιμες ανοιχτές δομές. Είναι η περίπτωση των συνοικιακών βιβλιοθηκών που προσπαθούν μερικές φορές με θετικά, βραχύχρονα όμως αποτελέσματα, να γίνουν σημεία κοινωνικής συγκέντρωσης.

Οι μεγάλες αθλητικές εγκαταστάσεις στην πραγματικότητα βρίσκονται μονοπωλιακά στα χέρια σωματείων ειδικότητας και, εκτός από τους επαγγελματίες και θεατές τους, γεμίζουν από δεκάδες χιλιάδες νέους σε ειδικές σπάνιες περιπτώσεις ιδιαίτερα θεάματος και μουσικής.

Αυτούς τους νέους τους συναντά κανείς, (θέαμα μελαγχολικό), σε μερικές ομάδες κοντά στους σταθμούς του Μετρό, κοντά στα σχολεία και στις αίθουσες αναμονής των σιδηροδρόμων να κάνουν χρήση ναρκωτικών στην "privacy" των χώρων μεταξύ των παρκαρισμένων αυτοκινήτων κάτω απ' το βλέμμα των περαστικών. (Στα ελεύθερα εδάφη για τα οποία έγραφε ο Gof-Aman στο Asylums αναφερόμενος στην υπόγεια ζωή των ολοκληρωτικών θεσμών, με τους οποίους η πόλη παρουσιάζει όχι λίγα σημεία επαφής.) Και ακόμα τους συναντά κανείς σε ταραχώδεις ουρές και ομάδες γύρω απ' τους χώρους των fast-food, γιατί τρέφονται συνέχεια. Και πραγματικά άλλαξαν από φυσικής πλευράς σε σχέση με τους παππούδες και προπαππούδες τους: αυξήθηκαν π.χ. σε ύψος οι νέοι άρρενες Ιταλοί κατά 11 εκ. σε έναν αιώνα, από μέσο ύψος 1,61 εκ, έφτασαν τα 1,72 εκ. Γενικά η ανάγκη για ελεύθερους χώρους μειώθηκε, εκείνη για αθλητισμό περιορίστηκε στους ειδικευμένους χώρους (παλαίστρες, πισίνες κλπ.).

Η ανάγκη για παιχνίδι φτώχυνε και περιορίστηκε στους σπιτικούς τοίχους. Βασίλεψε η εποχή των ταξιδιών ανακάλυψης της ιδιαίτερης χώρας ή των ευρωπαϊκών χωρών, ταξίδια, που πάντως αφορούσαν μια μειονότητα. Οι χώροι για τους νέους αναζητούνται σ' αυτή τη φάση μέσα στην οθόνη της τηλεόρασης του personal computer ή στα οικολογικά όνειρα λίγων, των πρασίνων.

Η έλλειψη οικονομικής παραγωγής, για μεγάλο αριθμό χρόνων, οφειλόμενη στις αλλαγές της αγοράς εργασίας (απ' το ρομποτισμό μερικών τομέων βιομηχανίας στο ζητούμενο επίπεδο εκπαίδευσης και τίτλων σπουδών) αφορά χωρίς μεγάλες διαφορές ολόκληρες κοινωνίες νέων και φαίνεται να μεταφράζεται σε μορφές απομάκρυνσης απ' τον αντίστοιχο χώρο. Το ίδιο συμβαίνει, για τους ηλικιωμένους που φθάνοντας στη σύνταξη και εξαντλώντας τη λειτουργία φύλαξης των μικρών εγγονών, μένουν περιορισμένοι στο σπίτι τους ή μεταφέρονται έξω από την πόλη: και οι δύο κατηγορίες εξαφανίζονται από τους αστικούς χώρους.

Σελ. 168
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/169.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΤΑ ΣΧΟΛΙΚΑ ΚΤΙΡΙΑ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΟΝ 19ο ΑΙ.

