Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 261-280 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/261.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ΕΝΗΛΙΚΙΩΣΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΣΤΟ 13ο ΚΑΙ 14ο ΑΙΩΝΑ

EVELYNE PATLAGEAN

Η είσοδος στην ώριμη ηλικία αποτελεί παντού ένα σταθμό για την κοινωνική ταξινόμηση των ηλικιών. H ενηλικίωση πραγματοποιείται με ένα πέρασμα, περισσότερο ή λιγότερο μακρό και σύνθετο, ανάλογα με τις κοινωνίες, πέρασμα του οποίου οι διαφορετικές μορφές καθορίζουν τη θέση των "νέων" των δύο φύλων. Μου φάνηκε ενδιαφέρον να ερευνήσω το θέμα στον ελληνισμό του 13ου και 14ου αιώνα, στα όρια δηλαδή του Μεσαίωνα και της νεώτερης εποχής. Πράγματι, τα μεγάλα χαρακτηριστικά αυτής της τελευταίας αρχίζουν τότε να μορφοποιούνται. Στον τομέα της οικογενείας και του ιδιωτικού δικαίου, η Εξάβιβλος του δικαστή Κωνσταντίνου Αρμενόπουλου, δημοσιευμένη στη Θεσσαλονίκη το 1345, ως κατάσταση του δικαίου προς χρήση των συναδέλφων του, θα αποτελέσει τη βάση της μεταγενέστερης εξέλιξης.1 H εποχή άφησε, επιπλέον, δικαιοπρακτικά έγγραφα, και συγκεκριμένα, αποφάσεις που διατυπώθηκαν στη Ναύπακτο από τον Ιωάννη Απόκαυκο (1150/ 1160 - 1232/1235),2 στην Οχρίδα από τον Δημήτριο Χωματιανό, αρχιεπίσκοπο από το 1217 ως το θάνατό του, μετά το 1234,3 και τέλος, στην Κωνσταντινούπολη από το πατριαρχικό δικαστήριο.4 Εξάλλου, η λογοτεχνία της εποχής

1. Κωνσταντίνου Αρμενόπουλου, Πρόχειρον νόμων ή Εξάβιβλος, εκδ. Κ. Γ. Πιτσάκης, Αθήνα 1971 (με εκτεταμένο πρόλογο). Ό,τι ακολουθεί, σύμφωνα με τους τίτλους 12 (περί ανήβων και ανηλίκων), 13 (περί γυναικών), 17 (περί λύσεως υπεξουσιότητος), passim.

2. Ν. Α. Βέης, "Unedierte Schriften aus der Kanzlei des Johannes Apokaukos, des Metropoliten von Naupaktos (in Aetolien)", Byzantinisch Neugriechische Jahrbücher, τ. 21, 1976, σ. 55 - 160.

3. J.Pitra, Analecta Spicilegio Solesmensi parata, τ. 6, Παρίσι 1981.

4. Régestes des actes du patriarcat de Constantinopole, τ. 1· Les actes des Patriarches, τχ. 4· Les Régestes de 1208 à 1309, από τον V. Laurent, Παρίσι 1971, τχ. 5· Les Régestes de 1310 α 1376, από τον J. Darrouzès, Παρίσι 1977 (αναφερόμενο στο εξής

Σελ. 261
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/262.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

επιτρέπει την αυτοβιογραφία. Από εδώ έχουμε τις μαρτυρίες του Νικηφόρου Βλεμμύδη (1197 - 1272 περίπου),5 του Μιχαήλ Η' Παλαιολόγου, ο οποίος πέθανε το 12S2,6 του πατριάρχη της Κύπρου Γρηγορίου (= 1241 - μετά το 1289),7 ή ακόμη, του Γεωργίου Ακροπολίτη, παρόλο που το έργο του είναι ιστοριογραφικό8 και όχι αυτοβιογραφικό. Τέτοια κείμενα συνεχίζουν αρμονικά, για την περίπτωσή μας, ένα παραδοσιακό είδος όπως είναι οι βίοι αγίων, από τους οποίους, ωστόσο, θα παραθέσουμε ορισμένα αποσπάσματα. Τέλος, πρόσωπα φανταστικά εικονογραφούν με τον τρόπο τους, σαν πρότυπα δηλαδή, τις συμπεριφορές που θα αναλύσουμε· ένα από αυτά είναι, για παράδειγμα, ο Βέλθανδρος στο έμμετρο μυθιστόρημα Βελθανδρος και Χρυσάντζα,9 είναι ο Διγενής Ακρίτας, στην παραλλαγή G (Κρυπτοφέρρης) του στιχουργήματος, την οποία συναντούμε σε ένα χειρόγραφο του 14ου αι.,10 ή ο νεαρός Αλέξανδρος βασιλεύς11 στο ομώνυμο έργο που χρονολογείται από το 1388. Όμως όλες αυτές οι πηγές, ας το πούμε από τώρα, μας περιορίζουν σε αστικά και αριστοκρατικά περιβάλλοντα.

Η νομική κλίμακα των ηλικιών την οποία κατέγραψε ο Αρμενόπουλος παρέμενε η ίδια μ' αυτήν που ίσχυε στο ρωμαϊκό δίκαιο, το επεξεργασμένο

ως Régestes). Προσθέτουμε στις εκδόσεις που αναφέρονται σ'αυτό τον τελευταίο τόμο: Registrum patriarchatus Constantinopolitani, Ι. Documenta annorum MCCCXV - MCCCXXXI εκδ. Η. Hunger και O. Kresten, Βιέννη 1981. P. Lemerle, «Recherches Sur les institutions judiciaires à l'époque des Paléologues. II Le tribunal du patriarcat ou tribunal synodal», Analecta Bollandiana, τ. 58 (Mèl. Ρ. Peeters), 1950, σ. 318 - 333· N. Π. Μάτσης, Το οικογενειακόν δίκαιον κατά την νομολογίαν του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως των ετών 1315 - 1401, Αθήνα 1962.

5. Nicephori Blemmydae Curriculum, et carmina, εκδ. Α. Heisenberg, Λειψία 1896, σ. 1 - 92.

6. Η. Grégoire (εκδ.), «Imperatoris Michaelis Palaeologi 'De Vita sua'», Byzantion, τ. 29 - 30, 1959 - 60, σ. 447 - 476.

7. W. Lameere (εκδ.), La tradition manuscrite de la correspondance de Grégoire de Chypre, patriarche de Constantinople (1283 - 1289), Βρυξέλλες - Ρώμη 1937, σ. 173 -

191.

8. Georgii Akropolitae Opera, εκδ. A. Heisenberg, τ. 1, Λειψία 1903, σ. 46 - 50

9. Ε. Legrand, Bibliothèque grecque vulgaire, τ. 1, Παρίσι 1880, σ. 125 - 168. Ο M. Μανούσακας τοποθετεί το έργο στα μέσα του ΙΓ' αιώνα («Les Romans byzantins de chevalerie et l'état des études les concernant». Revue des Études Byzantines, τ. 10, 1952, σ. 70 - 83)· ο H. G. Beck, κλίνει προς τον ΙΔ' αι. (Geschichte der byzantinischen Volksliteratur, Μόναχο 1971, σ. 125).

10. Πβ. E. Trapp, Digenis Akritas. Synoptische Ausgabe der ältesten Versionen, Βιέννη 1971 (παραλλαγή του υπ' αρ. Ζ - α XLIV χγφ. της Κρυπτοφέρρης).

11. S. Reichmann, Das byzantinische Alexandergedicht nach dem codex Marcianus 408 herausgegeben, Meisenheim am Gian, 1963 (χειρόγραφο που χρονολογείται μεταξύ του 1391 και του 1404).

