Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 169-188 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/169.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΤΑ ΣΧΟΛΙΚΑ ΚΤΙΡΙΑ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΟΝ 19ο ΑΙ.

ΕΛΕΝΗ ΚΑΛΑΦΑΤΗ

Τα κατευθυντήρια ερωτήματα μιας έρευνας που αφορά το σχολικό κτίριο, αρχιτεκτονική πραγματικότητα παρούσα σ' όλο τον εθνικό χώρο, προϊόν που η παραγωγή του απαιτεί την συμμετοχή πληθώρας παραγόντων που οι σχέσεις τους διαφοροποιούνται από εποχή σε εποχή, είναι πολλαπλά: Πότε εμφανίζεται το διδακτήριο σαν κτίριο διακριτό, που αποκλείει ή όχι οποιαδήποτε άλλη χρήση; Ποιες είναι οι αρχές που αποφασίζουν για την κατασκευή του; Ποια είναι η διαδικασία χρηματοδότησης; Ποια είναι η χωροθέτησή του στον οικισμό ή στη δημοτική περιφέρεια; Αλλά επίσης ποια είναι τα αρχιτεκτονικά του χαρακτηριστικά και μέσα από ποιες απαιτήσεις και συσχετισμούς διαμορφώνονται;

Σχετικά μ' αυτό το τελευταίο ερώτημα θα προσπαθήσω στα πλαίσια αυτής της εισήγησης να τοποθετήσω τους σημαντικότερους σταθμούς στην εξέλιξη των κύριων τυπολογικών χαρακτηριστικών του σχολικού κτιρίου, όπως είναι διατυπωμένα στους θεσμοθετημένους κανόνες της κατασκευής του, και να σχολιάσω την προβληματική αυτών των κειμένων συνεισφέροντας έτσι στην συζήτηση για την εικόνα του παιδιού στην επίσημη εκπαιδευτική φιλοσοφία της εποχής.

Στην Ελλάδα και για την πρωτοβάθμια εκπαίδευση, μπορούμε να στηρίξουμε ότι το σχολικό κτίριο εμφανίζεται σαν κτίριο λειτουργικό αφιερωμένο αποκλειστικά σε μια χρήση και με προδιαγεγραμμένα τα κτιριολογικά του χαρακτηριστικά με μια συγκεκριμένη αντίληψη του εκπαιδευτικού συστήματος και μια συγκεκριμένη μέθοδο διδασκαλίας, στα χρόνια της Επανάστασης. Αυτή η μοντέρνα αντίληψη του διδακτηρίου υλοποιείται στον 19ο αι. σε μια κοινή πορεία με την εγκαθίδρυση ενός εθνικού εκπαιδευτικού συστήματος με σαφή συγκεντρωτικό χαρακτήρα. Η σύνδεση της εκπαίδευσης με το πολιτικό

Σελ. 169
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/170.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ζήτημα του έθνους, που έχει ήδη διατυπωθεί πριν από την Επανάσταση ολοκληρώνεται μετά τη συγκρότηση του ανεξάρτητου Κράτους με την ανάδειξή του σε μοναδικό κάτοχο παιδαγωγικού κύρους, Στα πλαίσια αυτού του συστήματος η στοιχειώδης εκπαίδευση θεωρείται σαν μαζική εκπαίδευση και το σχολείο σαν παράγων ηθικοποίησης, που θα απαντήσει στην επιταγή της εθνικής ενότητας. Ήδη από τα πρώτα εκπαιδευτικά σχέδια εξοβελίζονται από την πρωτοβάθμια εκπαίδευση οποιεσδήποτε επαγγελματικές ή τεχνικές εξειδικεύσεις και καθορίζεται σαν βασικός σκοπός της να "εμπνέει... ομοιότροπα φρονήματα εις όλων των τάξεων και επαγγελμάτων τους πολίτας" προσφέροντας συγχρόνως στους περισσότερους με οικονομικότερα μέσα "τα προτελεστικά μαθήματα τα κοινώς ωφέλιμα εις πολλά επαγγέλματα".1

Σ' αυτή την προοπτική το σχολικό κτίριο πρέπει να χωροθετηθεί στο εθνικό έδαφος και να οργανωθεί σαν μονάδα με τέτοιο τρόπο ώστε να αποτελεί την πανομοιότυπη μήτρα που θα υποδεχθεί και θα διαμορφώσει το οποιοδήποτε άτομο που είναι δυνατόν να φοιτήσει οπουδήποτε και αν βρίσκεται. Για να πραγματοποιηθεί αυτό το δίκτυο χρειάζονται τα αντίστοιχα εργαλεία σε θεσμικό επίπεδο. Ευθύς εξ αρχής ο κανονισμός, κείμενο νομοθετημένο με ισχύ στο σύνολο της χώρας, θα αποτελέσει το σημείο αναφοράς για όλους όσους συμμετέχουν στη διαδικασία κατασκευής σχολικών κτιρίων. Η σχολική αρχιτεκτονική θα γεννηθεί σαν επίσημη κωδικοποιημένη αρχιτεκτονική.

Το πρώτο τέτοιου τύπου κείμενο στον 19ο αι. είναι το σχετικό κεφάλαιο του εγχειρίδιου του Sarazin που μεταφράζει ο Κοκκώνης στα 1830.2 Κείμενο που προέρχεται αποκλειστικά από παιδαγωγό. Η αναφορά στην εκπαιδευτική μηχανή κυριαρχεί στη συλλογιστική για τον καθορισμό των χωρικών στοιχείων. Αναφορά στην εκπαιδευτική μηχανή με διπλή έννοια: στόχοι της εκπαίδευσης και παιδαγωγική και διδακτική μέθοδος.

Για την επίτευξη των στόχων της μεθόδου "να διδάσκει" δηλαδή "τούς μαθητευόμενους διεγείρουσα αυτούς εις άκραν φιλοτιμίαν, φιλομάθειαν και επιμέλειαν, τας αναγκαστικάς εις πάντας αρχικάς γνώσεις, με όσον το δυνατόν μεγαλυτέραν οικονομίαν του καιρού και των χρημάτων, να αναπτύσσει εντάμα τας σωματικάς και ψυχικάς δυνάμεις, να συνειθίζει εν ταυτώ τας καρδίας εις τας ηθικάς αρετάς, μαθητευομένων των νέων την ευταξίαν, την ευσέβειαν,

1. "Πίναξ παραστήνων τον διοργανισμόν της κοινής Εκπαιδεύσεως", αχρονολόγητο έγγραφο, Γ.Α.Κ., Υπ. Θρησκείας, φ. 57, Σχολικά, δημοσιευμένο στο Απ. Β. Δασκαλάκης, Κείμενα - Πηγαί της Ιστορίας της Ελληνικής Επαναστάσεως, Σειρά Γ' "Τα περί Παιδείας", Αθήνα 1968, σ. 47 - 53.

2. Κ. Σαραζίνος, Εγχειρίδιον διά τ' αλληλοδιδακτικά σχολεία, ή Οδηγός της αλληλοδιδακτικής μεθόδου υπό..., Αίγινα 1830.

Σελ. 170
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/171.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

την υπακοήν, το άρχεσθαι και άρχειν"3 απαιτείται ο σχολικός χώρος να είναι απόλυτα προσαρμοσμένος:

α) στην κωδικοποιημένη διαδικασία της διδασκαλίας που εξασφαλίζει την οικονομία του καιρού και των χρημάτων,

β) στην εγκαθίδρυση της ιεραρχίας και της τάξης.