ΕΛΕΝΗ ΚΑΛΑΦΑΤΗ

Τα κατευθυντήρια ερωτήματα μιας έρευνας που αφορά το σχολικό κτίριο, αρχιτεκτονική πραγματικότητα παρούσα σ' όλο τον εθνικό χώρο, προϊόν που η παραγωγή του απαιτεί την συμμετοχή πληθώρας παραγόντων που οι σχέσεις τους διαφοροποιούνται από εποχή σε εποχή, είναι πολλαπλά: Πότε εμφανίζεται το διδακτήριο σαν κτίριο διακριτό, που αποκλείει ή όχι οποιαδήποτε άλλη χρήση; Ποιες είναι οι αρχές που αποφασίζουν για την κατασκευή του; Ποια είναι η διαδικασία χρηματοδότησης; Ποια είναι η χωροθέτησή του στον οικισμό ή στη δημοτική περιφέρεια; Αλλά επίσης ποια είναι τα αρχιτεκτονικά του χαρακτηριστικά και μέσα από ποιες απαιτήσεις και συσχετισμούς διαμορφώνονται;

Σχετικά μ' αυτό το τελευταίο ερώτημα θα προσπαθήσω στα πλαίσια αυτής της εισήγησης να τοποθετήσω τους σημαντικότερους σταθμούς στην εξέλιξη των κύριων τυπολογικών χαρακτηριστικών του σχολικού κτιρίου, όπως είναι διατυπωμένα στους θεσμοθετημένους κανόνες της κατασκευής του, και να σχολιάσω την προβληματική αυτών των κειμένων συνεισφέροντας έτσι στην συζήτηση για την εικόνα του παιδιού στην επίσημη εκπαιδευτική φιλοσοφία της εποχής.

Στην Ελλάδα και για την πρωτοβάθμια εκπαίδευση, μπορούμε να στηρίξουμε ότι το σχολικό κτίριο εμφανίζεται σαν κτίριο λειτουργικό αφιερωμένο αποκλειστικά σε μια χρήση και με προδιαγεγραμμένα τα κτιριολογικά του χαρακτηριστικά με μια συγκεκριμένη αντίληψη του εκπαιδευτικού συστήματος και μια συγκεκριμένη μέθοδο διδασκαλίας, στα χρόνια της Επανάστασης. Αυτή η μοντέρνα αντίληψη του διδακτηρίου υλοποιείται στον 19ο αι. σε μια κοινή πορεία με την εγκαθίδρυση ενός εθνικού εκπαιδευτικού συστήματος με σαφή συγκεντρωτικό χαρακτήρα. Η σύνδεση της εκπαίδευσης με το πολιτικό

Σελ. 169
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/170.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ζήτημα του έθνους, που έχει ήδη διατυπωθεί πριν από την Επανάσταση ολοκληρώνεται μετά τη συγκρότηση του ανεξάρτητου Κράτους με την ανάδειξή του σε μοναδικό κάτοχο παιδαγωγικού κύρους, Στα πλαίσια αυτού του συστήματος η στοιχειώδης εκπαίδευση θεωρείται σαν μαζική εκπαίδευση και το σχολείο σαν παράγων ηθικοποίησης, που θα απαντήσει στην επιταγή της εθνικής ενότητας. Ήδη από τα πρώτα εκπαιδευτικά σχέδια εξοβελίζονται από την πρωτοβάθμια εκπαίδευση οποιεσδήποτε επαγγελματικές ή τεχνικές εξειδικεύσεις και καθορίζεται σαν βασικός σκοπός της να "εμπνέει... ομοιότροπα φρονήματα εις όλων των τάξεων και επαγγελμάτων τους πολίτας" προσφέροντας συγχρόνως στους περισσότερους με οικονομικότερα μέσα "τα προτελεστικά μαθήματα τα κοινώς ωφέλιμα εις πολλά επαγγέλματα".1