Σελ. 262
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/263.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

από το Βυζάντιο. Η κλίμακα αυτή δηλώνει αμέσως πως ο ορισμός της ώριμης ηλικίας δεν είναι απλός. Στις σχετικές διατάξεις του διακρίνουμε πράγματι υποκείμενα όπως: άνηβοι, ανήλικοι, εξαρτώμενοι, και, τέλος, ανεξάρτητοι. H κατάσταση του άνηβου τελειώνει στην ηλικία των 14 ετών για τα αγόρια, στα 12 για τα κορίτσια, αυτή του ανήλικου (αφήλιξ, ανήλικος), στα 25 χρόνια και για τα δύο φύλα. Τα αγόρια ανάμεσα στα 14 και τα 25 χρόνια τους συνιστούν, για να το πούμε καθαρά, την κατηγορία των «νέων». Πάνω απ' αυτή την ηλικία παραμένουν υπεξούσιοι (εξαρτώμενοι) ως το θάνατο του πατέρα και του παππού, εκτός και αν μεσολαβήσει κάποια πράξη χειραφέτησης που θα τους καταστήσει αυτεξούσιους. Την κοινωνική δυναμική αυτής της διαβάθμισης μπορούμε να την εκτιμήσουμε, εάν σκεφτούμε πως η κύρια πράξη, ο γάμος, τοποθετείται συνήθως ανάμεσα στην εφηβεία και στην ενηλικίωση, δηλαδή σε ένα κλάσμα ηλικίας στη διάρκεια του οποίου ο νέος δεν έχει ακόμα αποκτήσει την αυτονομία του από τον πατέρα. Οι «συμμαχίες» λοιπόν, που πραγματοποιούνται στο διάστημα αυτό, καθιστούν ορατές ορισμένες οικογενειακές στρατηγικές, μέσα στο πλαίσιο των οποίων αποτελούν ενδεχομένως ένα σημείο υψίστης σημασίας.

Οι κατηγορίες για τις οποίες μιλήσαμε, συνιστούν από μόνες τους περάσματα μυστικά, παγιωμένα από αιώνες. Τα αγόρια και τα κορίτσια που βρίσκονται ακόμη στην προεφηβική ηλικία, αγγίζουν στα 7 τους χρόνια την ηλικία της λογικής, η οποία τους παρέχει ακριβώς τη δυνατότητα της συναίνεσης στον ίδιο τους τον αρραβώνα και επομένως σε ένα γάμο που προορίζεται να ολοκληρωθεί όταν φθάσουν στη νόμιμη ηλικία.12 Αγόρια και κορίτσια μπορούν, στα δέκα τους χρόνια να μπουν σε μοναστήρι.13 Ωστόσο, το τυπικό που συνέταξε το 1248 ο Νικηφόρος Βλεμμύδης, για τη μονή της οποίας ήταν ηγούμενος στην Ημαθία, κοντά στην Έφεσο, προβλέπει, προκειμένου ένα αγόρι να γίνει οριστικά δεκτό, δύο ακόμη βαθμίδες μετά την ηλικία των δέκα ετών: την ηλικία των δώδεκα και την ηλικία των είκοσι.14

Οι άνηβοι, τα παιδιά δηλαδή, είναι κατά κανόνα άτομα ανίκανα. Η μαρτυρία τους δεν έχει καμία ισχύ, πράγμα που τα τοποθετεί στην κατηγορία στην οποία ανήκουν οι δούλοι, οι μουγγοί, οι διανοητικά καθυστερημένοι, οι υπεξούσιοι γιοι, και, τέλος, οι γυναίκες για τις οποίες όμως προβλέπεται κάποια εξαίρεση σε περιπτώσεις όπου δεν υπάρχει άλλος μάρτυρας, όπως, για παράδειγμα, σε περιπτώσεις που πρέπει να πιστοποιηθεί η παρθενία. Ωστόσο, ένα αγόρι μπορεί να απελευθερωθεί από την ηλικία των δώδεκα. Η παιδική ηλικία

12. Πβ. E. Patlagean, «L'enfant et son avenir dans la famille byzantine (IVème-Xllème siècles)». Annales de démographie historique, 1973, σ. 85 - 93.

13. ό.π., σ. 88.

14. Nicephori Blemmydae, Curriculum..., σ. 95 - 96.

Σελ. 263
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/264.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

επιδέχεται και αυτή ενδιάμεσες καταστάσεις. Η μαρτυρία ενός αγοριού δεκατεσσάρων ετών μπορεί να θεωρηθεί έγκυρη. Ένας υιοθετημένος ανήλικος μπορεί να αποκτήσει το δικαίωμα της ελεύθερης διάθεσης της περιουσίας του περνώντας από ένα ενδιάμεσο στάδιο, στη διάρκεια του οποίου ενεργεί ανεξάρτητα, με την προϋπόθεση ότι έχει τη σύμφωνη γνώμη του προστάτη του. Τέλος, μια κοπέλα ανύπαντρη μπορεί, όταν ενηλικιωθεί, να καταφύγει στη δικαιοσύνη εναντιωνόμενη στους γονείς της οι οποίοι δεν εκπλήρωσαν τη νόμιμη υποχρέωση τους να της δώσουν σύζυγο. Με τους όρους λοιπόν του δικαίου του 14ου αι., η ενηλικίωση πραγματοποιείται σταδιακά μόνο. Το δίκαιο αυτό αναγνωρίζεί επιπλέον μια διαφοροποίηση ανάλογα με το φύλο, το οποίο παρεμβαίνει στα πρόθυρα της νόμιμης ήβης και το οποίο αφήνει, τελικά άθικτες, οριστικές ανικανότητες όσον αφορά τις γυναίκες. Θα μου επιτρέψετε να μην επεκταθώ περισσότερο σ' αυτές τις προκαταρκτικές επισημάνσεις.

Τα δικαιοπρακτικά έγγραφα δείχνουν την εφαρμογή όλων αυτών των διευθετήσεων. Οι οικογένειες ενδιαφέρονταν να αποκαταστήσουν όσο το δυνατόν ενωρίτερα τις κόρες, αλλά και τους γιους τους με επωφελείς γάμους. Το παιχνίδι παιζόταν, λοιπόν, πάνω στην ηλικία της πρώτης συναίνεσης και στη νομιμότητα που παρείχαν στους αρραβώνες μία ανάλογη συμβολαιογραφική ενοργάνωση και μια λειτουργία· έτσι εδέσμευαν τους άνηβους σε μια ένωση την οποία ακολουθούσε συχνά συγκατοίκηση των παιδιών στο σπίτι της νύφης. Από εκείνη τη στιγμή, η εκπλήρωση του γάμου δεν περίμενε πάντα τη νόμιμη ηλικία. Οι πατριάρχες ορύονται στις παραινέσεις τους ενάντια στους γάμους ανήβων, ενάντια στη σαρκική ένωση των αρραβωνιασμένων που γινόταν με τη συναίνεση των γονιών και τη συγκατάβαση των ιερέων, οι οποίοι ευλογούσαν τέτοιες ενώσεις χωρίς την πατριαρχική βούλα της νομιμότητας που παρέχονταν εκ των υστέρων ύστερα από τη σχετική έρευνα, και που ήταν υποχρεωτική από το 1351.15 Όλα συμβαίνουν σαν, αυτή η κοινωνία, να είχε αποδεχθεί τελικά τις απαγορεύσεις γάμων για λόγους συγγένειας και σαν να είχε σχεδόν απορρίψει όσες στηρίζονταν σε κωλύματα λόγω ανηλικιότητας. Οι λεπτομέρειες αυτού του τρόπου προκύπτουν από υποθέσεις που υποβλήθηκαν στο δικαστήριο.