Πρωταρχική λοιπόν σπουδαιότητα έχει η εσωτερική οργάνωση της αίθουσας και ο εξοπλισμός της. Η θέση του κάθε στοιχείου ορίζεται με τη μεγαλύτερη ακρίβεια, έτσι ώστε σε κάθε δραστηριότητα αντιστοιχεί μια περιοχή της αίθουσας αυστηρά καθορισμένη, ενώ παράλληλα εξασφαλίζεται ο οπτικός έλεγχος και η συνεχής επιτήρηση. Έτσι η μεγάλη πόρτα της αίθουσας πρέπει να βρίσκεται κοντά στο βάθρο ώστε ο δάσκαλος να μπορεί να επιβάλλει την τάξη κατά την είσοδο και έξοδο των μαθητών χωρίς να μετακινείται. Στις αίθουσες μεγάλων διαστάσεων το δάπεδο πρέπει να έχει μικρή κλίση και το ψηλότερο μέρος να βρίσκεται απέναντι από τη διδασκαλική καθέδρα που καταλαμβάνει τη μια στενή πλευρά της αίθουσας. Στο κέντρο, αφήνοντας περιμετρικούς διαδρόμους, τοποθετούνται τα θρανία και τα γραφεία που το μήκος τους ποικίλλει ανάλογα με το πλάτος της αίθουσας. Οι επιφάνειες των γραφείων διαμορφώνονται αντίστοιχα με τις τεχνικές που χρησιμοποιούνται στις διάφορες κλάσεις της γραφής. Οι μαθητές μετακινούνται ανάλογα με την πρόοδό τους από τα πρώτα θρανία που προορίζονται για τη γραφή πάνω σε άμμο ως τα τελευταία της καλλιγραφίας σε τετράδια. Κατά μήκος των περιμετρικών τοίχων τοποθετούνται τα ξύλινα ημικύκλια που προσδιορίζουν τη θέση των μαθητών, ανά ομάδες των εννέα με τον πρωτόσχολο στο κέντρο, κατά το μάθημα της ανάγνωσης. και συνεχίζεται έτσι η αναλυτική περιγραφή και η ακριβής χωροθέτηση όλων των αντικειμένων που χρησιμοποιούνται στη διδασκαλία. "Είς τόπος διά καθέν πράγμα και κάθε πράγμα εις τον ίδιόν του τόπον" είναι το γνωμικό που σύμφωνα με τον "Οδηγό" πρέπει να βρίσκεται αναρτημένο πάνω από τη διδασκαλική καθέδρα.

Εκτός από τις ιεραρχικές σχέσεις το πρότυπο επιβάλλει επίσης ταξινομήσεις, π.χ. διαχωρισμός της εισόδου του δασκάλου και των μαθητών, σε λίγο χωρισμός των δύο φύλων. Η ίδια ταξινομητική και διαφοροποιητική λογική διαπιστώνεται και στην οργάνωση των υπόλοιπων χώρων. Περιτοιχισμένη αυλή, η οποία μπροστά από την αίθουσα μετατρέπεται σε στεγασμένο προαύλιο, οι απόπατοι ή τα αναγκαία χωρισμένα από το προαύλιο και όλα αυτά σε τέτοια διάταξη ώστε να μπορούν πάντα να βρίσκονται υπό την εποπτεία

3.Ι. Π. Κοκκώνης, Περίληψις της γενομένης αναφοράς εις την επί της Προπαιδείας Επιτροπήν περί του εγχειριδίου του διά τ' αλληλοδιδακτικά σχολεία της Γαλλίας συνταχθέντος υπό του Κ. Σαραζίνου..., Αίγινα 1830, σ. 4.

Σελ. 171
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/172.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

του δασκάλου. Τέλος, το ίδιο το σχολείο απόμακρα τοποθετημένο από τις πολυπληθέστερες γειτονιές.

Ο χώρος λοιπόν ο κατεξοχήν αφιερωμένος στην παιδική ηλικία συλλαμβάνεται και θεσμοθετείται κεντρικά σαν ένα χωρικό πρότυπο κλειστό, προσαρμοζόμενο σε οποιοδήποτε σχολικό πληθυσμό, όποιο και αν είναι το περιβάλλον που βρίσκεται (αγροτικό ή αστικό), όποιο και αν είναι το μέγεθός του, το φύλο ή η ηλικία του. Η επαναλαμβανόμενη μονάδα είναι το παιδί μέσα σ' αυτή τη λογική. Θα εξατομικεύεται μόνο από τη σχετική του θέση μέσα στην απρόσωπη ιεραρχία που εγκαθιδρύεται ανάμεσα στους μαθητές τους πρωτόσχολους και στο δάσκαλο.

Ο "Οδηγός" θα παραμείνει σε ισχύ και θα γνωρίσει διαδοχικές συμπληρωμένες εκδόσεις -η τελευταία γνωστή είναι του 1860- για περίπου 50 χρόνια. To κείμενο που θα πάρει τη θέση του στα 1881, θα έχει πάλι συνταχθεί από παιδαγωγό, τον Σπ. Μωραΐτη, και θα είναι επίσης τμήμα έργου που πραγματεύεται ευρύτερα την εφαρμογή μιας μεθόδου διδασκαλίας.4 Αυτή τη φορά πρόκειται για την συνδιδακτική. Η επικράτηση της νέας μεθόδου συνδέεται με το αίτημα που διατυπώνεται με ιδιαίτερη ένταση κυρίως στη δεκαετία του '70 για αναδιοργάνωση της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Αίτημα πάντως που δεν εκφράζει μια νέα διαφορετική εκπαιδευτική φιλοσοφία. Ο στόχος παραμένει ο ίδιος: σταδιακή διαμόρφωση του παιδιού μέσα από την εκπαίδευση ώστε να ταυτιστεί μ' ένα μοναδικό πρότυπο συμπεριφοράς. Όπως και τα ίδια μέσα: όσο το δυνατό αμεσότερος κρατικός έλεγχος και επέμβαση στην εκπαιδευτική διαδικασία, όσο το δυνατό μεγαλύτερη ομοιογενοποίηση στην οργάνωση του σχολείου. Πάντα στα πλαίσια μιας παιδαγωγικής αντίληψης που πριμοδοτεί το σχολείο και όχι το παιδί, που συγκεντρώνει το ενδιαφέρον της στην ύλη και στις τεχνικές διδασκαλίας, η αλληλοδιδακτική μέθοδος θα αμφισβητηθεί και θα απορριφθεί σαν ελάχιστα αποτελεσματική σε σχέση με αυτόν το στόχο, λόγω κυρίως της έλλειψης άμεσης σχέσης μαθητή/δασκάλου.5

Η άμεση αυτή σχέση μαθητή/δασκάλου είναι ο πρώτος αποφασιστικός παράγοντας στη διαμόρφωση του νέου σχολικού χώρου. Η τάξη δεν ταυτίζεται

4. Σ. Μωραΐτης, Διδασκαλική ή Σύντομοι οδηγίαι περί της χρήσεως της νέας μεθόδου διδασκαλίας, Αθήνα 1880. Η οργάνωση της "εσωτερικής τάξεως" των σχολείων σύμφωνα με το α' κεφάλαιο της "Διδασκαλικής" επεβλήθη με την Υπουργική απόφαση υπ' αρ. 2017, της 28 Φεβρουαρίου 1881, "Περί κανονισμού της Διδασκαλίας εν τοις Δημοτικοίς σχολείοις", βλ. Γ. Βενθύλος, Θεσμολόγιο της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1884, τ. Ι, σ. 195 - 196.

5. Βλ. μεταξύ άλλων "Γνώμη της επί των διδακτικών μεθόδων εννεαμελούς Επιτροπείας του Ελληνικού Διδασκαλικού Συλλόγου", στο A. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε (Τεκμήρια Ιστορίας), Αθήνα 1973, τ. Ι, σ. 242.

Σελ. 172
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/173.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

πια με το σχολείο, αλλά γίνεται ένας πυρήνας επαναλήψιμος τόσες φορές όσες απαιτούνται από τον συνολικό αριθμό των μαθητών του σχολείου, δεδομένου ότι μια τάξη συνδιδακτικής δεν μπορεί να περιλαμβάνει περισσότερους από 80 μαθητές. Η εσωτερική οργάνωση της αίθουσας απλοποιείται αφού εξαφανίζονται οι ανάγκες σε υλικό που δημιουργούσαν οι πολλαπλές διαφοροποιημένες στο χώρο αλλά όχι στο χρόνο διδακτικές πράξεις. Οι διαστάσεις της υπολογίζονται με βάση τον αριθμό και την τοποθέτηση των θρανίων -για 4 ή 6 μαθητές το καθένα-, αφού προστεθεί και ο χώρος κυκλοφορίας.

Οι διαστάσεις των διαφόρων τμημάτων των γραφείων-θρανίων και η σχετική τους θέση καθορίζονται αρκετά αναλυτικά ανάλογα με τη σωματική διάπλαση των παιδιών ηλικίας 8-10 ετών, ενώ δίνονται οδηγίες για την προσαρμογή τους στους μαθητές μεγαλύτερης ηλικίας. Και εδώ μπορούμε να δούμε μια έκφραση της επιρροής που έχει αρχίσει να ασκεί η Υγιεινή στην οργάνωση της σχολικής ζωής στοχεύοντας στην προστασία της υγείας άλλα συγχρόνως και της ηθικής του παιδιού.