Σ' αυτή την προοπτική το σχολικό κτίριο πρέπει να χωροθετηθεί στο εθνικό έδαφος και να οργανωθεί σαν μονάδα με τέτοιο τρόπο ώστε να αποτελεί την πανομοιότυπη μήτρα που θα υποδεχθεί και θα διαμορφώσει το οποιοδήποτε άτομο που είναι δυνατόν να φοιτήσει οπουδήποτε και αν βρίσκεται. Για να πραγματοποιηθεί αυτό το δίκτυο χρειάζονται τα αντίστοιχα εργαλεία σε θεσμικό επίπεδο. Ευθύς εξ αρχής ο κανονισμός, κείμενο νομοθετημένο με ισχύ στο σύνολο της χώρας, θα αποτελέσει το σημείο αναφοράς για όλους όσους συμμετέχουν στη διαδικασία κατασκευής σχολικών κτιρίων. Η σχολική αρχιτεκτονική θα γεννηθεί σαν επίσημη κωδικοποιημένη αρχιτεκτονική.

Το πρώτο τέτοιου τύπου κείμενο στον 19ο αι. είναι το σχετικό κεφάλαιο του εγχειρίδιου του Sarazin που μεταφράζει ο Κοκκώνης στα 1830.2 Κείμενο που προέρχεται αποκλειστικά από παιδαγωγό. Η αναφορά στην εκπαιδευτική μηχανή κυριαρχεί στη συλλογιστική για τον καθορισμό των χωρικών στοιχείων. Αναφορά στην εκπαιδευτική μηχανή με διπλή έννοια: στόχοι της εκπαίδευσης και παιδαγωγική και διδακτική μέθοδος.

Για την επίτευξη των στόχων της μεθόδου "να διδάσκει" δηλαδή "τούς μαθητευόμενους διεγείρουσα αυτούς εις άκραν φιλοτιμίαν, φιλομάθειαν και επιμέλειαν, τας αναγκαστικάς εις πάντας αρχικάς γνώσεις, με όσον το δυνατόν μεγαλυτέραν οικονομίαν του καιρού και των χρημάτων, να αναπτύσσει εντάμα τας σωματικάς και ψυχικάς δυνάμεις, να συνειθίζει εν ταυτώ τας καρδίας εις τας ηθικάς αρετάς, μαθητευομένων των νέων την ευταξίαν, την ευσέβειαν,

1. "Πίναξ παραστήνων τον διοργανισμόν της κοινής Εκπαιδεύσεως", αχρονολόγητο έγγραφο, Γ.Α.Κ., Υπ. Θρησκείας, φ. 57, Σχολικά, δημοσιευμένο στο Απ. Β. Δασκαλάκης, Κείμενα - Πηγαί της Ιστορίας της Ελληνικής Επαναστάσεως, Σειρά Γ' "Τα περί Παιδείας", Αθήνα 1968, σ. 47 - 53.

2. Κ. Σαραζίνος, Εγχειρίδιον διά τ' αλληλοδιδακτικά σχολεία, ή Οδηγός της αλληλοδιδακτικής μεθόδου υπό..., Αίγινα 1830.

Σελ. 170
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/171.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

την υπακοήν, το άρχεσθαι και άρχειν"3 απαιτείται ο σχολικός χώρος να είναι απόλυτα προσαρμοσμένος:

α) στην κωδικοποιημένη διαδικασία της διδασκαλίας που εξασφαλίζει την οικονομία του καιρού και των χρημάτων,

β) στην εγκαθίδρυση της ιεραρχίας και της τάξης.

