Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 249-268 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/249.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ΕΙΚΟΝΑ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ «JUVENTUS» ΣΤΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΙΣΠΑΝΙΑ

REYNA PASTOR

H ισπανική μεσαιωνική φεουδαλική κοινωνία, όπως και οι σύγχρονες της στην Ευρωπαϊκή Δύση, ήταν θεμελιωδώς οργανωμένη σε προσωπικούς δεσμούς (από άνθρωπο σε άνθρωπο, όπως έδειξε o Marc Bloch), ιεραρχικούς και κάθετους: ένα σύστημα υποτέλειας και αντιπαροχής ανάμεσα στα μέλη της κυρίαρχης τάξης και ένα σύστημα εξάρτησης ανάμεσα σ' αυτή την τελευταία και στη μάζα των χωρικών παραγωγών.

Αλλά, σε αντίθεση με τις σύγχρονες της, ή ισπανική χριστιανική κοινωνία ήταν πολύ πιο κινητική, λόγω της ύπαρξης ενός συνόρου και ενός σχεδόν αδιάπτωτου πολέμου κατά της «El Andalus» (νότια ζώνη της χερσονήσου), η οποία ανήκε στο μουσουλμανικό κόσμο. Μια κοινωνία οργανωμένη ενόψει του πολέμου «εναντίον του άπιστου», με μια ιδεολογία σταυροφορίας, ιδεολογία βαθιά εμποτισμένη από την ιδέα του αντιμουσουλμανικού «ιερού πολέμου» (ιδίως από τον 11ο αιώνα), στην οποία ο στρατιωτικός ρόλος της αριστοκρατίας έβρισκε μια άμεση και φανερή δικαίωση. Σ' αυτόν το ρόλο και σ' αυτή τη δικαίωση συμμετείχε άμεσα η Εκκλησία.

Αυτός ο πόλεμος ερύθμιζε τη μοίρα των ανθρώπων (όχι μόνο των ευγενών αλλά και των μη ευγενών που είχαν πετύχει να μπουν σ' έναν από τους στρατούς), τους πρόσφερε τη φήμη, δηλαδή την αληθινή φεουδαλική δόξα, και επιπλέον —πράγμα πρωταρχικό για τη νοοτροπία όλων των κοινωνικών τάξεων—, τους προμήθευε τη λεία, το άμεσο κέρδος σε χρυσό, σε χρήμα, σε άλογα, σε αιχμαλώτους: όλα αυτά είχαν σαν αποτέλεσμα τη βασιλική αμοιβή σε ιδιοκτησίες, με τη μορφή του φεουδαλικού ευεργετήματος.

Σε αυτό το πλαίσιο, η «κοινωνική ηλικία» που ενδιαφέρει, είναι η «ηλικία των όπλων», ηλικία που ταυτιζόταν με τη νεότητα, με τη «Juventus», και η οποία δεν διακοπτόταν, όπως συνέβαινε στη Γαλλία της αυλικής ευγένειας από το γάμο. Άρχιζε με την παιδική ηλικία, στο δεύτερο ήμισυ της οποίας

Σελ. 249
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/250.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

γινόταν η διδασκαλία της οπλασκίας -μαθητεία που εντεινόταν ανάμεσα στα 14 και τα 18 χρόνια- και τελείωνε με τα γηρατειά, όταν δεν μπορούσε πια κανείς να πολεμήσει. Η είσοδος στην ηλικία της νεότητας πραγματοποιόταν διά μέσου μιας τελετουργίας, η οποία γινόταν με την πάροδο του χρόνου όλο και πιο περίπλοκη. Ο ιππότης έμπαινε τότε, με την ιδιότητα του αυτή, στην τέλεια ηλικία, την ανδρική. Από εκεί και ύστερα, είχε τη δυνατότητα να φθάσει στην εξουσία, ή με τα ανδραγαθήματα του, είτε με το γάμο του, είτε με την πολιτική του ικανότητα.

Υπάρχει ένας παραλληλισμός μεταξύ του ρόλου και της εικόνας σ' αυτό τον τύπο ευγενείας, ο οποίος είναι ιδιαίτερα εμφανής όσον αφορά τη Juventus, και ταυτόχρονα παρών στη λογοτεχνία και στην ιστοριογραφία, προπάντων στους 11ο, 12ο και 13ο αιώνες.

Υπάρχει επίσης μια αξιοσημείωτη ανάμιξη των σχέσεων υποτελείας, συγγενείας και αγωγής, Ο νέος ιππότης ανήκει σε ένα ευγενικό σόι (λιγότερο ή περισσότερο σημαντικό) και, ταυτόχρονα, στην ένοπλη ομάδα ή στο στράτευμα ενός άρχοντα με τον οποίο είναι συχνά δεμένος, με δεσμούς φυσικής ή τεχνητής συγγένειας· μπορεί δηλαδή να είναι ταυτόχρονα και σε διάφορους βαθμούς συγγενής και υποτελής, Η ζωή του (που είχε ίσως οργανωθεί έτσι από την παιδική του ηλικία) κυλά στο πλαίσιο μιας "ομαδικής αλληλεγγύης", της ένοπλης ομάδας, ομάδας ιεραρχικής, η οποία είναι εξαρτημένη από έναν αρχηγό και κατέχει κοινά συμφέροντα και ιδανικά.

Ας εξετάσουμε τις υποθέσεις αυτές από πιο κοντά.

Οι πηγές που επιτρέπουν την ανασύσταση της κοινωνικής ιστορίας και της ιστορίας των νοοτροπιών ανάμεσα στον 11ο και 13ο αιώνα, είναι ουσιαστικά τα επικά ποιήματα, αλλιώς chansons de geste, και προπάντων αυτά του Fernán Gonzalez και του Σιντ, ποιήματα που εκθειάζουν τα ανδραγαθήματα δύο καπετάνιων, αρχέτυπων της κοινότητας. Άλλα ποιήματα στιγματίζουν εκείνους που συνεργάζονται με τους μουσουλμάνους, πράγμα που επιτρέπει την αντιπαράθεση των ηρωικών αξιών των πρώτων με τις αντιηρωικές εικόνες που παρέχουν οι δεύτεροι. Στη διάρκεια του 13ου αιώνα, αναπτύσσεται ένα καινούριο είδος λυρικής ποίησης, το Mester de clerecia, που γνώρισε μεγάλη λαϊκή απήχηση, και το οποίο θα μας επιτρέψει να μελετήσουμε άλλες όψεις του θέματος μας. Το υλικό που μας προσφέρουν τα χρονικά, η ιστοριογραφία, είναι επίσης αρκετά άφθονο. Κυρίως, διαθέτουμε την Prima, Cronica General, όπου ξαναβρίσκουμε σε πεζό χαμένα επικά ποιήματα και άλλα κείμενα μεγάλης ιστορικής αξίας. Οι πηγές τεκμηρίωσης μάλλον αφθονούν και αυτές.

Ας δούμε πρώτα τις πιο σημαντικές όψεις του οικογενειακού πυρήνα μέσα στον οποίο θα εκτυλιχθεί η ζωή του νέου.

Η οικογένεια είναι οργανωμένη στη βάση της συγγένειας εξ αίματος.

Σελ. 250
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/251.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Οι συγγενικοί δεσμοί του πατέρα και της μητέρας αναγνωρίζονται ως ίσοι. Οι γιοι όσο και οι κόρες έχουν δικαίωμα στην κληρονομιά, υπάρχει επομένως μία αποκλίνουσα μεταβίβαση (diverging devolution), οι γυναίκες όμως λαμβάνουν ένα μέρος της κληρονομιάς πριν από το θάνατο (pre mortem). Εκτός από την προίκα που τους παραχωρούσαν οι γονείς, ελάμβαναν επίσης και ένα δώρο από το σύζυγο πριν, ή τη στιγμή του γάμου: τον αρραβώνα.

Παράλληλα με το γυναικείο αυτό δίκαιο, εισάγεται, προπάντων από τον 13ο αιώνα, η πρακτική της Mejora, η οποία ευνοούσε κατά τρόπο όλο και πιο σημαντικό, τον πρωτότοκο γιο. Βαθμηδόν, και όπως πάντα πρώτα στην πράξη και έπειτα στον κανόνα, θα πραγματοποιηθεί ένα πέρασμα από αυτή την mejora στον πρωτότοκο, στην αρχή του Majorat. Αυτή η συνήθεια και ο έλεγχος που ασκούσαν οι γονείς και άλλα μέλη της οικογενείας πάνω στις γαμικές ενώσεις, καθώς και στην αγαμία, επέτρεψε στα αρχοντικά σόγια, στα οποία βασιζόταν, όπως γνωρίζουμε καλά, η διάρθρωση της φεουδαλικής κοινωνίας του 11ου αιώνα, να σταθεροποιήσουν την εξουσία τους. Αυτό το σύστημα οικογενειακών σχέσεων που συνδεόταν με τη σχεδόν συνεχή ανάγκη πολέμου, θα οδηγήσει σε μια πυραμιδοειδή οργάνωση της ομάδας, στην οποία θα αναμειχθούν οι οικογενειακές σχέσεις και οι σχέσεις της υποτέλειας. Γιατί, οι γιοι ή οι αδελφοί θα αποτελέσουν μέρος των στρατευμάτων του πατέρα ή του πρωτότοκου αδελφού· μαζί τους θα έρθουν και οι νόθοι, πάντα πολυάριθμοι, οι θείοι και οι ανιψιοί των δευτερευόντων κλάδων καθώς και άλλοι νέοι, δεμένοι με τον άρχοντα μέσα από δεσμούς αγωγής (με την έννοια ότι ο άρχοντας τους είχε εκπαιδεύσει στην τέχνη του πολέμου). Έτσι, η συντροφιά, η ένοπλη ομάδα, αποτελεί προέκταση του οικογενειακού κύκλου. Οικογενειάρχες λιγότερο ευγενείς εμπιστεύονταν την εκπαίδευση των γιων τους σε πιο πλούσιους άρχοντες που είχαν περισσότερες πιθανότητες να πάρουν μέρος σε μάχες.1

Σ' αυτή τη φυσική ή βιολογική συγγένεια που ενώνει ένα μέρος της ομάδας έρχονται να προστεθούν πολλές μορφές τεχνητής συγγένειας, όπως είναι οι δεσμοί της αδελφότητας (germanitates), της αναδοχής, της υιοθεσίας ή της απογονίας και λοιπά.2

Στις περιπτώσεις αυτές οι συγγενείς θεωρούνται όμαιμοι και έχουν τα ίδια δικαιώματα και τις ίδιες υποχρεώσεις με τους φυσικούς συγγενείς.