Την σημασία που δίνεται στο θρανίο από τις νέες προδιαγραφές μπορούμε καλύτερα να την κατανοήσουμε αν αναφερθούμε στις νέες τεχνικές που προτείνονται για τον εθισμό του παιδιού στην πειθαρχία και την τάξη. Στην προηγούμενη μέθοδο, την αλληλοδιδακτική, αυτός o εθισμός επιτυγχάνονταν κυρίως μέσα από την οργανωμένη κίνηση των μαθητών κάτω από τα προστάγματα του δασκάλου και των πρωτοσχόλων (έτσι που οι σχολιαστές της εποχής παρομοιάζουν συχνά την αίθουσα με στρατώνα ή εργοστάσιο). Τώρα ή πειθαρχία και ή τάξη ταυτίζεται με τον έλεγχο του παιδικού σώματος σε απόλυτη ακινησία: "Καθήμενοι (οι μαθηταί) πρέπει να κρατώσι τον κορμόν των ευθύν και όρθιον, ακόμη και όταν γράφωσι, τους δε πόδας να έχωσι παρ' αλλήλους επί του υποποδίου, ουδέποτε επ' αλλήλους, ουδέ να κινώσι αυτούς· τας δε χείρας, αν δεν πρέπει να κρατώσι βιβλίον ή γραφίδα, ή να σημάνωσί τι δι' αυτών, πρέπει να έχωσι αείποτε συμπεπλεγμένας έμπροσθέν των επί του γραφείου· να βλέπωσι δε προς τον διδάσκαλον ατενώς".

Στον έλεγχο του σώματος προστίθεται ο έλεγχος του βλέμματος. Ο δάσκαλος "είναι αντιπαιδαγωγικόν εάν ήθελεν εκάστοτε διά μακρών υπομνήσεων και νουθετήσεων να αποκαθιστά την ειρημένην τάξιν. Ως επί το πλείστον αρκεί επίσχεσις και προσήλωσις αυστηρού βλέμματος επί τους μήπω ελθόντας εις τάξιν, ίνα φέρη πάντας εις ταύτην. Ενταύθα έχει ευκαιρίαν o διδάσκαλος να επιδείξη την παιδαγωγικήν δύναμιν του οφθαλμού του". Συγκέντρωση βλεμμάτων και κυριαρχία εκείνου που αντιπροσωπεύει την μοναδική αυθεντία και εξουσία είναι η βασική αρχή που διέπει την οργάνωση ολόκληρου του σχολικού συγκροτήματος. Έτσι η αυλή πρέπει οπωσδήποτε να τοποθετηθεί ως προς το διδακτήριο, ώστε να μπορεί να επιβλέπεται από τα παράθυρά του, ενώ το γραφείο του διευθυντού -απαραίτητη πια βαθμίδα αφού ο

Σελ. 173
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/174.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

πολλαπλασιασμός των δασκάλων επιβάλλει την εγκαθίδρυση και μιας μεταξύ τους ιεραρχίας- τοποθετείται με τρόπο ώστε να μπορεί να ελέγχει την είσοδο, τον διάδρομο του σχολείου και τις εισόδους των αιθουσών.

Σε ό,τι δε αφορά την ιεραρχημένη θέση των μαθητών στην αίθουσα, σύμφωνα με τη νέα διδακτική μέθοδο, που η τέλεια εφαρμογή της απαιτεί την παρουσία μέσα στην τάξη συνομήλικων και του ίδιου δυναμικού μαθητών, εναπόκειται και αυτή στην αυθεντία και την εξουσία του δασκάλου. Σαν κριτήρια κατάταξης υιοθετούνται η σωματική και ψυχική κατάσταση και η συμπεριφορά των παιδιών, πάλι σε μια ανάμειξη υγιεινιστικών και ηθικών προσταγών. Έτσι οι μυωπικοί και οι δυσήκοοι τοποθετούνται στις θέσεις που βρίσκονται κοντά στην έδρα, το ίδιο και οι περισσότερο άτακτοι Αν όμως είναι αδιόρθωτοι, και δεν έχει επιρροή σ' αυτούς το παιδαγωγικό βλέμμα του δασκάλου, συμφέρει να τοποθετούνται στα τελευταία θρανία και να αποκόπτονται από το κύριο σώμα της τάξης,

Αυτά είναι τα βασικά χαρακτηριστικά της προτυποποίησης του σχολικού χώρου, όπως καθορίζονται από τις διδακτικές και παιδαγωγικές επιταγές και όπως ίσχυσαν τουλάχιστον μέχρι τα 1950. Το Β.Δ. της 17ης Μαΐου 1894 "Περί του τρόπου της κατασκευής των σχολείων" -το πρώτο τέτοιου τύπου κείμενο που δεν έχει συνταχθεί από παιδαγωγό, αλλά από μηχανικό, τον Δ. Καλλία- θα βασιστεί σ' αυτές τις αρχές για την οργάνωση των τάξεων και των υπόλοιπων χώρων και θα καθορίσει με λεπτομέρεια πρότυπα μεγέθη και κατασκευαστικές τεχνικές ενσωματώνοντας τα διδάγματα της λειτουργικής αρχιτεκτονικής, τις επιταγές της σχολικής υγιεινής και διάφορες τεχνολογικές καινοτομίες.6

Στα επόμενα χρόνια η λογική της ομοιογενοποίησης του σχολικού κτιρίου θα φτάσει στην ακραία της συνέπεια. Στα 1898 η Κεντρική Διοίκηση προλαβαίνοντας κάθε εξωτερική παρέμβαση θα περάσει από το κανονιστικό κείμενο

6. Στις 4 Δεκεμβρίου 1898 θα υπογραφεί το Β.Δ. "Περί κανονισμού των διαστάσεων των σχολικών θρανίων... ", σαν απαραίτητο συμπλήρωμα του Διατάγματος για την κατασκευή των σχολικών κτιρίων, όπως σημειώνεται στην εισηγητική έκθεση: "Αλλά διά διατριβής εν διδακτηρίοις ωκοδομημένοις κατά τας απαιτήσεις της υγιεινής και της παιδαγωγικής δεν εξασφαλίζονται οι μαθηταί από πασών των λεγομένων σχολειακών ασθενειών, αν δεν είναι και τα θρανία των σχολείων κατασκευασμένα προσηκόντως... Προλαμβάνονται δε πάσαι αύται αι ασθένειαι ή αιτίαι των ασθενειών, αν κατά την κατασκευήν των θρανίων τηρηθώσιν οι υπό των εις το ζήτημα τούτο ασχοληθέντων υγειονολόγων ιατρών και μηχανικών ορισθέντες κανόνες". Ο Δ. Καλλίας συντάκτης και αυτού του διατάγματος, ορίζει τις διαστάσεις πέντε τύπων θρανίων, ανάλογα με το ανάστημα των μαθητών, ακολουθώντας τους γαλλικούς μέσους όρους. Την ίδια εποχή ο επιθεωρητής των δημοτικών σχολείων Αττικής Θ. Μιχαλόπουλος σε συνεργασία με τον μηχανικό του Δήμου Πειραιώς Εμμ, Παπακωνσταντίνου θα προβεί σε μετρήσεις του αναστήματος και της σωματικής αναλογίας 1330 μαθητών και μαθητριών και θα προτείνει στα 1903 νέους τύπους διέδρου θρανίου.

Σελ. 174
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/175.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

στο θεσμοθετημένο σχέδιο-τύπο. Ο Δ. Καλλίας θα συντάξει λεπτομερή σχέδια για 4 τύπους διδακτηρίων που αντιστοιχούν στους υφιστάμενους τύπους, των σχολείων της χώρας (μονοτάξιο, διτάξιο, τετρατάξιο και εξατάξιο) που θα εγκριθούν από επιτροπή γιατρών-υγιεινολόγων και παιδαγωγών. Στην επεξεργασία των σχεδίων θα σεβαστεί τις παιδαγωγικές και διδακτικές απαιτήσεις όπως εκφράζονται στην "Διδασκαλική" και θα στηριχτεί στα μετρικά και κατασκευαστικά δεδομένα του Διατάγματος του 1894. Όμως αυτή τη φορά ο κωδικοποιημένος, επίσημος σχολικός χώρος θα βρει και την ανάλογη ρυθμολογική του έκφραση. Η όψη του σχολείου προς τον οικισμό θα σχεδιαστεί αυστηρά συμμετρική και θα τονιστεί με αετώματα, προστώα, παραστάδες, κορνίζες.7

Στο γύρισμα λοιπόν του αιώνα το κτίριο το αφιερωμένο στην παιδική ηλικία θα γίνει το κατεξοχήν δημόσιο κτίριο, θα ντυθεί την επίσημη νεοκλασική μορφολογία, θα έρθει σε απόλυτη ρήξη με τον ίδιο τον χώρο του παιδιού -τα σχολεία αυτά κτίζονται κατά προτεραιότητα στον αγροτικό χώρο- και θα αναδειχθεί γι' αυτό σε μνημείο της εθνικής ενότητας.