Πρωταρχική λοιπόν σπουδαιότητα έχει η εσωτερική οργάνωση της αίθουσας και ο εξοπλισμός της. Η θέση του κάθε στοιχείου ορίζεται με τη μεγαλύτερη ακρίβεια, έτσι ώστε σε κάθε δραστηριότητα αντιστοιχεί μια περιοχή της αίθουσας αυστηρά καθορισμένη, ενώ παράλληλα εξασφαλίζεται ο οπτικός έλεγχος και η συνεχής επιτήρηση. Έτσι η μεγάλη πόρτα της αίθουσας πρέπει να βρίσκεται κοντά στο βάθρο ώστε ο δάσκαλος να μπορεί να επιβάλλει την τάξη κατά την είσοδο και έξοδο των μαθητών χωρίς να μετακινείται. Στις αίθουσες μεγάλων διαστάσεων το δάπεδο πρέπει να έχει μικρή κλίση και το ψηλότερο μέρος να βρίσκεται απέναντι από τη διδασκαλική καθέδρα που καταλαμβάνει τη μια στενή πλευρά της αίθουσας. Στο κέντρο, αφήνοντας περιμετρικούς διαδρόμους, τοποθετούνται τα θρανία και τα γραφεία που το μήκος τους ποικίλλει ανάλογα με το πλάτος της αίθουσας. Οι επιφάνειες των γραφείων διαμορφώνονται αντίστοιχα με τις τεχνικές που χρησιμοποιούνται στις διάφορες κλάσεις της γραφής. Οι μαθητές μετακινούνται ανάλογα με την πρόοδό τους από τα πρώτα θρανία που προορίζονται για τη γραφή πάνω σε άμμο ως τα τελευταία της καλλιγραφίας σε τετράδια. Κατά μήκος των περιμετρικών τοίχων τοποθετούνται τα ξύλινα ημικύκλια που προσδιορίζουν τη θέση των μαθητών, ανά ομάδες των εννέα με τον πρωτόσχολο στο κέντρο, κατά το μάθημα της ανάγνωσης. και συνεχίζεται έτσι η αναλυτική περιγραφή και η ακριβής χωροθέτηση όλων των αντικειμένων που χρησιμοποιούνται στη διδασκαλία. "Είς τόπος διά καθέν πράγμα και κάθε πράγμα εις τον ίδιόν του τόπον" είναι το γνωμικό που σύμφωνα με τον "Οδηγό" πρέπει να βρίσκεται αναρτημένο πάνω από τη διδασκαλική καθέδρα.

Εκτός από τις ιεραρχικές σχέσεις το πρότυπο επιβάλλει επίσης ταξινομήσεις, π.χ. διαχωρισμός της εισόδου του δασκάλου και των μαθητών, σε λίγο χωρισμός των δύο φύλων. Η ίδια ταξινομητική και διαφοροποιητική λογική διαπιστώνεται και στην οργάνωση των υπόλοιπων χώρων. Περιτοιχισμένη αυλή, η οποία μπροστά από την αίθουσα μετατρέπεται σε στεγασμένο προαύλιο, οι απόπατοι ή τα αναγκαία χωρισμένα από το προαύλιο και όλα αυτά σε τέτοια διάταξη ώστε να μπορούν πάντα να βρίσκονται υπό την εποπτεία

3.Ι. Π. Κοκκώνης, Περίληψις της γενομένης αναφοράς εις την επί της Προπαιδείας Επιτροπήν περί του εγχειριδίου του διά τ' αλληλοδιδακτικά σχολεία της Γαλλίας συνταχθέντος υπό του Κ. Σαραζίνου..., Αίγινα 1830, σ. 4.

Σελ. 171
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/172.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

του δασκάλου. Τέλος, το ίδιο το σχολείο απόμακρα τοποθετημένο από τις πολυπληθέστερες γειτονιές.

Ο χώρος λοιπόν ο κατεξοχήν αφιερωμένος στην παιδική ηλικία συλλαμβάνεται και θεσμοθετείται κεντρικά σαν ένα χωρικό πρότυπο κλειστό, προσαρμοζόμενο σε οποιοδήποτε σχολικό πληθυσμό, όποιο και αν είναι το περιβάλλον που βρίσκεται (αγροτικό ή αστικό), όποιο και αν είναι το μέγεθός του, το φύλο ή η ηλικία του. Η επαναλαμβανόμενη μονάδα είναι το παιδί μέσα σ' αυτή τη λογική. Θα εξατομικεύεται μόνο από τη σχετική του θέση μέσα στην απρόσωπη ιεραρχία που εγκαθιδρύεται ανάμεσα στους μαθητές τους πρωτόσχολους και στο δάσκαλο.

