Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 177-196 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/177.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΠΑΙΔΙΚΟΙ - ΝΕΑΝΙΚΟΙ ΕΝΔΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΟΙ ΚΩΔΙΚΕΣ

ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ-ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΤΟΥΣ ΙΣΟΔΥΝΑΜΟ

ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟ

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ ΜΠΑΔΑ

Ο άνθρωπος από την αρχή απέδωσε ιδιαίτερη σημασία στο ρόλο των ενδυμάτων. Μπορούμε να πούμε συνολικά ότι ένα κοστούμι είναι ένας ολοκληρωμένος κώδικας πληροφόρησης, δηλαδή ένα επαρκές σύνολο στοιχείων για την οικονομική, για την κοινωνική, για την ιστορική κατάσταση του προσώπου και προπάντων ως μέλους μιας κοινωνικής ομάδας. Γιατί το ένδυμα πολύ λίγο θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι εκφράζει το προσωπικό γούστο· κατά βάση είναι προϊόν μιας συλλογικής στάσης και αντίληψης που διαμορφώνεται και καθορίζεται από το "στυλ" που δημιουργείται σε κάθε πολιτισμό και εποχή. To "στυλ" αυτό εκδηλώνεται σ' όλες τις μορφές της ζωής με εμφανέστερη έκφρασή του στην τέχνη της κάθε εποχής (π.χ. αρχιτεκτονική, γλυπτική, ζωγραφική) και φυσικά στην εμφάνιση του ανθρώπου, που εναρμονίζεται και καθρεφτίζει επίσης με αμεσότητα τον πολιτισμό, τις τάσεις και κατευθύνσεις, τις κοινωνικές σχέσεις και σχήματα της κάθε εποχής. Για να αναφέρω μερικά παραδείγματα, οι ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης εκφράστηκαν με την επικράτηση και τη γενίκευση του ενδύματος των λαϊκών τάξεων, η έρευνα στο διάστημα είχε τον αντίκτυπο της στο ντύσιμο, το κίνημα του φεμινισμού επίσης.1 Μια αντικομφορμιστική εξάλλου στάση στους καθιερωμένους κοινωνικούς τύπους εκφράστηκε ενδυματολογικά όπως έγινε με το jacket, ενώ τελευταία "περιθωριακές" κοινωνικές ομάδες αισθητοποιούν την ύπαρξή τους κυρίως με την εξωτερική εμφάνισή τους (π.χ. οι Punks).2

1. Συνοπτικά βλ. Henny Harald Hansen, Histoire du Costume (traduit du danois par Jaqueline Puissant), Paris 1956· René König, Sociologie de la mode, Paris 1969· Yvonne Deslandres, Le Costume Image de l'Homme, Paris 1976.

2. Dick Hebdige, Υποκουλτούρα: Το νόημα του στυλ, μτφρ. 'Εφης Καλλιφατίδη, Αθήνα 1981, σ.136 - 52.

Α 12

Σελ. 177
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/178.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η μελέτη για παράδειγμα του ρόλου και της λειτουργίας του ενδύματος στην τουρκοκρατούμενη ελληνική κοινωνία (ειδικότερα από το 18ο αι. κ.ε.), κοινωνία που διέπεται βασικά από φεουδαρχικές, οθωμανικού τύπου, σχέσεις και λειτουργεί γενικά με έμφαση ο συνακόλουθα προνομιακός θεσμός της διάκρισης,3 έδειξε ότι η φορεσιά στο σύνολό της ή με επί μέρους ενδυματολογικά στοιχεία της είχε επίσης σημειοδοτικό χαρακτήρα όσον αφορά την οικονομική κοινωνική προέλευση και υπόσταση των ατόμων.4 Παράλληλα το ένδυμα δήλωνε με αυστηρότητα, μέσα στα πλαίσια της ταξικής διαφοροποίησης και άλλες συγκεκριμένες καταστάσεις και λειτουργίες ιδιαίτερα για τη γυναίκα (παντρεμένη, μητέρα, άτεκνη, χήρα κλπ.), της οποίας το αποκλειστικό σχεδόν πεδίο "κοινωνικής" δραστηριότητας εξαντλείται μέσα στην οικογένεια ή σε ορισμένες εμφανίσεις της (όπως εκκλησία, βρύση, γειτονιά) με πλήρη ωστόσο συμμετοχή σε ποικίλες μορφές εργασίας.5

3. Δε συμβαίνει, φαινομενικά τουλάχιστον, το ίδιο στην αστική κοινωνία, που ενδυματολογικά έστω φιλοδοξεί να εκφράσει ένα δημοκρατικό πνεύμα. Το νεοσύστατο ελληνικό κράτος, και προπάντων όταν τον τόνο θα δίνει η αστική τάξη, θα προσπαθήσει να εφαρμόσει αυτή την έννοια της δημοκρατικότητας στην εξωτερική εμφάνιση της παιδικής-νεανικής ηλικίας καθιερώνοντας, και γενικεύοντας αργότερα, τη χρήση ενός ενιαίου σχολικού ενδύματος. Έτσι στο τρίτο τέταρτο περίπου του 19ου αι. εκδίδεται διάταγμα για τον "ιματισμό των μαθητών", που αφορά πρώτα τους μαθητές του Βαρβακείου Λυκείου και Γυμνασίων Αθηνών και Πειραιώς (1876 - 77). Βλ. Θεσμολόγιον της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως συνταχθέν και εκδοθέν εγκρίσει του επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως Υπουργείου υπό Γεωργίου Βενθύλου (1833 - 1883), εν Αθήναις 1884, σ. 391, 394, 395. To σχολικό ένδυμα πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο ξεχωριστής μελέτης (μορφολογία και στόχοι, ρόλος και λειτουργία του μέσα στη σχολική κοινότητα· υπηρετεί την έννοια της δημοκρατικής ισότητας, χωρίς να παραβλέπουμε κι εδώ τη διάκριση που απορρέει από την ποιότητα του υφάσματος κλπ. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η παρακολούθηση της σταδιακής ή και επιλεκτικής εφαρμογής του σχολικού ενδύματος, στις πόλεις και τα χωριά).

4. Για τη συμβολική έκφραση των κοινωνικών διαφορών μέσα από το κοστούμι της περιόδου που αναφέρθηκε βλ. Μ. Γ. Μερακλή, Σημειώσεις Λαογραφίας, τευχ. Θ', Λαϊκή τέχνη, μέρος Β', Ιωάννινα 1981, σ. 27 - 40· Κωνσταντινα Μπάδα - Τσομώκου, Η Αθηναϊκή γυναικεία φορεσιά κατά την περίοδο 1687 - 1834. Ενδυματολογική μελέτη, διδακτορική διατριβή. Ιωάννινα 1983 (φωτοτ. έκδοση).

5. Στοιχεία για την κοινωνική θέση της Ελληνίδας στην "παραδοσιακή κοινωνία" προσφέρουν οι εργασίες: Δημ. Β. Οικονομίδου, "Η κοινωνική θέσις της Ελληνίδος", ΕΛΑ. τ. 22,1973 - 74, σ. 75 - 111· Νικ. Γ. Ζιάγκου, Τουρκοκρατούμενη Ήπειρος. Τιμαριωτισμός, Αστισμός, Νεοελληνική Αναγέννηση (1648 - 1820), Αθήνα 1974, σ. 377 - 79· Γ. Δ. Κοντογιώργη, Η ελλαδική λαϊκή ιδεολογία. Πολιτικοκοινωνική μελέτη του δημοτικού τραγουδιού, Αθήνα 1979, σ. 71 - 83· Ελευθ. Π. Αλεξάκη, Τα γένη και η οικογένεια στην παραδοσιακή κοινωνία της Μάνης, διδακτορική διατριβή, Αθήνα 1980, σ. 313 - 23· Γιώργου Θανάτση, Αρραβώνες και γάμοι μικρής ηλικίας. Λαογραφική εξέταση, διδακτορική διατριβή, Αθήνα 1983, σ. 90, 102 - 3, 113 - 14· Μιράντα Τερζοπούλου - Ελένη Ψυχογιού, "Γυναίκα - κοινωνία στο δημοτικό τραγούδι", περ. Αντιθέσεις, τχ. 17, σ. 50 - 67· πβ. και Μιχάλη Γ. Μερακλή, Ελληνική Λαογραφία, κοινωνική συγκρότηση, Αθήνα 1984, σ. 52 - 57.