7. Βλ. Γ. Βλάμος, Η Υγιεινή του Σχολείου, Αθήνα 1904, σ. 51 - 60, όπου δημοσιεύονται τα σχέδια των 4 τύπων κτιρίων. Η μοναδική αναφορά στη μορφή του σχολικού κτιρίου που έχουμε βρει σε επίσημο κείμενο για όλο αυτό το διάστημα περιλαμβάνεται στην εγκύκλιο 11032 της 26 Μαρτίου 1837 "Περί βελτιώσεως και αυξήσεως των δημοτικών σχολείων", όπου σημειώνεται: "Aι δε νέαι οικοδομαί των δημοτικών σχολείων δεν απαιτείται, ως και άλλοτε σας είπομεν, να είναι λαμπραί· αρκεί μόνον να είναι σχήματος ορθογωνίου, ως αι των χωρίων νυν συνήθεις οικίαι...".

Σελ. 175
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/176.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 176
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/177.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΠΑΙΔΙΚΟΙ - ΝΕΑΝΙΚΟΙ ΕΝΔΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΟΙ ΚΩΔΙΚΕΣ

ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ-ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΤΟΥΣ ΙΣΟΔΥΝΑΜΟ

ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟ

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ ΜΠΑΔΑ

Ο άνθρωπος από την αρχή απέδωσε ιδιαίτερη σημασία στο ρόλο των ενδυμάτων. Μπορούμε να πούμε συνολικά ότι ένα κοστούμι είναι ένας ολοκληρωμένος κώδικας πληροφόρησης, δηλαδή ένα επαρκές σύνολο στοιχείων για την οικονομική, για την κοινωνική, για την ιστορική κατάσταση του προσώπου και προπάντων ως μέλους μιας κοινωνικής ομάδας. Γιατί το ένδυμα πολύ λίγο θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι εκφράζει το προσωπικό γούστο· κατά βάση είναι προϊόν μιας συλλογικής στάσης και αντίληψης που διαμορφώνεται και καθορίζεται από το "στυλ" που δημιουργείται σε κάθε πολιτισμό και εποχή. To "στυλ" αυτό εκδηλώνεται σ' όλες τις μορφές της ζωής με εμφανέστερη έκφρασή του στην τέχνη της κάθε εποχής (π.χ. αρχιτεκτονική, γλυπτική, ζωγραφική) και φυσικά στην εμφάνιση του ανθρώπου, που εναρμονίζεται και καθρεφτίζει επίσης με αμεσότητα τον πολιτισμό, τις τάσεις και κατευθύνσεις, τις κοινωνικές σχέσεις και σχήματα της κάθε εποχής. Για να αναφέρω μερικά παραδείγματα, οι ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης εκφράστηκαν με την επικράτηση και τη γενίκευση του ενδύματος των λαϊκών τάξεων, η έρευνα στο διάστημα είχε τον αντίκτυπο της στο ντύσιμο, το κίνημα του φεμινισμού επίσης.1 Μια αντικομφορμιστική εξάλλου στάση στους καθιερωμένους κοινωνικούς τύπους εκφράστηκε ενδυματολογικά όπως έγινε με το jacket, ενώ τελευταία "περιθωριακές" κοινωνικές ομάδες αισθητοποιούν την ύπαρξή τους κυρίως με την εξωτερική εμφάνισή τους (π.χ. οι Punks).2

1. Συνοπτικά βλ. Henny Harald Hansen, Histoire du Costume (traduit du danois par Jaqueline Puissant), Paris 1956· René König, Sociologie de la mode, Paris 1969· Yvonne Deslandres, Le Costume Image de l'Homme, Paris 1976.

2. Dick Hebdige, Υποκουλτούρα: Το νόημα του στυλ, μτφρ. 'Εφης Καλλιφατίδη, Αθήνα 1981, σ.136 - 52.

Α 12

Σελ. 177
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/178.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η μελέτη για παράδειγμα του ρόλου και της λειτουργίας του ενδύματος στην τουρκοκρατούμενη ελληνική κοινωνία (ειδικότερα από το 18ο αι. κ.ε.), κοινωνία που διέπεται βασικά από φεουδαρχικές, οθωμανικού τύπου, σχέσεις και λειτουργεί γενικά με έμφαση ο συνακόλουθα προνομιακός θεσμός της διάκρισης,3 έδειξε ότι η φορεσιά στο σύνολό της ή με επί μέρους ενδυματολογικά στοιχεία της είχε επίσης σημειοδοτικό χαρακτήρα όσον αφορά την οικονομική κοινωνική προέλευση και υπόσταση των ατόμων.4 Παράλληλα το ένδυμα δήλωνε με αυστηρότητα, μέσα στα πλαίσια της ταξικής διαφοροποίησης και άλλες συγκεκριμένες καταστάσεις και λειτουργίες ιδιαίτερα για τη γυναίκα (παντρεμένη, μητέρα, άτεκνη, χήρα κλπ.), της οποίας το αποκλειστικό σχεδόν πεδίο "κοινωνικής" δραστηριότητας εξαντλείται μέσα στην οικογένεια ή σε ορισμένες εμφανίσεις της (όπως εκκλησία, βρύση, γειτονιά) με πλήρη ωστόσο συμμετοχή σε ποικίλες μορφές εργασίας.5

3. Δε συμβαίνει, φαινομενικά τουλάχιστον, το ίδιο στην αστική κοινωνία, που ενδυματολογικά έστω φιλοδοξεί να εκφράσει ένα δημοκρατικό πνεύμα. Το νεοσύστατο ελληνικό κράτος, και προπάντων όταν τον τόνο θα δίνει η αστική τάξη, θα προσπαθήσει να εφαρμόσει αυτή την έννοια της δημοκρατικότητας στην εξωτερική εμφάνιση της παιδικής-νεανικής ηλικίας καθιερώνοντας, και γενικεύοντας αργότερα, τη χρήση ενός ενιαίου σχολικού ενδύματος. Έτσι στο τρίτο τέταρτο περίπου του 19ου αι. εκδίδεται διάταγμα για τον "ιματισμό των μαθητών", που αφορά πρώτα τους μαθητές του Βαρβακείου Λυκείου και Γυμνασίων Αθηνών και Πειραιώς (1876 - 77). Βλ. Θεσμολόγιον της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως συνταχθέν και εκδοθέν εγκρίσει του επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως Υπουργείου υπό Γεωργίου Βενθύλου (1833 - 1883), εν Αθήναις 1884, σ. 391, 394, 395. To σχολικό ένδυμα πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο ξεχωριστής μελέτης (μορφολογία και στόχοι, ρόλος και λειτουργία του μέσα στη σχολική κοινότητα· υπηρετεί την έννοια της δημοκρατικής ισότητας, χωρίς να παραβλέπουμε κι εδώ τη διάκριση που απορρέει από την ποιότητα του υφάσματος κλπ. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η παρακολούθηση της σταδιακής ή και επιλεκτικής εφαρμογής του σχολικού ενδύματος, στις πόλεις και τα χωριά).

4. Για τη συμβολική έκφραση των κοινωνικών διαφορών μέσα από το κοστούμι της περιόδου που αναφέρθηκε βλ. Μ. Γ. Μερακλή, Σημειώσεις Λαογραφίας, τευχ. Θ', Λαϊκή τέχνη, μέρος Β', Ιωάννινα 1981, σ. 27 - 40· Κωνσταντινα Μπάδα - Τσομώκου, Η Αθηναϊκή γυναικεία φορεσιά κατά την περίοδο 1687 - 1834. Ενδυματολογική μελέτη, διδακτορική διατριβή. Ιωάννινα 1983 (φωτοτ. έκδοση).