Η ίδια η ανηλικιότητα προσέφερε από μόνη της μια διέξοδο σε περιπτώσεις όπου τα δύο μέρη επιθυμούσαν να αναθεωρήσουν τις αρχικές τους συμφωνίες. Τέτοια ήταν προφανώς η περίπτωση του γάμου που ακυρώθηκε ανάμεσα στα 1217 και στα 1222, ενώ είχε προηγηθεί σχετική συμφωνία από τον Δημήτριο Τορνίκη, για την κόρη του γαμπρού του και κάποιο συγγενή της.16

15. Régestes, αρ. 1738, 1748 6, 1763 11-12, 2431· για την πατριαρχική βούλα, αρ.

2329, 2751,2756 κ.α.

16. ό.π., αρ. 1232.

Σελ. 264
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/265.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Το δικαστήριο διαπιστώνει εκ των υστέρων μία συγγένεια εξ αίματος έκτου βαθμού, αλλά επίσης και τη μη νομιμότητα της ηλικίας του συζύγου, ο οποίος δεν ήταν τότε παρά δεκατριών ετών. Η ακύρωση των αρραβώνων ενός αγοριού εννέα ετών και ενός κοριτσιού πέντε μαρτυρεί ίσως και αυτή κάποιο σχέδιο ρήξης·17 μεγαλύτερη βεβαιότητα ως προς αυτό παρέχει η περίπτωση μιας μητέρας χήρας που επικαλέσθηκε η ίδια την ανηλικιότητα της κόρης της, η οποία είχε παντρευτεί στα οκτώ της χρόνια.18 Άλλες υποθέσεις μαρτυρούν ότι αρκετές φορές η εκπλήρωση του γάμου συντελείτο όχι μόνον πριν από τη νόμιμη εφηβεία του κοριτσιού, αλλά και πριν από την πραγματική εφηβεία. Το 1325, ο πατέρας ενός κοριτσιού παντρεμένου στην ηλικία των δώδεκα ετών, υπό τον όρο ότι o γάμος δεν θα ολοκληρωνόταν προτού να φθάσει το κορίτσι στη νόμιμη ηλικία,19 υποβάλλει την υπόθεση στο συνοδικό δικαστήριο. Ο όρος αυτός, τον οποίο είχε αποδεχθεί ο πατέρας του συζύγου, δεν έγινε σεβαστός, και μία μαμή δηλώνει πως η κοπέλα είναι στο εξής ανίκανη για κάθε συζυγική σχέση. Ο γάμος ακυρώνεται και το δικαστήριο υποχρεώνει την οικογένεια του συζύγου να επιστρέψει την προίκα και τα δώρα. Τον προηγούμενο αιώνα, στην Οχρίδα, το κατάστιχο του Δημητρίου Χωματιανού αναφέρει την περίπτωση μιας νεαρής γυναίκας, δεκαοχτώ περίπου ετών, ("νεότης ηλικίας μεσολαβεί"), η οποία ήταν παντρεμένη για τέταρτη φορά, μετά το θάνατο των προηγούμενων συζύγων της. Η κοπέλα αυτή δηλώνει στο δικαστήριο πως τις δύο πρώτες φορές είχε παντρευτεί πριν από "το χνούδωμα της εφηβείας" και πως είχε "ζήσει" μαζί με το δεύτερο άντρα της.20

Ο Ιωάννης Απόκαυκος, διαλύει και αυτός το γάμο μιας άνηβης κοπέλας, ο οποίος φαίνεται πως είχε ολοκληρωθεί - πράγμα που δεν αποτελεί μοναδική περίπτωση· στο ίδιο έγγραφο, θυμίζει τις νόμιμες ηλικίες και ορίζει την έναρξη της ανδρικής εφηβείας με την εμφάνιση του χνουδιού, του άνθους που αναγγέλλει τον καρπό, δηλαδή την ικανότητα για τεκνοποίηση· τέλος, καταφέρεται ενάντια στις πεθερές οι οποίες προσφέρουν προσωρινά στους γαμπρούς τους την ικανοποίηση που η άνηβη σύζυγος δεν είναι σε θέση ακόμα να προσφέρει.21 Με τέτοιους τρόπους, διεύρυναν τα νόμιμα όρια, ιδιαίτερα, καθώς φαίνεται, για τα κορίτσια. Στο μεταξύ ο Απόκαυκος, τον οποίο μνημονεύσαμε προηγουμένως, αναφέρει τις ψευδείς δηλώσεις ηλικίας που επέτρεπαν στους πατεράδες να παντρεύουν τις κόρες τους σε πολύ νεαρή ηλικία. Κατόπιν αυτού, μπορεί κανείς να συμπεράνει ότι τα δικαστικά έγγραφα δεν μπορεί παρά να αποτυπώνουν κάποιες τάσεις.

17. ό.π., αρ. 2106, Α. 1324.

18. ό.π., αρ. 2125, Α. 1325.

19. ό.π., αρ. 2122.

20. J. Pitra, ό.π., στ. 47 - 50, αρ. 9.

21. Ν. Α. Βέης, ό.π., σ. 68 - 70, αρ. 10.

Σελ. 265
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/266.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η αγιογραφία παρέχει πληροφορίες για ηλικίες που εκπλήσσουν λιγότερο, προπάντων, είναι αλήθεια, για τ' αγόρια, όπως εκείνη του Νικήτα, του νέου που τρέπεται σε φυγή ενόψει του γάμου, τον οποίο σχεδίαζαν γι' αυτόν στα είκοσι χρόνια του. 22

H παιδική ηλικία των κοριτσιών, η οποία δεν ήταν στερημένη από μόρφωση, στα αριστοκρατικά στρώματα,33 δίνει τη θέση της κατευθείαν στην κατάσταση της ωριμότητας, η οποία συνοψίζεται στη συζυγική ζωή — μ' εξαίρεση τις μικρές μοναχές. H μοίρα ορισμένων ανδρών δείχνει μια απουσία συγκρίσιμης μετάβασης ανάμεσα στην παιδική ηλικία και το μοναστήρι. H ζωή του ερημίτη Ρωμύλου, o οποίος γεννήθηκε στο Βιδίνι τον 14ο αιώνα,24 αναπαράγει έτσι ένα παλιό σχήμα, ή καλύτερα, ένα σχήμα που επανέρχεται συνέχεια: χρόνια μελέτης ενός «παιδιού - γέρου», «παιδαριογέρων», και ύστερα, η απόφαση για φυγή από τα εγκόσμια, ενόψει ενός γάμου που σχεδίαζαν γι' αυτόν οι γονείς του. Ωστόσο, για τα περισσότερα αγόρια που ανήκαν σε αστικά και αριστοκρατικά περιβάλλοντα, υπήρχε στο 13ο και 14ο αιώνα ένα μεταβατικό στάδιο, παιδαγωγικό και κοινωνικό, πριν από την ενηλικίωση, το οποίο δεν μπορεί να συγκριθεί σε τίποτε με το αντίστοιχο, το οποίο για τα κορίτσια κυλούσε στο σπίτι, ανάμεσα στον αρραβώνα και το γάμο. H μαθητεία αυτή φαίνεται πως έπρεπε να γίνει εκτός πατρικού οίκου: οι συγγραφείς του 13ου αιώνα αναφέρουν πως το σχετικό ρόλο τον αναλάμβανε το παλάτι. Ο Γεώργιος Ακροπολίτης, γεννημένος στην Κωνσταντινούπολη το 1217, φθάνει δεκαέξι ετών στη Νίκαια, σταλμένος από τους γονείς του. Μπροστά σε μία ομάδα από νεαρούς (μείρακες) τους οποίους είχε ο ίδιος επιλέξει, ο αυτοκράτορας εκφωνεί ένα λόγο για την αναγκαιότητα των ανωτέρων σπουδών στη δημόσια ζωή, όπου κυριαρχούν «ο βασιλεύς και o φιλόσοφος»· τους νέους αυτούς τους εμπιστεύεται σ' ένα δάσκαλο. Οι άλλοι είναι από την Πόλη, ο Ακροπολίτης μόνο έρχεται από τον αυτοκρατορικό «οίκο».25 Με τη λήξη αυτού του κύκλου που άρχισε στα δεκαέξι του χρόνια, αναλαμβάνει το πρώτο του λειτούργημα.