Σελ. 178
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/179.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Σε πατριαρχικά δομημένες παραδοσιακές κοινωνίες η συμβολή της οικογενείας στην παγίωση της κοινωνικής τάξης είναι καθοριστική. Μέσα σ' αυτή το κορίτσι και το αγόρι μαθαίνει να πειθαρχεί στις ισχύουσες δομές εξουσίας (ηλικία, φύλο, κλήρο κλπ.), να προχωρεί στα παραδοσιακά "ήθη και έθιμα" που συνθέτουν ένα συλλογικά νομιμοποιημένο τρόπο ζωής, προετοιμάζεται, για να ανταποκριθεί στους προκαθορισμένους κοινωνικούς ρόλους (κόρης, συζύγου, μητέρας) και στις υποχρεώσεις που απορρέουν από τους κανόνες της κοινωνικής ηθικής.6

Στα πλαίσια αυτά η λειτουργία του ενδύματος υπήρξε καθοριστική για τις διαδικασίες ένταξης (μέσα από μία έντονη εθιμική πλαισίωση) του νέου μέλους στο ισχύον οικονομικό-κοινωνικό σύστημα και στις διαφοροποιήσεις που απορρέουν από αυτό. Συναντούμε για παράδειγμα στην Ήπειρο την πρόωρη συμμετοχή του κοριτσιού στους καθιερωμένους κοινωνικούς τύπους, όπως π.χ. στην έκφραση του πένθους -φορά μαύρα ρούχα- ενώ δεν συμβαίνει το ίδιο για το άλλο φύλο όμοιας ηλικίας. Εξάλλου η βιολογική διαφοροποίηση των δύο φύλων από την ώρα της γέννησης τους, οδηγεί την οικογένεια -καθώς τα ρούχα και των δύο φύλων στη βρεφική ηλικία ήταν ίδια και ταυτίζονταν σχεδόν με τα κλινοσκεπάσματα7- στη χρήση διαφορετικών συμβόλων8 αντίστοιχων προς τους ρόλους που προετοιμάζονται να αναλάβουν. Στο Πωγώνι, εάν το νεογέννητο ήταν κορίτσι "έντυναν" την κούνια του με σύμβολα του μελλοντικού προορισμού του: αλάτι, φλωριά κι ένα πλάστη. Το τραγούδι που έλεγαν στη συνέχεια παιδιά κάτω των 12 χρόνων είναι ενδεικτικό επίσης:

Μπογκανίκια, κόρη, γυναίκα

να τη στείλωμε στο ποτάμι

να μας πλύνει τα σκουτιά...9

Διαφορετικές υποχρεώσεις αναλαμβάνει να προδιαγράψει η εθιμική διαδικασία

6. πβ. Γ. Δ. Κοντογιώργη, ό.π., σ. 90 - 91.

7. Πβ. Κων. Δ. Τσαγγαλά, Η γυναικεία καραγκούνικη ενδυμασία σε μια Θεσσαλική κοινότητα. Κατασκευή και λειτουργία. Συμβολή ατή μελέτη της ενδυμασίας στο φυσικό της περιβάλλον, Γιάννενα 1982, σ. 75 - 81, όπου γίνεται αναφορά στην ενδυμασία της βρεφικής και νηπιακής ηλικίας (μέχρι 3 ή 4 ετών) σε μια Θεσσαλική κοινότητα.

8. H γέννηση, όπως γενικά και οι άλλες "διαβατήριες" φάσεις (βάφτιση, γάμος, θάνατος) πλαισιώνεται σε όλα της τα στάδια με τελετουργικούς συμβολισμούς· πβ. Ν. Γ. Πολίτου, "Τα κατά την γέννησιν", Λαογραφικά Σύμμεικτα, τ. Γ', εν Αθήναις 1931, σ. 201 - 26· Στ. Π. Κυριακίδου, "Τα σύμβολα εν τη ελληνική λαογραφία". Λαογραφία, τ. 12, 1938 - 48, σ. 522 - 24. Βλ. και Δημ. Λουκάτου, Εισαγωγή στην Ελληνική Λαογραφία, Αθήνα 21978, σ. 205· Μ. Γ. Μερακλή, Σημειώσεις Λαογραφίας, τεύχ. 5. Κατάταξη λαογραφικής ύλης, II Ήθη και Έθιμα (πρώτο μέρος), Ιωάννινα 1977, σ. 9 - 20.

9. Αλεξ. Χ. Μαμμόπουλου, Ήπειρος. Λαογραφικά - Ηθογραφικά - Εθνογραφικά, τ. 2, Αθήναι 1964, σ. 159.

Σελ. 179
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/180.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

όταν πρόκειται γι' αγόρι. Στο στρώμα της κούνιας έβαζαν ένα πιστόλι με χρυσή λαβή, ένα χαρμπ;i και από πάνω τοποθετούσαν το νεογέννητο. Πάνω του έσπαζαν ένα άζυμο ψωμί με σταρένιο αλεύρι όπου είχαν τοποθετήσει ένα χρυσό νόμισμα. Το τραγούδι είναι κι εδώ, όπως και στην προηγούμενη περίπτωση, γραμμένο στην ίδια 'γλώσσα':

Μπογκανίκια, παιδί, παλληκάρι

να το στείλωμε στο Μισίρι (Αίγυπτο)

να μας φέρει πολλά φλωριά

πολλά φλωριά και πολλούς παράδες.10

Μελλοντικά, εξαιτίας της άμεσης συμμετοχής του αγοριού στον οικονομικό προγραμματισμό της πρωτογενούς κοινωνικής ομάδας -και εφόσον το νέο μέλος δεν παραβεί τα παραδομένα από την ίδια οικονομικά και κοινωνικά πρότυπα (π.χ, μ' έναν αντιοικονομικό γάμο στην ξενιτιά, που ισοδυναμούσε με διακοπή της οικονομικής εισφοράς του ξενιτεμένου μέλους)11-, θα επιφυλάξει σ' αυτό η ίδια και η ευρύτερη κοινωνική ομάδα προνομιακή ή και αποκλειστική μεταχείριση.12

Στη συνέχεια θα σκιαγραφηθούν, ενδεικτικά, παιδικοί-νεανικοί ενδυματολογικοί κώδικες και θα αναφερθεί το κοινωνικό-ιστορικό τους ισοδύναμο,

10. ό.π., σ. 158 - 59. Οι κακές εξάλλου συνθήκες διαβίωσης με τη συνακόλουθη παιδική θνησιμότητα, η θρησκευτική κάλυψή της με την ιδέα, ότι "τα παιδιά είναι του Θεού", οι περιορισμένες, τέλος, ή σχεδόν ανύπαρκτες δυνατότητες άλλων αντιδράσεων από τη μεριά των γονιών, οδηγούσαν σε μίαν 'αδιάφορη' στάση (πβ. Μ. Γ. Μερακλή, ό.π., σ. 11, 20 - 22). Αναφέρω π.χ. την απουσία εθιμικής εκδήλωσης πένθους, όταν πρόκειται για θάνατο μικρών παιδιών (Αλεξ. Χ. Μαμμόπουλος, ό.π., σ. 165).