Οι γιοι, οι συγγενείς, οι υπηρέτες, συνεργάζονται με τον πατέρα άρχοντα, μοιράζονται την καθημερινή του ζωή και λαμβάνουν ένα μέρος που τους αναλογεί από τη λεία, και υποβάλλονται σε μια άλλη σειρά υποχρεώσεων που διαφέρουν

1. Ε. de Hinojosa, "La comunidad domestica en España durante la Edad Média" και "El Derecho en el Poema del Cid", Obras, Μαδρίτη 1955.

2. E. de Hinojosa, "La fraternidad artificial en España", Obras, Μαδρίτη 1955.

Σελ. 251
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/252.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

πολύ μεταξύ τους και από τις οποίες άλλες έχουν αρχαϊκό χαρακτήρα, άλλες είναι πιο νέες.

Ανάμεσα στις πρώτες συγκαταλέγεται η υποχρέωση όλων των μελών να υπακούουν στην Faida, εκδίκηση αίματος, η οποία πρέπει να ασκηθεί όταν κάποιος έχει δεχθεί μία προσβολή. Η προσβολή πλήττει όλα τα μέλη της ομάδας και πρέπει να λάβει εκδίκηση από όλα ή από ένα που θα αναλάβει την υποχρέωση αυτή. Έτσι, το σύνολο των συγγενών και των υποτελών οι οποίοι αποτελούν ό,τι θα ονομάζαμε "συμμορία", παίρνουν εκδίκηση για τις προσβολές, σύμφωνα με τους εθιμικούς κανόνες ή τους κανόνες του παλιού βησιγοτθικού δικαίου. Οι πιο βαριές προσβολές που μπορούσε να διαπράξει, κανείς είναι αυτές που ερεθίζουν το βασιλιά και προκαλούν τη βασιλική οργή. Όταν ένας πιστός υποτελής κρίνεται ένοχος μιας τέτοιας προσβολής, εξορίζεται κανονικά από το χριστιανικό κόσμο. Αν ο ένοχος είναι άρχοντας με μεγάλη πολεμική φήμη, όπως συνέβη με τον μεγάλο ήρωα, τον Σιντ, τότε η ένοπλη ομάδα του, η συντροφιά του, αποφασίζει εθελοντικά να τον ακολουθήσει στην εξορία και να μοιρασθεί την τύχη του. Έτσι, οι συγγενείς του Σιντ και οι άνδρες που είχε εκπαιδεύσει έφυγαν μαζί του εξορία, στις παραμεθόριες περιοχές, στα τέλη του 11ου αιώνα, και πολέμησαν εκεί, ως μισθοφόροι στην αρχή, ύστερα ως ανεξάρτητοι, σε μάχες που τους ξαναέδωσαν σύντομα τη δόξα, τη βασιλική έννοια και τη συγγνώμη του βασιλιά.3 Ο Σιντ ειδικότερα, κερδίζοντας ξανά την αγάπη του βασιλιά, μπόρεσε να ενσωματωθεί πάλι στην κοινωνική του βαθμίδα και στη θέση του ανάμεσα στους ευγενείς, μετά το θρίαμβο του κατά των μουσουλμάνων και αφού έστειλε στο βασιλιά ένα μεγάλο μέρος από τη λεία. Όλοι οι συγγενείς του και οι νεαροί ιππότες του στρατού του μπόρεσαν, κοντά σ' αυτόν, να ενσωματωθούν πάλι στον κόσμο των χριστιανών.

Όμως υπήρχαν άλλοι ευγενείς που δεν ήταν τόσο τυχεροί και που τους θεωρούσαν προδότες μέχρι, το τέλος της ζωής τους, ιδίοις εάν είχαν κατηγορηθεί. για συνωμοσία εναντίον της χριστιανοσύνης. Οι γιοι τους κληρονομούσαν αυτό το στίγμα του προδότη, δεν μπορούσαν να προκαλέσουν σε μονομαχία ούτε να φέρουν όπλα, δεν μπορούσαν να δέχονται τιμητικές διακρίσεις ή αξιώματα, καθώς μας πληροφορούν μεγάλες συλλογές δικαίου: οι Partidas και το Fuero Real.

Οι νέοι, όπως κληρονομούσαν τα αρνητικά χαρακτηριστικά των πατέρων τους, την πανουργία, την προδοσία ή τη δολιότητα, έτσι κληρονομούσαν -οι νεαροί πρίγκιπες ιδίως- και τις αρετές των ευγενών γονέων: το θάρρος, την επιδεξιότητα στα όπλα, τη μεγαλοψυχία στη μισθοδοσία των υποτελών.

3. Hilda Grassotti, "La ira regia en León y Castilla", Cuadernos de Historia de España, τ. XLI - XLII.

Σελ. 252
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/253.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Υπάρχει, σε όλα αυτά, μια ιδέα μετάδοσης της προσωπικότητας μέσω του αίματος, αλλά κι ένα εμφανές πολιτικό παιχνίδι που χρησιμεύει στο να προβάλλει μερικές οικογένειες και να τις κρατά στην εξουσία, βυθίζοντας κάποιες άλλες στο όνειδος και στην ατίμωση.

Ο στρατός, οι συγγενείς, οι νεαροί ιππότες και τα αρχοντόπουλα, μοιράζονται και τις χαρές του άρχοντα. Το ποίημα του Σιντ περιγράφει την ευθυμία του Ντον Ροντρίγκο, όταν, στο τέλος μπορεί να φιλήσει τη γυναίκα του Χιμένα και τις κόρες του. Όλος ο κόσμος κλαίει και ο στρατός "χαιρόταν πολύ, σήκωνε τα όπλα και χτυπούσε τις σανίδες".4 Κλάματα, φωνές, θόρυβος των όπλων, εκδήλωναν τη χαρά όλων. Η στοργή όλων αντάμωνε με την τρυφερότητα του πατέρα και συζύγου. Πρόκειται εδώ για την βασικά χειρονομική έκφραση του μεσαιωνικού ανθρώπου για την οποία μας εμίλησε ήδη o Jacques Le Goff.

Ο ΠΑΤΡΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΟΙ. ΠΑΙΔΑΓΩΓΟΙ ΚΑΙ ΜΑΘΗΤΕΣ.

Τα όρια και η δύναμη της πατρικής εξουσίας πάνω στους γιους είναι δύσκολο να προσδιορισθούν. Μπορούμε να πούμε, σε γενικές γραμμές, ότι υπάρχει μια γονεϊκή δύναμη: ο πατέρας και, η μάνα αντιπροσωπεύουν τη δύναμη αυτή στις οικογένειες τους.5 Ο πατέρας κατέχει το, απόλυτο ως τον 12ο αιώνα, δικαίωμα να εκτελεί την oblatio puerorum, δηλαδή να προσφέρει το γιο του στην Εκκλησία από τη στιγμή της γέννησης του, χωρίς αυτός ο τελευταίος να μπορεί να παραβεί αυτή την απόφαση, έστω και αν έχει στο μεταξύ ενηλικιωθεί.6 Ο πατέρας μπορεί ακόμη να παραδώσει στη θέση του τους γιους του, σαν ομήρους στους μουσουλμάνους και μάλιστα για μια διάρκεια τριών χρόνων, και λοιπά...

Ο πατέρας μπορεί να αναθέσει την ανατροφή του γιου του σε άλλους, πληρώνοντας ένα σολ το χρόνο, ώσπου να φθάσει στην ηλικία των δέκα ετών από εκεί και ύστερα ο πατέρας δεν είναι αναγκασμένος να πληρώνει τίποτε, γιατί οι δουλειές που εκτελεί το παιδί αντισταθμίζουν τα έξοδα συντήρησης. Αυτά υπαγόρευαν οι διατάξεις για τους κατοίκους των πόλεων και των κωμοπόλεων. Αν όμως ο πατέρας που στέλνει τους γιους του ως υποτελείς στην ένοπλη ομάδα ενός άρχοντα, είναι ο ίδιος ευγενής, τους προμηθεύει όπλα και άλογα και τους πληρώνει την τροφή για δέκα χρόνια. Βεβαίως, από τη στιγμή της εκχώρησης o ρόλος του πραγματικού πατέρα μειώνεται κατά πολύ.

4. Cantar de Mio Cid, στίχοι 1599 εξ.

5. Otero Alonso, "La patria potestad en el derecho historico español", Anuario de Historia del Derecho Español, XXVI, σ. 50 εξ.

6. J. Orlandis, "Notas sobre la 'oblatio puerorum' en los siglos XI y ΧΠ", Anuario de Historia del Derecho Español, 1961, σ. 163 εξ.

