Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 219-238 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/219.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΝΕΟΙ, ΝΕΕΣ ΚΑΙ ΖΩΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΟΤΗΤΑ

ΣΤΕΛΛΑ ΓΕΩΡΓΟΥΔΗ

Λέγεται καμιά φορά ότι ή παράσταση του κόσμου στη βάση αντιθετικών ενοτήτων γεννήθηκε στην αρχαία Ελλάδα, δηλαδή πολλούς αιώνες πριν αποτελέσει ένα από τα στοιχεία της δομικής ανάλυσης στον χώρο των ανθρωπολογικών επιστημών, μιας ανάλυσης που αναπτύχθηκε πολύμορφα κατά τα τελευταία είκοσι χρόνια, χάρη κυρίως στο ερευνητικό έργο του Cl. Lévi-Strauss. Η αρχή της πολικότητας αποτελεί πράγματι ουσιαστικό συστατικό στοιχείο της σκέψης των αρχαίων Ελλήνων στοχαστών, όπως έδειξε με τόση ενάργεια το κλασικό πλέον βιβλίο του G. E. R. Lloyd για την πολικότητα και την αναλογία. Αρκεί να θυμηθούμε τις 10 αρχές που αναγνώριζαν ορισμένοι Πυθαγόρειοι και κατέτασσαν, όπως αναφέρει ο Αριστοτέλης, σε αντιθετικές συστοιχίες (Τα μετά τα φυσικά, Ι, 5, 986 a 22 κ.εξ.): το πέρας και το άπειρον, το περιττόν και το άρτιον, το εν και το πλήθος, το δεξιόν και το αριστερόν, το άρρεν και το θήλυ, το ηρεμούν και το κινούμενον, το ευθύ και το καμπύλον, το φως και το σκότος, το αγαθόν και το κακόν, το τετράγωνον και το ετερόμηκες.

Η αρχαία σκέψη μάς έχει συνηθίσει και σε άλλα παρόμοια ζεύγη, που σχετίζονται με κοινωνικούς θεσμούς, ιδεολογικές συμπεριφορές, νοοτροπίες και πρακτικές: όπως, λόγου χάρη, ο κύριος και ο δούλος, ο πολίτης και ο ξένος, ο Έλλην και ο βάρβαρος, ο άντρας και η γυναίκα, οι νέοι και οι ενήλικοι. Σχετικά με αυτό το τελευταίο ζεύγος, θα ήθελα να κάνω μερικές παρατηρήσεις, έστω και με αρκετά σχηματικό τρόπο, μια που ο χρόνος δεν επιτρέπει πιο λεπτομερειακές προσεγγίσεις.

Το πέρασμα από την παιδική και την εφηβική ηλικία στον κόσμο των ολοκληρωμένων και υπευθύνων πολιτών, ένα πέρασμα που πραγματοποιείται συχνά κάτω από το άγρυπνο μάτι της Άρτεμης, έχει ερευνηθεί κατά καιρούς

Το δημοσιευόμενο κείμενο είναι το κείμενο της προφορικής ανακοίνωσης.

Σελ. 219
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/220.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

από γνωστούς μελετητές της Αρχαιότητας, μεταξύ των οποίων αναφέρω ενδεικτικά τον Η. Jeanmaire, τον A. Brelich, τον Ρ. Vidal-Naquet, Ορισμένες αναλύσεις της πολύπλευρης αυτής μυητικής διαδικασίας -που προετοιμάζει τον νέο κυρίως για τα πολεμικά και πολιτικά του καθήκοντα, ενώ ανοίγει στη νέα κοπέλα τον δρόμο προς τον γάμο και τη μητρότητα- δίνουν καμιά φορά την εντύπωση ότι υπάρχουν δύο κόσμοι απόλυτα αντιθετικοί: ο πρώτος, ο κόσμος των νέων, σχετίζεται με το άγριο στοιχείο, με την άγρια φύση και τις θεϊκές δυνάμεις που την "εκπροσωπούν", την Άρτεμη και τον Διόνυσο· κι αυτή η σχέση διαφαίνεται, σύμφωνα με αυτές τις αναλύσεις, μέσα από τον τρόπο ζωής, τις συμπεριφορές, τη φυσική εμφάνιση των νέων ανθρώπων. Ο δεύτερος κόσμος, ο κόσμος των ενηλίκων, των διαμορφωμένων, θα λέγαμε, ανθρώπων, αντιπροσωπεύει το πολιτισμένο, το καλλιεργημένο στοιχείο, που συνδυάζεται με την ουσιαστική και τελειωτική ένταξη στο κοινωνικό σύνολο.

Ποια είναι όμως εκείνα τα στοιχεία που επιτρέπουν, κατά την αντίληψη ορισμένων μελετητών, αυτό το πλέγμα σχέσεων ανάμεσα στη νεότητα και στον χώρο της αγριότητας, σχέσεων βέβαια προσωρινών, που παύουν να ισχύουν με την ενηλικίωση; Θα περιοριστώ σε τρία μόνο στοιχεία, σε αυτά κυρίως που αναφέρονται στη συναρτησιακή σχέση ανάμεσα στα νέα άτομα και στον ζωικό κόσμο.

Πρώτον: Βασικά χαρακτηριστικά του μυητικού περάσματος στον ενήλικο, θα λέγαμε, χώρο της πόλης είναι, συχνά, η περιθωριοποίηση των νέων, η απομόνωση τους για ένα χρονικό διάστημα σε συνοριακές περιοχές, στους απόμακρους ακαλλιέργητους τόπους της εσχατιάς και του αγρού, δύο λέξεις που επανέρχονται αρκετές φορές στα σχετικά κείμενα. Αυτές οι μεθοριακές εκτάσεις, μακριά από τον οργανωμένο κόσμο της πόλης, είναι οι οικείοι χώροι των ζώων, των αγροίκων βοσκών, των κυνηγών και των θηραμάτων τους, της άγριας φύσης όπου βασιλεύει η Άρτεμη, η Πότνια θηρών, όπως και ο Διόνυσος με τις Μαινάδες του και τις ωμοφαγικές του ιερουργίες.

Δεύτερον: σε ορισμένα μέρη του ελληνικού κόσμου, όπως λόγου χάρη στη Σπάρτη και στην Κρήτη, αλλά και σε μερικές Ιωνικές πόλεις, τα νέα παιδιά είναι οργανωμένα σε αγέλες, σε βούες, σύμφωνα μ' έναν ιδιωματικό όρο της Λακωνίας, σε ομάδες δηλαδή που καθοδηγούνται από τον αγελάρχη, τον βουαγό, λέξη που απαντιέται σε λακωνικές επιγραφές. Ο τρόπος αυτός οργάνωσης προσιδιάζει κυρίως στα αγόρια, αλλά υπάρχουν και ορισμένες ενδείξεις για αγέλες παρθένων.

Τρίτον: Η γυμνότητα αγοριών ή κοριτσιών, που παρατηρείται σε μερικές μυητικές πρακτικές ή ιερουργίες, αποτελεί ένα ακόμη επιχείρημα για να συνδεθεί η νεότητα με το άγριο στοιχείο, μια που το ένδυμα, και κυρίως η όπλιτική αμφίεση για τους νέους, σημαδεύει -για ορισμένους ερευνητές- το πέρασμά τους στο πολιτιστικό σύνολο.

Σελ. 220
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/221.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Πρέπει να πούμε, ότι αυτός ο τρόπος ανάλυσης και ερμηνείας του ζεύγους νέος/ενήλικος, ένας τρόπος που χρωστά πολλά στις ανθρωπολογικές έρευνες, στη μελέτη των λεγομένων πρωτογόνων λαών, μπορεί να μας αποκαλύψει κάποιες κρυφές, αλλά υπαρκτές πτυχές των αρχαιοελληνικών παραστάσεων για τη νεότητα. Ταυτόχρονα όμως περικλείνει έναν κίνδυνο απλοποίησης. Γιατί τον αρχαιοελληνικό στοχασμό δεν τον διακρίνει μόνο η πολικότητα, η ύπαρξη αντιθετικών όρων, αλλά τον χαρακτηρίζει επίσης βαθύτατα η αμφιλογία, η αμφισημία, οι διαφορετικές αποχρώσεις που συγχέονται μέσα στο ίδιο το γεγονός, στην ίδια οντότητα. Το έργο του Jean-Pierre Vernant έχει προβάλει ανάγλυφα τη σημαντική αυτή πλευρά της αρχαιοελληνικής σκέψης, και οι πιο πρόσφατες έρευνές του έχουν δείξει ότι η Άρτεμη και ο Διόνυσος, λόγου χάρη, δεν μπορούν να καταγραφούν ως θεότητες της άγριας φύσης, χαρακτηρισμός απόλυτα περιοριστικός, που δίνει μια ψεύτικη τελικά εικόνα της πολυσύνθετης μορφής τους.

Πέρα όμως από αυτή τη διαπίστωση, θα ήθελα να θίξω μερικά άλλα σημεία, που φανερώνουν πόσο είναι προβληματική η αντίθεση αγριότητα/πολιτισμός, σε ό,τι αφορά τουλάχιστον το θέμα που μας απασχολεί εδώ.