11. Ενδεικτική είναι η στάση των οικείων, όταν το αγόρι παντρεύεται στα ξένα: πενθούν για 40 μέρες φορώντας ανάποδα τα ρούχα τους και η μάνα ξεστομίζει βαριές κατάρες (Χατζηγεωργίου Θέμιδος, Η αποδημία των Ηπειρωτών. Λαογραφική μελέτη, Αθήναι 1958, σ. 84· Σπ. Στούπη, Πωγωνησιακά και Βησσανιώτικα, τ. 2, Κέρκυρα 1964, σ. 138).

12. H προνομιακή μεταχείριση του αγοριού-άντρα προδιαγράφεται και με τη διαφορετική εθιμική πλαισίωση της γέννησης, της βάφτισής του κλπ. Στη βάφτιση π.χ. παρέθεταν πλούσιο γεύμα για το αγόρι, λιτό για το κορίτσι (Ιωάννου Λαμπρίδη, Ηπειρωτικά μελετήματα. Πωγωνιακά, τχ. 7, εν Αθήναις 1889, σ. 27). Οι Σαρακατσάνοι επίσης έκαναν "κουρμπάνι" στη γέννα και στη βάφτιση του πρωτότοκου συνήθως αγοριού (Αγγ. Χατζημιχάλη, Σαρακατσάνοι, τ. Α (μέρος Α - B), εν Αθήναις 1957, σ. ρμε'). Σε αντιπαράθεση, για τη θέση του κοριτσιού βλ. Χρηστού Σκανδάλη, "Αρχιτεκτονική του παλιού σπιτιού και οικογενειακή ζωή περιοχής Κρυφοβού Ηπείρου", Ηπειρωτική Εστία, τ. 31, 1982, σ. 139: "Από όταν άρχισαν να δίνουν προικιό, λίγο ως την Κατοχή και πολύ μετά και πάρα πολύ μετά το 1961 (απ' όταν άνοιξε η Γερμανία), θεωρούν τη γέννηση του κοριτσιού στο σπίτι δυσάρεστο πράμα". Στη συνέχεια αναφέρεται και το εξής περιστατικό: "Σε μια οικογένεια ακούσκε μια μέρα μοιρολόγι. Μαζώχκε κόσμος και τι να δει! Μοιριολόγαγε η πεθερά, γιατί η νύφη είχε κάνει κι άλλη κοπέλα... ".

Σελ. 180
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/181.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Εικ. 1: παρουσία παιδιών σε γαμήλια φωτογραφία «αστών» στα Γιάννενα (1904).

Εικ. 2: παιδιά με «ναυτικό κοστούμι», με «ευρωπαϊκά», από ευκατάστατη οικογένεια της Πυρσόγιαννης (1910).

Εικ. 3: αγόρι με φουστάνι.

Σελ. 181
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/182.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ενώ παράλληλα θα ελέγξουμε εάν και κατά πόσο υπάρχουν χρονικές περίοδοι που εντατικοποιούν αυτούς τους κώδικες και τις σημειοδοτήσεις τους. Χώρος προσέγγισης του θέματος είναι η Ήπειρος, με προοπτικές ευρύτερης μελέτης του, στο σύνολό του, αφού και η παιδική-νεανική ενδυματολογία δεν έχει με επάρκεια μελετηθεί.

Συνοπτικά μπορούμε να πούμε ότι διακρίνεται κάποια διαφοροποίηση ενδυματολογικών κωδίκων ανάμεσα στις αστικές κοινότητες και στις αγροτικές: στις πρώτες έχουμε μίαν άμεση αντανάκλαση της οικονομικής, κοινωνικής θέσης της οικογενείας και μέσα από το παιδικό κοστούμι, το οποίο κατά βάση είναι μικρογραφία13 του κοστουμιού των ενηλίκων, με απλουστευμένη βέβαια μορφολογία. Ο καθορισμένος εξάλλου διάκοσμος, το χρώμα, το ύφασμα κλπ. σημασιοδοτούν συγκεκριμένες κοινωνικές καταστάσεις όπως την κοινωνική ηλικία του φορέα. Στις αγροτικές όμως κοινότητες που αποτελούν και το αντικείμενο έρευνας για την περίοδο στα μέσα του 19ου - μέσα του 20ού αι. και στις οποίες το αίτημα της ισοτιμίας των μελών βαραίνει περισσότερο από την ανάγκη της διάκρισης και της πρωτοτυπίας, αποτέλεσμα κι αυτό της ίσης, σχεδόν, οικονομικής-κοινωνικής αφετηρίας, έχουμε την ίδια βασική μορφολογία. Κάποια "σύμβολα" οικονομικής κυρίως διαβάθμισης, της οικογένειας, πάντα, εκφράζονται περιορισμένα με ακριβότερο π.χ. ύφασμα ή κάποια μεμονωμένα ενδυματολογικά στοιχεία, όπως ένα ρολόι για τη "νεανική ηλικία",14 μία κορδελίτσα, ένα παλτό κλπ.

13. Στις τυπικές φεουδαρχικές σχέσεις το παιδί δεν είχε οικονομική-κοινωνική αξία, γεγονός που έβρισκε την αντανάκλασή του και στο ντύσιμο: το παιδί φορούσε τα ίδια ρούχα με τους ενήλικες, οι οποίοι φρόντιζαν μόνο να γίνονται αισθητοί μέσα από το ρούχο οι βαθμοί της κοινωνικής ιεραρχίας, ανεξάρτητα από την ηλικία (πβ. Philippe Ariès, L'Enfant et la vie Familiale sous l'Ancien Régime, Ed. du Seuil, coll "UH", 3 1973, σ. 75 - 76). Από το 17ο αι. και κυρίως από το 18ο και με την ανάπτυξη των νέων σχέσεων το παιδί (των αστών-ευγενών) φαίνεται να αποκτά αξία και να εντάσσεται στις νέες λειτουργίες της πόλης κι έτσι διαμορφώνεται ξεχωριστή φορεσιά γι' αυτό. Με τη σαφή διαφορά που θα δημιουργήσει στην εμφάνιση του αγοριού και του κοριτσιού -ως τα 4 - 5 χρόνια τους έχουν και τα δύο φύλα το ίδιο ντύσιμο, ένα είδος φουστανιού- η φορεσιά θα εκφράσει τους διαφορετικούς προορισμούς των δύο φύλων. "Είναι σημαντικό να προσέξουμε", τονίζει ο Ariès, "ότι η φροντίδα της διάκρισης του παιδιού περιορίζεται κυρίως στα αγόρια. Τα κορίτσια διακρίνονται (από τις γυναίκες) μόνο από τα ψεύτικα μανίκια που εγκαταλείφθηκαν το 18ο αι., σαν η παιδική ηλικία να ήταν περισσότερο διαχωριστική (από τους ενήλικες) για τα αγόρια, παρά για τα κορίτσια. Τα αγόρια είναι τα πρώτα παιδιά που εξειδικεύθηκαν (ως παιδιά). Άρχισαν να παρακολουθούν, μαζικά, κολέγια από το τέλος του 16ου αι. και αρχές του 17ου. Η διδασκαλία των κοριτσιών μόλις αρχίζει στην εποχή του Fénelon και της Mme Maintenon και δε θα αναπτυχθεί παρά με καθυστέρηση, σιγά - σιγά" (ό.π., σ. 86).

14. Με την έννοια "νεανική ηλικία" προσδιορίζεται εδώ η φυσική ηλικία με τα χρονικά όρια των 15 - 24 περίπου ετών, εφόσον βέβαια δε διακόπτεται από την κοινωνική ηλικία, που καθορίζεται κυρίως από το γάμο.

Σελ. 182
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/183.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Εικ. 4: φορεσιά μικρού αγοριού.