Σελ. 253
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/254.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Τα πολύ ευγενικά σόγια και προπάντων εκείνα που έχουν στις φλέβες τους βασιλικό αίμα, εμπιστεύονται τους γιους τους, όταν βγαίνουν από την πρώτη παιδική ηλικία και από το μητρικό - γυναικείο περιβάλλον, σ' ένα παιδαγωγό που είναι συνήθως ευγενής, ενδοξογεννημένος, και κάτοχος μιας κομητείας. Αν ο νεαρός πρίγκιπας είναι προορισμένος να υπηρετήσει την Εκκλησία, ο παιδαγωγός του θα είναι κάτοχος κάποιου ανώτερου εκκλησιαστικού αξιώματος, όπως, για παράδειγμα, ο αρχιεπίσκοπος του Τολέδου ή εκείνος του Αγίου Ιακώβου του Compostello. Ο ρόλος του παιδαγωγού είναι να μεγαλώνει το παιδί ή, για να χρησιμοποιήσουμε τους όρους της εποχής, "nutrire a su criado", δηλαδή να το εκπαιδεύσει (criarlo). Στην Partida II, o βασιλιάς Αλφόνσος εξηγεί εκτενώς τα καθήκοντα του παιδαγωγού του βασιλικού Ινφάντη και υποδεικνύει όσα οι νέοι πρέπει να μάθουν απ' αυτόν. Λέει πρώτα ότι τα μικρά παιδιά πρέπει να μεγαλώνουν κοντά στους γονείς τους, αλλά "από τη στιγμή που γίνονται νεαρά αγόρια, καλό είναι να αναλάβει τη φροντίδα τους ένας παιδαγωγός o οποίος, επιπλέον, θα μπορεί να τους διδάξει τους καλούς τρόπους: πώς να τρώνε, πώς να πίνουν, πώς να μιλούν και πώς να στέκονται σωστά, με ευπρέπεια και με χάρη. Παιδαγωγός σημαίνει, στην ισπανική γλώσσα, άνδρας στον οποίο εμπιστεύεται κανείς ένα νεαρό αγόρι για να το μεγαλώσει" (nodrir) "ο άνθρωπος αυτός πρέπει να έχει μεγάλη ευθυκρισία για να του μάθει να πράττει τα σωστά,.. γιατί οι σοφοί έχουν πει ότι τα νεαρά αγόρια μαθαίνουν πράγματα όσο είναι ακόμα μικρά, όπως το μαλακό κερί που αντιγράφει το αποτύπωμα της βούλας με την οποία σφραγίζουμε. Κατά συνέπεια, οι παιδαγωγοί πρέπει να δίνουν στα αγόρια τη σωστή ανατροφή όσο είναι ακόμα μικρά, γιατί τότε είναι που αποτυπώνουν τα πράγματα που ταιριάζει να γνωρίζουν... Αν όμως θελήσουν να τους τα διδάξουν αργότερα, όταν θα έχουν ήδη γίνει νέοι άνδρες, δεν θα μπορέσουν να το καταφέρουν με τόση ευκολία... Οι βασιλιάδες που επιθυμούν να εμπιστευθούν τους γιους τους σε καλά χέρια, πρέπει να διαλέξουν παιδαγωγούς που να ανήκουν σε ευγενικό σόι, να έχουν καλά ήθη, να είναι υγιείς και να διαθέτουν ευθυκρισία, και, πάνω απ' όλα, να είναι τίμιοι και ν' αγαπούν το βασιλιά και το βασίλειο".7

Ο παιδαγωγός πρέπει να διδάξει ακόμα, στο ευγενές παιδί, την οπλασκία, πρέπει να το καταστήσει ανδρείο και Θαρραλέο. Πρέπει ακόμα να του διδάξει την τέχνη του κυνηγίου, κυρίως του κυνηγιού του ελαφιού, της αρκούδας, του αγριογούρουνου. Ταυτόχρονα όμως δεν πρέπει να αμελεί την πρόοδο του παιδιού στις ελεύθερες τέχνες και στη θρησκεία.

Ο παιδαγωγός εκπληρώνει επομένως σ' αυτό το δεύτερο στάδιο της ζωής του παιδιού και σ' όλη την εφηβεία του όλα τα καθήκοντα που προβλέπονται για την εκπαίδευση του μελλοντικού ιππότη. Είναι, επιπλέον, ο προστάτης

7. Las Siete Partidas, Partida, LL, ley IV.

Σελ. 254
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/255.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

του και τον συνοδεύει στις πρώτες μάχες. Αυτή η αποστολή, του προστάτη, μπορούσε και να του κοστίσει τη ζωή· τέτοια ήταν η περίπτωση του Γκαρθία Ορντονέζ, που ήταν παιδαγωγός του μονάκριβου γιου του βασιλιά Αλφόνσου, και που σκοτώθηκε προσπαθώντας να προστατέψει με την ασπίδα του το νεαρό πρίγκιπα, θυσία που στάθηκε μάταιη, μιας και δεν εμπόδισε το θάνατο του τελευταίου.

Ανάμεσα στο νεαρό μαθητή και τον παιδαγωγό δημιουργούνταν συνήθως βαθείς συναισθηματικοί δεσμοί. Τα ποιήματα και τα χρονικά μας προσφέρουν πολλές μαρτυρίες για το θέμα αυτό. Το ποίημα του Αλμερία (στ. 228 κ.εξ.) λέει :

σένα Αλβάρο κλαίνε οι νιοι, και με δάκρυα στολίζουν

αυτοί που σωστά μεγάλωσες, αυτοί που τους αφιέρωσες όπλα ιερά.

Οι δεσμοί αυτοί μεταξύ μαθητών και παιδαγωγών έγιναν αφορμή για ανταγωνισμούς ανάμεσα στις μεγάλες οικογένειες των κομήτων, των οποίων επιθυμία ήταν να διατηρούν μια άμεση επιρροή στους νεαρούς πρίγκιπες. Οι εχθρότητες αυτές έπαιρναν συχνά τη μορφή ανοιχτού ανταγωνισμού ή ακόμη και φεουδαλικού πολέμου, στη διάρκεια των συχνών ανηλικιοτήτων. Η ιστορία των χριστιανικών βασιλείων της χερσονήσου σημαδεύεται από τα προβλήματα που δημιουργούσαν οι βασιλικές ανηλικιότητες από συγκρούσεις ανάμεσα στις μεγάλες οικογένειες, στις βασίλισσες - κηδεμόνες και τους ισχυρούς παιδαγωγούς.

Το σύστημα αυτό των παιδαγωγών επεκτείνεται συχνά στις βασιλικές πριγκίπισσες· πολλές απ' αυτές είχαν για παιδαγωγούς μεγάλους ιππότες τους οποίους οι βασιλιάδες τιμούσαν ιδιαίτερα με το να τους εμπιστεύονται την εκπαίδευση και την προστασία της κόρης τους.

Οι γιοι των μεγάλων ευγενών είχαν και παιδαγωγούς οι οποίοι παρέμεναν μέλη του στενού περιβάλλοντος ακόμα και μετά το γάμο τους, ως σύμβουλοι και σύντροφοι στα όπλα. Καμιά φορά, η σχέση παιδαγωγού - μαθητή ενισχύεται ακόμα περισσότερο, όταν εμπλέκονται σ' αυτή στενοί οικογενειακοί δεσμοί, όπως ήταν οι συχνοί γάμοι ανάμεσα στους μαθητές που είχαν ήδη γίνει βασιλιάδες και στις κόρες των παιδαγωγών τους.

Οι νεαροί πρίγκιπες δεν μεγάλωναν μόνοι· κοντά τους υπήρχαν κι άλλα παιδιά της υψηλής αριστοκρατίας, αγόρια και κορίτσια. Η κοινή ζωή δημιουργούσε ανάμεσα τους δεσμούς αμοιβαίας εξάρτησης και αισθήματα αδελφότητας, αγάπης και πίστης. Τα χρονικά και τα ποιήματα μας δείχνουν ότι αυτές οι φαινομενικά οριζόντιες και ισότιμες σχέσεις, ενέκλειαν ωστόσο πάντα μια βαθιά αίσθηση της ιεραρχίας και της θέσης που κατείχε καθένας στην κλίμακα των ευγενών.

Μέσα στις ομάδες αυτές αναδύονταν επίσης συχνά μίση, ζήλειες, έρωτες αποτυχημένοι, μνησικακίες. Τα ποιήματα και τα χρονικά μας μιλούν ακόμα

Σελ. 255
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/256.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

για τους φθονερούς, τους mestureros, οι οποίοι, σπέρνοντας λόγια, προκαλούσαν μεγάλα μίση, καθώς και για τους νέους εκείνους οι οποίοι, ενώ τους έλειπε το θάρρος και η ικανότητα να διαπρέψουν με την επιδεξιότητα τους στα όπλα, αποκτούσαν ωστόσο με ραδιουργίες διάφορες8 μια καλή θέση κοντά στους ισχυρούς.

Όλο αυτό το σύστημα της ανάθεσης καθηκόντων τα οποία κανονικά ανήκουν στην πατρότητα, όπως η αγωγή και η προστασία, συμβάλλει στην εμβάθυνση αυτού του περίπλοκου δικτύου των πολλαπλών σχέσεων της συγγένειας, της φεουδαλικής υπηρεσίας και των αισθηματικών δεσμών, το οποίο διέκρινε τις διαπροσωπικές σχέσεις στην τάξη εκείνη που ασκούσε τη φεουδαλική εξουσία.

Η ΝΕΟΤΗΤΑ

Είναι δύσκολο να ορίσουμε ακριβώς τη στιγμή της μετάβασης από την παιδική ηλικία στη νεότητα.

Ας δούμε τους κύριους σταθμούς. Η ηλικία των επτά ετών σημαδεύει το πρώτο στάδιο της πορείας προς την ώριμη ηλικία. Οι Partidas επιτρέπουν στα αγόρια και στα κορίτσια να αρραβωνιασθούν στην ηλικία αυτή «γιατί τότε είναι που αρχίζουν να καταλαβαίνουν και γιατί η ηλικία τους τους επιτρέπει να κρίνουν».9 Εάν αρραβωνιάζονταν πριν από την ηλικία αυτή (ή εάν το έκαναν οι γονείς επ' ονόματί τους), οι αρραβώνες δεν είχαν καμία ισχύ. Οι Partidas προσθέτουν ακόμα: «Αλλά για να παντρευτούν, πρέπει το αγόρι να είναι δεκατεσσάρων ετών και η κοπέλα δώδεκα»· πριν από την ηλικία αυτή, ο γάμος θα θεωρηθεί άκυρος, εκτός εάν, πλησιάζοντας την, «είναι ήδη έτοιμοι να ενωθούν σαρκικά, εφόσον η σοφία και η δύναμη που διαθέτουν γι' αυτό αναπληρώνει την έλλειψη της ηλικίας».10

Εάν αφήσουμε κατά μέρος όλη την επιρροή που ασκούσαν οι ενήλικοι ως προς τη συμφωνία των αρραβώνων, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι. αναγνώριζαν στα αγόρια και τα κορίτσια των επτά ετών μία ευθύνη, την ευθύνη του συμβιβασμού, η οποία αποκτούσε την ισχύ της «δια του λόγου». Αναγνώριζαν επίσης ότι τα παιδιά είχαν δικαίωμα σ' ένα ενδιαφέρον, το οποίο αποδέχονταν ότι μπορούσε να αναπτυχθεί από την ηλικία των επτά ετών, ενδιαφέρον των παιδιών να μπουν σ' ένα είδος ερωτικού παιχνιδιού μύησης ή πλησιάσματος Αυτά τα ερωτικά παιχνίδια διευκολύνουν την εκπλήρωση του γάμου όταν τα

8. Reyna Pastor de Togneri, «Las primeras rebeliones burguesas en Castill; y León sigio ΧΙΙ», στο Conflictos sociales y estancamiento económico en la Españα Medieval, Βαρκελώνη 1973, σ. 51 εξ.

9. Las siete Partidas, Partida IV, Tit. I, ley VL

10. ό.π., ley III.