5. Στοιχεία για την κοινωνική θέση της Ελληνίδας στην "παραδοσιακή κοινωνία" προσφέρουν οι εργασίες: Δημ. Β. Οικονομίδου, "Η κοινωνική θέσις της Ελληνίδος", ΕΛΑ. τ. 22,1973 - 74, σ. 75 - 111· Νικ. Γ. Ζιάγκου, Τουρκοκρατούμενη Ήπειρος. Τιμαριωτισμός, Αστισμός, Νεοελληνική Αναγέννηση (1648 - 1820), Αθήνα 1974, σ. 377 - 79· Γ. Δ. Κοντογιώργη, Η ελλαδική λαϊκή ιδεολογία. Πολιτικοκοινωνική μελέτη του δημοτικού τραγουδιού, Αθήνα 1979, σ. 71 - 83· Ελευθ. Π. Αλεξάκη, Τα γένη και η οικογένεια στην παραδοσιακή κοινωνία της Μάνης, διδακτορική διατριβή, Αθήνα 1980, σ. 313 - 23· Γιώργου Θανάτση, Αρραβώνες και γάμοι μικρής ηλικίας. Λαογραφική εξέταση, διδακτορική διατριβή, Αθήνα 1983, σ. 90, 102 - 3, 113 - 14· Μιράντα Τερζοπούλου - Ελένη Ψυχογιού, "Γυναίκα - κοινωνία στο δημοτικό τραγούδι", περ. Αντιθέσεις, τχ. 17, σ. 50 - 67· πβ. και Μιχάλη Γ. Μερακλή, Ελληνική Λαογραφία, κοινωνική συγκρότηση, Αθήνα 1984, σ. 52 - 57.

Σελ. 178
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/179.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Σε πατριαρχικά δομημένες παραδοσιακές κοινωνίες η συμβολή της οικογενείας στην παγίωση της κοινωνικής τάξης είναι καθοριστική. Μέσα σ' αυτή το κορίτσι και το αγόρι μαθαίνει να πειθαρχεί στις ισχύουσες δομές εξουσίας (ηλικία, φύλο, κλήρο κλπ.), να προχωρεί στα παραδοσιακά "ήθη και έθιμα" που συνθέτουν ένα συλλογικά νομιμοποιημένο τρόπο ζωής, προετοιμάζεται, για να ανταποκριθεί στους προκαθορισμένους κοινωνικούς ρόλους (κόρης, συζύγου, μητέρας) και στις υποχρεώσεις που απορρέουν από τους κανόνες της κοινωνικής ηθικής.6

Στα πλαίσια αυτά η λειτουργία του ενδύματος υπήρξε καθοριστική για τις διαδικασίες ένταξης (μέσα από μία έντονη εθιμική πλαισίωση) του νέου μέλους στο ισχύον οικονομικό-κοινωνικό σύστημα και στις διαφοροποιήσεις που απορρέουν από αυτό. Συναντούμε για παράδειγμα στην Ήπειρο την πρόωρη συμμετοχή του κοριτσιού στους καθιερωμένους κοινωνικούς τύπους, όπως π.χ. στην έκφραση του πένθους -φορά μαύρα ρούχα- ενώ δεν συμβαίνει το ίδιο για το άλλο φύλο όμοιας ηλικίας. Εξάλλου η βιολογική διαφοροποίηση των δύο φύλων από την ώρα της γέννησης τους, οδηγεί την οικογένεια -καθώς τα ρούχα και των δύο φύλων στη βρεφική ηλικία ήταν ίδια και ταυτίζονταν σχεδόν με τα κλινοσκεπάσματα7- στη χρήση διαφορετικών συμβόλων8 αντίστοιχων προς τους ρόλους που προετοιμάζονται να αναλάβουν. Στο Πωγώνι, εάν το νεογέννητο ήταν κορίτσι "έντυναν" την κούνια του με σύμβολα του μελλοντικού προορισμού του: αλάτι, φλωριά κι ένα πλάστη. Το τραγούδι που έλεγαν στη συνέχεια παιδιά κάτω των 12 χρόνων είναι ενδεικτικό επίσης:

Μπογκανίκια, κόρη, γυναίκα

να τη στείλωμε στο ποτάμι

να μας πλύνει τα σκουτιά...9

Διαφορετικές υποχρεώσεις αναλαμβάνει να προδιαγράψει η εθιμική διαδικασία

6. πβ. Γ. Δ. Κοντογιώργη, ό.π., σ. 90 - 91.

7. Πβ. Κων. Δ. Τσαγγαλά, Η γυναικεία καραγκούνικη ενδυμασία σε μια Θεσσαλική κοινότητα. Κατασκευή και λειτουργία. Συμβολή ατή μελέτη της ενδυμασίας στο φυσικό της περιβάλλον, Γιάννενα 1982, σ. 75 - 81, όπου γίνεται αναφορά στην ενδυμασία της βρεφικής και νηπιακής ηλικίας (μέχρι 3 ή 4 ετών) σε μια Θεσσαλική κοινότητα.

8. H γέννηση, όπως γενικά και οι άλλες "διαβατήριες" φάσεις (βάφτιση, γάμος, θάνατος) πλαισιώνεται σε όλα της τα στάδια με τελετουργικούς συμβολισμούς· πβ. Ν. Γ. Πολίτου, "Τα κατά την γέννησιν", Λαογραφικά Σύμμεικτα, τ. Γ', εν Αθήναις 1931, σ. 201 - 26· Στ. Π. Κυριακίδου, "Τα σύμβολα εν τη ελληνική λαογραφία". Λαογραφία, τ. 12, 1938 - 48, σ. 522 - 24. Βλ. και Δημ. Λουκάτου, Εισαγωγή στην Ελληνική Λαογραφία, Αθήνα 21978, σ. 205· Μ. Γ. Μερακλή, Σημειώσεις Λαογραφίας, τεύχ. 5. Κατάταξη λαογραφικής ύλης, II Ήθη και Έθιμα (πρώτο μέρος), Ιωάννινα 1977, σ. 9 - 20.

9. Αλεξ. Χ. Μαμμόπουλου, Ήπειρος. Λαογραφικά - Ηθογραφικά - Εθνογραφικά, τ. 2, Αθήναι 1964, σ. 159.

Σελ. 179
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/180.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

όταν πρόκειται γι' αγόρι. Στο στρώμα της κούνιας έβαζαν ένα πιστόλι με χρυσή λαβή, ένα χαρμπ;i και από πάνω τοποθετούσαν το νεογέννητο. Πάνω του έσπαζαν ένα άζυμο ψωμί με σταρένιο αλεύρι όπου είχαν τοποθετήσει ένα χρυσό νόμισμα. Το τραγούδι είναι κι εδώ, όπως και στην προηγούμενη περίπτωση, γραμμένο στην ίδια 'γλώσσα':

Μπογκανίκια, παιδί, παλληκάρι

να το στείλωμε στο Μισίρι (Αίγυπτο)

να μας φέρει πολλά φλωριά

πολλά φλωριά και πολλούς παράδες.10

Μελλοντικά, εξαιτίας της άμεσης συμμετοχής του αγοριού στον οικονομικό προγραμματισμό της πρωτογενούς κοινωνικής ομάδας -και εφόσον το νέο μέλος δεν παραβεί τα παραδομένα από την ίδια οικονομικά και κοινωνικά πρότυπα (π.χ, μ' έναν αντιοικονομικό γάμο στην ξενιτιά, που ισοδυναμούσε με διακοπή της οικονομικής εισφοράς του ξενιτεμένου μέλους)11-, θα επιφυλάξει σ' αυτό η ίδια και η ευρύτερη κοινωνική ομάδα προνομιακή ή και αποκλειστική μεταχείριση.12

Στη συνέχεια θα σκιαγραφηθούν, ενδεικτικά, παιδικοί-νεανικοί ενδυματολογικοί κώδικες και θα αναφερθεί το κοινωνικό-ιστορικό τους ισοδύναμο,

10. ό.π., σ. 158 - 59. Οι κακές εξάλλου συνθήκες διαβίωσης με τη συνακόλουθη παιδική θνησιμότητα, η θρησκευτική κάλυψή της με την ιδέα, ότι "τα παιδιά είναι του Θεού", οι περιορισμένες, τέλος, ή σχεδόν ανύπαρκτες δυνατότητες άλλων αντιδράσεων από τη μεριά των γονιών, οδηγούσαν σε μίαν 'αδιάφορη' στάση (πβ. Μ. Γ. Μερακλή, ό.π., σ. 11, 20 - 22). Αναφέρω π.χ. την απουσία εθιμικής εκδήλωσης πένθους, όταν πρόκειται για θάνατο μικρών παιδιών (Αλεξ. Χ. Μαμμόπουλος, ό.π., σ. 165).