Σελ. 183
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/184.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Μέσα στα Γιάννενα η ροπή της άρχουσας τάξης στην πολυτέλεια όπως στα κοσμήματα ή στο μακιγιάζ και τη βαφή των μαλλιών -στοιχεία που διέκριναν το γυναικείο πληθυσμό της- επεκτεινόταν και στα κορίτσια της ηλικίας των 10 χρόνων.15 Οι σχετικές εκκλήσεις ερημιτών προς τον Μητροπολίτη και τους άρχοντες της πόλης για περιορισμό δεν έφεραν γενικά κανένα αποτέλεσμα.16 Τα "ευρωπαϊκά" επίσης ενδύματα που κυριαρχούν στο τρίτο περίπου τέταρτο του 19ου αιώνα, στις επιλογές της άρχουσας τάξης επεκτείνονται και στην παιδική-νεανική ηλικία "των πλουσίων οικογενειών" ενώ σταδιακά ακολουθούν και οι άλλες τάξεις17 (εικ. 1, 2).

Ακόμα και στο Μέτσοβο που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ημιαγροτική κοινότητα συνυπάρχουν ενδυματολογικοί, νεανικοί κυρίως, κώδικες που από τη μια χαρακτηρίζουν, με βάση την τριμερή κοινωνική διαστρωμάτωση των ενηλίκων, την οικονομική κοινωνική θέση της οικογενείας που ανήκουν -"ευρωπαϊκά"18 π.χ. φορούν παιδιά της άρχουσας κοινωνικής ομάδας- ενώ παράλληλα άλλα ενδυματολογικά στοιχεία εξωτερικεύουν την εθιμικά ισοπεδωτική διάθεση της ενήλικης πρωτογενούς και ευρύτερης κοινωνικής ομάδας απέναντι στο παιδί και ιδιαίτερα το κορίτσι. Συναντούμε κι εδώ ένα κοινό τύπο φορεσιάς και για τα δύο φύλα, όπως άλλωστε συμβαίνει ευρύτερα στις καθαρά αγροτικές κοινότητες της Ηπείρου (εικ. 3, 4) αλλά και του υπόλοιπου σχεδόν ελληνικού

15. Βλ. Κυριάκου Σιμόπουλου, Ξένοι ταξιδιώτες στην Ελλάδα (1810 - 1821), τ. Γ2, Αθήνα 1975, σ. 183.

Σημειώσαμε ήδη νωρίτερα ότι το κορίτσι το έντυναν όμοια με την ενήλικη γυναίκα και στην Ευρώπη και κάτω από το καθεστώς των φεουδαρχικών σχέσεων και στη συνέχεια των αστικών. Το αίσθημα της παιδικής ηλικίας αφυπνίστηκε με πολύ αργότερο ρυθμό για το κορίτσι παρά για το αγόρι (πβ. Ph. Ariès, ό.π., σ. 86, 89).

Γενικότερη εξάλλου είναι η τάση των "εύπορων οικογενειών" να επιδεικνύουν τον πλούτο τους και μέσα από τα έμψυχα "αγαθά" τους. Ο A. van Gennep σημειώνει αυτή τη ροπή στην πολυτέλεια σχετικά με το ντύσιμο των μικρών παιδιών στη Γαλλία, γεγονός που και οι εκκλησιαστικές σύνοδοι προσπάθησαν, χωρίς επιτυχία, να καταδικάσουν (A. van Gennep, Manuel de Folklore Français Contemporain, - τ. 1, Paris 1943, σ. 131 - 4).

16. Π. Αραβαντινού, Χρονογραφία της Ηπείρου, των τε ομόρων Ελληνικών και Ιλλυρικών χωρών διατρέχουσα κατά σειράν τα εν αυταίς συμβάντα από του σωτηρίου έτους μέχρι του 1854, τ. 2, εν Αθήναις 1856, σ. 255.

Μια εικόνα του πλούτου και της πολυτέλειας της φορεσιάς των Ιωαννίνων παίρνουμε από την έμμετρη αφήγηση του Κωνσταντίνου Τζουκαλά, Ιωαννίτου, 1823, "Ιστορία του Βεζύρ - Αλή Πασιά Τεπελενλή" (Φ. Σαγούνη, Ηπειρωτικά Χρονικά, τ. 9, 1934, σ. 51 - 53).

17. Ιωάννου Λαμπρίδη, Ηπειρωτικά μελετήματα. Περιγραφή της πόλεως Ιωαννίνων, τχ. 1, εν Αθήναις 1887, σ. 85.

18. Η κυρία Παρασκευή Ρόκου, 70 ετών σήμερα (1984), της οποίας η οικογένεια ήταν από τις ευκατάστατες του Μετσόβου, μου ανέφερε ότι η ίδια ως παιδί φορούσε φουστανάκια από ύφασμα "ευρωπαϊκό", ενώ συνομήλικές της φορούσαν τη Μετσοβίτικη "φούστα". Τα αγόρια της οικογενείας επίσης φορούσαν "ευρωπαϊκά".

Σελ. 184
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/185.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Εικ 7: νιόπαντρο ζευγάρι.

Εικ. 8 : μικρή νύφη με τη φορεσιά της έγγαμης Πωγωνήσιας γυναίκας.

Εικ. 9: αγόρια με «κοντό» πανταλόνι.

Σελ. 185
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/186.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ηπειρωτικού χώρου (εικ. 5). Αποτελείται, στο Μέτσοβο, για τα παιδιά μέχρι 8 - 10 χρονών από μάλλινη υφαντή φούστα με πανωκόρμι χρωματιστή -κυρίως κόκκινο και μαύρο για τα κορίτσια, μπλε σκούρο για τα αγόρια-, με μανίκια πάνινα, κάλτσες μάλλινες μαύρες, τις καθημερινές και παπούτσια μαύρα χοντροκαμωμένα (εικ. 6). Μετά τα 10 η βιολογική και η κοινωνική διαφοροποίηση των αγοριών εκδηλώνεται, ενδυματολογικά, με το μάλλινο, σε μπλε σκούρο, κοντό συνήθως, πανταλόνι, σακάκι και πουκάμισο καρώ, σε γκρι-άσπρο, χωρίς γιακά, ενώ δε λείπουν και οι αποκλίσεις όπως το φόρεμα της "φούστας" ως τα 15 ή η υιοθέτηση του πανταλονιού πριν τα 10, ενώ για τα κορίτσια παραμένει το ίδιο παιδικό κοστούμι.19

Στη συνέχεια η μετάβασή τους από την παιδική στη νεανική ηλικία γίνεται αισθητή με την αλλαγή στην εξωτερική εμφάνιση: φουστάνι, μπλούζα μάλλινη (αμερινό) ή βαμβακερή. Σημείο δε προσχώρησης και εισόδου στον ενεργό πληθυσμό αποτελεί και το ντύσιμο, γύρω στα 15 χρόνια, με την κοριτσίστικη "στολή" η οποία και άμεσα εξωτερικεύει τις κοινωνικές διαφοροποιήσεις. Όπως εξάλλου και του αγοριού-άντρα: οι κτηνοτρόφοι φορούν τη "δίμιτα" ως γιορτινή και ως καθημερινή τα "σαλιβάρια"· οι βιοτέχνες και επαγγελματίες (βαρελοποιοί, κτίστες, υλοτόμοι κλπ.) μάλλινα υφαντά "κοστούμια" και η νέα τάξη των εμπορευομένων και των ξενιτεμένων φορά τα "ευρωπαϊκά". Στη γυναικεία φορεσιά επικρατεί μια βασική μορφολογία για όλες τις παραπάνω διαστρωματώσεις και οι διακρίσεις μεταξύ τους γίνονται αισθητές με ορισμένα ενδυματολογικά-διακοσμητικά στοιχεία· η κόκκινη π.χ. τσόχα που γαρνίρει τη μάλλινη φλοκάτη περιορίζεται για τις γυναίκες των "τσοπάνηδων" ως τη μέση, με σειρήτια μάλλινα, της επόμενης "τάξης" η τσόχα γαρνίρει εμπρός γύρω ως κάτω τη φλοκάτη και τις τσέπες, ενώ της "αρχόντισσας" η φλοκάτη -τσόχινη- έχει γαρνιρίσματα γύρω εμπρός, στους ώμους -νωμίτια- και στις τσέπες.20

Γενικότερα μπορούμε να πούμε ότι έχουμε μια έντονη ενδυματολογική διαφοροποίηση κατά τη μετάβαση από την παιδική στη νεανική ηλικία εφόσον βέβαια, όπως θα δούμε στη συνέχεια, δεν ανατρέπεται η καθιερωμένη εξελικτική της πορεία με πρόωρη ανάληψη καθηκόντων (όπως με γάμο, μετανάστευση). Από αυτή την ηλικία κι ύστερα τα παιδιά φορούν μία απλουστευμένη μορφή της τοπικής φορεσιάς -κυρίως το κορίτσι- γιατί η παραδοσιακή

19. Προσωπικές πληροφορίες Μετσοβιτών.