Μπορεί βέβαια να μιλούν οι πηγές μας για αγέλες νέων αγοριών ή κοριτσιών, αλλά ο αρχαίος όρος αγέλη δηλώνει κατ' εξοχήν ένα κοπάδι κατοικίδιων ζώων, όπως αλόγων, βοδιών, αιγών και προβάτων. Πρόκειται δηλαδή για ζώα απαραίτητα για τις κτηνοτροφικές και γεωργικές δραστηριότητες της πόλης-κράτους, ζώα επίσης αναγκαία σε δύο σημαντικές εκδηλώσεις του αρχαίου βίου, όπως είναι η θυσία και ο πόλεμος. Όσο για τον όρο βούα, παράγεται, κατά την επικρατέστερη ετυμολογία, από τη λέξη βους, και σημαίνει ένα κοπάδι βοδιών, που το οδηγεί ο βοηλάτης, ο βουαγός, όπως είδαμε παραπάνω. Είναι χαρακτηριστικό εξάλλου ότι η μυητική τελετή, που σημάδευε την είσοδο των νεαρών Αθηναίων στη φρατρία του πατέρα τους, γινόταν την τρίτη μέρα της γιορτής των Απατουρίων, κι αυτή ακριβώς η μέρα ονομαζόταν Κουρεώτις, λέξη που συσχετίστηκε με την κουρά των κοπαδιών και των ανθρώπων. Βρισκόμαστε αρκετά μακριά από την άγρια φύση και τα ζώα της.

Από την άλλη μεριά, οι ελληνικές εσχατιές, οι συνοριακές περιοχές ανάμεσα σε δύο ή περισσότερες πόλεις, δεν είναι οι αγριότοποι, οι όλο φόβητρα ερημιές, που αντιμετωπίζει συχνά με δέος ο νέος των πρωτόγονων αφρικανικών κοινωνιών, κατά τη μυητική του δοκιμασία. Κανείς δεν αρνείται βέβαια ότι πρόκειται για χώρους απόμακρους, ολιγοσύχναστους· αλλά τη σιωπή και τη μοναξιά των εσχατιών την ταράσσουν όχι τόσο τ' άγρια θηρία, όσο τα κοπάδια των εξημερωμένων ζώων, των υποταγμένων στην υπηρεσία του ανθρώπου, που περιδιαβαίνουν κάτω από το άγρυπνο μάτι του βοσκού, ενός προσώπου με αγροίκους και απότομους τρόπους, οι οποίοι όμως δεν αρκούν για να

Σελ. 221
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/222.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

τον απομονώσουν στη σφαίρα του άγριου στοιχείου. Τη σιωπή των εσχατιών τη διακόπτουν συχνά και οι κυνηγοί με τα σκυλιά τους, αλλά τα θηράματα που καταδιώκουν δεν είναι ούτε λέοντες, ούτε παρδάλεις, ούτε πάνθηρες, ούτε λύγκες, ούτε άρκτοι: αυτά και τ' άλλα παρόμοια θηρία, τα πιάνουν εν ξέναις χώραις, όπως λέει ο Ξενοφώντας στον Κυνηγετικό του (11, 1). Οι κυνηγοί των συνόρων θηρεύουν λαγούς, ελάφια, αγριόχοιρους, ζώα που, για διάφορους λόγους το καθένα -λόγους που δεν μπορούμε να αναλύσουμε εδώ- αποκτούν κάποιον αμφίσημο χαρακτήρα, και κινούνται σ' ένα επίπεδο διαφορετικό από το επίπεδο των θηρίων που αναφέρει ο Ξενοφώντας. Αυτές τέλος τις οριακές περιοχές, τις ζωντανεύει μερικές φορές και ή παρουσία ιερών, με ομοσπονδιακή συχνά λειτουργία, λατρειακών τόπων όπου συρρέουν, κατά τη διάρκεια γιορτών και αγώνων, οι κάτοικοι των γύρω πόλεων.

Όπως η εσχατιά, έτσι και ο αγρός δεν μπορεί να μεταμορφωθεί, μέσα στα αρχαιοελληνικά πλαίσια, σε άγριο ερημότοπο, και ν' αντιπαραταχθεί με τόσο απόλυτο τρόπο στην καλλιεργημένη γη. Ακόμη και στα Ομηρικά έπη, όπου οι αγροί είναι συνήθως τα βοσκοτόπια, σε αντίθεση με την άρουραν, την οργωμένη γη, η ίδια η λέξη αγρός μπορεί να δηλώσει και το καλλιεργημένο χωράφι. Τα βοσκοτόπια, άλλωστε, δεν ταυτίζονται, στην αρχαιοελληνική αντίληψη, με τις άγνωστες, όλο μυστήριο και τρόμο εκτάσεις, όπου κυριαρχούν τ' αγρίμια. Το θέμα τέλος της γυμνότητας είναι πολύ πιο σύνθετο απ' ό,τι παρουσιάζεται. Μπορεί βέβαια ν' αποτελεί στοιχείο της σπαρτιατικής, λόγου χάρη, αγωγής, και να δηλώνει μια κάποια αντίθεση ανάμεσα στον γυμνό νέο και στον ενήλικο, ντυμένον οπλίτη. Αλλά το γυμνό για τους Έλληνες δεν έχει τίποτε το άγριο, είναι έκφραση νεανικής ομορφιάς, και η παρουσία του στα γυμναστήρια και στους πανελλήνιους αγώνες χαρακτηρίζεται ως κάτι το άμεινον, το άριστον, ως πολιτισμικό στοιχείο άγνωστο στους βαρβάρους, όπως σημειώνουν ο Θουκυδίδης (Ι, 6, 5) και ο Πλάτωνας (Πολιτεία, 5, 452 c-e).

Αν υπάρχουν λοιπόν ορισμένοι συσχετισμοί ανάμεσα στο ζωικό κόσμο και στους νέους ή τις νέες, οι συσχετισμοί αυτοί δεν κληροδοτούν, θα λέγαμε, τη νεότητα σε κάποιο χώρο αγριότητας.

Μπορεί βέβαια να αντιτάξει κανείς εδώ την παρουσία των δύο αντιμαχόμενων κάπρων σε κάποια μυητική τελετή των εφήβων της Λακωνίας· αλλά όπως διευκρινίζουν οι αρχαίες πηγές, πρόκειται για κάπρους ηθάδας, για εξημερωμένους κάπρους (Παυσανίας, 3, 14, 10). Μπορεί επίσης να μας θυμίσει κανείς την παρουσία της αρκούδας στις μυθικές διηγήσεις και στις μυητικές πρακτικές, τις σχετικές με την Άρτεμη Βραυρωνία: κάτω από την προστασία αυτής της θεάς, εκλεκτές Αθηναίες παρθένες, οι γνωστές ως άρκτοι, ολοκλήρωναν την αγωγή που θα τις οδηγούσε στον γάμο και στη μητρότητα. Αλλά τα περισσότερα χωρία επισημαίνουν ένα γεγονός αρκετά ενδεικτικό: πρόκειται για μίαν εξημερωμένη και ακίνδυνη αρκούδα, για μια σύντροφον, όπως λέγεται,

Σελ. 222
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/223.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

των ανθρώπων, για ένα άκακο ζώο, που εμφανίζεται στην εικονογραφία να συμβιώνει ήμερα με τις μικρές παρθένες,

Το κυριαρχικό όμως στοιχείο, που ενισχύει τη σύνδεση ανάμεσα στη νεότητα και στα κατοικίδια ζώα, είναι η συχνή χρήση της λέξης πώλος, πουλάρι, για να δηλωθεί ο νέος ή η νέα. Η παρομοίωση λειτουργεί κυρίως σε δύο επίπεδα: στο επίπεδο της ομορφιάς, και στο επίπεδο του ατίθασου, ανυπόμονου, ανυπότακτου χαρακτήρα που σημαδεύει την εφηβική, θα λέγαμε, ηλικία ανθρώπων και ίππων. Ο νέος χαίρεται και περιποιείται τα μακριά του μαλλιά, και καμαρώνει ορθώνοντας το κεφάλι, όπως το πουλάρι που τρέχει στον κάμπο κρατώντας το κεφάλι ψηλά, για ν' ανεμίζει η πλούσια χαίτη του, δώρο των θεών, όπως λέει ο Ξενοφώντας (Περί ιππικής, 5, 8). Και στις δύο περιπτώσεις, η μακριά γυαλιστερή κόμη είναι δείγμα αγλαΐας, κάλλους, αλλά και μεγαλοπρέπειας και περηφάνειας. Πράγματι, ο νέος χαρακτηρίζεται καμιά φορά ως γαύρος, ως υπερήφανος, αλλά και υπερόπτης· η λέξη αυτή όμως ανήκει στο σημασιολογικό πεδίο του ίππου και δηλώνει το αλαζονικό και υπερήφανο άλογο, που καμαρώνει ταυτόχρονα μπροστά στις θηλυκιές.

Δείγμα ομορφιάς και η χρυσαφένια, συχνά, κόμη της παρθένας, που ανεμίζει στον άνεμο όπως η κοκκινόξανθη χαίτη της νεαρής φοράδας, όταν οι κοπέλες παίζουν, χορεύουν, τρέχουν και πηδούν σαν τα πουλάρια, έτσι όπως μας τις παρουσιάζουν οι εικόνες που χρησιμοποιεί, λόγου χάρη, ο Αλκμάνας (Παρθενείων α', 40 κ.εξ.) ή ο Αριστοφάνης (Λυσιστράτη, 1303 κ.εξ.). Η χαίτη όμως του θηλυκού πώλου συνδυάζεται στα κείμενα με τη σεξουαλική του ορμή, με το ερωτικό του πάθος· γι' αυτό, όταν ήθελαν οι ιπποκόμοι να μειώσουν αυτόν τον οργασμό, έκοβαν τα χυτά μαλλιά της νέας φοράδας, που έχανε έτσι ταυτόχρονα την ομορφιά και τη θελκτικότητά της, και γινόταν κατηφέστερη, σύμφωνα με την αριστοτελική έκφραση (Περί τα ζώα ιστοριών, 6, 18, 572 b 7-9). Στο γενικότερο άλλωστε σεξουαλικό επίπεδο, ο ίππος πλησιάζει πολύ στον άνθρωπο· ο Αριστοτέλης λέει ότι το άλογο είναι, μετά από τον άνθρωπο, το πιο λάγνο από όλα τα ζώα. Είναι γνωστή η ταύτιση της πόρνης ή της λάγνας γυναίκας που όλο λούζεται και αρωματίζεται, με την αβρή φορβάδα, που το ερωτικό της πάθος μπορεί να την ξετρελάνει και να την κάνει ν' αποζητήσει ακόμη και την πνοή του Ζεφύρου για να γονιμευτεί. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι η λέξη πώλος δηλώνει όχι μόνο την αθώα παρθένα, αλλά και την εταίρα, την παλλακίδα, την ιερόδουλη των ναών της θεάς Αφροδίτης, Όλες αυτές οι παραστάσεις και οι συχνοί συσχετισμοί ανάμεσα στη νεότητα και στα νεαρά άλογα δεν υποτυπώνουν βέβαια κάποια εικόνα των νέων ως εκπροσώπων μιας άγριας κι ερημικής φύσης. Μας προσανατολίζουν περισσότερο προς την αντίληψη του δαμασμού των νεαρών γόνων, τόσο του ανθρώπινου, όσο και του ιππικού γένους. Οι νέοι, μας λέει ο Πλάτωνας (Νόμοι, 2, 653 de), είναι ανίκανοι να συγκρατήσουν το σώμα ή τη φωνή τους, και