Σελ. 256
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/257.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

παιδιά συγκατοικούν, όταν ανταλλάσσουν δώρα ή επισκέψεις, ή όταν ενώνονται σαρκικά.

Φθάνουμε έτσι στο σημαντικό όριο των δώδεκα ετών για την κοπέλα και των δεκατεσσάρων για το αγόρι, την ηλικία δηλαδή, στην οποία, σύμφωνα με τα κείμενα, από το Βυζάντιο ως τη χριστιανική Ισπανία, γίνονται βιολογικές αλλαγές που επιτρέπουν την εκπλήρωση του γάμου και την τεκνοποιία. Πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι, στα κείμενα αυτά, η έννοια της "σοφίας", την οποία σήμερα θα ονομάζαμε πνευματική ωριμότητα, συνδέεται μ' αυτήν της σεξουαλικής ικανότητας. Η ηλικία των δεκατεσσάρων ετών αντιπροσωπεύει ακόμα την αναγνώριση άλλων ικανοτήτων. Το ορφανό των δεκατεσσάρων ετών μπορεί να ορκίζεται στο όνομά του· άμα είναι μικρότερο ακόμη, οι κηδεμόνες του θα το κάνουν για λογαριασμό του.11 Επίσης, τα αγόρια που ήταν πάνω από δεκατεσσάρων ετών και τα κορίτσια που ήταν πάνω από δώδεκα μπορεί να κατηγορηθούν για αιμομιξία.12 Είναι λοιπόν υπεύθυνα τόσο για την περιουσία τους όσο και για τυχόν σεξουαλικά παραπτώματα.

Οι νεαροί ευγενείς πρέπει να ολοκληρώσουν ένα σημαντικό στάδιο της ζωής τους προτού να γίνουν ιππότες, το στάδιο της εκπαίδευσης, το οποίο κορυφώνεται -και λήγει- με την τελετή του εναγκαλισμού. Οι νέοι έφθαναν στην "τέλεια ηλικία", την "ανδρική ηλικία", την ηλικία της juventus, ανάμεσα στα 17 και τα 19 τους χρόνια. Τότε είναι που "κρατούν το σπαθί" και στερεώνουν τους δεσμούς υποτέλειας.13

Στα λατινικά χρονικά του 12ου αιώνα η ηλικία των ανδρών αναφέρεται συχνά με την έννοια της "βιολογικής" ηλικίας: pueri, juvenes, viri, senes (παιδιά, νέοι, άνδρες, γέροι). Η ηλικία της γυναίκας, η οποία ακολουθεί τους σταθμούς του γάμου και της τεκνοποιίας, ακολουθεί τη διαίρεση σε: virgines, conjugatae, matronae (παρθένες, σύζυγοι, μητέρες). Ο όρος adolescens (εφηβεία) χρησιμοποιείται στις λατινικές πηγές για να υπογραμμισθεί η άκρα νεότητα ενός ιππότη· στην καστιλλιάνικη γλώσσα δηλώνει γενικά το αμέσως πριν από τη νεότητα στάδιο, είναι δηλαδή συνώνυμη με την έκφραση "νέο αγόρι", το αγόρι που είναι έτοιμο "να πάρει γυναίκα", που μπορεί από εδώ κι εμπρός να παντρευτεί.

Οι πηγές που έχουν συνταχθεί σε καστιλλιάνικη γλώσσα, από τον 13ο αιώνα, προσαρμόζονται περισσότερο στην κοινωνική/λειτουργική ταξινόμηση των ηλικιών του άνδρα. Οι πηγές αυτές μιλούν μόνο για παιδιά, νέους και γέρους,

11. ό.π.,Partida III, Tit. XI, ley III,

12. ό.π., Partida VII, Tit. XVIII, ley II,

13. Susana Belmartino, "Estructura de la farnilia y 'edades sociales' en la aristocracia de León y Castilla segun fuentes literarias e historiogrâficas", Cuadernos de Historia de España, XLVII - XLVIII, σ. 256 - 328.

A 17

Σελ. 257
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/258.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

οι οποίοι όταν έπρεπε να τοποθετηθούν σε ένα συγκεκριμένο χώρο, στη διάρκεια τελετών, για παράδειγμα, χωρίζονταν σε τρεις, αντίστοιχες με την ηλικία τους ομάδες: "οι γέροι με τα μακριά γένεια και τ' άσπρα μαλλιά έπαιρναν θέση πλάι στο βασιλιά, τα μικρά παιδιά κάθονταν πίσω - πίσω και οι ώριμοι άνδρες στη μέση".

Η στρατιωτικοποιημένη κοινωνία των χριστιανών βασιλέων υποκινούσε τα νέα αγόρια να αναλαμβάνουν από πολύ νωρίς ρόλους που αντιστοιχούσαν στη νεότητα. "Η ζωή στα στρατόπεδα, η γειτονία με τα σύνορα, η έξαρση των πολεμικών αρετών και των ατομικών ανδραγαθημάτων, η μεγαλοπρέπεια των ιππευτικών αγώνων και η ίδια η αγωγή που ελάμβαναν, είχαν σκοπό να ενθαρρύνουν στους νεαρούς ευγενείς την επιθυμία για υπέρβαση των ηλικιακών ορίων που θα τους επιτρέψει να φθάσουν το συντομότερο δυνατόν στην ηλικία στην οποία μπορούν πια να πολεμήσουν".14 Αυτή η δυνατότητα της πρόωρης εισόδου στις μάχες φαίνεται πως ήταν το προνόμιο των βασιλικών πριγκίπων. Έτσι, o γιος του Αλφόνσου ΣΤ' συμμετέχει στη μάχη της Uclès, στα 1109., ενώ δεν είναι ακόμη δέκα ετών. Εκεί έχασε τη ζωή του τόσο αυτός όσο και o παιδαγωγός του. Πράξη φοβερή όσο και άλογη, από πολιτική άποψη, αφού ο θάνατος του αρσενικού διαδόχου συνεπέφερε μακρόχρονες συνέπειες στο βασίλειο της Καστίλλης και του Λεόν. Άλλοι νεαροί πρίγκιπες, ηλικίας 9 έως 14 ετών, έλαβαν μέρος σε μάχες κατά των μουσουλμάνων. Οι χρονικογράφοι προσπάθησαν να τονίσουν αυτή την πρώιμη πολεμική ικανότητα την οποία απέδιδαν μόνο στους πρίγκιπες και σε μεγάλους ήρωες σαν τον κόμη της Καστίλλης, τον Φερνάντο Γκονζάλες. Επίσης, απέδιδαν σ' αυτά τα παιδιά που βρίσκονταν στο κατώφλι της εφηβείας, κυβερνητικές ικανότητες, καθαρό πολιτικό νου και λοιπά. Πρόκειται για γνώμες που συνέφεραν τους οπαδούς και τους προστατευομένους τους.

Όπως πολύ σωστά έδειξε o G. Duby, βασιζόμενος στις αφηγηματικές πηγές του 12ου αιώνα της βορειοδυτικής Γαλλίας, η νεότητα είναι η περίοδος που αρχίζει τη στιγμή που ένας νέος γίνεται ιππότης και τελειώνει όταν γίνει πατέρας.15 Αλλά το γεγονός ότι πολλοί νέοι, οι δευτερότοκοι γενικά γιοι των ευγενών οικογενειών, δεν παντρεύονταν γιατί δεν συνέφερε την οικογενειακή πολιτική, της οποίας κύριος σκοπός ήταν να διατηρηθεί άθικτη η κληρονομιά στα χέρια του πρωτότοκου, συνέβαλε στην παράταση της νεότητας τους για πολλά χρόνια. Αυτοί οι άγαμοι νέοι περνούσαν τον καιρό τους πολεμώντας και αναζητώντας διαρκώς νέες περιπέτειες, περιπλανώμενοι από τη μία αρχοντική αυλή στην άλλη. Εκεί γεννιέται η κουρτουαζία, ή αυλικός έρωτας, έρωτας για

14. ό.π., σ.296.

15. G. Duby, "Au XIIème siècle: Les "jeunes" dans la société aristocratique. Annales ESC, αρ. 5, 1964.

Σελ. 258
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/259.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

την πυργοδέσποινα, εξώγαμος επομένως έρωτας τον οποίο εκθειάζει η λυρική ποίηση,

Στην Ισπανία η juventus αποτελεί, κατά την Susana Belmartino, μια περίοδο της ζωής, είναι όμως κατά κύριο λόγο ταυτόσημη με την ηλικία των όπλων, στη διάρκεια της οποίας οι νέοι μπορούν να πολεμήσουν, μπορούν δηλαδή να συμμετέχουν σ' αυτό τον αδιάπτωτο πόλεμο που χαρακτηρίζει τη μεσαιωνική ιστορία της Ιβηρικής χερσονήσου.16 Το σύνολο των ιπποτών που αποτελούν το στρατό το ονομάζουν juventus ή mancebia. Αυτή την ηλικία-λειτουργία την εκθειάζουν ιδιαίτερα αποκαλώντας την "ανδρική ηλικία", "τέλεια ηλικία". Σε αντίθεση με τη γαλλική, η ισπανική ιπποτική juventus είχε πάντα τη δυνατότητα να βγει από το πλαίσιο του στρατού των ευγενών και ν' αποκτήσει, με την ιδιότητα του πολεμιστή, ιδιωτική περιουσία. Μπορεί ακόμη να υπερβεί τα ιεραρχημένα στάδια μέσα στο στρατιωτικό σώμα, χωρίς ωστόσο να υποχρεωθεί να χωρισθεί απ' αυτό. Τέτοια ήταν, για παράδειγμα, η περίπτωση όσων συνόδευαν τον Σιντ στις περιπέτειες του. Μπορούσε ακόμη να αποκτήσει τη βασιλική εύνοια, την εύνοια ενός βασιλιά που χρειαζόταν συνεχώς ένα πλήθος ιπποτών υπό τις διαταγές του.

Οι δευτερότοκοι δεν υποτάσσονταν εύκολα στην υποχρεωτική αποδοχή ενός δευτερεύοντος, περιθωριακού ρόλου, ούτε στην κατάσταση του έκπτωτου (κατάσταση την οποία ο Ε. Köhler17 αποδίδει στους γάλλους ομοίους τους). Την εξουδετέρωναν με τη στρατιωτική υπηρεσία, η οποία τους επέτρεπε, ενδεχομένως, την είσοδο στην infanzonia, τάξη ευγενών στην οποία μπορούσαν να μπουν οι πιο διάσημοι πολεμιστές.