20. Στοιχεία για τη Μετσοβίτικη φορεσιά βλ. Ιωάννου Λαμπρίδη, Ηπειρωτικά μελετήματα. Μαλασιακά, μέρος δεύτερον, Μέτσοβον και Σεράκου, τχ. 5, εν Αθήναις 1888, σ. 37, 54 - 56· Βασ. Κυρ. Σκαφιδά, "Ιστορία του Μετσόβου", Ηπειρωτική Εστία, τ. 13, 1964, σ. 20 - 22, 112· Vasso Rokou, "Le Costume de mariage à Metsovo (Aminciu)", Buletinul Bibliotecii Romane, τ. VIII (ΧΙΙ), Serie nova 1980/81 (Biblioteca Romana, Freiburg 1981 [1982]), σ. 133 - 46.

Σελ. 186
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/187.gif&w=600&h=912 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Εικ. 10: παιδιά οικογενείας χωρικών.

Σελ. 187
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/188.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αντρική φορεσιά παραμερίστηκε νωρίτερα από τα "ευρωπαϊκά". Στη Ζίτσα για παράδειγμα η κοπέλα πρωτοφορά το "σαγιάκι" γύρω στα 12-15 χρόνια της.21

Στις περιπτώσεις βέβαια που η ανάληψη ενεργών κοινωνικών ρόλων γινόταν σε πολύ μικρή ηλικία όπως o γάμος -και είναι πολύ συχνό το φαινόμενο στην Ήπειρο22- η αντίστοιχη ενδυματολογική μεταλλαγή ήταν ιδιαίτερα εμφανής (εικ. 7). Στο Πωγώνι για παράδειγμα το αρραβωνιασμένο ή νιόπαντρο ζευγάρι των 10 - 13 χρόνων υιοθετούσε αυτόματα την παραδοσιακή φορεσιά των εγγάμων που εσήμαινε ουσιαστικά ότι η φυσική ηλικία τους στο εξής θα βάραινε πολύ λιγότερο από την κοινωνική (εικ. 8).

Στα πλαίσια επίσης του οικονομικού της προγραμματισμού η οικογένεια, ενέτασσε, πολύ συχνά στην Ήπειρο, τη μετανάστευση του παιδιού-αγοριού.23 Οι οικονομικές όμως δυνατότητές της δεν φαίνεται να επέτρεπαν ανάλογη προς την περίπτωση ενδυματολογική προσαρμογή. Έτσι ξεκινούσαν με τα παλιά φουστάνια τους και τα μπαλωμένα τσαρούχια -τα τελευταία πολλές φορές μνημονεύονται σε διηγήσεις ή αυτοβιογραφίες και μεταγενέστερων "ευεργετών"· γίνονται έτσι συχνά ένα ιδεολογικό στοιχείο της μετανάστευσης. Πρόσθετο μόνο στοιχείο μια πέτσινη σακούλα για χρήματα, που φοριόταν κατάσαρκα, ενώ ανάμεσα στην άλλη εθιμική πλαισίωση του μισεμού έχουμε το νόμισμα που έβαζε η μητέρα μέσα στο καρβέλι που έπαιρνε μαζί του το παιδί.24

21. Ενδεικτικά, πληροφορίες για την παιδική φορεσιά αντλήθηκαν από: Σπ. Στούπη, Πωγωνησιακά, τ. 1, εν Πάτραις 1962, σ. 203· Νικ. Θ. Υφαντή, Λαογραφικά της Ηπείρου. Ο Πωγωνήσιος γάμος, Αθήνα 1972, σ 33, 39, 41 - 42· Κώστα Ν. Νικολαΐδη, Η Ζωοδόχος (Τζοντίλα) και τα άλλα καμποχώρια των Γιαννίνων (από τους αρχαίους Μολοσσούς ως τα χρόνια τα δικά μας), Αθήνα 1976, σ. 267 - 68, 377· Χρήστου Σκανδάλη - Ευγενίας Κοντογιάννη, "Παιδικός βίος περιοχής Κρυφοβού και Πεστών", Ηπειρωτική Εστία, τχ. 381-83, Ιανουάριος - Φεβρουάριος - Μάρτιος 1984, σ. 38 - 39. Επίσης άλλο υλικό συγκεντρώθηκε από τις χειρόγραφες συλλογές φοιτητών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων (Ιωάννου Ευαγγελία, "Ενδυμασία του Αγίου Νικολάου Δωδώνης", Συλλογή Φοιτητών Β - Κ (1978 - 79), σ. 477) και άλλα στοιχεία μού έδωσε η επιτόπια έρευνα στη Ζίτσα (από τις κ.κ. Άννα Κατσουλίδη, ετών 80, Βικτωρία Καραφέρη, ετών 70, Ευτυχία Μπότσου, ετών 70, Αμαλία Σταματιάδου, ετών 66), στο Μέτσοβο (από τις κ κ Ελένη Ζούβια, ετών 85, Παρασκευή Ρόκου, ετών 70) κ.ά.

22. Για τους γάμους και αρραβώνες της μικρής ηλικίας και τους κοινωνικούς-ιστορικούς λόγους της παρουσίας τους στην Ήπειρο και σε όλο τον ελληνικό χώρο, κατά την περίοδο από τις αρχές της δεύτερης Τουρκοκρατίας μέχρι τα μέσα του 19ου αι., βλ. το βιβλίο που ήδη μνημονεύθηκε του Γιώργου Θανάτση, Γάμοι και αρραβώνες μικρής ηλικίας.

23. Για τη συμμετοχή του αγοριού στον "προγραμματισμό" ανάπτυξης της οικονομικής κατάστασης της οικογενείας βλ. Κωνσταντίνου Τσουκαλά, Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830 - 1922), πρόλογος Ν. Γ. Σβορώνου, μτφρ. Ιωάννας Πετροπούλου - Κωνσταντίνου Τσουκαλά, Θεμέλιο 1979, σ. 127.

24. Για τη σχετική εθιμική πλαισίωση του επικείμενου μισεμού βλ. Αλέξ. X. Μαμμόπουλου, ό.π., σ. 190· Κώστα Ν. Νικολαΐδη, ό.π., σ. 390.

Σελ. 188
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/189.gif&w=600&h=393 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Εικ. 5: φορεσιά αγοριού από περιοχή Καρδίτσας.

Εικ, 6: παιδιά από το Μέτσοβο.

Σελ. 189
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/190.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Συνοψίζοντας υπενθυμίζουμε ότι μέχρι την παιδική ηλικία και τα δύο φύλα φορούν ένα τύπο φορεσιάς -είδος φουστανιού, παλτό ή ζακέτα- κατά κανόνα κατασκευασμένα από παλιά ρούχα των ενηλίκων. Στις περισσότερες περιοχές η εξαρτημένης μορφής εργασία που παρέχουν, κυρίως τα αγόρια (πιστικοί, υπηρέτες κλπ.25) και η μελλοντική οικονομική και κοινωνική συμμετοχή τους επιτρέπουν, νωρίτερα, και έναν πρωιμότερο ενδυματολογικό διαχωρισμό που εκφράζεται, στις δεκαετίες του 20ού αι., με ένα είδος ημίκοντου πανταλονιού και εάν βέβαια η οικονομική κατάσταση της οικογενείας το επέτρεπε (εικ. 9, 10). Ανάλογοι, όπως σημειώθηκε, κώδικες λειτουργούν για τη σημειοδότηση της μετάβασης από την παιδική στη νεανική ηλικία και εφόσον δεν μεσολάβησε πρώιμη ανάληψη ενεργών κοινωνικών ρόλων.