Σελ. 223
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/224.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αρκετά κείμενα μας τους παρουσιάζουν ως ζωηρούς, ατίθασους, αεικίνητους, υπερβολικούς. Πρέπει λοιπόν να δαμαστούν, να μάθουν το χαλινάρι και τον ζυγό, όπως τα πουλάρια, όπως οι νεαροί ταύροι: στην Απολογία (20 ab), ο Σωκράτης παρομοιάζει δύο νέους με πώλους ή μόσχους, για την ανατροφή των οποίων πρέπει να βρεθεί ο κατάλληλος επιστάτης, γνώστης των ιππικών και γεωργικών έργων· έτσι μόνο θα γίνουν καλοί καγαθοι. Και για να μάθουν τους νέους να μη σκιάζονται, για να τους κάνουν ατρόμητους -όπως αναφέρει η πλατωνική Πολιτεία (3, 413 d)- πρέπει να τους φέρουν αντιμέτωπους με κάποια φόβητρα που προκαλούν δέος και τρόμο, έτσι ακριβώς όπως οδηγούν τα πουλάρια σε κρότους και θορύβους για να δοκιμάσουν την αντοχή τους στον φόβο. Με αυτούς και με άλλους τρόπους, λέει ο Πλούταρχος, η σκιρτώσα νεότης πωλοδαμνείται (Περί παίδων αγωγής, 18, Ηθικά, 13 f).

Αυτός όμως ο ζυγός που θα δαμάσει νέους και ζώα, έτσι ώστε να μπορέσουν να ενταχθούν καλύτερα στον κόσμο των ενηλίκων και να συμμορφωθούν με τους κανόνες του, δηλώνει, ιδιαίτερα για τις κοπέλες, και τον ζυγό του γάμου. Γι' αυτό και η κόρη ονομάζεται, μερικές φορές, δάμαλις, δηλαδή μικρή αγελάδα, που δεν γνώρισε ακόμη ούτε τον ζυγό του αρότρου, ούτε τον ζυγό του αρσενικού, αλλά που ήρθε η ώρα της να δαμαστεί και να δεχτεί πειθήνια και τους δύο αυτούς καταναγκασμούς. Γι' αυτό και το ανύπαντρο κορίτσι χαρακτηρίζεται ως αδμήτη παρθένος, ως πώλος αδμής, μέχρι τη στιγμή που θα τη δαμάσει ο "δαμαστής" Έρωτας στο πρόσωπο του αντρός, εκείνου που θα τη συνηθίσει στο γαμήλιο χαλινάρι. Γι' αυτό και η μικρή κοπέλα καλείται πώλος άζυξ, όσο ακόμη δεν την έχουν "ζέψει", δεν έχει νιώσει τον ζυγό του γάμου.

Ο αντρικός ζυγός μπορεί ακόμη να υποτάξει και μια θεά, και το παράπονο ακριβώς της Θέτιδας είναι ότι τη δάμασσεν ο Αιακίδης Πηλέας, αυτός ο θνητός! Υπάρχουν βέβαια και θεές που αρνούνται να υποστούν τον δαμασμό του αρσενικού, όπως η Άρτεμη, η πάντοτε παρθένα, η αιέν αδμήτα, ή όπως η Αθηνά, η αδάματος θεά, η κόρη του Δία, που δεν τη δάμασε ποτέ κανείς. Αν όμως οι θεότητες μπορούν ν' αποκρούσουν και ν' απορρίψουν τον γαμήλιο ζυγό, κανείς θνητός ή θνητή δεν έχει κανονικά αυτή τη δυνατότητα, και υπάρχουν αρκετά παραδείγματα, που μαρτυρούν το οδυνηρό και τραγικό τέλος του νέου ή της νέας, την αμείλικτη τιμωρία όποιου αρνείται να διαβεί το κατώφλι του γάμου.

Έτσι λοιπόν, μέσ' από αυτές τις διαδικασίες και τις νοητικές παραστάσεις, αλλά και μέσ' από πολλές άλλες, που αγγίζουν άλλους πια χώρους της αρχαιοελληνικής πραγματικότητας και σκέψης, τα "κοπάδια", οι "αγέλες" των κοριτσιών και των αγοριών οδεύουν προς την ολοκλήρωσή τους, τη μεταμόρφωσή τους σε υπεύθυνα άτομα της πόλης και της κοινωνικής ομάδας.

Το πέρασμα αυτό δεν γίνεται από μια κατάσταση αγριότητας σε μια

Σελ. 224
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/225.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

άλλη, αντίθετή της, η οποία χαρακτηρίζει έναν πολιτισμένο και καλλιεργημένο κόσμο. Η μεταβατική διαδικασία πραγματοποιείται στα πλαίσια του ίδιου αυτού κόσμου, μέσα στα περιθώρια ενός ομοιοειδούς συνόλου, που διαρθρώνεται όμως σε διαφορετικά επίπεδα. Οι νέοι και οι νέες είναι, ήδη από τη γέννησή τους, μέλη αυτού του συνόλου, μόνο που πρέπει, με την αγωγή και τις μυητικές πρακτικές, να εγκαταλείψουν κάποτε το επίπεδο της νεότητας, με όλα τα γνωρίσματα που τη χαρακτηρίζουν, για να περάσουν στο επίπεδο του ενηλίκου, με όλα τα καθήκοντα που συνεπάγεται. Έτσι και τ' αρσενικά και θηλυκά πουλάρια, που ανήκουν, ήδη από τη φάτνη τους, στη μεγάλη οικογένεια των κατοικίδιων ζώων, πρέπει κάποια στιγμή να ενηλικιωθούν για ν' ανταποκριθούν στα έργα που τους ζητούν οι άνθρωποι. Και στις δύο περιπτώσεις, ο δαμασμός, και ως πράξη, αλλά και ως νοητική παράσταση, αποτελεί έναν από τους βασικότερους τρόπους για την εκπλήρωση ενός τέτοιου παιδευτικού προγραμματισμού.

Α 15

Σελ. 225
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/226.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 226
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/227.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Ο ΒΑΣΙΛΙΑΣ ΠΑΙΔΙ ΣΤΗ ΜΟΝΑΡΧΙΚΗ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ

JACQUES LE GOFF

ΕΙΣΑΓΩΓΗ: ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ

Θα ήθελα καταρχήν να διευκρινίσω πως η μελέτη μου εγγράφεται στην προοπτική της ιδεολογίας και των αναπαραστάσεων. Με ενδιαφέρει κυρίως η εικόνα του παιδιού και η θέση του στο σύστημα αξιών της Μεσαιωνικής Δύσης. Εννοείται βέβαια πως υπάρχει αλληλεπίδραση ανάμεσα σ' αυτή την αντίληψη για το παιδί και στη συγκεκριμένη ιστορική του κατάσταση, αλλά και αντίστροφα. Η άποψη αυτή δεν αρνείται, προφανώς, την ύπαρξη αισθημάτων και συμπεριφορών που σχετίζονται με λιγότερο ή περισσότερο αχρονικές δομές της ανθρωπότητας· δομές που διαφεύγουν, κατά ένα μεγάλο μέρος, από τις μεταλλαγές των συστημάτων αξιών οι οποίες συνδέονται με την ιστορική εξέλιξη, ακόμη κι όταν αυτή χαρακτηρίζεται από πολύ αργούς ρυθμούς. Η αγάπη των γονιών για τα παιδιά συναντάται σε όλες σχεδόν τις κοινωνίες, σε όλα σχεδόν τα άτομα. Είναι σε μεγάλο βαθμό ανεξάρτητη από την αξία που αποδίδεται στο φαινόμενο παιδική ηλικία.

Πιστεύω, εκτός κι αν το συνέδριο αυτό με οδηγήσει να αναθεωρήσω τις απόψεις μου, ότι στη Μεσαιωνική Δύση το παιδί (ή η παιδική ηλικία) ήταν επί πολύν καιρό, μια απαξία. Έχω αποδεχτεί, εδώ και αρκετά χρόνια, την άποψη του Philippe Ariès για την εικόνα του παιδιού στο Μεσαίωνα,1 και

1. Ph. Ariès, L'enfant et la vie familiale sous l'Ancien Régime, Paris I960, νεώτερη έκδοση, με Πρόλογο, το 1973.— J. Le Goff, La civilisation de l'Occident médiéval, Paris 1964, «το έχουμε επαναλάβει, δεν υπάρχουν παιδιά στο Μεσαίωνα, υπάρχουν μόνο μικροί ενήλικες» (σ. 357). Αυτή η αντίληψη για το παιδί ως απαξία ισχύει και στην αρχαιότητα. Η. I. Marrou στο κλασικό έργο Histoire de l'Éducation dans l'Antiquité (Paris 1968) έγραψε μια εξαιρετική σελίδα «Ο άνθρωπος εναντίον του παιδιού» (νεώτερη έκδοση 1965, σ. 325).