Ο Μιχαήλ Παλαιολόγος H΄ θυμίζει την άφιξή του, με τη λήξη της παιδικής ηλικίας, στο παλάτι του θείου του Ιωάννη Βατάτζη ο οποίος φροντίζει για την εκπαίδευσή του και του συμπεριφέρεται με μεγαλύτερη στοργή απ' ό,τι

22. H. Delehaye, «Le Martyre de saint Nicétas le jeune (1924)», Mélanges d'hagiographie Grecque et Latine, Βρυξέλλες 1966, σ. 310.

23. πβ. Α. Λαΐου - Θωμαδάκη, «The role of women in Byzantine aristocracy», Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik, τ. 31, 1981, σ. 253 - 287: μια μικρή μόνο ομάδα μαθαίνει γράμματα.

24. F. Halkin, «Un ermite des Balkans au XIVe siècle. La vie grecque inédite de Saint Romylos», Byzantion, τ. 31,1961, σ. 111 - 147.

25. Georgii Akropolitae Opéra, σ. 49.

Σελ. 266
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/267.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

o ίδιος ο πατέρας του. Η περίοδος αυτή λήγει όταν συγκαταλέγεται πλέον στους νέους (μείρακες), είναι σε θέση να κρατάει τα όπλα και θεωρείται ικανός να δίνει διαταγές στο όνομά του (του αυτοκράτορα). Ο τελευταίος αυτός εκπληρώνει μέχρι τέλος το χρέος του, με το να γίνει πεθερός του (κηδεστής), μιας και τον αρραβωνιάζει με την ανηψιά του την οποία αγαπούσε σαν κόρη του.26

Ο Γρηγόριος της Κύπρου γεννημένος γύρω στα 1241, δηλώνει πως κατάγεται από ευγενή οικογένεια που καταστράφηκε από τη λατινική κατάκτηση. Αφού έμαθε τα πρώτα γράμματα, πηγαίνει να συνεχίσει τις σπουδές του στη Λευκωσία, όπου όμως η λατινική εκπαίδευση του φάνηκε τόσο μέτρια, ώστε επέστρεψε στην ιδιαίτερη πατρίδα του. Πέρασε λοιπόν το δέκατο πέμπτο έτος της ηλικίας του εκεί, στο πατρικό του σπίτι, όπου "και του λοιπού κυνηγεσίων μεν αυτώ και τοιούτων τινών έμελε διατριβών". Στην πραγματικότητα, επιθυμούσε να πάει στη Νίκαια: δύο χρόνια χρειάσθηκε να παλέψει ενάντια στη θέληση των γονιών του, μέχρι που αποφάσισε να μπαρκάρει κρυφά. Ήταν τότε δεκαεπτά ετών, ένας νέος (νεανίας). Έφθασε στη Νίκαια μετά από ένα δύσκολο ταξίδι - το οποίο δεν μας ενδιαφέρει εδώ.27

Ο Νικηφόρος Βλεμμύδης, τέλος, γεννημένος το 1197, σημειώνει και αυτός την καμπή των δεκαέξι ετών, για τις σπουδές του, και αναφέρει στη συνέχεια τη διαμονή του στο παλάτι, την αναζήτηση ενός δασκάλου και, τελικά, την είσοδο του στον πατριαρχικό κλήρο.28

Η έλξη της Νίκαιας φαίνεται αρκετά δικαιολογημένη στον 13ο αιώνα, για ιστορικούς λόγους. Ωστόσο, αυτές οι μετακινήσεις των αγοριών φαίνεται ότι παραπέμπουν σε ένα δομικό φαινόμενο. Αναγόμενη στο επίπεδο των κινήτρων, η απομάκρυνση από την πατρική εστία, ως προοίμιο της ενηλικίωσης, απαντά στο έμμετρο μυθιστόρημα Βέλθανδρος και Χρυσάντζα, που προορίζεται για τους νέους. Ο ήρωας, δευτερότοκος γιος ενός βασιλιά που τον καταπιέζει, φεύγει να βρει την τύχη του, και συναντά στο δρόμο του τον έρωτα και το γάμο, πριν γυρίσει πίσω για να διαδεχθεί τον πατέρα και τον αδελφό του που ήταν ήδη νεκροί. Πρόκειται εδώ, είναι αλήθεια, για ένα μυθικό σχήμα. Οι υπαινιγμοί είναι σαφέστεροι σ' ένα επεισόδιο του Διγενή, όπως το αφηγείται η παραλλαγή G του ποιήματος.29 Πρόκειται για το πρώτο κυνήγι του Διγενή, που σπούδαζε επί τρία χρόνια κοντά σ' ένα δάσκαλο, στον οποίο τον είχαν αναθέσει - o τόπος όπου διαδραματίζεται η ιστορία δεν αναφέρεται.

26. Η. Grégoire, ό.π.,σ. 451.

27. W. Lameere, ό.π., κυρίως σ. 179 - 185.

28. Nicephori Blemmydae Curiculum..., >s. 2 - 3.

29. E. Trapp, ό.π., παραλλαγή Κρυπτοφέρρης, IV, στ. 1017 εξ.· οι στίχοι που παρατίθενται είναι οι στ. 1037 και 1056 (σ. 162).

Σελ. 267
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/268.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Στη συνέχεια, ο Διγενής διδάχθηκε ιππασία και κυνήγι από τον ίδιο τον πατέρα του, ασκούμενος καθημερινά. Μια ωραία ημέρα τον ικετεύει να τον αφήσει να κυνηγήσει ο ίδιος, Ο πατέρας του αρνείται, ισχυριζόμενος ότι ο Διγενής που είναι μόνο δώδεκα ετών, δεν έχει ακόμα φθάσει στην ήβη, και είναι πολύ μικρός ακόμη, "ανάξιος παντάπασι πολεμείν τα θηρία". Τελικά όμως υποχωρεί εμπρός σ' αυτή την εξαιρετικά πρώιμη ωριμότητα και βγαίνει ένα πρωί με το γιο του. Παίρνει μαζί του και "τον γυναικάδελφόν του και από των αγούρων του τινάς καβαλλαρίους". Φαίνεται λοιπόν πως όλοι αυτοί ζουν κοντά του. Σε αντίθεση με αυτούς, ο Διγενής γλύτωσε τη μετακίνηση, αφού κάνει τη μαθητεία του κοντά σ' εκείνον τον οποίο ονομάζει στο εξής αφέντη και πατέρα (αυθέντης και πατήρ). Ένα καθ' όλα όμοιο στάδιο εμφανίζεται, στον Αλέξανδρο βασιλέα.30 Ο Αλέξανδρος, δώδεκα ετών, μαθημένος στις στρατιωτικές ασκήσεις και στην ιππασία απ' τον πατέρα του, ζητά να πάει στους Ολυμπιακούς αγώνες. Ο πατέρας του, του απαντά πως είναι ακόμα αγόρι πολύ μικρό (μείραξ) και ανήμπορο ν' αναμετρηθεί σε τέτοιες δοκιμασίες - τις οποίες βέβαια, στο τέλος, ο Αλέξανδρος θ' αντιμετωπίσει μ' επιτυχία και θα θριαμβεύσει,