Η σπουδαιότητα άλλωστε του χρόνου της μετάβασης από την παιδική στη νεανική ηλικία διαφαίνεται από την εθιμική υπογράμμισή της: σε πολλές περιοχές ο ανάδοχος στέλνει τότε, και κατά τη χρονική περίοδο των ημερών του Πάσχα, τα "φωτίκια",26 διάφορα δηλαδή δώρα, ανάμεσα στα οποία συμπεριλαμβάνεται υποχρεωτικά και ένα ενδυματολογικό σύνολο. Αυτό περιλαμβάνει., στην τελευταία τουλάχιστον περίοδο που εξετάζουμε, για το αγόρι, πανταλόνι-σακάκι, παπούτσια-κάλτσες, τιράντες, κάποιο κάλυμμα κεφαλιού, ακόμα και γραβάτα· για το κορίτσι, φουστάνι, παλτό ή ζακέτα, παπούτσια-κάλτσες, κορδέλα για τα μαλλιά. Η συμμετοχή επίσης σε άλλες εθιμικές εκδηλώσεις, όπως π.χ. της βάφτισης, του γάμου, των θρησκευτικών εορτών, με διάφορα ενδυματολογικά στοιχεία, βοηθά εκτός των άλλων, στην παγίωση αυτού του "κοινωνικοποιητικού" και παραπέρα "νομιμοποιητικού τρόπου ζωής", ιδιαίτερα για την παιδική ηλικία, ενώ για τη νεανική εξωτερικεύει την αποδοχή από μέρους της του οικονομικού-κοινωνικού πολιτισμικού συστήματος της οικογενείας και ευρύτερα της κοινωνικής ομάδας, και την προσχώρησή της στο σύνολο του ενεργού πληθυσμού. Για το κορίτσι αυτή η προσχώρηση ουσιαστικά σημαίνει, 'νόμιμη' υποψηφιότητα για το γάμο. Η εθιμική π.χ. διαδικασία της "οκνάς",27

25. Χαρακτηριστική είναι συχνά η ορολογία "δούλος" που χρησιμοποιείται, όταν πρόκειται για παροχή εξαρτημένης εργασίας και από παιδιά (πβ. Γ. Δ. Κοντογιώργη, ό.π., σ. 17, όπου παρατίθεται, ενδεικτικά, απόφαση του ιεροδικείου Βέροιας (1598), "δι' ης κηρύσσεται ...ο ανήλικος Μιχαήλ δούλος του Μαχμούτ Τσελεμπή διά μίαν δεκαετίαν...").

26. Πέτρου Κ. Μπενέκου, Χουλιαράδων άπαντα, Ιωάννινα 1974, σ. 272 - 73· Χρήστου Σκανδάλη - Ευγενίας Κοντογιάννη, ό.π., τχ. 384 - 86, Απρίλιος - Μάιος - Ιούνιος 1984, σ. 228 - 29· επίσης Μάρθα Νούση, "Λαογραφική συλλογή από το χωριό Πέρδικα", Συλλογή Φοιτητών, Σειρά Α (Λ - Ω), 1964 - 65, τ. 2, σ. 277 - 78. Το έθιμο είχε πανελλήνια διάδοση· πβ. και Γεωργίου Μαμέλη, "Το παιδί στη Θρακική λαογραφία". Πρακτικά Β' Συμποσίου Λαογραφίας του Βορειοελλαδικού χώρου (Ήπειρος - Μακεδονία - Θράκη), Κομοτηνή, 19 - 22 Μαρτίου 1975, Θεσσαλονίκη 1976, σ. 259.

27. Βλ. Κώστα Ν. Νικολαΐδη, ό.π., σ. 236.

Σελ. 190
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/191.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

όπου οι φίλες της νύφης λούζονται κι αυτές με τη βαφή μαλλιών που στέλνει ο γαμπρός ή των "ψεύτικων νυφάδων"28 που παίζονταν στο Πωγώνι από κορίτσια που τηρούν, στο παιχνίδι τους, όλη την εθιμοτυπία του γάμου συχνά με την επίβλεψη των μητέρων ή τη "γιορτή της γης"29, όπου την ημέρα της Αναλήψεως κορίτσια ντυμένα τα γιορτινά τους και νέες γυναίκες συγκεντρώνονται σε ορισμένο μέρος για να βγάλουν πηλό και να λούσουν τα μαλλιά τους, ενώ στη συνέχεια διασκεδάζουν, αποσκοπεί στη δημόσια εμφάνισή τους με την οποία και δίνεται η δυνατότητα να επιλεγούν για γάμο ή να επιλέξουν οι δικοί τους τον υποψήφιο.

Οι με αριθμό 3, 5, 7, 9 εικόνες προέρχονται από το φωτογραφικό αρχείο του Λαογραφικού Μουσείου και Αρχείου Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Η εικ. 1 είναι δημοσιευμένη στο βιβλίο του Κώστα Ν. Νικολαΐδη, ό.π., σ. 405, όπως επίσης και η εικ. 8, στο βιβλίο του Νικ. Θ. Υφαντή, ό.π., σ. 36. Οι εικόνες με αριθμό 2, 4, 6, 10 προέρχονται από προσωπική μου συλλογή.

Η αντιγραφή των φωτογραφιών έγινε από τον φωτογράφο του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων κ. Γιώργο Χουλιάρα τον οποίο κι από δω ευχαριστώ.

28. Νικ. Θ. Υφαντή, ό.π., σ. 59.

29. Κώστα N. Νικολαΐδη, ό.π., σ. 282. Πβ. και ανάλογα "μυητικά" στοιχεία σε έθιμα όπως οι "Λαζαρίνες" (Γ. Κ. Σπυριδάκη, "Επιβιώσεις λαϊκής πίστεως, λατρείας και τέχνης". Πρακτικά Α' Συμποσίου Λαογραφίας του Βορειοελλαδικού χώρου (Ήπειρος - Μακεδονία - Θράκη), Θεσσαλονίκη, 18 - 20 Απριλίου 1974, Θεσσαλονίκη 1975, σ. 248), Ο "Κλήδονας" (Κώστα Καραπατάκη, "Τα Κλήδονα στην περιοχή Γρεβενών", Πρακτικά Β' Συμποσίου Λαογραφίας του Βορειοελλαδικού χώρου, ό.π., σ. 168 - 73). Βλ. και Κατερίνας Ι. Κακούρη, Θάνατος - Ανάστασις (σε μαγικό-θρησκευτικά "δρώμενα" της λαϊκής λατρείας της Ηπείρου), εν Αθήναις 1965, σ. 35 - 45 (έθιμο του Ζαφείρη)· Walter Puchner, "Spuren frauenbündischer Organisationsformen im neugriechischen Jahreslaufbrauchtum", Schweizeriches Archiv für Volkskunde, 72, 1976· και Μιχάλη Γ. Μερακλή, Ελληνική Λαογραφία, ό.π., σ. 56.