11. Ενδεικτική είναι η στάση των οικείων, όταν το αγόρι παντρεύεται στα ξένα: πενθούν για 40 μέρες φορώντας ανάποδα τα ρούχα τους και η μάνα ξεστομίζει βαριές κατάρες (Χατζηγεωργίου Θέμιδος, Η αποδημία των Ηπειρωτών. Λαογραφική μελέτη, Αθήναι 1958, σ. 84· Σπ. Στούπη, Πωγωνησιακά και Βησσανιώτικα, τ. 2, Κέρκυρα 1964, σ. 138).

12. H προνομιακή μεταχείριση του αγοριού-άντρα προδιαγράφεται και με τη διαφορετική εθιμική πλαισίωση της γέννησης, της βάφτισής του κλπ. Στη βάφτιση π.χ. παρέθεταν πλούσιο γεύμα για το αγόρι, λιτό για το κορίτσι (Ιωάννου Λαμπρίδη, Ηπειρωτικά μελετήματα. Πωγωνιακά, τχ. 7, εν Αθήναις 1889, σ. 27). Οι Σαρακατσάνοι επίσης έκαναν "κουρμπάνι" στη γέννα και στη βάφτιση του πρωτότοκου συνήθως αγοριού (Αγγ. Χατζημιχάλη, Σαρακατσάνοι, τ. Α (μέρος Α - B), εν Αθήναις 1957, σ. ρμε'). Σε αντιπαράθεση, για τη θέση του κοριτσιού βλ. Χρηστού Σκανδάλη, "Αρχιτεκτονική του παλιού σπιτιού και οικογενειακή ζωή περιοχής Κρυφοβού Ηπείρου", Ηπειρωτική Εστία, τ. 31, 1982, σ. 139: "Από όταν άρχισαν να δίνουν προικιό, λίγο ως την Κατοχή και πολύ μετά και πάρα πολύ μετά το 1961 (απ' όταν άνοιξε η Γερμανία), θεωρούν τη γέννηση του κοριτσιού στο σπίτι δυσάρεστο πράμα". Στη συνέχεια αναφέρεται και το εξής περιστατικό: "Σε μια οικογένεια ακούσκε μια μέρα μοιρολόγι. Μαζώχκε κόσμος και τι να δει! Μοιριολόγαγε η πεθερά, γιατί η νύφη είχε κάνει κι άλλη κοπέλα... ".

Σελ. 180
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/181.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Εικ. 1: παρουσία παιδιών σε γαμήλια φωτογραφία «αστών» στα Γιάννενα (1904).

Εικ. 2: παιδιά με «ναυτικό κοστούμι», με «ευρωπαϊκά», από ευκατάστατη οικογένεια της Πυρσόγιαννης (1910).

Εικ. 3: αγόρι με φουστάνι.

Σελ. 181
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/182.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ενώ παράλληλα θα ελέγξουμε εάν και κατά πόσο υπάρχουν χρονικές περίοδοι που εντατικοποιούν αυτούς τους κώδικες και τις σημειοδοτήσεις τους. Χώρος προσέγγισης του θέματος είναι η Ήπειρος, με προοπτικές ευρύτερης μελέτης του, στο σύνολό του, αφού και η παιδική-νεανική ενδυματολογία δεν έχει με επάρκεια μελετηθεί.

Συνοπτικά μπορούμε να πούμε ότι διακρίνεται κάποια διαφοροποίηση ενδυματολογικών κωδίκων ανάμεσα στις αστικές κοινότητες και στις αγροτικές: στις πρώτες έχουμε μίαν άμεση αντανάκλαση της οικονομικής, κοινωνικής θέσης της οικογενείας και μέσα από το παιδικό κοστούμι, το οποίο κατά βάση είναι μικρογραφία13 του κοστουμιού των ενηλίκων, με απλουστευμένη βέβαια μορφολογία. Ο καθορισμένος εξάλλου διάκοσμος, το χρώμα, το ύφασμα κλπ. σημασιοδοτούν συγκεκριμένες κοινωνικές καταστάσεις όπως την κοινωνική ηλικία του φορέα. Στις αγροτικές όμως κοινότητες που αποτελούν και το αντικείμενο έρευνας για την περίοδο στα μέσα του 19ου - μέσα του 20ού αι. και στις οποίες το αίτημα της ισοτιμίας των μελών βαραίνει περισσότερο από την ανάγκη της διάκρισης και της πρωτοτυπίας, αποτέλεσμα κι αυτό της ίσης, σχεδόν, οικονομικής-κοινωνικής αφετηρίας, έχουμε την ίδια βασική μορφολογία. Κάποια "σύμβολα" οικονομικής κυρίως διαβάθμισης, της οικογένειας, πάντα, εκφράζονται περιορισμένα με ακριβότερο π.χ. ύφασμα ή κάποια μεμονωμένα ενδυματολογικά στοιχεία, όπως ένα ρολόι για τη "νεανική ηλικία",14 μία κορδελίτσα, ένα παλτό κλπ.

13. Στις τυπικές φεουδαρχικές σχέσεις το παιδί δεν είχε οικονομική-κοινωνική αξία, γεγονός που έβρισκε την αντανάκλασή του και στο ντύσιμο: το παιδί φορούσε τα ίδια ρούχα με τους ενήλικες, οι οποίοι φρόντιζαν μόνο να γίνονται αισθητοί μέσα από το ρούχο οι βαθμοί της κοινωνικής ιεραρχίας, ανεξάρτητα από την ηλικία (πβ. Philippe Ariès, L'Enfant et la vie Familiale sous l'Ancien Régime, Ed. du Seuil, coll "UH", 3 1973, σ. 75 - 76). Από το 17ο αι. και κυρίως από το 18ο και με την ανάπτυξη των νέων σχέσεων το παιδί (των αστών-ευγενών) φαίνεται να αποκτά αξία και να εντάσσεται στις νέες λειτουργίες της πόλης κι έτσι διαμορφώνεται ξεχωριστή φορεσιά γι' αυτό. Με τη σαφή διαφορά που θα δημιουργήσει στην εμφάνιση του αγοριού και του κοριτσιού -ως τα 4 - 5 χρόνια τους έχουν και τα δύο φύλα το ίδιο ντύσιμο, ένα είδος φουστανιού- η φορεσιά θα εκφράσει τους διαφορετικούς προορισμούς των δύο φύλων. "Είναι σημαντικό να προσέξουμε", τονίζει ο Ariès, "ότι η φροντίδα της διάκρισης του παιδιού περιορίζεται κυρίως στα αγόρια. Τα κορίτσια διακρίνονται (από τις γυναίκες) μόνο από τα ψεύτικα μανίκια που εγκαταλείφθηκαν το 18ο αι., σαν η παιδική ηλικία να ήταν περισσότερο διαχωριστική (από τους ενήλικες) για τα αγόρια, παρά για τα κορίτσια. Τα αγόρια είναι τα πρώτα παιδιά που εξειδικεύθηκαν (ως παιδιά). Άρχισαν να παρακολουθούν, μαζικά, κολέγια από το τέλος του 16ου αι. και αρχές του 17ου. Η διδασκαλία των κοριτσιών μόλις αρχίζει στην εποχή του Fénelon και της Mme Maintenon και δε θα αναπτυχθεί παρά με καθυστέρηση, σιγά - σιγά" (ό.π., σ. 86).

14. Με την έννοια "νεανική ηλικία" προσδιορίζεται εδώ η φυσική ηλικία με τα χρονικά όρια των 15 - 24 περίπου ετών, εφόσον βέβαια δε διακόπτεται από την κοινωνική ηλικία, που καθορίζεται κυρίως από το γάμο.

Σελ. 182
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/183.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Εικ. 4: φορεσιά μικρού αγοριού.

Σελ. 183
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/184.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Μέσα στα Γιάννενα η ροπή της άρχουσας τάξης στην πολυτέλεια όπως στα κοσμήματα ή στο μακιγιάζ και τη βαφή των μαλλιών -στοιχεία που διέκριναν το γυναικείο πληθυσμό της- επεκτεινόταν και στα κορίτσια της ηλικίας των 10 χρόνων.15 Οι σχετικές εκκλήσεις ερημιτών προς τον Μητροπολίτη και τους άρχοντες της πόλης για περιορισμό δεν έφεραν γενικά κανένα αποτέλεσμα.16 Τα "ευρωπαϊκά" επίσης ενδύματα που κυριαρχούν στο τρίτο περίπου τέταρτο του 19ου αιώνα, στις επιλογές της άρχουσας τάξης επεκτείνονται και στην παιδική-νεανική ηλικία "των πλουσίων οικογενειών" ενώ σταδιακά ακολουθούν και οι άλλες τάξεις17 (εικ. 1, 2).