Στα ισπανικά βασίλεια, συνεπώς, δεν υπήρχε πολύς καιρός διαθέσιμος για κουρτουαζία και αυλικούς έρωτες. Τα ιδανικά, τα ανθρώπινα αρχέτυπα, η ιδέα της ευγένειας έδεναν βαθιά με την έννοια του κατακτητή που μάχεται ενάντια στους άπιστους και με τα οφέλη που μπορούσε να αποφέρει ο πόλεμος.

Ποια είναι η εικόνα, το πρότυπο του ιδανικού ιππότη; Τα χρονικά και τα επικά, ποιήματα μας επιτρέπουν να σκιαγραφήσουμε το πορτραίτο του. "Λευκός στο δέρμα, με σώμα και μέλη καλοκαμωμένα, ωραίος, δυνατός, σίγουρος για τον εαυτό του, ανδρείος, έμπειρος στα όπλα, τολμηρός στη μάχη, όχι λιγότερο ικανός στο κυνήγι, δεν φοβάται να κοιτάξει το θάνατο κατά πρόσωπο. Περήφανος πολύ, με πλούτη που μεγαλώνουν τη φήμη του, ποτέ δεν νικήθηκε στη μάχη και κανένας εχθρός δεν μπορεί να αντισταθεί στο χτύπημα της λόγχης του χωρίς να πέσει απ' τ' άλογό του". Έχει, επιπλέον, το χάρισμα του λόγου, είναι επιδέξιος, τολμηρός, έχει καθαρό νου και αγνή καρδιά. Μ' όλες

16. Βλ. εδώ, σημ. αρ. 13.

17. E. Köhler, "Sens et fonction du terme "jeunesse" dans la poésie des troubadours". Mélanges offerts à René Crozet, τ. 1, σ. 569 έξ.

Σελ. 259
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/260.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αυτές τις αρετές, ο ιδανικός ιππότης ήταν πάντα το αγαπημένο θέμα στις γυναικείες κουβέντες.18 Τα ελαττώματα των ιπποτών ήταν συνήθως η ζήλεια, η κακολογία, η έλλειψη ευθυκρισίας. Υπήρχαν ιππότες πανούργοι και ύπουλοι και, το χειρότερο, προδότες και απατεώνες.

Αυτή είναι μέχρι τα τέλη του 13ου αιώνα η ιδανική εικόνα. Μια κοινωνία ανδρών, πολεμιστών, στην οποία οι γυναίκες, μ' εξαίρεση τις βασίλισσες, δεν μετρούσαν ιδιαίτερα. Οι άνδρες ήταν πιστοί στον άρχοντα, όχι στη γυναίκα. Αγάπη ένιωθαν για τον άρχοντα, για το βασιλιά, για το φίλο. Η λογοτεχνία, λιτή και αυστηρή, υποδηλώνει ωστόσο μια έντονη τάση προς την ομοφυλοφιλία, μία ομοφυλοφιλία κρυφή, που δεν γίνεται πράξη, με την αυστηρή έννοια του όρου, και που είναι ωστόσο εμφανής σε όλες τις ανδρικές σχέσεις, Ο έρωτας για τη γυναίκα έρχεται σε δεύτερη μοίρα και έχει τη μορφή της αφοσίωσης και του σεβασμού προς τη γυναίκα, όπως δείχνει το ποίημα του Σιντ· σε άλλες περιπτώσεις εμφανίζεται με τη μορφή του θερμού, αισθησιακού, σεξουαλικού έρωτα που αισθάνονται οι βασιλιάδες για τις ερωμένες τους (έρωτα εμποτισμένου συχνά με στοιχεία από τη μουσουλμανική ηδυπάθεια). Υπάρχει ακόμα ο αιμομικτικός έρωτας, ανάμεσα σε αδερφό και αδερφή, σκληρός και δυνατός έρωτας που οδηγεί σε αιματηρά δράματα. Όμως η σχέση με τη γυναίκα είναι σπάνια παρούσα και πάντα σε απόσταση. Ό,τι αναζητά ο ιππότης είναι, όπως είπαμε στην αρχή, η φήμη, η δόξα που του δίνει ο στρατός και τα υλικά πλούτη, η λεία που κερδίζει στη μάχη με τους μουσουλμάνους: η αιώνια αυταπάτη του El Dorado που θα διατηρηθεί στο νου των κατακτητών της Αμερικής.

Στη διάρκεια του 14ου αιώνα, βλέπουμε να εμφανίζονται πλάι στις πολεμικές και οι αρετές της κουρτουαζίας· οι άνθρωποι αρχίζουν να μιλούν για τα ρούχα, για την πολυτέλεια των υφασμάτων, για τα χρώματα ή για τις αρετές των ιπποτών που μονομαχούν για χάρη των κυριών και των κοριτσιών, ενώ ταυτόχρονα ενδιαφέρονται να μιλούν καλά και να επιδεικνύουν λεπτότητα πνεύματος. Πάντως, τουλάχιστον μέχρι τον 14ο αιώνα, διατηρούνται ακόμα οι αρετές που αποδόθηκαν στους ανδρείους πολεμιστές της Επανάστασης.

Μετάφραση: Έμη Βαϊκούση

18. S. Belmartino,ón.,o. 309.

Σημείωση: Για τη σύνταξη του άρθρου αυτού χρησιμοποίησα την παραπάνω μελέτη της παλιάς μαθήτριάς μου S. Belmartino, καθώς και δικές μου εργασίες για την καστιλλιάνικη οικογένεια στον Μεσαίωνα.

Σελ. 260
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/261.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ΕΝΗΛΙΚΙΩΣΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΣΤΟ 13ο ΚΑΙ 14ο ΑΙΩΝΑ

EVELYNE PATLAGEAN

Η είσοδος στην ώριμη ηλικία αποτελεί παντού ένα σταθμό για την κοινωνική ταξινόμηση των ηλικιών. H ενηλικίωση πραγματοποιείται με ένα πέρασμα, περισσότερο ή λιγότερο μακρό και σύνθετο, ανάλογα με τις κοινωνίες, πέρασμα του οποίου οι διαφορετικές μορφές καθορίζουν τη θέση των "νέων" των δύο φύλων. Μου φάνηκε ενδιαφέρον να ερευνήσω το θέμα στον ελληνισμό του 13ου και 14ου αιώνα, στα όρια δηλαδή του Μεσαίωνα και της νεώτερης εποχής. Πράγματι, τα μεγάλα χαρακτηριστικά αυτής της τελευταίας αρχίζουν τότε να μορφοποιούνται. Στον τομέα της οικογενείας και του ιδιωτικού δικαίου, η Εξάβιβλος του δικαστή Κωνσταντίνου Αρμενόπουλου, δημοσιευμένη στη Θεσσαλονίκη το 1345, ως κατάσταση του δικαίου προς χρήση των συναδέλφων του, θα αποτελέσει τη βάση της μεταγενέστερης εξέλιξης.1 H εποχή άφησε, επιπλέον, δικαιοπρακτικά έγγραφα, και συγκεκριμένα, αποφάσεις που διατυπώθηκαν στη Ναύπακτο από τον Ιωάννη Απόκαυκο (1150/ 1160 - 1232/1235),2 στην Οχρίδα από τον Δημήτριο Χωματιανό, αρχιεπίσκοπο από το 1217 ως το θάνατό του, μετά το 1234,3 και τέλος, στην Κωνσταντινούπολη από το πατριαρχικό δικαστήριο.4 Εξάλλου, η λογοτεχνία της εποχής

1. Κωνσταντίνου Αρμενόπουλου, Πρόχειρον νόμων ή Εξάβιβλος, εκδ. Κ. Γ. Πιτσάκης, Αθήνα 1971 (με εκτεταμένο πρόλογο). Ό,τι ακολουθεί, σύμφωνα με τους τίτλους 12 (περί ανήβων και ανηλίκων), 13 (περί γυναικών), 17 (περί λύσεως υπεξουσιότητος), passim.

2. Ν. Α. Βέης, "Unedierte Schriften aus der Kanzlei des Johannes Apokaukos, des Metropoliten von Naupaktos (in Aetolien)", Byzantinisch Neugriechische Jahrbücher, τ. 21, 1976, σ. 55 - 160.

3. J.Pitra, Analecta Spicilegio Solesmensi parata, τ. 6, Παρίσι 1981.

4. Régestes des actes du patriarcat de Constantinopole, τ. 1· Les actes des Patriarches, τχ. 4· Les Régestes de 1208 à 1309, από τον V. Laurent, Παρίσι 1971, τχ. 5· Les Régestes de 1310 α 1376, από τον J. Darrouzès, Παρίσι 1977 (αναφερόμενο στο εξής

Σελ. 261
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/262.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

επιτρέπει την αυτοβιογραφία. Από εδώ έχουμε τις μαρτυρίες του Νικηφόρου Βλεμμύδη (1197 - 1272 περίπου),5 του Μιχαήλ Η' Παλαιολόγου, ο οποίος πέθανε το 12S2,6 του πατριάρχη της Κύπρου Γρηγορίου (= 1241 - μετά το 1289),7 ή ακόμη, του Γεωργίου Ακροπολίτη, παρόλο που το έργο του είναι ιστοριογραφικό8 και όχι αυτοβιογραφικό. Τέτοια κείμενα συνεχίζουν αρμονικά, για την περίπτωσή μας, ένα παραδοσιακό είδος όπως είναι οι βίοι αγίων, από τους οποίους, ωστόσο, θα παραθέσουμε ορισμένα αποσπάσματα. Τέλος, πρόσωπα φανταστικά εικονογραφούν με τον τρόπο τους, σαν πρότυπα δηλαδή, τις συμπεριφορές που θα αναλύσουμε· ένα από αυτά είναι, για παράδειγμα, ο Βέλθανδρος στο έμμετρο μυθιστόρημα Βελθανδρος και Χρυσάντζα,9 είναι ο Διγενής Ακρίτας, στην παραλλαγή G (Κρυπτοφέρρης) του στιχουργήματος, την οποία συναντούμε σε ένα χειρόγραφο του 14ου αι.,10 ή ο νεαρός Αλέξανδρος βασιλεύς11 στο ομώνυμο έργο που χρονολογείται από το 1388. Όμως όλες αυτές οι πηγές, ας το πούμε από τώρα, μας περιορίζουν σε αστικά και αριστοκρατικά περιβάλλοντα.