Σελ. 227
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/228.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

δεν βλέπω το λόγο να τροποποιήσω αυτή τη θεμελιώδη θέση. Πιστεύω επίσης πως η αξία της παιδικής ηλικίας εξελίσσεται και πως μια σημαντική αλλαγή συνδέεται με ένα σύνολο μεταλλαγών και ιδίως με την επιβεβαίωση και την εδραίωση των αστικών αξιών.2

Θα ήθελα να παρουσιάσω σήμερα τα πρώτα αποτελέσματα μιας έρευνας, που βρίσκεται ακόμα στο αρχικό της στάδιο, και η οποία δεν μπορεί να στηριχτεί σε προγενέστερες εργασίες.

Έχοντας διαπιστώσει αυτή την υποβάθμιση της αξίας της παιδικής ηλικίας, θα πρέπει να θέσουμε το ερώτημα ποια στάση κρατούσαν οι άνθρωποι του Μεσαίωνα απέναντι σε καταστάσεις όπου η παρουσία παιδιών σε εξαιρετικά διακεκριμένους χώρους θα έπρεπε να δημιουργούσε πρόβλημα.

Η πιο αξιόλογη περίπτωση από την άποψη αυτή είναι o βασιλιάς παιδί. Πώς μπόρεσαν να συμφιλιώσουν τη δυσπιστία απέναντι στην παιδική ηλικία με το σεβασμό προς το υψηλότερο κοσμικό αξίωμα και μάλιστα ένα αξίωμα που επιστέφεται από μια ατμόσφαιρα ιερότητας. Ιδού το πρόβλημα.

Οι έρευνες για το πρόβλημα αυτό είναι, όσο γνωρίζω, σχεδόν ανύπαρκτες. Μόνον οι ιστορικοί του Δικαίου ασχολήθηκαν με τον βασιλιά παιδί, και, για την ακρίβεια, όχι με αυτόν καθαυτόν, αλλά με τη νομικοπολιτική κατάσταση που δημιουργούσε, το φαινόμενο της αντιβασιλείας: έναν θεσμό, δηλαδή, o οποίος επέτρεπε να αναπληρώνεται, ο βασιλιάς παιδί, να παραμερίζεται.3

Από τότε που υπάρχουν μοναρχίες εμφανίζεται και η περίπτωση του βασιλιά παιδιού, δεν φαίνεται όμως να αποτέλεσε, στην αρχαιότητα, αντικείμενο θρησκευτικών ή νομικών θεωρητικοποιήσεων. Θα περιμέναμε ωστόσο να είχε γίνει τουλάχιστον σημαντικό αντικείμενο στοχασμού για τους συγγραφείς πραγματειών περί βασιλικής εξουσίας, πραγματείες τις οποίες η σύγχρονη επιστήμη αποκαλεί "κάτοπτρα των βασιλέων" ή "των πριγκίπων" -"specula regnum" ή "principium"-, χρησιμοποιώντας έναν όρο του 13ου αιώνα. Και όμως, τούτο το θέμα σπάνια θίγεται στα συγγράμματα αυτά. Πάντως, ένα βιβλίο το οποίο θεωρήθηκε ορθά ότι περιέχει ένα από τα σημαντικότερα και τα πιο παλιά κάτοπτρα βασιλέων, η Παλαιά Διαθήκη, είναι πλούσια σε παραδείγματα και σε κρίσεις για βασιλιάδες παιδιά.4

2. J. Le Goff, "Images de l'enfant léguées par le Moyen Age" στο Les Cahiers Franco - Polonais, 1979, σ. 139 - 155.

3. Félix Olivier Martin. Études sur les régences I. Les Régences et la Majorité des Rois sous les Capétiens directs et les premiers Valois (1060 - 1375), Paris 1931.- Armin Wolf, "Königtum Minderjähriges und das Institut der Regentschaft" στο Recueils de la Société Jean Bodin, τ. XXXVI, L'enfant, τ. 2, Bruxelles 1976, σ. 97 - 106.

4. Ρ. Hadot, λήμμα "Fürstenspiegel" στο Reallexicon für Antike und Christentum, τ. VII, 1972, στήλ. 564 - 568.- A. R. Johnson, Sacral Kingship in ancient Israel, Cardiff 1955.

Σελ. 228
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/229.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Θα δούμε στη συνέχεια ότι κατά τον Μεσαίωνα, οι θεωρητικοί της μοναρχίας εκμεταλλεύθηκαν πολύ λίγο, όπως φαίνεται, το φάκελο της Παλαιάς Διαθήκης. Όπως συμβαίνει συχνά, ο φάκελος αυτός περιέχει διαφορετικές, και μάλιστα αντιθετικές, απόψεις για το πρόβλημα, και λειτούργησε, κάτι που έγινε συχνά με τη Βίβλο στη διάρκεια του Μεσαίωνα, ως διπλά ή πολλαπλά αντιφατικό οπλοστάσιο στις τοποθετήσεις που σχετίζονται με την αξιολόγηση του βασιλιά παιδιού.

I. Ο ΠΡΩΙΜΟΣ ΜΕΣΑΙΩΝΑΣ

Από την εποχή που συγκροτήθηκε μια χριστιανική αυτοκρατορία τον 4ο αιώνα, o Χριστιανισμός έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για το βασιλικό πρότυπο. Κι αυτό γιατί είχε πρωταρχική σημασία για την Εκκλησία ο βασιλιάς του κοσμικού λαού να ενσαρκώνει το ιδεώδες του χριστιανού ηγέτη και να εκδηλώνει τον οφειλόμενο σεβασμό στην εκκλησιαστική ιεραρχία, κεφαλή του κόσμου των κληρικών και δεσπόζουσα στο σύνολο της χριστιανικής κοινωνίας "sub ratione peccati", από την άποψη της αμαρτίας. Μόνο ορισμένοι Έλληνες συγγραφείς, και ιδίως o Σωκράτης και ο Σωζόμενος στις Εκκλησιαστικές τους Ιστορίες, μοιάζει να θίγουν το πρόβλημα του χριστιανού βασιλιά παιδιού, με αφορμή τον Θεοδόσιο Β' τον Μικρό, αυτοκράτορα παιδί που ανατράφηκε από την αδελφή του Πουλχερία. Καθώς όμως η λατινική Δύση αγνοούσε τα κείμενα αυτά, εδώ δεν θα με απασχολήσουν.

Είναι περίεργο ότι οι χριστιανοί θεωρητικοί και ιστορικοί του πρώιμου Μεσαίωνα ασχολήθηκαν τόσο λίγο με το πρόβλημα του βασιλιά παιδιού, ενώ η ιστορία των Μερωβαίων βασιλέων τους προσέφερε επεισόδια συχνά εντυπωσιακά και κάποτε μάλιστα δραματικά. Βέβαια, εκεί όπου εκκρεμούσε διαμελισμός του βασιλείου ανάμεσα στα παιδιά του βασιλιά που πέθαινε, η κατάσταση ρυθμιζόταν μερικές φορές με τη δολοφονία των ανήλικων παιδιών του βασιλιά από τους θείους τους. Αυτό συνέβη όταν πέθανε o Κλοδομίρος. Αλλά στο θάνατο του Σιγεβέρτου, το 575, ο δούκας Γονδοβάλδος έσπευσε να ανακηρύξει βασιλιά το γιο του Χιλδεβέρτο τον B', ένα μικρό παιδί. Στην Historìa Francorum (IV, 2, 27, 8, 25), o Γρηγόριος της Τουρραίνης αρκείται να σημειώσει το συμβάν ως ασυνήθιστο. Όπως έγραψε ο Marc Reydellet, "ο Γρηγόριος δεν προχωρεί σε εκτενή σχόλια, αλλά το γεγονός ότι υπογραμμίζει την ηλικία του πρίγκιπα -δεν ήταν ακόμη 5 ετών- δείχνει καθαρά ότι o ιστορικός είχε συνείδηση του νεωτερισμού αυτής της διαδικασίας".5 Το πρόβλημα δεν συγκινεί περισσότερο τους συγγραφείς της εποχής των Καρολιδών,

5. M. Reydellet, La Royauté dans la littérature latine de Sidoine Apollinaire à Isidore de Sèdie, Rome 1981, σ. 359.

Σελ. 229
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/230.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

οι οποίοι συνέταξαν την πρώτη μεγάλη σειρά "Κατόπτρων Βασιλέων": o Σμάραγδος (Via Régis), ο Ιωνάς της Ορλεάνης (De institutione regia), o Σεδούλιος Σκώτος (Liber de rectoribus christianis), ο Χινκμάρ της Ρέμης (De regis persona et regio ministerio, De ordine palatii, κτλ.) είχαν πεθάνει ή είχαν κιόλας γράψει τις πραγματείες τους όταν άρχισε να τίθεται το πρόβλημα ενός βασιλιά παιδιού, μετά την εκθρόνιση, το 887, και τον θάνατο, το 888, του Καρόλου του Χονδρού.