Ακόμα και στο Μέτσοβο που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ημιαγροτική κοινότητα συνυπάρχουν ενδυματολογικοί, νεανικοί κυρίως, κώδικες που από τη μια χαρακτηρίζουν, με βάση την τριμερή κοινωνική διαστρωμάτωση των ενηλίκων, την οικονομική κοινωνική θέση της οικογενείας που ανήκουν -"ευρωπαϊκά"18 π.χ. φορούν παιδιά της άρχουσας κοινωνικής ομάδας- ενώ παράλληλα άλλα ενδυματολογικά στοιχεία εξωτερικεύουν την εθιμικά ισοπεδωτική διάθεση της ενήλικης πρωτογενούς και ευρύτερης κοινωνικής ομάδας απέναντι στο παιδί και ιδιαίτερα το κορίτσι. Συναντούμε κι εδώ ένα κοινό τύπο φορεσιάς και για τα δύο φύλα, όπως άλλωστε συμβαίνει ευρύτερα στις καθαρά αγροτικές κοινότητες της Ηπείρου (εικ. 3, 4) αλλά και του υπόλοιπου σχεδόν ελληνικού

15. Βλ. Κυριάκου Σιμόπουλου, Ξένοι ταξιδιώτες στην Ελλάδα (1810 - 1821), τ. Γ2, Αθήνα 1975, σ. 183.

Σημειώσαμε ήδη νωρίτερα ότι το κορίτσι το έντυναν όμοια με την ενήλικη γυναίκα και στην Ευρώπη και κάτω από το καθεστώς των φεουδαρχικών σχέσεων και στη συνέχεια των αστικών. Το αίσθημα της παιδικής ηλικίας αφυπνίστηκε με πολύ αργότερο ρυθμό για το κορίτσι παρά για το αγόρι (πβ. Ph. Ariès, ό.π., σ. 86, 89).

Γενικότερη εξάλλου είναι η τάση των "εύπορων οικογενειών" να επιδεικνύουν τον πλούτο τους και μέσα από τα έμψυχα "αγαθά" τους. Ο A. van Gennep σημειώνει αυτή τη ροπή στην πολυτέλεια σχετικά με το ντύσιμο των μικρών παιδιών στη Γαλλία, γεγονός που και οι εκκλησιαστικές σύνοδοι προσπάθησαν, χωρίς επιτυχία, να καταδικάσουν (A. van Gennep, Manuel de Folklore Français Contemporain, - τ. 1, Paris 1943, σ. 131 - 4).

16. Π. Αραβαντινού, Χρονογραφία της Ηπείρου, των τε ομόρων Ελληνικών και Ιλλυρικών χωρών διατρέχουσα κατά σειράν τα εν αυταίς συμβάντα από του σωτηρίου έτους μέχρι του 1854, τ. 2, εν Αθήναις 1856, σ. 255.

Μια εικόνα του πλούτου και της πολυτέλειας της φορεσιάς των Ιωαννίνων παίρνουμε από την έμμετρη αφήγηση του Κωνσταντίνου Τζουκαλά, Ιωαννίτου, 1823, "Ιστορία του Βεζύρ - Αλή Πασιά Τεπελενλή" (Φ. Σαγούνη, Ηπειρωτικά Χρονικά, τ. 9, 1934, σ. 51 - 53).

17. Ιωάννου Λαμπρίδη, Ηπειρωτικά μελετήματα. Περιγραφή της πόλεως Ιωαννίνων, τχ. 1, εν Αθήναις 1887, σ. 85.

18. Η κυρία Παρασκευή Ρόκου, 70 ετών σήμερα (1984), της οποίας η οικογένεια ήταν από τις ευκατάστατες του Μετσόβου, μου ανέφερε ότι η ίδια ως παιδί φορούσε φουστανάκια από ύφασμα "ευρωπαϊκό", ενώ συνομήλικές της φορούσαν τη Μετσοβίτικη "φούστα". Τα αγόρια της οικογενείας επίσης φορούσαν "ευρωπαϊκά".

Σελ. 184
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/185.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Εικ 7: νιόπαντρο ζευγάρι.

Εικ. 8 : μικρή νύφη με τη φορεσιά της έγγαμης Πωγωνήσιας γυναίκας.

Εικ. 9: αγόρια με «κοντό» πανταλόνι.

Σελ. 185
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/186.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ηπειρωτικού χώρου (εικ. 5). Αποτελείται, στο Μέτσοβο, για τα παιδιά μέχρι 8 - 10 χρονών από μάλλινη υφαντή φούστα με πανωκόρμι χρωματιστή -κυρίως κόκκινο και μαύρο για τα κορίτσια, μπλε σκούρο για τα αγόρια-, με μανίκια πάνινα, κάλτσες μάλλινες μαύρες, τις καθημερινές και παπούτσια μαύρα χοντροκαμωμένα (εικ. 6). Μετά τα 10 η βιολογική και η κοινωνική διαφοροποίηση των αγοριών εκδηλώνεται, ενδυματολογικά, με το μάλλινο, σε μπλε σκούρο, κοντό συνήθως, πανταλόνι, σακάκι και πουκάμισο καρώ, σε γκρι-άσπρο, χωρίς γιακά, ενώ δε λείπουν και οι αποκλίσεις όπως το φόρεμα της "φούστας" ως τα 15 ή η υιοθέτηση του πανταλονιού πριν τα 10, ενώ για τα κορίτσια παραμένει το ίδιο παιδικό κοστούμι.19

Στη συνέχεια η μετάβασή τους από την παιδική στη νεανική ηλικία γίνεται αισθητή με την αλλαγή στην εξωτερική εμφάνιση: φουστάνι, μπλούζα μάλλινη (αμερινό) ή βαμβακερή. Σημείο δε προσχώρησης και εισόδου στον ενεργό πληθυσμό αποτελεί και το ντύσιμο, γύρω στα 15 χρόνια, με την κοριτσίστικη "στολή" η οποία και άμεσα εξωτερικεύει τις κοινωνικές διαφοροποιήσεις. Όπως εξάλλου και του αγοριού-άντρα: οι κτηνοτρόφοι φορούν τη "δίμιτα" ως γιορτινή και ως καθημερινή τα "σαλιβάρια"· οι βιοτέχνες και επαγγελματίες (βαρελοποιοί, κτίστες, υλοτόμοι κλπ.) μάλλινα υφαντά "κοστούμια" και η νέα τάξη των εμπορευομένων και των ξενιτεμένων φορά τα "ευρωπαϊκά". Στη γυναικεία φορεσιά επικρατεί μια βασική μορφολογία για όλες τις παραπάνω διαστρωματώσεις και οι διακρίσεις μεταξύ τους γίνονται αισθητές με ορισμένα ενδυματολογικά-διακοσμητικά στοιχεία· η κόκκινη π.χ. τσόχα που γαρνίρει τη μάλλινη φλοκάτη περιορίζεται για τις γυναίκες των "τσοπάνηδων" ως τη μέση, με σειρήτια μάλλινα, της επόμενης "τάξης" η τσόχα γαρνίρει εμπρός γύρω ως κάτω τη φλοκάτη και τις τσέπες, ενώ της "αρχόντισσας" η φλοκάτη -τσόχινη- έχει γαρνιρίσματα γύρω εμπρός, στους ώμους -νωμίτια- και στις τσέπες.20

Γενικότερα μπορούμε να πούμε ότι έχουμε μια έντονη ενδυματολογική διαφοροποίηση κατά τη μετάβαση από την παιδική στη νεανική ηλικία εφόσον βέβαια, όπως θα δούμε στη συνέχεια, δεν ανατρέπεται η καθιερωμένη εξελικτική της πορεία με πρόωρη ανάληψη καθηκόντων (όπως με γάμο, μετανάστευση). Από αυτή την ηλικία κι ύστερα τα παιδιά φορούν μία απλουστευμένη μορφή της τοπικής φορεσιάς -κυρίως το κορίτσι- γιατί η παραδοσιακή

19. Προσωπικές πληροφορίες Μετσοβιτών.

20. Στοιχεία για τη Μετσοβίτικη φορεσιά βλ. Ιωάννου Λαμπρίδη, Ηπειρωτικά μελετήματα. Μαλασιακά, μέρος δεύτερον, Μέτσοβον και Σεράκου, τχ. 5, εν Αθήναις 1888, σ. 37, 54 - 56· Βασ. Κυρ. Σκαφιδά, "Ιστορία του Μετσόβου", Ηπειρωτική Εστία, τ. 13, 1964, σ. 20 - 22, 112· Vasso Rokou, "Le Costume de mariage à Metsovo (Aminciu)", Buletinul Bibliotecii Romane, τ. VIII (ΧΙΙ), Serie nova 1980/81 (Biblioteca Romana, Freiburg 1981 [1982]), σ. 133 - 46.