Ο Βλεμμύδης, ο καθηγητής με τη μεγάλη φήμη, ο Ακροπολίτης, δημόσιος υπάλληλος με υψηλή θέση, διπλωμάτης, και, επίσης, καθηγητής με τη σειρά του, ο Γρηγόριος της Κύπρου, ο Πατριάρχης, αναφέρονται με λεπτομέρειες στα χρόνια των σπουδών τους, μέσα στην προοπτική των σταδιοδρομιών τις οποίες ακολούθησαν στη συνέχεια. Η επιθυμία τους για γνώση αποτυπώνει, με τους τρόπους και την αναγκαιότητα που της προσδίδουν, έναν ανθρωπισμό του 13ου αιώνα, ο οποίος τοποθετείται ανάμεσα στο 1204 και στο 1261, ενώ ταυτόχρονα υπακούει σε μια ελληνο-ρωμαϊκή παράδοση. Ο αυτοκράτωρ Μιχαήλ ο Η' και τα ηρωικά πρότυπα σαν τον Διγενή και τον Αλέξανδρο, ακολουθούν μίαν άλλη παράδοση που συνίσταται στην ενηλικίωση μέσ' από τη μάχη και το υποκατάστατο της, το κυνήγι.31 Τα λογοτεχνικά κείμενα υποδεικνύουν τις ηλικιακές ομάδες με όρους που δεν ταυτίζονται με τους όρους του δικαίου (άγουροι, μείρακες) και οι οποίοι ορίζουν ένα ατομικό κοινωνικό καθεστώς αμφίσημο, ασταθές, μεταβατικό. Η κεντρική έννοια της ήβης παραμένει ωστόσο κοινή και στις δύο ταξινομήσεις. Και όμως, δεν πρόκειται εδώ

30. S. Reichmann, ό.π., στ. 622 εξ., 780 εξ.

81. J. Aymard, Essai sur les chasses romaines des origines à la fin du siècle des Antonine (Cynegetica), Παρίσι 1951, όπου γίνεται λόγος για αντίστοιχα προηγούμενα αρχαιοελληνικά φαινόμενα καθώς και για τα ανδραγαθήματα του Αλέξανδρου' Ρ. Vidal-Naquet, "Flavius Arrien entre deux mondes. Postface à l' 'histoire d'Alexandre' d'Arrien", στο Arrien, Histoire d'Alexandre. L'Anabase d'Alexandre le Grand et l'Inde. Παρίσι 1984, σ. 362 - 363· G. Moravcsik, "Sagen und Legenden Über Kaiser Basileios I", Dumbarion Oaks Papers, τ. 15,1961, σ. 59 - 126.

Σελ. 268
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/269.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

για ένα θεσμό ομαδικής μετάβασης που επιβάλλεται σε "μια συγκεκριμένη ηλικιακή ομάδα, αλλά για την προσωπική ανδρεία η οποία χαρακτηρίζει το μελλοντικό ηγεμόνα. Το κυνήγι του Διγενή από μόνο του συνδυάζει κατά κάποιον τρόπο και τα δύο επίπεδα: ξεκινά, οπλισμένος μ' ένα ξύλο και χρησιμοποιώντας τα χέρια του μόνο, από το στραγγάλισμα μιας αρκούδας και από το διαμελισμό ενός ελαφιού που το ξεπέρασε στο τρέξιμο. Ο θείος του τον εξασκεί τότε και στο κυνήγι άλλων ζώων, "εν οις και δοκιμάζονται των ευγενών οι παίδες" (στ. 1119 - 1120), και του επιτρέπει να τραβήξει το σπαθί του ενάντια σ' ένα λιοντάρι, του οποίου ο θάνατος τερματίζει την αποστολή του. Έτσι, ο Διγενής ξεκινά σαν έφηβος και τελειώνει σαν αυτοκράτορας - πράγμα που δεν εκπλήσσει. Η αφήγηση του πρώτου του κυνηγιού μοιάζει με καθρέφτη στραμμένο προς την τάξη των ευγενών τόσο πλατύ ήταν το κοινό που υποδέχθηκε το κατόρθωμα του. Έξω και πέρα από το ανώτερο κοινωνικό στρώμα, η ενηλικίωση δεν αποτέλεσε ποτέ αντικείμενο λόγου· ήταν ενταγμένη στις καθημερινές νόρμες.

Μετάφραση: Έμη Βαϊκούση

Σελ. 269
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/270.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 270
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/271.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ ΠΑ ΜΙΑ ΤΥΠΟΛΟΓΙΑ

ΤΗΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ

ΣΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΑ

ΗΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ

Στις γραμμές που ακολουθούν υποδείχνονται πολύ συνοπτικά, και ελλειπτικά, ορισμένες κατευθύνσεις για την ανίχνευση της εικονογραφίας των παιδιών και των νέων στη βυζαντινή τέχνη.1 Ξεκινώντας για τον καταρτισμό, ενός δουλεμένου και συνθετικά παρουσιασμένου ευρετήριου, διστάζουμε ανάμεσα στους δρόμους που μπορούμε να ακολουθήσουμε, προκειμένου να αναγνωρίσουμε και να χαρτογραφήσουμε με κάποια σφαιρικότητα το πεδίο αυτό της έρευνας. Τίποτε ως τώρα δεν έχει γίνει για να δοθεί μια συνολική άποψη του ζητήματος, και αυτή ή απουσία καθρεφτίζεται στη διαθέσιμη βιβλιογραφία.2

1. Η ανακοίνωση αυτή τροφοδοτήθηκε από μια έρευνα που έχει αναλάβει ο υπογραφόμενος στα πλαίσια του ερευνητικού προγράμματος του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας.

2. Αναφέρομαι βέβαια στο ζήτημα της εικονογραφίας των παιδιών και των νέων στη βυζαντινή τέχνη, για το οποίο δεν βρίσκουμε παρά σκόρπιες καταθέσεις σε εργασίες που στρέφονται κυρίως γύρω από άλλα αντικείμενα. Αντίθετα, πολλά έχουν γίνει, και συνθετικά, για τη θεματολογία των παιδικών και νεανικών ηλικιών σε ευρύτερες κλίμακες, τόσο που μέσα σε λίγα χρόνια, πρόσφατες ακόμα, αλλά μονομερείς, κάπως, αντιλήψεις, να έχουν εξελιχθεί σε πιο ισορροπημένες θέσεις. Το δρόμο άνοιξε το έργο του Ph. Ariès, L'enfant et la vie familiale sous l'Ancien Régime, Παρίσι 1960 (21973). Βλ. επίσης L. de Mause (εκδ.). The History of Childhood, Ν. Υόρκη 1974. Σχετικά με την αρχαία ελληνική τέχνη, βλ. Η. Rühfel, Das Kind in der griechischen Kunst, Mainz 1984 (από τους κρητομυκηναϊκούς ως τους ελληνιστικούς χρόνους)· η ίδια, Kinderleben im klassischen Athen, Mainz 1984. Για τη ρωμαϊκή αρχαιότητα, βλ. J. - P. Néraudau, Être enfant à Rome, Παρίσι 1984. Για τη μεσαιωνική και αναγεννησιακή Δύση, βλ. την ουσιαστικά συνοπτική σύνθεση (με πηγές μεταφρασμένες στα γερμανικά), του K. Arnold, Kind und Gesellschaft in Mittelalter und Renaissance, Paderborn 1980. Βλ. κυρίως όσα συνάγει από τις βυζαντινές πηγές ο Φ. Κουκουλές, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός, Ια, Αθήνα