Ο "Οδηγός" θα παραμείνει σε ισχύ και θα γνωρίσει διαδοχικές συμπληρωμένες εκδόσεις -η τελευταία γνωστή είναι του 1860- για περίπου 50 χρόνια. To κείμενο που θα πάρει τη θέση του στα 1881, θα έχει πάλι συνταχθεί από παιδαγωγό, τον Σπ. Μωραΐτη, και θα είναι επίσης τμήμα έργου που πραγματεύεται ευρύτερα την εφαρμογή μιας μεθόδου διδασκαλίας.4 Αυτή τη φορά πρόκειται για την συνδιδακτική. Η επικράτηση της νέας μεθόδου συνδέεται με το αίτημα που διατυπώνεται με ιδιαίτερη ένταση κυρίως στη δεκαετία του '70 για αναδιοργάνωση της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Αίτημα πάντως που δεν εκφράζει μια νέα διαφορετική εκπαιδευτική φιλοσοφία. Ο στόχος παραμένει ο ίδιος: σταδιακή διαμόρφωση του παιδιού μέσα από την εκπαίδευση ώστε να ταυτιστεί μ' ένα μοναδικό πρότυπο συμπεριφοράς. Όπως και τα ίδια μέσα: όσο το δυνατό αμεσότερος κρατικός έλεγχος και επέμβαση στην εκπαιδευτική διαδικασία, όσο το δυνατό μεγαλύτερη ομοιογενοποίηση στην οργάνωση του σχολείου. Πάντα στα πλαίσια μιας παιδαγωγικής αντίληψης που πριμοδοτεί το σχολείο και όχι το παιδί, που συγκεντρώνει το ενδιαφέρον της στην ύλη και στις τεχνικές διδασκαλίας, η αλληλοδιδακτική μέθοδος θα αμφισβητηθεί και θα απορριφθεί σαν ελάχιστα αποτελεσματική σε σχέση με αυτόν το στόχο, λόγω κυρίως της έλλειψης άμεσης σχέσης μαθητή/δασκάλου.5

Η άμεση αυτή σχέση μαθητή/δασκάλου είναι ο πρώτος αποφασιστικός παράγοντας στη διαμόρφωση του νέου σχολικού χώρου. Η τάξη δεν ταυτίζεται

4. Σ. Μωραΐτης, Διδασκαλική ή Σύντομοι οδηγίαι περί της χρήσεως της νέας μεθόδου διδασκαλίας, Αθήνα 1880. Η οργάνωση της "εσωτερικής τάξεως" των σχολείων σύμφωνα με το α' κεφάλαιο της "Διδασκαλικής" επεβλήθη με την Υπουργική απόφαση υπ' αρ. 2017, της 28 Φεβρουαρίου 1881, "Περί κανονισμού της Διδασκαλίας εν τοις Δημοτικοίς σχολείοις", βλ. Γ. Βενθύλος, Θεσμολόγιο της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1884, τ. Ι, σ. 195 - 196.

5. Βλ. μεταξύ άλλων "Γνώμη της επί των διδακτικών μεθόδων εννεαμελούς Επιτροπείας του Ελληνικού Διδασκαλικού Συλλόγου", στο A. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε (Τεκμήρια Ιστορίας), Αθήνα 1973, τ. Ι, σ. 242.

Σελ. 172
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/173.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

πια με το σχολείο, αλλά γίνεται ένας πυρήνας επαναλήψιμος τόσες φορές όσες απαιτούνται από τον συνολικό αριθμό των μαθητών του σχολείου, δεδομένου ότι μια τάξη συνδιδακτικής δεν μπορεί να περιλαμβάνει περισσότερους από 80 μαθητές. Η εσωτερική οργάνωση της αίθουσας απλοποιείται αφού εξαφανίζονται οι ανάγκες σε υλικό που δημιουργούσαν οι πολλαπλές διαφοροποιημένες στο χώρο αλλά όχι στο χρόνο διδακτικές πράξεις. Οι διαστάσεις της υπολογίζονται με βάση τον αριθμό και την τοποθέτηση των θρανίων -για 4 ή 6 μαθητές το καθένα-, αφού προστεθεί και ο χώρος κυκλοφορίας.