Σελ. 191
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/192.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 192
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/193.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΗΛΙΚΙΕΣ, ΧΡΟΝΟΣ, ΩΡΑ

ΣΤΟΝ ΚΩΔΙΚΑ ΤΟΥ ΠΡΟΦΟΡΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

ΑΛΕΞΗΣ ΠΟΛΙΤΗΣ

Av δοκιμάσουμε να συντάξουμε κάποια τυπολογία των ηλικιών σύμφωνα με τα δεδομένα της προφορικής παράδοσης, θα βρεθούμε, νομίζω, σε αδιέξοδο. Ως πόσω χρονώ θεωρείται κάποιος παιδί, πότε αρχίζει να είναι νέος, πότε άντρας, γέρος; Αν βέβαια δεν γελιέμαι, η προφορική παράδοση αποφεύγει να το καθορίσει — εκτός από σπάνιες περιπτώσεις. Προσωπικά γνωρίζω μόνο δύο όπου η ηλικία να εκφράζεται αριθμητικά· ένα τραγούδι, που συνήθως το κατατάσσουν στα «γνωμικά», και ο λόγος είναι για τη ζωή των ανθρώπων:

Το παιδί όντε γεννάται

σαν το πωρικό λογάται.

Εις τσι δέκα μεγαλώνει

και τον κόσμο καμαρώνει.

Στσ' είκοσ' είναι γλεντιστής

και καλός ξεφαντωτής,

Στσι τριάντα 'ν' αντρειωμένος. . .

και πάει λέγοντας, δεκαετία δεκαετία, ως τα εκατό.1

Στη δεύτερη περίπτωση καθορίζεται η οριακή ηλικία ερωτικής ωριμότητας της κόρης:

1. A. Jeannaraki, Άσματα Κρητικά, Λιψία 1876, σ. 160. Ο Βασίλειος Λαούρδας, «Αι ηλικίαι της ζωής του ανθρώπου κατά τον Σόλωνα και κατά την δημώδη νεοελληνικήν παράδοσιν». Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών, τ. 21 (1946), Αθήνα 1950, σ.257 - 263, χρησιμοποιεί αυτήν ακριβώς την παραλλαγή προκειμένου να την συγκρίνει με ανάλογο ποίημα του Σόλωνα· προσθέτει συνάμα άλλες παραλλαγές και σχετικές παροιμίες — υλικό χρήσιμο για το θέμα μας.

Α 13

Σελ. 193
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/194.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Κάτω στην Αγιά Μαρίνα και στην Παναγιά,

δώδεκα χρονώ κορίτσι γένει καλογριά·

μήτε το σταυρό της κάνει, μήτε προσκυνά,

τα παλικαράκια βλέπει και μαραίνεται.2

Σε παρόμοια ηλικία προξενεύεται και η ηρωίδα στο τραγούδι του "Νεκρού Αδελφού":3

πού 'τανε δώδεκα χρονώ και ήλιος δεν την είδε

μια προξενιά τσ' εστείλανε...

Στην πιο ακραία περίπτωση μάλιστα η κόρη είναι χήρα:4

Δώδεκα χρονώ κορίτσι χήρα πάει στη μάνα της.

Όσο ξέρω στις υπόλοιπες περιπτώσεις η ηλικία δεν προσδιορίζεται παρά σχετικά5:

Στο Γαλατά στα μάρμαρα, στα μάρμαρα στην Πόλη

άουρος πέτρα πελεκά...

Στην Πόλη μέσα στο τσαρσί, στης Πόλης τ' αργαστήρια,

πέντε μαστόροι ράφασι και δέκα μαθητάδες,

κι ένα μικρό ραφτόπουλο ήραφε κι ετραούει.

Από πάν' απ' τη Βλαχιά

κατεαίν' ένας πασιάς,

γράφου τα φιρμάνια του

να πανδρεύουνται κι οι γρες.

"Λιγοστοί είναι οι Έλληνες", σημείωνε γύρω στα 1785 ο γάλλος φιλόλογος Villoison, "που γνωρίζουν επακριβώς την ηλικία τους· σας λένε: 'γεννήθηκα περίπου τον καιρό που έγινε το δείνα περιστατικό· τον καιρό που κουρσεύτηκε η τάδε πόλη'".6 Και την πληροφορία του ταξιδιώτη παρατηρητή την επιβεβαιώνει μια μαρτυρία του Πέτρου Κατσαΐτη: στο κωμικό τέλος που προσθέτει στην Ιφιγένεια του, ένας ολοφάνερα γερασμένος άντρας ερωτοτροπεί·

2. A. Passow, Τραγούδια Ρωμαίικα, Λιψία 1860, αρ. 580α.

3 ό.π., αρ. 519

4. Χρ. Ν. Λαμπράκης, "Τραγούδια των Τσουμέρκων", Λαογραφία, τ. 5, 1915, σ. 110.

5. Και τα τρία παραδείγματα από το: Μ. Γ Μιχαηλίδης Νουάρος, Δημοτικά τραγούδια Καρπάθου, Αθήνα 1928, σ. 132, 54 και 65 αντίστοιχα.

6. Renata Lavagnini, Villoison in Grecia, Παλέρμο 1974, σ 53.

Σελ. 194
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/195.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

τον περιπαίζουν για τα αταίριαστα στην ηλικία του καμώματα, κι αυτός υπερασπίζεται τον εαυτό του7:

........ .μα 'γώ 'μαι νιος ακόμα,

οι χρόνοι μου σαράντα δυο θέλ' είναι, χωρίς ψόμα.

- Πώς το κατέχει αφέντη μου η ιλλουστρίσιμά σου ;

τον ερωτούν, κι απαντά:

Ανάμενε να θυμηθώ· τώρα, λιγάκι - στάσου,

όντας εχάθη o ήλιος εγώ 'μαι γεννημένος.

Λοιπόν ακούγεται περίεργο το να ξέρει κανείς την ηλικία του, που πάντως προσδιορίζεται από κάποιο φυσικό γεγονός, όχι από τον ημερολογιακό χρόνο,

Ξέρω πως δεν λέω τίποτα το καινούριο· προσπαθώ μονάχα να συστηματοποιήσω κάπως εμπειρίες και παρατηρήσεις. Και νομίζω ότι η ασάφεια που επισημάναμε ως προς τις ηλικίες μπορεί να ενταχθεί σ' ένα ευρύτερο σύστημα. Γιατί στον κώδικα της προφορικής παράδοσης ολόκληρη η έννοια του χρόνου εμφανίζεται αρκετά απροσδιόριστη αριθμητικά. Καλύτερα, o χρόνος δεν είναι ανάπτυγμα, είναι ανακύκλωση.

Αυτό περίπου σημαίνει, πως η αίσθηση της ροής του χρόνου συγκεκριμενοποιείται μέσα από μία λογική αέναης επανάληψης. "Στα χρόνια των παπούδων μας" είναι η έκφραση για κάτι που συνέβη στο απώτερο παρελθόν - και ο υπερθετικός της έκφρασης, πολύ σπάνιος, νομίζω, "στους παπούδες των παπούδων μας": η έννοια του χρόνου ορίζεται από τον κύκλο της ζωής, όπου η ανακύκλωση εμπεριέχεται.

Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και με το έτος. Το έχει διατυπώσει παραστατικά η Άλκη Κυριακίδου - Νέστορος: "ο χρόνος στην λαϊκή αντίληψη δεν είναι μια έννοια αφηρημένη, μαθηματική· είναι το περιεχόμενό του, είναι η εμπειρία του [...]. Όταν λένε 'είχαμε καλή χρονιά φέτος', σημαίνει πως είχανε καλή σοδειά".8 Συχνά οι μήνες παίρνουν όνομα, ξέρουμε, από τις εποχιακές εργασίες, αλλά και οι απλές εκφράσεις "στον τρύγο, στον θέρο, στα σύκα, στα σταφύλια" δηλώνουν εποχή: όταν θερίζουμε, όταν ωριμάζουν τα σταφύλια ή τα σύκα.

"Στους Έλληνες των νησιών του Αιγαίου επιτρέπονται οι καμπάνες. Αλλά δεν τις χρησιμοποιούν παρά για τη λειτουργία και όχι για να σημάνουν

7 Πέτρος Κατσαΐτης. Έργα, έκδ Εμμ. Κριαράς, Αθήνα 1950, σ. 111.