Σελ. 271
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/272.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Οπωσδήποτε, μερικές δοκιμαστικές προσεγγίσεις, από διάφορες σκοπιές, θα μας βοηθούσανε να δούμε ευκρινέστερα πως αναπτύσσεται εκάστοτε ή προβληματική, και τι μπορεί να συναχθεί από επιμέρους ενότητες τεκμηρίων. Αλλά πρώτα απ' όλα θα έπρεπε να ορίσουμε ποιες περίπου ηλικίες θα μπορούσαμε να περιλάβουμε σ' αυτή την έρευνα. Αν θέλαμε να στηριχτούμε σε έναν οδηγό, ανατρέχοντας στην πολύ μεταγενέστερη Ερμηνεία της ζωγραφικής του Διονύσιου εκ Φουρνά (18ος αι.), που όμως κωδικοποιεί βυζαντινογενείς τυπολογίες, δεν βρίσκουμε ορισμούς ιδιαίτερα διαφωτιστικούς, κυρίως όσον αφορά στη ζωγραφική απόδοση.3 Εξάλλου, μία συνταγή που μας δίνει. ο Διονύσιος για την παράσταση των ηλικιών του ανθρώπου στην εξέλιξη τους, αναφέρεται σε μεταβυζαντινά έργα. Μας εξηγεί ο Διονύσιος "πώς ιστορίζεται ο μάταιος βίος του κόσμου τούτου".4 Μέσα στα διάχωρα τριών ομόκεντρων κύκλων, διατάσσονται σε επάλληλες ζώνες, από το κέντρο προς την περιφέρεια, ή προσωποποίηση του κόσμου, οι εποχές, τα ζώδια των δώδεκα μηνών, και απ' έξω, στην περιφέρεια, αριστερόστροφα, οι επτά ηλικίες του ανθρώπου: "Κάτω εις το δεξιό πλάγι.., ποίησον νήπιον αναβαίνον και γράφον έμπροσθεν... "Παιδίον" (ετών 7)· παραπάνω... ποίησον άλλο μεγαλήτερον και γράψον "Παίς" (ετών 14)· ανώτερον ποίησον άλλο μουστακίζον και γράψον "Μειράκιον" (ετών 21). Άνω δε εις την κορυφήν του τροχού ποίησον άλλον αρχιγένην, καθήμενον εις θρόνον και πατών εις προσκέφαλον, έχων απλωμένα τα χέρια εις το ένα και άλλο μέρος, εις την δεξιάν βαστών σκήπτρον, εις την αριστεράν σακκούλαν με αργύρια, φορών κορώναν και. βασιλικά φορέματα· και ...γράψον "Νέος" (ετών 28)". Ακολουθούν, κατιόντες, ο "οξυγένης" ανήρ (48 ε.), ο "μιξαιπόλιος" πρεσβύτης (65 ε.), και ο "ασπρογένης" και "φαρακλός" γέρων (75 ε.).5

1948, σ. 35 - 184 (σχολεία, ανατροφή, παιχνίδια). Πβ., στο συλλογικό έργο Enfant et sociétés, Annales de Démographie Historique, 1973, τα άρθρα: H. Antoniadis - Bibikou, "Quelques notes sur l'enfant de la moyenne époque byzantine (du Vie au XIIe siècle)", σ. 77 - 84· Ε. Patlagean, "L'enfant et son avenir dans la famille byzantine (IVe - XIIe siècles)", σ. 85 - 93.

3. Ξεκινώντας, ανατρέχουμε σε έργα γνωστά μας, όπου βρίσκουμε μαρτυρίες ενδιαφέρουσες. Με το προχώρεμα όμως της έρευνας, επιβάλλεται ανασύνταξη των στοιχείων που έχουν στο μεταξύ προκύψει: οι" μαρτυρίες που συγκρατήσαμε στο ξεκίνημα μπορεί να μη χρειάζεται πια ν' αποτελέσουν την αφετηρία για την τελική διαμόρφωση της μελέτης μας.

4. Διονυσίου του εκ Φουρνά, Ερμηνεία της ζωγραφικής τέχνης, έκδ. Ά. Παπαδοπούλου-Κεραμέως, Πετρούπολις 1909, σ. 213 - 15.

5. Ό.π., σ. 214. P. Hetherington, The "Painter's Manual" of Dionysius of Fourna. An English Translation with Commentary of God. Gr. 708 in the SaltykovShchedrin State Public Library, Leningrad, Λονδίνο 1974, σ. 83, 110 (σημειώσεις). Πβ. Α. Ορλάνδος, Αρχείον των Βυζαντινών Μνημείων της Ελλάδος, τ. 4, 1938, σ. 179· I. Spatharakis, The Portrait in Byzantine Illuminated Manuscripts, Leiden 1976, σ.

Σελ. 272
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/273.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η επισήμανση των σταθμών της ανάπτυξης του ανθρώπου, κατά επτάδες ως τα 28 χρόνια, προϋποθέτει έναν ολοκληρωμένο χρονολογικά βίο.6 Αυτό δεν συνέβαινε συχνά στην πραγματικότητα, όπου ωστόσο, η έλλειψη της χρονολογικής δεν αποκλείει τη βιογραφική, ή την πνευματική (σύμφωνα με τη χριστιανική οπτική) ολοκλήρωση,7 Και αν έχουμε βιογραφική ολοκλήρωση, όπως λ.χ., με τη σαρκική ενδημία του Λόγου, του Χριστού, το εικαστικό της ανάπτυγμα, που μπορεί να υπάρχει σε ξεχωριστές περιπτώσεις, όπως πάλι όταν πρόκειται για τον Χριστό, ή την Παναγία, καταγράφει σταθμούς που περιλαμβάνουν την παιδική και τη νεανική ηλικία.8 Αν όμως επιβάλλεται να εξετάσουμε την παιδική ηλικία του Χριστού, που λήγει με τη διδασκαλία του στο ναό, όταν ήτανε 12 ετών, θα αποκλείσουμε αντιθέτως την εξέταση των μεταγενέστερων επεισοδίων της ζωής του, αφού ή απόδοση της μορφής του Χριστού στις αντίστοιχες παραστάσεις εκφράζει όχι πια τη νεότητα, αλλά μια τέλεια ωριμότητα. Ας μην ξεχνάμε ωστόσο τον "αρχιγένη" των 28 ετών ("νέος") της Ερμηνείας.

Οπωσδήποτε, είναι δυνατόν στην εικονογραφία να βρούμε αντίστοιχα των πρώιμων φάσεων της ζωής του ανθρώπου, έτσι όπως αυτές περίπου ορίζονται από κείμενα, πρακτικές, και αντιλήψεις, Ο άγιος Νικόλαος λ.χ., γύρω στα έξι του χρόνια, οδηγείται από τους γονείς του στο δάσκαλο.9 Σε ένα μάλιστα υστεροβυζαντινό μαρμάρινο ανάγλυφο, απεικονίζεται (αριστερά) ή ίδια ή Θεοτόκος να φέρνει το παιδί της μπροστά στον (δεξιά) καθήμενο δάσκαλο.10 Γενικότερα

77, εικ. 44. Σύμφωνα με τις φάσεις της προόδου που καταγράφει o Διονύσιος, τα όρια της έρευνάς μας θα περιορίζονταν στα όσα παριστάνονται στο εξωτερικό του τρίτου δεξιού ημικύκλιου: από το νήπιο των 7 ("παιδίον") ως τον αρχιγένη της κορφής, τον "νέο" των 28 ετών.

6. Αναδρομικά, πβ. Αναστάσιος Σιναΐτης, Migne PG 89, 368C - 369C ("Αι επτά ηλικίαι του ανθρώπου").