Η νομική κλίμακα των ηλικιών την οποία κατέγραψε ο Αρμενόπουλος παρέμενε η ίδια μ' αυτήν που ίσχυε στο ρωμαϊκό δίκαιο, το επεξεργασμένο

ως Régestes). Προσθέτουμε στις εκδόσεις που αναφέρονται σ'αυτό τον τελευταίο τόμο: Registrum patriarchatus Constantinopolitani, Ι. Documenta annorum MCCCXV - MCCCXXXI εκδ. Η. Hunger και O. Kresten, Βιέννη 1981. P. Lemerle, «Recherches Sur les institutions judiciaires à l'époque des Paléologues. II Le tribunal du patriarcat ou tribunal synodal», Analecta Bollandiana, τ. 58 (Mèl. Ρ. Peeters), 1950, σ. 318 - 333· N. Π. Μάτσης, Το οικογενειακόν δίκαιον κατά την νομολογίαν του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως των ετών 1315 - 1401, Αθήνα 1962.

5. Nicephori Blemmydae Curriculum, et carmina, εκδ. Α. Heisenberg, Λειψία 1896, σ. 1 - 92.

6. Η. Grégoire (εκδ.), «Imperatoris Michaelis Palaeologi 'De Vita sua'», Byzantion, τ. 29 - 30, 1959 - 60, σ. 447 - 476.

7. W. Lameere (εκδ.), La tradition manuscrite de la correspondance de Grégoire de Chypre, patriarche de Constantinople (1283 - 1289), Βρυξέλλες - Ρώμη 1937, σ. 173 -

191.

8. Georgii Akropolitae Opera, εκδ. A. Heisenberg, τ. 1, Λειψία 1903, σ. 46 - 50

9. Ε. Legrand, Bibliothèque grecque vulgaire, τ. 1, Παρίσι 1880, σ. 125 - 168. Ο M. Μανούσακας τοποθετεί το έργο στα μέσα του ΙΓ' αιώνα («Les Romans byzantins de chevalerie et l'état des études les concernant». Revue des Études Byzantines, τ. 10, 1952, σ. 70 - 83)· ο H. G. Beck, κλίνει προς τον ΙΔ' αι. (Geschichte der byzantinischen Volksliteratur, Μόναχο 1971, σ. 125).

10. Πβ. E. Trapp, Digenis Akritas. Synoptische Ausgabe der ältesten Versionen, Βιέννη 1971 (παραλλαγή του υπ' αρ. Ζ - α XLIV χγφ. της Κρυπτοφέρρης).

11. S. Reichmann, Das byzantinische Alexandergedicht nach dem codex Marcianus 408 herausgegeben, Meisenheim am Gian, 1963 (χειρόγραφο που χρονολογείται μεταξύ του 1391 και του 1404).

Σελ. 262
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/263.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

από το Βυζάντιο. Η κλίμακα αυτή δηλώνει αμέσως πως ο ορισμός της ώριμης ηλικίας δεν είναι απλός. Στις σχετικές διατάξεις του διακρίνουμε πράγματι υποκείμενα όπως: άνηβοι, ανήλικοι, εξαρτώμενοι, και, τέλος, ανεξάρτητοι. H κατάσταση του άνηβου τελειώνει στην ηλικία των 14 ετών για τα αγόρια, στα 12 για τα κορίτσια, αυτή του ανήλικου (αφήλιξ, ανήλικος), στα 25 χρόνια και για τα δύο φύλα. Τα αγόρια ανάμεσα στα 14 και τα 25 χρόνια τους συνιστούν, για να το πούμε καθαρά, την κατηγορία των «νέων». Πάνω απ' αυτή την ηλικία παραμένουν υπεξούσιοι (εξαρτώμενοι) ως το θάνατο του πατέρα και του παππού, εκτός και αν μεσολαβήσει κάποια πράξη χειραφέτησης που θα τους καταστήσει αυτεξούσιους. Την κοινωνική δυναμική αυτής της διαβάθμισης μπορούμε να την εκτιμήσουμε, εάν σκεφτούμε πως η κύρια πράξη, ο γάμος, τοποθετείται συνήθως ανάμεσα στην εφηβεία και στην ενηλικίωση, δηλαδή σε ένα κλάσμα ηλικίας στη διάρκεια του οποίου ο νέος δεν έχει ακόμα αποκτήσει την αυτονομία του από τον πατέρα. Οι «συμμαχίες» λοιπόν, που πραγματοποιούνται στο διάστημα αυτό, καθιστούν ορατές ορισμένες οικογενειακές στρατηγικές, μέσα στο πλαίσιο των οποίων αποτελούν ενδεχομένως ένα σημείο υψίστης σημασίας.

Οι κατηγορίες για τις οποίες μιλήσαμε, συνιστούν από μόνες τους περάσματα μυστικά, παγιωμένα από αιώνες. Τα αγόρια και τα κορίτσια που βρίσκονται ακόμη στην προεφηβική ηλικία, αγγίζουν στα 7 τους χρόνια την ηλικία της λογικής, η οποία τους παρέχει ακριβώς τη δυνατότητα της συναίνεσης στον ίδιο τους τον αρραβώνα και επομένως σε ένα γάμο που προορίζεται να ολοκληρωθεί όταν φθάσουν στη νόμιμη ηλικία.12 Αγόρια και κορίτσια μπορούν, στα δέκα τους χρόνια να μπουν σε μοναστήρι.13 Ωστόσο, το τυπικό που συνέταξε το 1248 ο Νικηφόρος Βλεμμύδης, για τη μονή της οποίας ήταν ηγούμενος στην Ημαθία, κοντά στην Έφεσο, προβλέπει, προκειμένου ένα αγόρι να γίνει οριστικά δεκτό, δύο ακόμη βαθμίδες μετά την ηλικία των δέκα ετών: την ηλικία των δώδεκα και την ηλικία των είκοσι.14

Οι άνηβοι, τα παιδιά δηλαδή, είναι κατά κανόνα άτομα ανίκανα. Η μαρτυρία τους δεν έχει καμία ισχύ, πράγμα που τα τοποθετεί στην κατηγορία στην οποία ανήκουν οι δούλοι, οι μουγγοί, οι διανοητικά καθυστερημένοι, οι υπεξούσιοι γιοι, και, τέλος, οι γυναίκες για τις οποίες όμως προβλέπεται κάποια εξαίρεση σε περιπτώσεις όπου δεν υπάρχει άλλος μάρτυρας, όπως, για παράδειγμα, σε περιπτώσεις που πρέπει να πιστοποιηθεί η παρθενία. Ωστόσο, ένα αγόρι μπορεί να απελευθερωθεί από την ηλικία των δώδεκα. Η παιδική ηλικία

12. Πβ. E. Patlagean, «L'enfant et son avenir dans la famille byzantine (IVème-Xllème siècles)». Annales de démographie historique, 1973, σ. 85 - 93.

13. ό.π., σ. 88.

14. Nicephori Blemmydae, Curriculum..., σ. 95 - 96.

Σελ. 263
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/264.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

επιδέχεται και αυτή ενδιάμεσες καταστάσεις. Η μαρτυρία ενός αγοριού δεκατεσσάρων ετών μπορεί να θεωρηθεί έγκυρη. Ένας υιοθετημένος ανήλικος μπορεί να αποκτήσει το δικαίωμα της ελεύθερης διάθεσης της περιουσίας του περνώντας από ένα ενδιάμεσο στάδιο, στη διάρκεια του οποίου ενεργεί ανεξάρτητα, με την προϋπόθεση ότι έχει τη σύμφωνη γνώμη του προστάτη του. Τέλος, μια κοπέλα ανύπαντρη μπορεί, όταν ενηλικιωθεί, να καταφύγει στη δικαιοσύνη εναντιωνόμενη στους γονείς της οι οποίοι δεν εκπλήρωσαν τη νόμιμη υποχρέωση τους να της δώσουν σύζυγο. Με τους όρους λοιπόν του δικαίου του 14ου αι., η ενηλικίωση πραγματοποιείται σταδιακά μόνο. Το δίκαιο αυτό αναγνωρίζεί επιπλέον μια διαφοροποίηση ανάλογα με το φύλο, το οποίο παρεμβαίνει στα πρόθυρα της νόμιμης ήβης και το οποίο αφήνει, τελικά άθικτες, οριστικές ανικανότητες όσον αφορά τις γυναίκες. Θα μου επιτρέψετε να μην επεκταθώ περισσότερο σ' αυτές τις προκαταρκτικές επισημάνσεις.

Τα δικαιοπρακτικά έγγραφα δείχνουν την εφαρμογή όλων αυτών των διευθετήσεων. Οι οικογένειες ενδιαφέρονταν να αποκαταστήσουν όσο το δυνατόν ενωρίτερα τις κόρες, αλλά και τους γιους τους με επωφελείς γάμους. Το παιχνίδι παιζόταν, λοιπόν, πάνω στην ηλικία της πρώτης συναίνεσης και στη νομιμότητα που παρείχαν στους αρραβώνες μία ανάλογη συμβολαιογραφική ενοργάνωση και μια λειτουργία· έτσι εδέσμευαν τους άνηβους σε μια ένωση την οποία ακολουθούσε συχνά συγκατοίκηση των παιδιών στο σπίτι της νύφης. Από εκείνη τη στιγμή, η εκπλήρωση του γάμου δεν περίμενε πάντα τη νόμιμη ηλικία. Οι πατριάρχες ορύονται στις παραινέσεις τους ενάντια στους γάμους ανήβων, ενάντια στη σαρκική ένωση των αρραβωνιασμένων που γινόταν με τη συναίνεση των γονιών και τη συγκατάβαση των ιερέων, οι οποίοι ευλογούσαν τέτοιες ενώσεις χωρίς την πατριαρχική βούλα της νομιμότητας που παρέχονταν εκ των υστέρων ύστερα από τη σχετική έρευνα, και που ήταν υποχρεωτική από το 1351.15 Όλα συμβαίνουν σαν, αυτή η κοινωνία, να είχε αποδεχθεί τελικά τις απαγορεύσεις γάμων για λόγους συγγένειας και σαν να είχε σχεδόν απορρίψει όσες στηρίζονταν σε κωλύματα λόγω ανηλικιότητας. Οι λεπτομέρειες αυτού του τρόπου προκύπτουν από υποθέσεις που υποβλήθηκαν στο δικαστήριο.