Σελ. 186
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/187.gif&w=600&h=912 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Εικ. 10: παιδιά οικογενείας χωρικών.

Σελ. 187
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/188.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αντρική φορεσιά παραμερίστηκε νωρίτερα από τα "ευρωπαϊκά". Στη Ζίτσα για παράδειγμα η κοπέλα πρωτοφορά το "σαγιάκι" γύρω στα 12-15 χρόνια της.21

Στις περιπτώσεις βέβαια που η ανάληψη ενεργών κοινωνικών ρόλων γινόταν σε πολύ μικρή ηλικία όπως o γάμος -και είναι πολύ συχνό το φαινόμενο στην Ήπειρο22- η αντίστοιχη ενδυματολογική μεταλλαγή ήταν ιδιαίτερα εμφανής (εικ. 7). Στο Πωγώνι για παράδειγμα το αρραβωνιασμένο ή νιόπαντρο ζευγάρι των 10 - 13 χρόνων υιοθετούσε αυτόματα την παραδοσιακή φορεσιά των εγγάμων που εσήμαινε ουσιαστικά ότι η φυσική ηλικία τους στο εξής θα βάραινε πολύ λιγότερο από την κοινωνική (εικ. 8).

Στα πλαίσια επίσης του οικονομικού της προγραμματισμού η οικογένεια, ενέτασσε, πολύ συχνά στην Ήπειρο, τη μετανάστευση του παιδιού-αγοριού.23 Οι οικονομικές όμως δυνατότητές της δεν φαίνεται να επέτρεπαν ανάλογη προς την περίπτωση ενδυματολογική προσαρμογή. Έτσι ξεκινούσαν με τα παλιά φουστάνια τους και τα μπαλωμένα τσαρούχια -τα τελευταία πολλές φορές μνημονεύονται σε διηγήσεις ή αυτοβιογραφίες και μεταγενέστερων "ευεργετών"· γίνονται έτσι συχνά ένα ιδεολογικό στοιχείο της μετανάστευσης. Πρόσθετο μόνο στοιχείο μια πέτσινη σακούλα για χρήματα, που φοριόταν κατάσαρκα, ενώ ανάμεσα στην άλλη εθιμική πλαισίωση του μισεμού έχουμε το νόμισμα που έβαζε η μητέρα μέσα στο καρβέλι που έπαιρνε μαζί του το παιδί.24

21. Ενδεικτικά, πληροφορίες για την παιδική φορεσιά αντλήθηκαν από: Σπ. Στούπη, Πωγωνησιακά, τ. 1, εν Πάτραις 1962, σ. 203· Νικ. Θ. Υφαντή, Λαογραφικά της Ηπείρου. Ο Πωγωνήσιος γάμος, Αθήνα 1972, σ 33, 39, 41 - 42· Κώστα Ν. Νικολαΐδη, Η Ζωοδόχος (Τζοντίλα) και τα άλλα καμποχώρια των Γιαννίνων (από τους αρχαίους Μολοσσούς ως τα χρόνια τα δικά μας), Αθήνα 1976, σ. 267 - 68, 377· Χρήστου Σκανδάλη - Ευγενίας Κοντογιάννη, "Παιδικός βίος περιοχής Κρυφοβού και Πεστών", Ηπειρωτική Εστία, τχ. 381-83, Ιανουάριος - Φεβρουάριος - Μάρτιος 1984, σ. 38 - 39. Επίσης άλλο υλικό συγκεντρώθηκε από τις χειρόγραφες συλλογές φοιτητών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων (Ιωάννου Ευαγγελία, "Ενδυμασία του Αγίου Νικολάου Δωδώνης", Συλλογή Φοιτητών Β - Κ (1978 - 79), σ. 477) και άλλα στοιχεία μού έδωσε η επιτόπια έρευνα στη Ζίτσα (από τις κ.κ. Άννα Κατσουλίδη, ετών 80, Βικτωρία Καραφέρη, ετών 70, Ευτυχία Μπότσου, ετών 70, Αμαλία Σταματιάδου, ετών 66), στο Μέτσοβο (από τις κ κ Ελένη Ζούβια, ετών 85, Παρασκευή Ρόκου, ετών 70) κ.ά.

22. Για τους γάμους και αρραβώνες της μικρής ηλικίας και τους κοινωνικούς-ιστορικούς λόγους της παρουσίας τους στην Ήπειρο και σε όλο τον ελληνικό χώρο, κατά την περίοδο από τις αρχές της δεύτερης Τουρκοκρατίας μέχρι τα μέσα του 19ου αι., βλ. το βιβλίο που ήδη μνημονεύθηκε του Γιώργου Θανάτση, Γάμοι και αρραβώνες μικρής ηλικίας.

23. Για τη συμμετοχή του αγοριού στον "προγραμματισμό" ανάπτυξης της οικονομικής κατάστασης της οικογενείας βλ. Κωνσταντίνου Τσουκαλά, Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830 - 1922), πρόλογος Ν. Γ. Σβορώνου, μτφρ. Ιωάννας Πετροπούλου - Κωνσταντίνου Τσουκαλά, Θεμέλιο 1979, σ. 127.

24. Για τη σχετική εθιμική πλαισίωση του επικείμενου μισεμού βλ. Αλέξ. X. Μαμμόπουλου, ό.π., σ. 190· Κώστα Ν. Νικολαΐδη, ό.π., σ. 390.

Σελ. 188
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 169
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    ΤΑ ΣΧΟΛΙΚΑ ΚΤΙΡΙΑ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΟΝ 19ο ΑΙ.

    ΕΛΕΝΗ ΚΑΛΑΦΑΤΗ

    Τα κατευθυντήρια ερωτήματα μιας έρευνας που αφορά το σχολικό κτίριο, αρχιτεκτονική πραγματικότητα παρούσα σ' όλο τον εθνικό χώρο, προϊόν που η παραγωγή του απαιτεί την συμμετοχή πληθώρας παραγόντων που οι σχέσεις τους διαφοροποιούνται από εποχή σε εποχή, είναι πολλαπλά: Πότε εμφανίζεται το διδακτήριο σαν κτίριο διακριτό, που αποκλείει ή όχι οποιαδήποτε άλλη χρήση; Ποιες είναι οι αρχές που αποφασίζουν για την κατασκευή του; Ποια είναι η διαδικασία χρηματοδότησης; Ποια είναι η χωροθέτησή του στον οικισμό ή στη δημοτική περιφέρεια; Αλλά επίσης ποια είναι τα αρχιτεκτονικά του χαρακτηριστικά και μέσα από ποιες απαιτήσεις και συσχετισμούς διαμορφώνονται;

    Σχετικά μ' αυτό το τελευταίο ερώτημα θα προσπαθήσω στα πλαίσια αυτής της εισήγησης να τοποθετήσω τους σημαντικότερους σταθμούς στην εξέλιξη των κύριων τυπολογικών χαρακτηριστικών του σχολικού κτιρίου, όπως είναι διατυπωμένα στους θεσμοθετημένους κανόνες της κατασκευής του, και να σχολιάσω την προβληματική αυτών των κειμένων συνεισφέροντας έτσι στην συζήτηση για την εικόνα του παιδιού στην επίσημη εκπαιδευτική φιλοσοφία της εποχής.

    Στην Ελλάδα και για την πρωτοβάθμια εκπαίδευση, μπορούμε να στηρίξουμε ότι το σχολικό κτίριο εμφανίζεται σαν κτίριο λειτουργικό αφιερωμένο αποκλειστικά σε μια χρήση και με προδιαγεγραμμένα τα κτιριολογικά του χαρακτηριστικά με μια συγκεκριμένη αντίληψη του εκπαιδευτικού συστήματος και μια συγκεκριμένη μέθοδο διδασκαλίας, στα χρόνια της Επανάστασης. Αυτή η μοντέρνα αντίληψη του διδακτηρίου υλοποιείται στον 19ο αι. σε μια κοινή πορεία με την εγκαθίδρυση ενός εθνικού εκπαιδευτικού συστήματος με σαφή συγκεντρωτικό χαρακτήρα. Η σύνδεση της εκπαίδευσης με το πολιτικό