Οι διαστάσεις των διαφόρων τμημάτων των γραφείων-θρανίων και η σχετική τους θέση καθορίζονται αρκετά αναλυτικά ανάλογα με τη σωματική διάπλαση των παιδιών ηλικίας 8-10 ετών, ενώ δίνονται οδηγίες για την προσαρμογή τους στους μαθητές μεγαλύτερης ηλικίας. Και εδώ μπορούμε να δούμε μια έκφραση της επιρροής που έχει αρχίσει να ασκεί η Υγιεινή στην οργάνωση της σχολικής ζωής στοχεύοντας στην προστασία της υγείας άλλα συγχρόνως και της ηθικής του παιδιού.

Την σημασία που δίνεται στο θρανίο από τις νέες προδιαγραφές μπορούμε καλύτερα να την κατανοήσουμε αν αναφερθούμε στις νέες τεχνικές που προτείνονται για τον εθισμό του παιδιού στην πειθαρχία και την τάξη. Στην προηγούμενη μέθοδο, την αλληλοδιδακτική, αυτός o εθισμός επιτυγχάνονταν κυρίως μέσα από την οργανωμένη κίνηση των μαθητών κάτω από τα προστάγματα του δασκάλου και των πρωτοσχόλων (έτσι που οι σχολιαστές της εποχής παρομοιάζουν συχνά την αίθουσα με στρατώνα ή εργοστάσιο). Τώρα ή πειθαρχία και ή τάξη ταυτίζεται με τον έλεγχο του παιδικού σώματος σε απόλυτη ακινησία: "Καθήμενοι (οι μαθηταί) πρέπει να κρατώσι τον κορμόν των ευθύν και όρθιον, ακόμη και όταν γράφωσι, τους δε πόδας να έχωσι παρ' αλλήλους επί του υποποδίου, ουδέποτε επ' αλλήλους, ουδέ να κινώσι αυτούς· τας δε χείρας, αν δεν πρέπει να κρατώσι βιβλίον ή γραφίδα, ή να σημάνωσί τι δι' αυτών, πρέπει να έχωσι αείποτε συμπεπλεγμένας έμπροσθέν των επί του γραφείου· να βλέπωσι δε προς τον διδάσκαλον ατενώς".

Στον έλεγχο του σώματος προστίθεται ο έλεγχος του βλέμματος. Ο δάσκαλος "είναι αντιπαιδαγωγικόν εάν ήθελεν εκάστοτε διά μακρών υπομνήσεων και νουθετήσεων να αποκαθιστά την ειρημένην τάξιν. Ως επί το πλείστον αρκεί επίσχεσις και προσήλωσις αυστηρού βλέμματος επί τους μήπω ελθόντας εις τάξιν, ίνα φέρη πάντας εις ταύτην. Ενταύθα έχει ευκαιρίαν o διδάσκαλος να επιδείξη την παιδαγωγικήν δύναμιν του οφθαλμού του". Συγκέντρωση βλεμμάτων και κυριαρχία εκείνου που αντιπροσωπεύει την μοναδική αυθεντία και εξουσία είναι η βασική αρχή που διέπει την οργάνωση ολόκληρου του σχολικού συγκροτήματος. Έτσι η αυλή πρέπει οπωσδήποτε να τοποθετηθεί ως προς το διδακτήριο, ώστε να μπορεί να επιβλέπεται από τα παράθυρά του, ενώ το γραφείο του διευθυντού -απαραίτητη πια βαθμίδα αφού ο

Σελ. 173
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/174.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

πολλαπλασιασμός των δασκάλων επιβάλλει την εγκαθίδρυση και μιας μεταξύ τους ιεραρχίας- τοποθετείται με τρόπο ώστε να μπορεί να ελέγχει την είσοδο, τον διάδρομο του σχολείου και τις εισόδους των αιθουσών.