7. Πβ. Γρηγόριος Νύσσης, Περί παρθενίας, 23, 6 (Grégoire de Nysse, Traité de lα virginité, εκδ. M. Aubineau, "Sources Chrétiennes" 119, 1966, σ. 548.13 - 15): "πολλοί ταις ηλικίαις νεάζοντες εν τω καθαρώ της σωφροσύνης επολιώθησαν, φθάσαντες τω λογισμώ το γήρας και τρόπω τον χρόνον υπερβαλλόμενοι... ".

8. J. Lafontaine - Dosogne, Iconographie de l'enfance de la Vierge dans l'Empire byzantin et en Occident, I - II, Βρυξέλλες 1964 - 1965. Η ίδια, "Iconography of the Cycle of the Life of the Virgin", στο έργο The Kariye Djami, IV. Studies in the Art of the Kariye Djami and Its Intellectual Background, Princeton 1975 (P. Underwood, εκδ.), σ. 161 - 194. Στο ίδιο πάλι έργο, βλ. της ίδιας, "Iconography of the Cycle of the Infancy of Christ", σ. 195 - 241.

9. Nancy P. Ševčenko. The Life of Saint Nicholas in Byzantine Art, Τουρίνο 1983, σ. 70 - 75,183 (3.2), 216 (14.2), 242 (20.2), 246 (21.2), 261 (23.2), 306 (35.1), 311 (36.2), 336 (44.2).

10. Α. Ξυγγόπουλος, "Το ανάγλυφον της Επισκοπής Βόλου", Επετηρίς Εταιρείας βυζαντινών Σπουδών, τ. 2, 1925, σ. 107 - 121. R. Lange, Die byzantinische Reliefikone,

A 18

Σελ. 273
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/274.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

όμως, αντί να ξεκινήσουμε από τα κείμενα για να βρούμε τα εικαστικά τους αντίστοιχα, θα ταίριαζε με τη φύση του υλικού να ξεκινούσαμε μάλλον από τις παραστάσείς, και εδώ προκύπτει ένα ξεχωριστά ενδιαφέρον ερώτημα, που μας υποβάλλεται από το εικονογραφικό μας υλικό -που οφείλουμε να αντιμετωπίσουμε σύμφωνα με την ιδιοτροπία του-, ερώτημα που δεν έχει ως τώρα τεθεί: μπορούμε άραγε, ανεξάρτητα από τις πραγματικές ηλικίες -που βέβαια αποδίδονται στην εικονογραφία-, να ξεχωρίσουμε και ηλικίες "εικαστικές"; Ηλικίες που δεν έχουνε απευθείας αντίκρυσμα στην πραγματικότητα, αλλά που υπηρετούν μιαν ιδεογραφική αποδεικτική; και αν ναι, τι κατηγορίες "προσώπων" απεικονίζουν αυτοί οι τύποι; Όσα ακολουθούν υποβάλλουν διακριτικά κάποιες αποκρίσεις.

Σε γενικές γραμμές, τα παιδιά προδίνονται από το μπόι τους, και από την ελαφρά κυμαινόμενη, χωρίς μεγάλη ποικιλία, χαρακτηρολογία τους, που τα ξεχωρίζει από τον σχηματισμένο κόσμο των ενηλίκων· συμπεπτυγμένα χαρακτηριστικά όπου οι ευθείες γραμμές καμπυλώνονται, περιορισμένη κόμη, απλουστευμένο ντύσιμο. σε μικρά αναστήματα ταιριάζουν και ανάλογες ενασχολήσεις: "τα παιδία παίζει". Σε ένα σωζόμενο προεικονοκλαστικό ψηφιδωτό δάπεδο του Μεγάλου Παλατιού της Κωνσταντινούπολης, περιλαμβάνεται λ.χ. μια σκηνή όπου παιδιά παίζουνε με τροχούς, σε μια σκηνογραφία που παραπέμπει στον Ιππόδρομο.11 Αλλά αυτό δεν αποτελεί παρά ένα άπαξ (για τα βυζαντινά δεδομένα). Με μεγάλη συχνότητα συναντάμε παιδιά σε σκηνές του χριστολογικού κύκλου, κυρίως στην Είσοδο στα Ιεροσόλυμα, τη Βαϊοφόρο (όπου ή παρουσία τους, όχι μονάχα παίρνει ξεχωριστές διαστάσεις, αλλά έχει και ξεχωριστή σημασία)· άλλα ανεβασμένα στα δέντρα, αλλά να απλώνουνε ιμάτια για να πατήσει ο Ερχόμενος.12 Η σκηνή απαντάται διαχρονικά, και ανάγεται σε μια τυπολογία προχριστιανικών παραστάσεων, του Adventus ή της Υπάντησης επιφανών προσώπων στα πρόθυρα μιας πόλης.13 Το ενδιαφέρον είναι ότι σε μεσοβυζαντινές τοιχογραφίες της Καππαδοκίας, εκτός από τα παιδιά, οι υποδεχόμενοι τον Χριστό μπροστά στα πρόθυρα της πόλης,

Recklinghausen 1964, σ. 115 - 17, εικ. 44. Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο Αθηνών, 6 Οκτ. 1984 - 30 Ιουνίου 1985, Έκθεση για τα εκατό χρόνια της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας (1884 - 1984), Αθήνα 1984, αρ. 2 (σ. 13 - 14).

11. G. Brett - W. Macaulay - R. Stevenson, The Great Palace of the Byzantine Emperors, Λονδίνο 1947, πίν. 29 (πβ. Φ. Κουκουλές, ό.π., σ. 167, πίν. B.1 - 2)· για άλλες σκηνές με παιδικές μορφές στο ίδιο έργο, βλ. ό.π., πίν. 28, 30 - 34, 47β, 52.

12. G. Millet, Recherches sur l'iconographie de l'Evangile. . ., Παρίσι 1916, σ 255 - 284 (κυρίως σ. 256 - 260).

13. Βλ. E. Kantorowicz, "The 'King's Advent' and the Enigmatic Panels in the Doors of Santa Sabina", Art Bulletin, τ. 26,1944, σ. 208, 212, 213. Πβ. A. Grabar Christian Iconography. A Study of Its Origins, Princeton 1968, σ. 44 - 45.

Σελ. 274
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/275.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

έχουν μεταβληθεί σε νεαρής ηλικίας άτομα.14 Αναπαράγεται με αυτό τον τρόπο, ξαναδουλεμένος, ένας τύπος της προχριστιανικής εικονογραφίας -που απεικονίζει μια πραγματικότητα που συνεχίζεται ως τις μέρες μας (τα παιδιά που μετέχουν υποχρεωτικά σε υποδοχές)-, ερμηνεύεται το ευαγγελικό κείμενο,15 και απηχείται η υμνογραφία της ημέρας.16 Η εικαστική πράξη, στηριγμένη, φυσικά, σε μιαν ερμηνευτική αντίληψη (που καθρεφτίζεται στα κείμενα), αλλά και στην πείρα (που άλλωστε καταγράφεται σε παλαιότερες παραστάσεις), ανακατανέμει τους ρόλους για μια πιο πετυχημένη αποδεικτική: τα παιδιά, από το "ιερό" του ευαγγελικού κειμένου μετατίθενται στην υποδοχή· τους δόθηκε να διακρίνουν αυτό που δεν μπόρεσαν να δουν οι πατεράδες. σε ορισμένες περιπτώσεις απεικόνισης της Βαϊοφόρου, διακρίνουμε ακόμα ένα στοιχείο που επαναλαμβάνει αρχαίους τύπους, τον Απακανθιζόμενο.17 Το παιδί που αφαιρεί από την πατούσα του τα αγκάθια, εισάγεται στην παράσταση, από τον 10ο αιώνα και πέρα, για να υποδείξει αλληγορικά την απαλλαγή από το προπατορικό παράπτωμα που συνεπάγεται ή έλευση του Σωτήρα.