Βρίσκουμε, πάντως, κάποιους υπαινιγμούς για την παιδική ηλικία του βασιλιά που ενηλικιώθηκε και όχι για τον βασιλιά παιδί, π.χ., στον πρόλογο της Via Regia του Σμαράγδου η οποία αφιερώνεται στον Λουδοβίκο τον Ευσεβή. Ο Θεός, πράγματι, "o βασιλεύς των βασιλέων, υιοθέτησε τον Λουδοβίκο, όταν αυτός ήταν πολύ μικρός". Είναι o τρίτος λόγος τον οποίο παραθέτει ο Σμάραγδος για να δικαιώσει τη νομιμότητα του μονάρχη. Οι δύο πρώτοι αφορούν στη βασιλική καταγωγή του και το ιερό χρίσμα που είχε δεχτεί.6

Από την πλευρά του, ο Χινκμάρ γράφει στον Κάρολο τον Γ' (τον Χονδρό) "να στείλει στους βασιλιάδες γιους του πρώτου του εξαδέλφου Λουδοβίκου του Ψευδού, ικανούς παιδαγωγούς και συμβούλους" και θυμίζει το χωρίο της Παλαιάς Διαθήκης όπου βλέπουμε τον βασιλιά Ροβοάμ, γιο του Σολομώντος, να χάνει ένα μεγάλο μέρος του βασιλείου του επειδή περιφρόνησε τις συμβουλές των πρεσβυτέρων και ακολούθησε εκείνες των νέων.7

Διακρίνουμε λοιπόν καθαρά τι είναι αυτό που δημιουργεί για τον χριστιανισμό πρόβλημα, στην περίπτωση του βασιλιά παιδιού. Η γερμανική παράδοση επιλέγει τον βασιλιά ανάμεσα στους κληρονόμους μιας βασιλικής οικογενείας (η οποία ήταν αρχικά ιερή) και σύμφωνα με την αρσενική πρωτοτοκία.

Οι δυναστείες γερμανικής καταγωγής μπόρεσαν γενικά να παραμερίσουν την αρχή της εκλογής, την οποία επιδίωκε η αριστοκρατία (αυτό το πέτυχαν οι Ροβέρτοι/Καπέτοι της Δυτικής Γαλλίας το 888 και οριστικά το 987) και

6. "Deus omnipotens, te, o clarissime rex quando voluit, et ubi voluit, de regali nobilique genere nobiliter procreavit, et misericorditer ad lavacrum regenerationis perduxit (η βάπτιση), caput tuum oleo sacri chrismatis linivit, et dignanter in filium adoptavit. Constituit te regem populi terrae, et proprii Filli sui in coelo fieri iussit haeredem. His etenim sacris ditatus muneribus rite portas diademata régis. Primum quia de femore régis regalique descendis prosapia, decenter tihi convenit, et bene et multa regere regna. Secundo quia te regem esse et sacri chrismatis unctio, et fidei confessio, operis que confirmat et actio. Tertio ut aeternum cum Christo feliciter perciperes regnum, misericorditer adhuc te parvulum Rex regum adoptavit in filium. Haec te prospicua claraque indicia ab infamia regem clamitant regemque confirmant..." (Σμάραγδος, Via Regia, PL 102,933).

7. Hincmar, Ad Carolum III imperatorem ut Ludovici bulbi sobrini sui filiis regibus idoneo" educatores et consiliarios constituat. PL 125, 391.

Σελ. 230
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/231.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

η οποία θα μπορούσε να έχει την εύνοια της Εκκλησίας. Η τελευταία αυτή επιθυμούσε να την προστατεύει ένας ισχυρός μονάρχης που η εκλογή του θα ανταποκρινόταν στο πρότυπό της για τον χριστιανό βασιλέα.

Για να προφυλαχτεί από την περίπτωση όπου ο βασιλιάς παιδί θα μπορούσε να είναι ένας κακός βασιλιάς, η εκκλησία διαμόρφωσε, πολύ νωρίς, μια θεωρία. Έπρεπε να φροντίζει επιμελώς ώστε ο βασιλιάς να λάβει καλή παιδεία, η οποία, αφού παρέχονταν από κληρικούς, θα έπρεπε να είναι σε θέση να επιτύχει άνετα το σκοπό της, υπό τον όρο ότι το πρότυπο του χριστιανού βασιλέα έχει σαφώς οριστεί. Και εδώ έγκειται ακριβώς η χρησιμότητα των "κατόπτρων των πριγκίπων".

Εάν παρ' όλα αυτά οι βασιλείς αποδειχτούν κακοί, τότε υπάρχουν δύο πιθανές στάσεις. Η θα τους ανεχτούν, σύμφωνα με την αρχή την οποία άντλησε ο Χινκμάρ από τα κείμενα του Αγίου Αυγουστίνου (De dono perseverantìae, C. 6, PL 45, 1000): "O Θεός κάνει τους καλούς βασιλιάδες και επιτρέπει την ύπαρξη των κακών",8 αρχή που θα αποσαφηνιστεί στη συνέχεια με τη συγκαταρίθμηση των κακών βασιλέων ανάμεσα στις συμφορές (πόλεμος, επιδημία, λιμός), μάστιγες του Θεού, σταλμένοι να τιμωρήσουν τους ανθρώπους για τις αμαρτίες τους. Η θα υπενθυμίσουν πως η κληρονομική διαδοχή δεν ισχύει παρά για τους διαδόχους των δίκαιων βασιλέων που είναι και οι ίδιοι αποφασισμένοι να ακολουθήσουν το δρόμο της δικαιοσύνης τους καθώς και της δικαιοσύνης του Θεού.

Με τον τρόπο αυτό η Εκκλησία αφήνει να πλανάται πάνω από τον γιο του βασιλιά, και, ιδιαίτερα, πάνω από τον βασιλιά παιδί η απειλή μιας θεϊκής τιμωρίας εδώ στη γη (το βιβλικό πρότυπο είναι η συρρίκνωση του βασιλείου του Ροβοάμ), ή ακόμη αφήνει, έμμεσα αυτή τη φορά, να εννοηθεί πως θα στήριζε είτε θα προκαλούσε την άρνηση μιας διαδοχής ή μιας εκθρόνισης.

Στην ουσία, πίσω από αυτές τις πολιτικές και ηθικές στάσεις, διαγράφεται μία αντίθεση ανάμεσα σε δύο αντιλήψεις για τη μοναρχία. O Valerio Valeri π,χ, βεβαιώνει πως η φύση και η αναπαράσταση του βασιλικού αξιώματος ταλαντεύεται ανάμεσα σε δύο ιδεολογικά πεδία: από τη μία, o βασιλιάς-πολεμιστής, άρπαγας και κατακτητής που ανταποκρίνεται στη δεύτερη ινδοευρωπαϊκή λειτουργία του Georges Dumézil, και από την άλλη o ειρηνικός βασιλιάς, θεματοφύλακας της ευημερίας και της σωτηρίας, ο βασιλιάς ιερέας στον οποίο συνδυάζονται η πρώτη και η τρίτη λειτουργία του Dumézil. Είναι αυτό που o Valerio Valeri αποκαλεί διαλεκτική του πολεμιστή και του ιερέα. Αυτή η ταλάντευση μπορεί εξάλλου να μετατραπεί σε ιστορική διαδοχή. Ο βασιλιάς πολεμιστής, ο βασιλιάς παραβάτης που παραβιάζει το νόμο με τον

8. Ouod bonus reges Deus facit, males permittit (PL 125, 834 Β - 835 A).

Σελ. 231
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/232.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

φόνο, την αιμομιξία,9 ή τον απλό σφετερισμό της εξουσίας (ήταν η περίπτωση των Καρολιδών και των Καπέτων) προσπαθεί στη συνέχεια να τηρήσει και να επιβάλει το νόμο, τιμωρεί την ανθρωποκτονία και την αιμομιξία και προσπαθεί, όπως συνέβη με τις δυναστείες της μεσαιωνικής Γαλλίας, να εμφανιστεί ως νόμιμος απόγονος των δυναστειών που αφάνισαν, στο όνομα μιας συνέχειας αναγκαίας για την ταυτότητα και την επιβίωση της κοινωνίας που κυβερνάται από βασιλείς.10

Έτσι, η μεσαιωνική Εκκλησία καλείται να διαδραματίσει διπλό τιθασευτικό ρόλο. Οφείλει να εκχριστιανίσει τον πολεμιστή βασιλιά, τον άγριο βασιλιά (εμποδίζοντάς τον, άλλωστε, να σφετεριστεί τον ιερατικό χαρακτήρα των πραγματικών ιερέων, πράγμα που θα ήταν ιερόσυλο και επικίνδυνο)· οφείλει, επίσης, να εκχριστιανίσει αυτόν τον μικρό άγριο, το παιδί. Όταν ο βασιλιάς είναι παιδί, τότε η αποστολή αυτή γίνεται ιδιαίτερα κρίσιμη, Τούτην ακριβώς τη συνάντηση της βασιλικής ανθρωπολογίας με την ιστορική ανθρωπολογία του παιδιού θα ήθελα να μελετήσω, σε πρώτη προσέγγιση, μέσα από δύο κάτοπτρα πριγκίπων του Μεσαίωνα. Πρόκειται για ένα κείμενο των μέσων του 12ου αι. τον Policraticus που ολοκλήρωσε ο Ιωάννης του Σαλίσμπουρυ, επίσκοπος της Σάρτρης, το 1159, και για το De Eruditione Filiorum Regalium ή Nobilium που συνέθεσε ο Δομηνικανός Βικέντιος του Μπωβαί στα χρόνια 1246 - 1248. Είναι, όσο γνωρίζω, τα δύο αρχαιότερα κανονιστικά κείμενα της Μεσαιωνικής Δύσης που ασχολούνται με το πρόβλημα του βασιλιά παιδιού.

Μία παρατήρηση, πριν περάσω στην εξέταση των κειμένων αυτών. Δεν θα με απασχολήσει εδώ το σημαντικό αλλά λεπτό πρόβλημα της ονομασίας και των σταδίων της παιδικής ηλικίας: infantiα, pueritia κλπ.11 Θα διευρύνω, όπως το κάνουν και τα κείμενα αυτά, τη μελέτη του βασιλιά παιδιού στους νέους, τους juvenes, που αναφέρονται με αφορμή τους reges pueri, τους βασιλιάδες-παιδιά.