Η ίδια η ανηλικιότητα προσέφερε από μόνη της μια διέξοδο σε περιπτώσεις όπου τα δύο μέρη επιθυμούσαν να αναθεωρήσουν τις αρχικές τους συμφωνίες. Τέτοια ήταν προφανώς η περίπτωση του γάμου που ακυρώθηκε ανάμεσα στα 1217 και στα 1222, ενώ είχε προηγηθεί σχετική συμφωνία από τον Δημήτριο Τορνίκη, για την κόρη του γαμπρού του και κάποιο συγγενή της.16

15. Régestes, αρ. 1738, 1748 6, 1763 11-12, 2431· για την πατριαρχική βούλα, αρ.

2329, 2751,2756 κ.α.

16. ό.π., αρ. 1232.

Σελ. 264
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/265.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Το δικαστήριο διαπιστώνει εκ των υστέρων μία συγγένεια εξ αίματος έκτου βαθμού, αλλά επίσης και τη μη νομιμότητα της ηλικίας του συζύγου, ο οποίος δεν ήταν τότε παρά δεκατριών ετών. Η ακύρωση των αρραβώνων ενός αγοριού εννέα ετών και ενός κοριτσιού πέντε μαρτυρεί ίσως και αυτή κάποιο σχέδιο ρήξης·17 μεγαλύτερη βεβαιότητα ως προς αυτό παρέχει η περίπτωση μιας μητέρας χήρας που επικαλέσθηκε η ίδια την ανηλικιότητα της κόρης της, η οποία είχε παντρευτεί στα οκτώ της χρόνια.18 Άλλες υποθέσεις μαρτυρούν ότι αρκετές φορές η εκπλήρωση του γάμου συντελείτο όχι μόνον πριν από τη νόμιμη εφηβεία του κοριτσιού, αλλά και πριν από την πραγματική εφηβεία. Το 1325, ο πατέρας ενός κοριτσιού παντρεμένου στην ηλικία των δώδεκα ετών, υπό τον όρο ότι o γάμος δεν θα ολοκληρωνόταν προτού να φθάσει το κορίτσι στη νόμιμη ηλικία,19 υποβάλλει την υπόθεση στο συνοδικό δικαστήριο. Ο όρος αυτός, τον οποίο είχε αποδεχθεί ο πατέρας του συζύγου, δεν έγινε σεβαστός, και μία μαμή δηλώνει πως η κοπέλα είναι στο εξής ανίκανη για κάθε συζυγική σχέση. Ο γάμος ακυρώνεται και το δικαστήριο υποχρεώνει την οικογένεια του συζύγου να επιστρέψει την προίκα και τα δώρα. Τον προηγούμενο αιώνα, στην Οχρίδα, το κατάστιχο του Δημητρίου Χωματιανού αναφέρει την περίπτωση μιας νεαρής γυναίκας, δεκαοχτώ περίπου ετών, ("νεότης ηλικίας μεσολαβεί"), η οποία ήταν παντρεμένη για τέταρτη φορά, μετά το θάνατο των προηγούμενων συζύγων της. Η κοπέλα αυτή δηλώνει στο δικαστήριο πως τις δύο πρώτες φορές είχε παντρευτεί πριν από "το χνούδωμα της εφηβείας" και πως είχε "ζήσει" μαζί με το δεύτερο άντρα της.20

Ο Ιωάννης Απόκαυκος, διαλύει και αυτός το γάμο μιας άνηβης κοπέλας, ο οποίος φαίνεται πως είχε ολοκληρωθεί - πράγμα που δεν αποτελεί μοναδική περίπτωση· στο ίδιο έγγραφο, θυμίζει τις νόμιμες ηλικίες και ορίζει την έναρξη της ανδρικής εφηβείας με την εμφάνιση του χνουδιού, του άνθους που αναγγέλλει τον καρπό, δηλαδή την ικανότητα για τεκνοποίηση· τέλος, καταφέρεται ενάντια στις πεθερές οι οποίες προσφέρουν προσωρινά στους γαμπρούς τους την ικανοποίηση που η άνηβη σύζυγος δεν είναι σε θέση ακόμα να προσφέρει.21 Με τέτοιους τρόπους, διεύρυναν τα νόμιμα όρια, ιδιαίτερα, καθώς φαίνεται, για τα κορίτσια. Στο μεταξύ ο Απόκαυκος, τον οποίο μνημονεύσαμε προηγουμένως, αναφέρει τις ψευδείς δηλώσεις ηλικίας που επέτρεπαν στους πατεράδες να παντρεύουν τις κόρες τους σε πολύ νεαρή ηλικία. Κατόπιν αυτού, μπορεί κανείς να συμπεράνει ότι τα δικαστικά έγγραφα δεν μπορεί παρά να αποτυπώνουν κάποιες τάσεις.

17. ό.π., αρ. 2106, Α. 1324.

18. ό.π., αρ. 2125, Α. 1325.

19. ό.π., αρ. 2122.

20. J. Pitra, ό.π., στ. 47 - 50, αρ. 9.

21. Ν. Α. Βέης, ό.π., σ. 68 - 70, αρ. 10.

Σελ. 265
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/266.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η αγιογραφία παρέχει πληροφορίες για ηλικίες που εκπλήσσουν λιγότερο, προπάντων, είναι αλήθεια, για τ' αγόρια, όπως εκείνη του Νικήτα, του νέου που τρέπεται σε φυγή ενόψει του γάμου, τον οποίο σχεδίαζαν γι' αυτόν στα είκοσι χρόνια του. 22

H παιδική ηλικία των κοριτσιών, η οποία δεν ήταν στερημένη από μόρφωση, στα αριστοκρατικά στρώματα,33 δίνει τη θέση της κατευθείαν στην κατάσταση της ωριμότητας, η οποία συνοψίζεται στη συζυγική ζωή — μ' εξαίρεση τις μικρές μοναχές. H μοίρα ορισμένων ανδρών δείχνει μια απουσία συγκρίσιμης μετάβασης ανάμεσα στην παιδική ηλικία και το μοναστήρι. H ζωή του ερημίτη Ρωμύλου, o οποίος γεννήθηκε στο Βιδίνι τον 14ο αιώνα,24 αναπαράγει έτσι ένα παλιό σχήμα, ή καλύτερα, ένα σχήμα που επανέρχεται συνέχεια: χρόνια μελέτης ενός «παιδιού - γέρου», «παιδαριογέρων», και ύστερα, η απόφαση για φυγή από τα εγκόσμια, ενόψει ενός γάμου που σχεδίαζαν γι' αυτόν οι γονείς του. Ωστόσο, για τα περισσότερα αγόρια που ανήκαν σε αστικά και αριστοκρατικά περιβάλλοντα, υπήρχε στο 13ο και 14ο αιώνα ένα μεταβατικό στάδιο, παιδαγωγικό και κοινωνικό, πριν από την ενηλικίωση, το οποίο δεν μπορεί να συγκριθεί σε τίποτε με το αντίστοιχο, το οποίο για τα κορίτσια κυλούσε στο σπίτι, ανάμεσα στον αρραβώνα και το γάμο. H μαθητεία αυτή φαίνεται πως έπρεπε να γίνει εκτός πατρικού οίκου: οι συγγραφείς του 13ου αιώνα αναφέρουν πως το σχετικό ρόλο τον αναλάμβανε το παλάτι. Ο Γεώργιος Ακροπολίτης, γεννημένος στην Κωνσταντινούπολη το 1217, φθάνει δεκαέξι ετών στη Νίκαια, σταλμένος από τους γονείς του. Μπροστά σε μία ομάδα από νεαρούς (μείρακες) τους οποίους είχε ο ίδιος επιλέξει, ο αυτοκράτορας εκφωνεί ένα λόγο για την αναγκαιότητα των ανωτέρων σπουδών στη δημόσια ζωή, όπου κυριαρχούν «ο βασιλεύς και o φιλόσοφος»· τους νέους αυτούς τους εμπιστεύεται σ' ένα δάσκαλο. Οι άλλοι είναι από την Πόλη, ο Ακροπολίτης μόνο έρχεται από τον αυτοκρατορικό «οίκο».25 Με τη λήξη αυτού του κύκλου που άρχισε στα δεκαέξι του χρόνια, αναλαμβάνει το πρώτο του λειτούργημα.

Ο Μιχαήλ Παλαιολόγος H΄ θυμίζει την άφιξή του, με τη λήξη της παιδικής ηλικίας, στο παλάτι του θείου του Ιωάννη Βατάτζη ο οποίος φροντίζει για την εκπαίδευσή του και του συμπεριφέρεται με μεγαλύτερη στοργή απ' ό,τι

22. H. Delehaye, «Le Martyre de saint Nicétas le jeune (1924)», Mélanges d'hagiographie Grecque et Latine, Βρυξέλλες 1966, σ. 310.

23. πβ. Α. Λαΐου - Θωμαδάκη, «The role of women in Byzantine aristocracy», Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik, τ. 31, 1981, σ. 253 - 287: μια μικρή μόνο ομάδα μαθαίνει γράμματα.

24. F. Halkin, «Un ermite des Balkans au XIVe siècle. La vie grecque inédite de Saint Romylos», Byzantion, τ. 31,1961, σ. 111 - 147.