8. Άλκη Κυριακίδου - Νέστορος, Οι δώδεκα μήνες. Τα λαογραφικά, Θεσσαλονίκη 1982, σ. 6.

Σελ. 195
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/196.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

την ώρα", αφηγείται και πάλι o Villoison.9 Ας μην εμπλακούμε στο πρόβλημα του ρολογιού -είναι περίπλοκο και άπτεται της οθωμανικής νομοθεσίας10- ας μείνουμε στην απλή διατύπωση ότι και μέσα στο εικοσιτετράωρο η έννοια του χρόνου είναι ρευστή. Λογαριάζεται με τα φυσικά φαινόμενα, την πορεία του ήλιου πρώτιστα.11

Μέσα σ' αυτήν τη λογική μπορούμε να φτάσουμε, σε κάποιες οριακές περιπτώσεις, σε μια διπλή ταχύτητα του χρόνου.

Λίγο ύστερα από τα 1830 o Μ. Χουρμούζης καταγράφει στην Κρήτη μίαν τυπική παράδοση για κάποιο Νεραϊδόσπηλο: πρόκειται για την ιστορία της νεράιδας που ερωτεύεται έναν χωριανό, κάνει μαζί του παιδί, διώχνεται για το λόγο αυτόν από τη δική της κοινωνία και καταφεύγει σε μια κοντινή πηγή, όπου "την βλέπουν δις και τρις του έτους κρατούσαν το βρέφος της". Ο Χουρμούζης ενδιαφέρεται να μάθει πότε συνέβη το περιστατικό με τη νεράιδα· ρωτά, και παίρνει την, τυπική και πάλι, απάντηση: ο πληροφορητής "το ήκουσε από τον πάππον του". Παραξενεμένος ο Χουρμούζης επιμένει: "και καλά, γέροντά μου (του είπα) εις τόσα χρόνια αυτό το παιδί δεν ημπορεί να μεγαλώσει; - Και τι θαρρείς αφέντη, (με λέγει), πως έτσι εύκολα μεγαλώνουν όσοι ζουν χίλια και χίλια πεντακόσια χρόνια;".12

Ξαναγυρίζω στα πρώτα, τα αρχικά μας παραδείγματα. Το γνωμικό τραγούδι που περιγράφει την ανθρώπινη ζωή -όπως και μια ανάλογή του ζωγραφιά που κοσμεί τους τοίχους των καφενείων ή άλλων μαγαζιών- εντάσσεται περισσότερο σ' ένα σύστημα συμβολικών παραστάσεων της ζωής με βάση το δεκαδικό σύστημα. Πιο πολύ αυτό, παρά τις ηλικίες αναγνωρίζουμε· η

9. R. Lavagnini, ό.π., 53.

10. "Εν έτει ,αφος' απέθανε ο βασιλεύς σουλτάν Σελίμης και έγινε ο σουλτάν Μουράτης νέος καταπολλά και ηθέλησε να βάλη ωρολόγια ωσάν και εις την Βενετία, πλην οι νομοδιδάσκαλοί του δεν τον άφησαν", Κώδικας μονής Κουτλουμουσίου αρ. 220, φ 161V, βλ. Σπ. Λάμπρος, Βραχέα χρονικά, Αθήνα, 1932, σ. 27. Έναν περίπου αιώνα αργότερα o Robert de Dreux, Voyage en Turquie et en Grèce, Παρίσι 1925, σ 93 - 94, διαπιστώνοντας με έκπληξη την έλλειψη δημόσιων ρολογιών, μαθαίνει πως "ήταν ένας σουλτάνος που είχε απαγορέψει τη χρήση δημόσιων ρολογιών"' αφηγείται μάλιστα πως όταν ορισμένοι υπήκοοί του ζήτησαν την άδεια να αποκτήσουν δημόσια ρολόγια, ώστε να γνωρίζουν τις ώρες της προσευχής, του φαγητού και του ύπνου, τους απάντησε πως "έπρεπε να προσεύχονται διαρκώς, πως το φως της ημέρας τούς ειδοποιούσε για να ξυπνήσουν, η δίψα για να πιουν και η πείνα για να φάνε". Υπάρχει ωστόσο και το ζήτημα των φορητών ρολογιών· το εμπόριό τους ήταν, φαίνεται, άξιο λόγου, στον 18ο αιώνα τουλάχιστον, βλ F. Beaujour, Πίνακας του εμπορίου της Ελλάδος, Αθήνα 1974, σ. 176 - 179.

11. Ο Νικήτας Χαβιαράς, Το φυσικόν ωρολόγιον, Αλεξάνδρεια 1931, συγκεντρώνει κάποιες μαρτυρίες και από τους νεότερους χρόνους.

12. Χουρμούζης, Κρητικά, 1842, σ. 69 - 70. Ένα μέρος της διήγησης αναπαράγεται από τον Ν. Γ. Πολίτη, Παραδόσεις, τ. A', Αθήνα 1904, σ. 459 - 460.

Σελ. 196
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 177
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    ΠΑΙΔΙΚΟΙ - ΝΕΑΝΙΚΟΙ ΕΝΔΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΟΙ ΚΩΔΙΚΕΣ

    ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ-ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΤΟΥΣ ΙΣΟΔΥΝΑΜΟ

    ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟ

    ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ ΜΠΑΔΑ

    Ο άνθρωπος από την αρχή απέδωσε ιδιαίτερη σημασία στο ρόλο των ενδυμάτων. Μπορούμε να πούμε συνολικά ότι ένα κοστούμι είναι ένας ολοκληρωμένος κώδικας πληροφόρησης, δηλαδή ένα επαρκές σύνολο στοιχείων για την οικονομική, για την κοινωνική, για την ιστορική κατάσταση του προσώπου και προπάντων ως μέλους μιας κοινωνικής ομάδας. Γιατί το ένδυμα πολύ λίγο θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι εκφράζει το προσωπικό γούστο· κατά βάση είναι προϊόν μιας συλλογικής στάσης και αντίληψης που διαμορφώνεται και καθορίζεται από το "στυλ" που δημιουργείται σε κάθε πολιτισμό και εποχή. To "στυλ" αυτό εκδηλώνεται σ' όλες τις μορφές της ζωής με εμφανέστερη έκφρασή του στην τέχνη της κάθε εποχής (π.χ. αρχιτεκτονική, γλυπτική, ζωγραφική) και φυσικά στην εμφάνιση του ανθρώπου, που εναρμονίζεται και καθρεφτίζει επίσης με αμεσότητα τον πολιτισμό, τις τάσεις και κατευθύνσεις, τις κοινωνικές σχέσεις και σχήματα της κάθε εποχής. Για να αναφέρω μερικά παραδείγματα, οι ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης εκφράστηκαν με την επικράτηση και τη γενίκευση του ενδύματος των λαϊκών τάξεων, η έρευνα στο διάστημα είχε τον αντίκτυπο της στο ντύσιμο, το κίνημα του φεμινισμού επίσης.1 Μια αντικομφορμιστική εξάλλου στάση στους καθιερωμένους κοινωνικούς τύπους εκφράστηκε ενδυματολογικά όπως έγινε με το jacket, ενώ τελευταία "περιθωριακές" κοινωνικές ομάδες αισθητοποιούν την ύπαρξή τους κυρίως με την εξωτερική εμφάνισή τους (π.χ. οι Punks).2

    1. Συνοπτικά βλ. Henny Harald Hansen, Histoire du Costume (traduit du danois par Jaqueline Puissant), Paris 1956· René König, Sociologie de la mode, Paris 1969· Yvonne Deslandres, Le Costume Image de l'Homme, Paris 1976.

    2. Dick Hebdige, Υποκουλτούρα: Το νόημα του στυλ, μτφρ. 'Εφης Καλλιφατίδη, Αθήνα 1981, σ.136 - 52.

    Α 12