Δεν θα με απασχολήσουν, επίσης, οι ηλικίες στις οποίες τελειώνει η ανηλικιότητα

9. Για τις σχέσεις βασιλείας και αιμομιξίας βλ. Luc de Heusch, Le roi ivre ou l'origine de l'Etat, Paris 1972.

10. Valerio Valeri, Regalità στο Enciclopedia Einaudi, τ. 11, 1980, σ. 742 - 771. Τον 14ο αι. ο Καρμελίτης Jean Golein στο έργο του Traité du Sacre, που γράφτηκε για τον βασιλιά της Γαλλίας Κάρολο τον Ε' και υποστηρίζει πως το χρίσμα της στέψης απαλλάσσει τον βασιλιά από κάθε αμάρτημα. Ο Marc Bloch αναφέρει την παραπομπή αυτή στο Rois Thaumaturges (1924, 31983, σ. 483). Το ίδιο κάνει και o V. Valeri, ό.π., σ. 750.

11. Σχετικά με τους ορισμούς του παιδιού και τον νομικό καθορισμό της παιδικής ηλικίας βλ. το λήμμα Age στο R. Naz, Dictionnaire de droit canonique, τ. Ι, Paris 1935, στήλ. 315 - 347 και René Metz, "L'enfant dans le droit canonique médiéval" στο Recueils de la Société Jean Bodin, τ. XXXVI, L'enfant, τ. 2, Bruxelles 1976, σ. 9 - 96.

Σελ. 232
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/233.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

του παιδιού. Πρέπει εξάλλου, από κοινού με τους ιστορικούς του δικαίου, να διακρίνουμε πολλά στάδια, πολλούς τρόπους ενηλικίωσης, κυμαινόμενους και που δεν τηρούνται σε όλες τις περιπτώσεις. To πρώτο στάδιο, μετά τη βάπτιση, ταυτίζεται με την είσοδο του παιδιού στην ηλικία της λογικής (aetas rationabilis ή aetas discretionis). Φαίνεται πως τοποθετείται, συνήθως, στην ηλικία των 7 ετών. Είναι η ηλικία από την οποία το παιδί γίνεται δεκτό στην εξομολόγηση. Καθώς η Δ' Σύνοδος του Λατερανού, το 1215, θεσπίζει την υποχρεωτική ετήσια εξομολόγηση και o εξομολογητής του βασιλιά εισάγεται στο εξής στο σύστημα ελέγχου του βασιλιά από την Εκκλησία (οι εξομολογητές του Αγίου Λουδοβίκου και της γυναίκας του, της βασίλισσας Μαργαρίτας, έγραψαν βιογραφίες του αγίου βασιλιά), το στάδιο αυτό της ζωής του βασιλιά αποκτά ιδιαίτερη αξία. Ακολουθεί, αμέσως μετά, η ηλικία της νομικής ευθύνης. Γενικά φαίνεται ότι ορίζεται στα 14 χρόνια, που είναι η επίσημη ηλικία για την ήβη των αγοριών (12 για τα κορίτσια). Η καθαυτό ενηλικίωση τοποθετείται στα 25 χρόνια. Στην ηλικία αυτή μπορεί να λάβει κανείς το χρίσμα της ιεροσύνης, να φτάσει δηλαδή στο λειτούργημα που περιλαμβάνει την υψηλότερη θέση και τις μεγαλύτερες ευθύνες στις οποίες μπορεί να φτάσει ένας άνθρωπος. Για τους βασιλιάδες υπάρχει η ηλικία της στέψης και η ηλικία της ανάληψης της εξουσίας. Οι πρώτοι Καπέτοι, έως τον Λουδοβίκο Η' που πέθανε το 1226, στέφουν τον πρωτότοκο γιο τους ενόσω ζουν. Η ηλικία της στέψης ποικίλλει πολύ και ορισμένοι Καπέτοι στέφονται από παιδιά, ενόσω ζει o πατέρας τους. Ο Φίλιππος Αύγουστος, που διαδέχθηκε τον πατέρα του σε ηλικία 15 χρόνων, ανέλαβε αμέσως την εξουσία. Ο Λουδοβίκος Θ' (ο Άγιος Λουδοβίκος), που είναι ο πρώτος Καπέτος βασιλιάς που δεν στέφθηκε όσο ζούσε ο πατέρας του, χρίστηκε ιππότης στο Σουασσόν και έπειτα στέφθηκε βασιλιάς στη Ρέμη, σε ηλικία 12 ετών, αμέσως μετά το θάνατο του πατέρα του. Ο ίδιος, όμως, δεν άρχισε να κυβερνά προσωπικά το βασίλειο παρά μόνο το 1234, σε ηλικία 20 ετών, δηλαδή τη χρονιά που παντρεύτηκε. Καθώς όμως η γυναίκα του, η Μαργαρίτα της Προβηγκίας, ήταν μόλις 13 χρόνων, ηλικία που, ωστόσο, αναγνωρίζεται ως νόμιμος χρόνος εφηβείας, η ένωσή τους ολοκληρώθηκε πολύ αργότερα.

II. Η ΚΑΤΑΡΑ ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΙΑ ΠΑΙΔΙΟΥ:

Ο POLICRATICUS ΤΟΥ ΙΩΑΝΝΗ ΤΟΥ ΣΑΛΙΣΜΠΟΥΡΥ (1159)

Με τον Ιωάννη του Σαλίσμπουρυ, το είδος τα Κάτοπτρα των Πριγκίπων, είδος που είχε σχεδόν εκλείψει τον 10ο - 11ο αιώνα εξαιτίας, προφανώς, των δυσχερειών που αντιμετώπισαν οι δυτικές μοναρχίες, αλλάζει σε βάθος,

Ο βασιλιάς και o θεσμός της βασιλείας δεν είναι πια αυτό που ήταν τον 9ο αιώνα. Η γρηγοριανή μεταρρύθμιση, που διαχώρισε τους κληρικούς από

Σελ. 233
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/234.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

τους λαϊκούς, αποσιώπησε τον ιερατικό χαρακτήρα του βασιλιά. Η εγκαθίδρυση των φεουδαλικών δομών που επαναπροσδιόρισε τις σχέσεις ανάμεσα στον βασιλιά και τον λαό του, και κατά πρώτο λόγο με τους ισχυρούς, έκανε τον βασιλιά όχι πια απόγονο μιας ιερής οικογένειας, αλλά κεφαλή ενός πολιτικού σώματος. H "διονυσιακή" ιδεολογία που απέρρεε από τα έργα του Ψευδο-Διονυσίου, έθεσε τον βασιλέα επικεφαλής μιας επίγειας ιεραρχίας, παράλληλης στον κόσμο τούτο με την ουράνια ιεραρχία. Το καρολιγγιανό φαινόμενο του παλατιού γύρω από τον βασιλέα (De ordine palatii του Χινκμάρ) μεταμορφώθηκε σε αυλή (curia): O Policraticus, τιτλοφορείται επίσης Sive de nugis curialium "περί κουφότητος των αυλικών". Τέλος, η αρχαία σκέψη, της οποίας η πρόβαση στη μεσαιωνική ήταν έως τότε περιορισμένη εξαιτίας της δυσπιστίας προς τον παγανισμό και της ανεπάρκειας των νοητικών εργαλείων που διέθεταν οι κληρικοί ως προς την κλασική αρχαιότητα, έγινε ευρύτατα δεκτή: είναι η Αναγέννηση του 12ου αιώνα, της οποίας ο Ιωάννης του Σαλίσμπουρυ υπήρξε ένας από τους μεγάλους εκπροσώπους. H ηθικο-θρησκευτική πραγματεία για τον πρίγκιπα καταλήγει να γίνει πραγματική πολιτική επιστήμη. Βέβαια, στην ουσία η αριστοτελική σκέψη απουσιάζει από τον Ροlicraticus· και τα δύο κάτοπτρα που εξετάζουμε τοποθετούνται στην περίοδο που εκτείνεται από τα μέσα του 12ου ως τα μέσα του 13ου αιώνα, περίοδο κατά την οποία ο Νέος Αριστοτέλης διεισδύει με αργό ρυθμό σε ορισμένα Πανεπιστήμια που δημιουργούνται εκείνη την εποχή, αλλά δεν επηρεάζει ακόμα την πολιτική σκέψη. Θα πρέπει να περιμένουμε το δεύτερο μισό του 13ου αιώνα για να κυριαρχήσει στη χριστιανική πολιτική σκέψη της λατινικής Δύσης η αριστοτελική σκέψη με τον Θωμά τον Ακινάτη και τον Gilles de Rome,

Ωστόσο, μέσα από λατινικά έργα (από τον Κικέρωνα και τον Σουετώνιο ως τον Σενέκα και τον Βαλέριο Μάξιμο) και λατινικές μεταφράσεις όψιμων ελληνικών έργων ή ακόμα και από απλά συμπιλήματα που κατασκευάστηκαν από λατίνους κληρικούς και αποδόθηκαν σε έλληνες συγγραφείς, εμπλουτίστηκε η νέα λατινική πολιτική σκέψη. Από την άποψη αυτή, κανένα έργο δεν έπαιξε σπουδαιότερο ρόλο απ' ό,τι ένα μέτριο πονημάτιο, γνωστό μόνο από μια λατινική περίληψη, το Institutio Traiani, πραγματεία για την εκπαίδευση του αυτοκράτορα Τραϊανού που αποδίδεται στον Πλούταρχο.