Σε ό,τι δε αφορά την ιεραρχημένη θέση των μαθητών στην αίθουσα, σύμφωνα με τη νέα διδακτική μέθοδο, που η τέλεια εφαρμογή της απαιτεί την παρουσία μέσα στην τάξη συνομήλικων και του ίδιου δυναμικού μαθητών, εναπόκειται και αυτή στην αυθεντία και την εξουσία του δασκάλου. Σαν κριτήρια κατάταξης υιοθετούνται η σωματική και ψυχική κατάσταση και η συμπεριφορά των παιδιών, πάλι σε μια ανάμειξη υγιεινιστικών και ηθικών προσταγών. Έτσι οι μυωπικοί και οι δυσήκοοι τοποθετούνται στις θέσεις που βρίσκονται κοντά στην έδρα, το ίδιο και οι περισσότερο άτακτοι Αν όμως είναι αδιόρθωτοι, και δεν έχει επιρροή σ' αυτούς το παιδαγωγικό βλέμμα του δασκάλου, συμφέρει να τοποθετούνται στα τελευταία θρανία και να αποκόπτονται από το κύριο σώμα της τάξης,

Αυτά είναι τα βασικά χαρακτηριστικά της προτυποποίησης του σχολικού χώρου, όπως καθορίζονται από τις διδακτικές και παιδαγωγικές επιταγές και όπως ίσχυσαν τουλάχιστον μέχρι τα 1950. Το Β.Δ. της 17ης Μαΐου 1894 "Περί του τρόπου της κατασκευής των σχολείων" -το πρώτο τέτοιου τύπου κείμενο που δεν έχει συνταχθεί από παιδαγωγό, αλλά από μηχανικό, τον Δ. Καλλία- θα βασιστεί σ' αυτές τις αρχές για την οργάνωση των τάξεων και των υπόλοιπων χώρων και θα καθορίσει με λεπτομέρεια πρότυπα μεγέθη και κατασκευαστικές τεχνικές ενσωματώνοντας τα διδάγματα της λειτουργικής αρχιτεκτονικής, τις επιταγές της σχολικής υγιεινής και διάφορες τεχνολογικές καινοτομίες.6

Στα επόμενα χρόνια η λογική της ομοιογενοποίησης του σχολικού κτιρίου θα φτάσει στην ακραία της συνέπεια. Στα 1898 η Κεντρική Διοίκηση προλαβαίνοντας κάθε εξωτερική παρέμβαση θα περάσει από το κανονιστικό κείμενο

6. Στις 4 Δεκεμβρίου 1898 θα υπογραφεί το Β.Δ. "Περί κανονισμού των διαστάσεων των σχολικών θρανίων... ", σαν απαραίτητο συμπλήρωμα του Διατάγματος για την κατασκευή των σχολικών κτιρίων, όπως σημειώνεται στην εισηγητική έκθεση: "Αλλά διά διατριβής εν διδακτηρίοις ωκοδομημένοις κατά τας απαιτήσεις της υγιεινής και της παιδαγωγικής δεν εξασφαλίζονται οι μαθηταί από πασών των λεγομένων σχολειακών ασθενειών, αν δεν είναι και τα θρανία των σχολείων κατασκευασμένα προσηκόντως... Προλαμβάνονται δε πάσαι αύται αι ασθένειαι ή αιτίαι των ασθενειών, αν κατά την κατασκευήν των θρανίων τηρηθώσιν οι υπό των εις το ζήτημα τούτο ασχοληθέντων υγειονολόγων ιατρών και μηχανικών ορισθέντες κανόνες". Ο Δ. Καλλίας συντάκτης και αυτού του διατάγματος, ορίζει τις διαστάσεις πέντε τύπων θρανίων, ανάλογα με το ανάστημα των μαθητών, ακολουθώντας τους γαλλικούς μέσους όρους. Την ίδια εποχή ο επιθεωρητής των δημοτικών σχολείων Αττικής Θ. Μιχαλόπουλος σε συνεργασία με τον μηχανικό του Δήμου Πειραιώς Εμμ, Παπακωνσταντίνου θα προβεί σε μετρήσεις του αναστήματος και της σωματικής αναλογίας 1330 μαθητών και μαθητριών και θα προτείνει στα 1903 νέους τύπους διέδρου θρανίου.

Σελ. 174
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 155
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    Η πολλαπλότητα των προσεγγίσεων, II

    Δευτέρα 1 Οκτωβρίου 1984

    Απογευματινή συνεδρία

    Πρόεδρος: ΒΑΣΙΛΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