25. Georgii Akropolitae Opéra, σ. 49.

Σελ. 266
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/267.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

o ίδιος ο πατέρας του. Η περίοδος αυτή λήγει όταν συγκαταλέγεται πλέον στους νέους (μείρακες), είναι σε θέση να κρατάει τα όπλα και θεωρείται ικανός να δίνει διαταγές στο όνομά του (του αυτοκράτορα). Ο τελευταίος αυτός εκπληρώνει μέχρι τέλος το χρέος του, με το να γίνει πεθερός του (κηδεστής), μιας και τον αρραβωνιάζει με την ανηψιά του την οποία αγαπούσε σαν κόρη του.26

Ο Γρηγόριος της Κύπρου γεννημένος γύρω στα 1241, δηλώνει πως κατάγεται από ευγενή οικογένεια που καταστράφηκε από τη λατινική κατάκτηση. Αφού έμαθε τα πρώτα γράμματα, πηγαίνει να συνεχίσει τις σπουδές του στη Λευκωσία, όπου όμως η λατινική εκπαίδευση του φάνηκε τόσο μέτρια, ώστε επέστρεψε στην ιδιαίτερη πατρίδα του. Πέρασε λοιπόν το δέκατο πέμπτο έτος της ηλικίας του εκεί, στο πατρικό του σπίτι, όπου "και του λοιπού κυνηγεσίων μεν αυτώ και τοιούτων τινών έμελε διατριβών". Στην πραγματικότητα, επιθυμούσε να πάει στη Νίκαια: δύο χρόνια χρειάσθηκε να παλέψει ενάντια στη θέληση των γονιών του, μέχρι που αποφάσισε να μπαρκάρει κρυφά. Ήταν τότε δεκαεπτά ετών, ένας νέος (νεανίας). Έφθασε στη Νίκαια μετά από ένα δύσκολο ταξίδι - το οποίο δεν μας ενδιαφέρει εδώ.27

Ο Νικηφόρος Βλεμμύδης, τέλος, γεννημένος το 1197, σημειώνει και αυτός την καμπή των δεκαέξι ετών, για τις σπουδές του, και αναφέρει στη συνέχεια τη διαμονή του στο παλάτι, την αναζήτηση ενός δασκάλου και, τελικά, την είσοδο του στον πατριαρχικό κλήρο.28

Η έλξη της Νίκαιας φαίνεται αρκετά δικαιολογημένη στον 13ο αιώνα, για ιστορικούς λόγους. Ωστόσο, αυτές οι μετακινήσεις των αγοριών φαίνεται ότι παραπέμπουν σε ένα δομικό φαινόμενο. Αναγόμενη στο επίπεδο των κινήτρων, η απομάκρυνση από την πατρική εστία, ως προοίμιο της ενηλικίωσης, απαντά στο έμμετρο μυθιστόρημα Βέλθανδρος και Χρυσάντζα, που προορίζεται για τους νέους. Ο ήρωας, δευτερότοκος γιος ενός βασιλιά που τον καταπιέζει, φεύγει να βρει την τύχη του, και συναντά στο δρόμο του τον έρωτα και το γάμο, πριν γυρίσει πίσω για να διαδεχθεί τον πατέρα και τον αδελφό του που ήταν ήδη νεκροί. Πρόκειται εδώ, είναι αλήθεια, για ένα μυθικό σχήμα. Οι υπαινιγμοί είναι σαφέστεροι σ' ένα επεισόδιο του Διγενή, όπως το αφηγείται η παραλλαγή G του ποιήματος.29 Πρόκειται για το πρώτο κυνήγι του Διγενή, που σπούδαζε επί τρία χρόνια κοντά σ' ένα δάσκαλο, στον οποίο τον είχαν αναθέσει - o τόπος όπου διαδραματίζεται η ιστορία δεν αναφέρεται.

26. Η. Grégoire, ό.π.,σ. 451.

27. W. Lameere, ό.π., κυρίως σ. 179 - 185.

28. Nicephori Blemmydae Curiculum..., >s. 2 - 3.

29. E. Trapp, ό.π., παραλλαγή Κρυπτοφέρρης, IV, στ. 1017 εξ.· οι στίχοι που παρατίθενται είναι οι στ. 1037 και 1056 (σ. 162).

Σελ. 267
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/268.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Στη συνέχεια, ο Διγενής διδάχθηκε ιππασία και κυνήγι από τον ίδιο τον πατέρα του, ασκούμενος καθημερινά. Μια ωραία ημέρα τον ικετεύει να τον αφήσει να κυνηγήσει ο ίδιος, Ο πατέρας του αρνείται, ισχυριζόμενος ότι ο Διγενής που είναι μόνο δώδεκα ετών, δεν έχει ακόμα φθάσει στην ήβη, και είναι πολύ μικρός ακόμη, "ανάξιος παντάπασι πολεμείν τα θηρία". Τελικά όμως υποχωρεί εμπρός σ' αυτή την εξαιρετικά πρώιμη ωριμότητα και βγαίνει ένα πρωί με το γιο του. Παίρνει μαζί του και "τον γυναικάδελφόν του και από των αγούρων του τινάς καβαλλαρίους". Φαίνεται λοιπόν πως όλοι αυτοί ζουν κοντά του. Σε αντίθεση με αυτούς, ο Διγενής γλύτωσε τη μετακίνηση, αφού κάνει τη μαθητεία του κοντά σ' εκείνον τον οποίο ονομάζει στο εξής αφέντη και πατέρα (αυθέντης και πατήρ). Ένα καθ' όλα όμοιο στάδιο εμφανίζεται, στον Αλέξανδρο βασιλέα.30 Ο Αλέξανδρος, δώδεκα ετών, μαθημένος στις στρατιωτικές ασκήσεις και στην ιππασία απ' τον πατέρα του, ζητά να πάει στους Ολυμπιακούς αγώνες. Ο πατέρας του, του απαντά πως είναι ακόμα αγόρι πολύ μικρό (μείραξ) και ανήμπορο ν' αναμετρηθεί σε τέτοιες δοκιμασίες - τις οποίες βέβαια, στο τέλος, ο Αλέξανδρος θ' αντιμετωπίσει μ' επιτυχία και θα θριαμβεύσει,

Ο Βλεμμύδης, ο καθηγητής με τη μεγάλη φήμη, ο Ακροπολίτης, δημόσιος υπάλληλος με υψηλή θέση, διπλωμάτης, και, επίσης, καθηγητής με τη σειρά του, ο Γρηγόριος της Κύπρου, ο Πατριάρχης, αναφέρονται με λεπτομέρειες στα χρόνια των σπουδών τους, μέσα στην προοπτική των σταδιοδρομιών τις οποίες ακολούθησαν στη συνέχεια. Η επιθυμία τους για γνώση αποτυπώνει, με τους τρόπους και την αναγκαιότητα που της προσδίδουν, έναν ανθρωπισμό του 13ου αιώνα, ο οποίος τοποθετείται ανάμεσα στο 1204 και στο 1261, ενώ ταυτόχρονα υπακούει σε μια ελληνο-ρωμαϊκή παράδοση. Ο αυτοκράτωρ Μιχαήλ ο Η' και τα ηρωικά πρότυπα σαν τον Διγενή και τον Αλέξανδρο, ακολουθούν μίαν άλλη παράδοση που συνίσταται στην ενηλικίωση μέσ' από τη μάχη και το υποκατάστατο της, το κυνήγι.31 Τα λογοτεχνικά κείμενα υποδεικνύουν τις ηλικιακές ομάδες με όρους που δεν ταυτίζονται με τους όρους του δικαίου (άγουροι, μείρακες) και οι οποίοι ορίζουν ένα ατομικό κοινωνικό καθεστώς αμφίσημο, ασταθές, μεταβατικό. Η κεντρική έννοια της ήβης παραμένει ωστόσο κοινή και στις δύο ταξινομήσεις. Και όμως, δεν πρόκειται εδώ

30. S. Reichmann, ό.π., στ. 622 εξ., 780 εξ.

81. J. Aymard, Essai sur les chasses romaines des origines à la fin du siècle des Antonine (Cynegetica), Παρίσι 1951, όπου γίνεται λόγος για αντίστοιχα προηγούμενα αρχαιοελληνικά φαινόμενα καθώς και για τα ανδραγαθήματα του Αλέξανδρου' Ρ. Vidal-Naquet, "Flavius Arrien entre deux mondes. Postface à l' 'histoire d'Alexandre' d'Arrien", στο Arrien, Histoire d'Alexandre. L'Anabase d'Alexandre le Grand et l'Inde. Παρίσι 1984, σ. 362 - 363· G. Moravcsik, "Sagen und Legenden Über Kaiser Basileios I", Dumbarion Oaks Papers, τ. 15,1961, σ. 59 - 126.

Σελ. 268
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 249
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    Η ΕΙΚΟΝΑ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ «JUVENTUS» ΣΤΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΙΣΠΑΝΙΑ

    REYNA PASTOR

    H ισπανική μεσαιωνική φεουδαλική κοινωνία, όπως και οι σύγχρονες της στην Ευρωπαϊκή Δύση, ήταν θεμελιωδώς οργανωμένη σε προσωπικούς δεσμούς (από άνθρωπο σε άνθρωπο, όπως έδειξε o Marc Bloch), ιεραρχικούς και κάθετους: ένα σύστημα υποτέλειας και αντιπαροχής ανάμεσα στα μέλη της κυρίαρχης τάξης και ένα σύστημα εξάρτησης ανάμεσα σ' αυτή την τελευταία και στη μάζα των χωρικών παραγωγών.

    Αλλά, σε αντίθεση με τις σύγχρονες της, ή ισπανική χριστιανική κοινωνία ήταν πολύ πιο κινητική, λόγω της ύπαρξης ενός συνόρου και ενός σχεδόν αδιάπτωτου πολέμου κατά της «El Andalus» (νότια ζώνη της χερσονήσου), η οποία ανήκε στο μουσουλμανικό κόσμο. Μια κοινωνία οργανωμένη ενόψει του πολέμου «εναντίον του άπιστου», με μια ιδεολογία σταυροφορίας, ιδεολογία βαθιά εμποτισμένη από την ιδέα του αντιμουσουλμανικού «ιερού πολέμου» (ιδίως από τον 11ο αιώνα), στην οποία ο στρατιωτικός ρόλος της αριστοκρατίας έβρισκε μια άμεση και φανερή δικαίωση. Σ' αυτόν το ρόλο και σ' αυτή τη δικαίωση συμμετείχε άμεσα η Εκκλησία.

    Αυτός ο πόλεμος ερύθμιζε τη μοίρα των ανθρώπων (όχι μόνο των ευγενών αλλά και των μη ευγενών που είχαν πετύχει να μπουν σ' έναν από τους στρατούς), τους πρόσφερε τη φήμη, δηλαδή την αληθινή φεουδαλική δόξα, και επιπλέον —πράγμα πρωταρχικό για τη νοοτροπία όλων των κοινωνικών τάξεων—, τους προμήθευε τη λεία, το άμεσο κέρδος σε χρυσό, σε χρήμα, σε άλογα, σε αιχμαλώτους: όλα αυτά είχαν σαν αποτέλεσμα τη βασιλική αμοιβή σε ιδιοκτησίες, με τη μορφή του φεουδαλικού ευεργετήματος.

    Σε αυτό το πλαίσιο, η «κοινωνική ηλικία» που ενδιαφέρει, είναι η «ηλικία των όπλων», ηλικία που ταυτιζόταν με τη νεότητα, με τη «Juventus», και η οποία δεν διακοπτόταν, όπως συνέβαινε στη Γαλλία της αυλικής ευγένειας από το γάμο. Άρχιζε με την παιδική ηλικία, στο δεύτερο ήμισυ της οποίας