Ο Ιωάννης του Σαλίσμπουρυ και, έναν αιώνα αργότερα, ο Βικέντιος του Μπωβαί παραπέμπουν ρητά στο Institutio Traiani. Σύμφωνα με τον ερευνητή που το μελέτησε καλύτερα, τον S. Desideri,12 πρόκειται για ένα κείμενο το οποίο κακώς αποδίδεται στον Πλούταρχο και το οποίο συντέθηκε στο περιβάλλον

12. 8. Desideri, La "Istitutio Traiani", Génes 1958, βλ. Ρ. Hadot, Fürstenspiegel, ό.π., στήλη 623.

Σελ. 234
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/235.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

του Συμνακού στο μεταίχμιο του 4ου προς τον 5ο αιώνα. Προσθήκες και επεξεργασίες που φέρουν τη σφραγίδα της χριστιανικής σκέψης θα πρέπει να έγιναν την εποχή των Καρολιδών. Όσο για μένα, δεν αποκλείω να βρισκόμαστε μπροστά σε ένα πλαστό κείμενο του 12ου αιώνα.

Ο Ιωάννης του Σαλίσμπουρυ πραγματεύεται το παιδί-βασιλιά στο πέμπτο από τα 8 βιβλία του Policraticus. Το βιβλίο αυτό είναι ένα σχόλιο στο Institutio Traiani. To πρώτο κεφάλαιο πλέκει το εγκώμιο του Πλουτάρχου και υπογραμμίζει τα θετικά στοιχεία που μπορούμε να αποκομίσουμε από τους αρχαίους φιλοσόφους. Τονίζεται επίσης η σημασία του προβλήματος του πριγκιπικού αξιώματος (prìncipatus). Έτσι εξαίρεται το ενδιαφέρον για τη συνέχεια στους θεσμούς και στη φιλοσοφική σκέψη από την αρχαία εποχή.

Στο δεύτερο κεφάλαιο, βρίσκεται η κατά τον Πλούταρχο περιγραφή της κοινωνίας ως ανθρώπινου σώματος. Ο πρίγκιπας (princeps) είναι η κεφαλή της· η γερουσία (senatus, με την έννοια του συμβουλίου των γερόντων) η καρδιά· οι δικαστές και οι διοικητές επαρχιών (judices et praesides provinci — που αντιστοιχούν ίσως στους «δικαστές», τους άγγλους Sheriffs ή τους γάλλους baillis) τα μάτια, τα αυτιά και η γλώσσα· οι υπουργοί και οι ιππότες (officiales et milites) τα χέρια· οι σύμβουλοι του βασιλιά τα πλευρά· οι υπάλληλοι των οικονομικών και οι γραμματείς (quaestores et commentarienses) η κοιλιά και τα έντερα· οι αγρότες (agricolae) τα πόδια.

Το τρίτο κεφάλαιο εκθέτει τις τέσσερις μεγάλες αρετές ενός βασιλιά ή ενός πρίγκιπα: το σεβασμό απέναντι στον Θεό (reverentia Dei), την προσωπική πειθαρχία (cultus sui), την υποταγή που απαιτείται από τους υπουργούς και τους κατόχους εξουσίας (disciplina officialium et potestatum) και την εκδήλωση στοργής και προστασίας προς τους υπηκόους (affectus et protectio subditorum).

Στο τέταρτο κεφάλαιο, τα παιδιά αναφέρονται εν συντομία. Με αφορμή τους διάφορους τρόπους με τους οποίους πρέπει να τιμάται ένα πρόσωπο, ο Ιωάννης του Σαλίσμπουρυ πραγματεύεται τις σχέσεις στο εσωτερικό της οικογένειας. Αυτό που τις διέπει είναι η φύση (natura), ενώ σε όλες τις άλλες περιπτώσεις το αξίωμα (officium), το έθιμο (mos), η κοινωνική θέση (conditio) ή η περιουσία (fortuna) αποτελούν τα θεμέλια του σεβασμού. Δεν χρειάζεται να επιμείνουμε στα καθήκοντα των γονέων απέναντι στα παιδιά αφού χάρη στη φύση «κανείς δεν μισεί τη σάρκα του».13 Αντίθετα τα παιδιά οφείλουν να τιμούν (honorare) τους γονείς, και στο σημείο αυτό, ο ανθρωπιστής επίσκοπος του 12ου αιώνα συναντά τα κείμενα της Παλαιάς Διαθήκης όπου,

13. «liberos non multum oportuit commendari, eo quod nemo carnem suam odio habuerit» (Policraticus, εκδ. C. Webb, σ. 289 - 290).

Σελ. 235
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/236.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

καθώς έχει παρατηρηθεί,14 όλες σχεδόν οι αναφορές στα παιδιά αφορούν τα καθήκοντά τους απέναντι στους γονείς τους.

Στο έκτο κεφάλαιο εμφανίζεται το πρόβλημα του βασιλιά παιδιού. Το κεφάλαιο αυτό είναι αφιερωμένο στον βασιλιά ως κεφαλή του κράτους. Το γεγονός και η αρχή που αντιμετωπίζει εδώ ο Ιωάννης του Σαλίσμπουρυ είναι η κληρονομική διαδοχή. Αυτή νομιμοποιείται από την θεϊκή υπόσχεση και το οικογενειακό δίκαιο. Ο Ιωάννης του Σαλίσμπουρυ επιμένει στον όρο κατά τον οποίο ο φυσικός διάδοχος πρέπει να ανταποκρίνεται, στην απαίτηση δικαιοσύνης - δικαιοσύνης που θέλησε ο Θεός και που το πρότυπό της το έδειξε o πατέρας. Η Βίβλος και η ιστορία δείχνουν πως οι κακοί βασιλείς και οι κακοί γιοι βασιλέων δεν απόλαυσαν αυτό το κληρονομικό προνόμιο. Έτσι, ο Σαούλ και οι τρεις γιοι του χάθηκαν στη μάχη του Γελβουέ εναντίον των Φιλισταίων (Σαμουήλ, Ι, 31), έτσι ο Αλέξανδρος και ο Καίσαρ, δεν είχαν βασιλική απογονή.14

Από όλα αυτά απορρέει η ανάγκη για τον πρίγκιπα να προσφέρει σωστή εκπαίδευση στον κληρονόμο γιο του. Αυτό ήδη φαίνεται στο κεφάλαιο VII του τέταρτου βιβλίου του Policraticus. Θα επανέλθω στο θεμελιώδες αυτό ζήτημα. Εδώ εμφανίζεται ο φάκελος της Βίβλου για τον βασιλιά παιδί - ή για τον βασιλιά και τη νεότητα.

Το πρώτο παράδειγμα είναι o Ροβοάμ. Ο γιος του Σολομώντα, περιφρονώντας τις συμβουλές των πρεσβυτέρων, των γερόντων και ακολουθώντας τις συμβουλές των νέων χάνει -από τιμωρία του Θεού- το μεγαλύτερο τμήμα του βασιλείου του. Δεν βασιλεύει στο εξής παρά μόνο στη φυλή του Ιούδα, ενώ ο Ιεροβοάμ γίνεται βασιλιάς στις υπόλοιπες φυλές του Ισραήλ.15

Το επιμύθιο αυτής της ιστορίας, αν μπορούμε να το αποκαλέσουμε έτσι, συνάγεται με τη βοήθεια του δεύτερου στοιχείου του φακέλου, την κατάρα του Εκκλησιαστή (Χ, 16 - 17), που επρόκειτο να έχει αργότερα μεγάλη απήχηση:16 "Δυστυχής η χώρα που έχει για βασιλιά ένα παιδί" ( Ve, inquit Deus -λέγει

14. Policraticus, IV, 11 (Webb 533 b, σ. 269): Patri ergo temporaliter succeda filius, si patris iustitiam imitatur. Στο κεφάλαιο του βιβλίου V που σχολιάζουμε εδώ o Ιωάννης του Σαλίσμπουρυ γράφει: "nec tamen licitum est favore novorum recedere a sanguine principum quibus privilegio divinae promissionis et iure generis debetur successio liberorum si tamen (ut praescriptum est) ambuluverint in institiis Domini". Το παράδειγμα του Σαούλ και των γιων του, του Αλεξάνδρου και του Καίσαρα βρίσκονται επίσης στο βιβλίο IV, κεφάλαιο 12: si reges intumuerint, conculcatur semen eorum (Στο ίδιο 537 a, b, c, σ. 276).

15. Βασιλειών Α, 12. Policraticus 549 d, σ. 300: "seniorum contempto consilio... adhaeserat consiliis iuvenum".

16. Σκεφτόμαστε κυρίως το έργο του Henry de Monthériant, La Ville dont le prince est un enfant (1952).

Σελ. 236
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/237.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ο Θεός- terrae cuius rex puer est), με την ακόλουθη διευκρίνιση: "και οι άρχοντές της τρώνε από το πρωί".

Από τον Ροβοάμ περνάμε στο τρίτο στοιχείο του φακέλου, που ανακαλεί το παράδειγμα του Ιώβ (XXVIII - XIX), τη στιγμή που αναλογίζεται τις ευτυχισμένες μέρες του παρελθόντος.17 "Σαν πήγαινα προς την πύλη της πόλης, κάθισμα μου ετοίμαζαν στην πλατεία. Οι νέοι (iuvenes) μόλις με έβλεπαν κρυβόντουσαν, ενώ οι γέροντες σηκώνονταν και έμεναν ορθοί".18

Εδώ βλέπουμε την αντίθεση iuvenes/senes, νέοι/γέροι που κάποτε εκφράζεται ως αντίθεση puer/senes, παιδί/γέρος η οποία μου φαίνεται ότι δεν ερμηνεύτηκε πάντα σωστά. Ο Detlef Illmer υπέδειξε πως αυτός o κοινός τόπος έπαιξε σημαντικό ρόλο στην αγιογραφία του πρώιμου Μεσαίωνα.19 Το παιδί που επιλέγει ο Θεός για να γίνει άγιος είναι, ήδη από την pueritìa, ενήλικας και μάλιστα έμπειρος γέρων. O Γρηγόριος ο Μέγας συνέβαλε πολύ στην καθιέρωση αυτού του τόπου,20 και ο Frantisek Graus το υπογράμμισε στο μεγάλο βιβλίο του για το λαό και τον ηγέτη της Μεροβιγγιανής περιόδου.21 Στο περίφημο έργο του για την "Ευρωπαϊκή λογοτεχνία και τον λατινικό Μεσαίωνα", o Ερνέστος Ροβέρτος Κούρτιος ερμήνευσε αυτόν τον κοινό τόπο με τον εξής τρόπο : "αυτός o τόπος αντικατοπτρίζει τη νοοτροπία που επικρατούσε στο τέλος της Αρχαιότητας. Όλοι οι πολιτισμοί, στην αφετηρία τους και στο απόγειό τους, εξυμνούν τη νεότητα και σέβονται τα γηρατειά. Αλλά μόνο ένας πολιτισμός που παρακμάζει μπορεί να καλλιεργήσει ένα ιδεώδες της ανθρωπότητας που τείνει να απαλείψει την αντίθεση νεότητα - γηρατειά για να τα ενώσει σε ένα είδος συμβιβασμού".22

Δεν πιστεύουμε πια σήμερα, μετά από εργασίες πολλών ιστορικών πρώτης γραμμής, όπως o Henri Marrou ή ο Peter Brown για την λατινική πλευρά, και η Evelyn Patlagean για την Ελληνική, πως η ύστερη Αρχαιότητα περιγράφεται με ορθό τρόπο όταν θεωρείται "πολιτισμός σε παρακμή". Αλλά,

17. "Longe utilius iuvenes reppulisset (Roboam), adquiscens consilio seniorum, vitam beati Job habens regnandi formam..." (Policraticus, 550 a, σ. 300).

18. "quando procedebam ad portam civitatis et in cathedram parabant midri; videbant me iuvenes et abscondebantur, et senes assurgentes stabant... ".

19. Detlef Illmer, "Emanzipation im Merowingischen Frankenreich" στο Recueils de Société Jean Bodin, τ. XXXVI, L'enfant, τ. 2, Bruxelles, 1976, σ. 138, σημ. 24.

20. Ο Μέγας Γρηγόριος αρχίζει, όπως μας θυμίζει o E. R. Curtius, la Vie de Saint Benoît, στο βιβλίο II των Dialogi με τις εξής λέξεις: "Fuit vir vitae venerabilis.. . ab ipso suae pueritiae tempore cor gerens senile". Σημείο αναφοράς εδώ είναι η στερεότυπη εικόνα του ερημίτη.

21. F. Graus, Volk, Herrscher und Heiliger im Reich der Merowinger, Prague 1905, σ. 68 - 70.

22. E. R. Curtius, La littérature européenne et le Moyen Age latin, γαλλική μτφ., Paris 1956. "L'enfant et le vieillard", σ. 122 - 125.

Σελ. 237
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/238.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

κυρίως, εκείνο που δηλώνει κατά τον Μεσαίωνα αυτός ο τόπος, είναι ότι η ανθρώπινη "ελίτ" δεν γνωρίζει τη νηπιότητα, ηλικία χωρίς αξία. "Για τις ψυχές τις καλογεννημένες, η αξία δεν περιμένει τον αριθμό των ετών", για να επαναλάβουμε, σ' αυτή την πλαισίωση, τον περίφημο στίχο του Corneille, Ένας άγιος είναι ηλικιωμένος, φορτωμένος με σοφία από τα παιδικά του χρόνια. Όπως το υπογραμμίζει o Detlef Illmer, τον Μεσαίωνα οι άγιοι είναι, κατά κάποιον τρόπο "ohne Kindheit", "χωρίς παιδική ηλικία", διότι είναι υπεράνω της φύσης, όπως το είπε ο Άγιος Αμβρόσιος: "Neque enim ullam infantiae sensit aetatem qui supra naturam, supra aetatem, in utero positus matris a mensura coepit aetatis plenitudinis Christi".23

Τι θα απογίνει λοιπόν με τον βασιλιά παιδί; Η παιδική ηλικία θα είναι γι' αυτόν, όπως και για τον άγιο ένα μειονέκτημα από το οποίο έχει γλυτώσει, ή, αντίθετα, το εφαλτήριο που θα τον ανυψώσει; Ο Ιωάννης του Σαλίσμπουρυ φοβάται για τον βασιλιά παιδί. Έναν αιώνα αργότερα, η γνώμη του Βικέντιου του Μπωβαί είναι διαφορετική,

III. ΠΑΙΔΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΙΑ ΠΑΙΔΙΟΥ

ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΒΙΚΕΝΤΙΟ ΤΟΥ ΜΠΩΒΑΙ (1246 - 1248)

Ο Βικέντιος του Μπωβαί, δομηνικανός μοναχός, συνδεδεμένος με το κιστερκιανό αββαείο του Ρουαγιομόν και τη μονή του τάγματος των Ιεροκηρύκων στο Παρίσι, υπήρξε ένας από τους μεγάλους εγκυκλοπαιδιστές του 13ου αιώνα. Είναι κυρίως γνωστός για το έργο του Speculum majus, "εγκυκλοπαιδεία και εργαλείο για την αξιοποίηση μιας τράπεζας κειμένων",84 που περιέχει τρία τμήματα: ένα Speculum naturale, ένα Speculum doctrinale και ένα Speculum historiale. Μετά το θάνατο του συγγραφέα, προστέθηκε και ένα Speculum morale. Ο Βικέντιος διατηρούσε στενές επαφές με τον Άγιο Λουδοβίκο, Για τη βασίλισσα Μαργαρίτα της Προβηγκίας, σύζυγο του Λουδοβίκου του Αγίου και με αφορμή τη γέννηση, το 1245, του βασιλόπαιδος Φιλίππου, του μελλοντικού Φιλίππου Γ', του Τολμηρού, έγραψε, μεταξύ 1246 και 1248, μια πραγματεία για την εκπαίδευση των βασιλοπαίδων, την οποία τα περισσότερα από τα παλαιά χειρόγραφα τιτλοφορούν De eruditione filiorum nobilium. Εάν ο Ιωάννης του Σαλίσμπουρυ υπήρξε ένας μεγάλος ανθρωπιστής και ένας μεγάλος στοχαστής, ο Βικέντιος του Μπωβαί δεν ήταν

23. Ambroise, Expositio Evangelii secundum Lucam, H, 1, CCL 30, 8, σ. 43 κ.ε. Το αναφέρει o D. Illmer, Formen der Erziehung und Wissensvermittlung im frühen Mittelalter, Münich 1971, σ. 166 σημ. 61.

24. Serge Lusignan, Préfaces au Speculum mains de Vincent de Beauvais: réfraction et diffraction, Montréal - Paris 1979.

Σελ. 238
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 219
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    ΝΕΟΙ, ΝΕΕΣ ΚΑΙ ΖΩΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ

    ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΟΤΗΤΑ

    ΣΤΕΛΛΑ ΓΕΩΡΓΟΥΔΗ

    Λέγεται καμιά φορά ότι ή παράσταση του κόσμου στη βάση αντιθετικών ενοτήτων γεννήθηκε στην αρχαία Ελλάδα, δηλαδή πολλούς αιώνες πριν αποτελέσει ένα από τα στοιχεία της δομικής ανάλυσης στον χώρο των ανθρωπολογικών επιστημών, μιας ανάλυσης που αναπτύχθηκε πολύμορφα κατά τα τελευταία είκοσι χρόνια, χάρη κυρίως στο ερευνητικό έργο του Cl. Lévi-Strauss. Η αρχή της πολικότητας αποτελεί πράγματι ουσιαστικό συστατικό στοιχείο της σκέψης των αρχαίων Ελλήνων στοχαστών, όπως έδειξε με τόση ενάργεια το κλασικό πλέον βιβλίο του G. E. R. Lloyd για την πολικότητα και την αναλογία. Αρκεί να θυμηθούμε τις 10 αρχές που αναγνώριζαν ορισμένοι Πυθαγόρειοι και κατέτασσαν, όπως αναφέρει ο Αριστοτέλης, σε αντιθετικές συστοιχίες (Τα μετά τα φυσικά, Ι, 5, 986 a 22 κ.εξ.): το πέρας και το άπειρον, το περιττόν και το άρτιον, το εν και το πλήθος, το δεξιόν και το αριστερόν, το άρρεν και το θήλυ, το ηρεμούν και το κινούμενον, το ευθύ και το καμπύλον, το φως και το σκότος, το αγαθόν και το κακόν, το τετράγωνον και το ετερόμηκες.

    Η αρχαία σκέψη μάς έχει συνηθίσει και σε άλλα παρόμοια ζεύγη, που σχετίζονται με κοινωνικούς θεσμούς, ιδεολογικές συμπεριφορές, νοοτροπίες και πρακτικές: όπως, λόγου χάρη, ο κύριος και ο δούλος, ο πολίτης και ο ξένος, ο Έλλην και ο βάρβαρος, ο άντρας και η γυναίκα, οι νέοι και οι ενήλικοι. Σχετικά με αυτό το τελευταίο ζεύγος, θα ήθελα να κάνω μερικές παρατηρήσεις, έστω και με αρκετά σχηματικό τρόπο, μια που ο χρόνος δεν επιτρέπει πιο λεπτομερειακές προσεγγίσεις.

    Το πέρασμα από την παιδική και την εφηβική ηλικία στον κόσμο των ολοκληρωμένων και υπευθύνων πολιτών, ένα πέρασμα που πραγματοποιείται συχνά κάτω από το άγρυπνο μάτι της Άρτεμης, έχει ερευνηθεί κατά καιρούς

    Το δημοσιευόμενο κείμενο είναι το κείμενο της προφορικής ανακοίνωσης.