Πλάι στα πραγματικά παιδιά έχουμε λοιπόν και τα αλληγορικά, είτε αυτά εκπροσωπεύουν στο σύνολό τους τους θνητούς απέναντι στο Φιλάνθρωπο Παιδαγωγό και ουράνιο Δεσπότη, είτε απεικονίζουν πλασματικές οντότητες, όπως λ.χ. ο Έρωτας, ή ο Όρθρος.18 Δε φαίνεται πάντως οι εικονογράφοι να

14. Millet, ό.π., σ. 257,280 - 84.

15. Ματθ. 21.8: "Ο... όχλος έστρωσαν εαυτών τα ιμάτια εν τη οδώ, άλλοι δε έκοπτον κλάδους από των δένδρων και εστρώννυον εν τη οδώ". Ματθ. 21.15 - 16 (αργότερα, μέσα στην πόλη): "Ιδόντες δε οι αρχιερείς και οι γραμματείς τα θαυμάσια... και τους παίδας τους κράζοντας εν τω ιερώ και λέγοντας· ωσαννά τω υιώ Δαυίδ, ηγανάκτησαν... Ο δε Ιησούς λέγει αυτοίς· ...ουδέποτε ανέγνωτε ότι εκ στόματος νηπίων και θηλαζόντων κατηρτίσω αίνον;". Πβ. όμως και τα "Υπομνήματα του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού πραχθέντα επί Ποντίου Πιλάτου" (Ι, 3), έκδ. C. Tischendorf, Evangelio, Apocrypha, Λειψία 1853, σ. 210.

16. Βλ. Τριώδιον, Αθήνα (Σαλίβερος), 1930, σ. 364 κ.ε. Πβ. το κοντάκιο του Ρωμανού (Romanos le Melode! Hymnes, έκδ. J. Grosdidier de Matons, IV, "Sources Chrétiennes" 128, Παρίσι 1967, σ. 28 κ.ε.): "των αγγέλων την αίνεσιν και των παίδων ανύμνησιν / προσεδέχου βοώντων σοι· "Ευλογημένος ει / ο ερχόμενος τον Αδάμ ανακαλέσασθαι." (προοίμιον Ι, ό.π., σ. 30). "Επειδή Άιδην έδησας και θάνατον ενέκρωσας / και κόσμον άνέστησας, βαΐοις τα νήπια / ανευφήμουν σε, Χριστέ, ως νικητήν" (α'. 1 - 3, ό.π.).

17. D. Mouriki, "The Theme of the "Spinario" in Byzantine Art", Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, τ. 6 (1970 - 1972), 1972, σ. 53 - 66. Για τις διαφορετικές ερμηνείες που δίνουνε η Ντούλα Μουρίκη και ο Kurt Weitzmann σχετικά με την παρουσία του απακανθιζόμενου σε αυτή την παράσταση, βλ. στο ίδιο, σ. 63 - 64, σημ. 65.

18. Πβ. V. Lazarev, Storia della pittura bizantina, Τουρίνο 1967, εικ. 131 (Όρθρος), 146 (Έρως). Τα πολυάσχολα ανθρωπάρια των μυθογραφικών και ανεκδοτολογικών απεικονίσεων είναι μάλλον περιορισμένα, όσον αφορά στις χρονολογίες και στην ύλη κατασκευής των έργων όπου αυτά εμφανίζονται. Για τους ερωτιδείς στη ρωμαϊκή τέχνη βλ. R. Stuvéras, Le putto dans l'art romain, Βρυξέλλες 1969.

Σελ. 275
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/276.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ασχολήθηκαν απευθείας με την πραγματικότητα των παιδικών ηλικιών γύρω τους, των συνθηκών μέσα στις οποίες αναπτυσσότανε η ζωή των παιδιών. Όταν ξανοίγεται το ενδιαφέρον τους προς αυτή την κατεύθυνση, προτιμούν να αντλούν από "αρχαιοπαράδοτες" πηγές, αναδρομικά ανανεωτικές, που η ροή τους είχε προηγουμένως εξασφαλιστεί από άλλους αλλεπάλληλους μεσάζοντες, που έπραξαν αναλόγως, σε αραιότερα ή πυκνότερα χρονικά διαστήματα.19

Το παιδί που συγκεντρώνει μόνιμα τα φώτα είναι, φυσικά, το θείο Βρέφος, που παρουσιάζεται με "εξαρτήματα", φορέματα, χαρακτήρες, που προσιδιάζουνε σε προχωρημένες ηλικίες.20 Αυτό συνδέθηκε με τη θεματολογία του "παιδαριογέροντος" (puer - senex), έμμονη ιδέα των Βυζαντινών, που μεταβάλλει το παιδί σε ένα περίσκεπτο ον μικρού αναστήματος.21 Θα ήτανε όμως σκοπιμότερο σε αυτή την περίπτωση να στρέφαμε την προσοχή μας στην "εξελισσόμενη" σχέση ανάμεσα στη Θεοτόκο και το Παιδί. Σε προεικονοκλαστικές συνθέσεις, μητέρα με το παιδί στον κόλπο της προτάσσονται μετωπικά απέναντι στο θεατή.22 Βαθμιαία όμως κυριαρχούν οι εικόνες όπου αναπτύσσονται με παραλλαγές οι σχέσεις ανάμεσα στο παιδί και τη μητέρα, στο εσωτερικό της εικόνας.23 Παράλληλα με τη χρονικότητα του ενσαρκωμένου Λόγου, τονίζεται πάντως, "επιγραμματικά", και ή διαχρονία του Θεού, μέσω

19. Χωρίς πάντως ν' αποκλείονται οι πρωτοβουλίες - που ωστόσο δεν αρκούν για να καλύψουν απευθείας την πραγματικότητα. Για το ζήτημα των κλασσικιστικών αναβιώσεων, βλ. Ε. Kitzinger, "The Hellenistic Heritage in Byzantine Art", Dumbarton Oaks Papers τ. 17, 1963, σ. 95 - 115. Ο ίδιος, "The Hellenistic Heritage in Byzantine Art Reconsidered", XVI. Internat. Byzantinistenkongress, Akten, 1/2 (= Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik, τ. 31/2, 1981), σ. 657 - 675.

20. Πβ. Lazarev, ό.π., εικ. 68. Βλ. Κ. Weitzmann, The Monastery of St Catherine at Mount Sinai. The Icons, I. From the Sixth to the Tenth Century, Princeton 1976, σ.18 - 21 (κυρίως σ. 2ο), πίν. 4 - 5.

21. Και όχι μονάχα των Βυζαντινών πβ. E. Curtius, La littérature européenne et le moyen âge latin, Παρίσι 1956, σ. 122 - 25. Néraudau, ό.π., σ. 125 - 28. Πβ. Α. J. Festiigière. Revue des Études Grecques, τ. 81, 1968, σ. 94.

22. Βλ. παραπάνω, σημ. 20.

23. Δηλώνεται έτσι η ανάπτυξη μιας πιο "μεθεκτικής" ευαισθησίας. Για ένα παράδειγμα, βλ. κατάλογο της έκθεσης για τα εκατό χρόνια της Χ.Α.Ε. (παραπάνω, σημ. 10), αρ. 4 (σ. 15). Σχετικά με την αλλαγή της ευαισθησίας που φανερώνεται σε έργα της υστεροβυζαντινής περιόδου, βλ. T. Velmans, "Les valeurs effectives dans la peinture murale byzantine au XIIIe siècle et la manière de les représenter". L'art byzantin du Xllle siècle. Symposium de Sopocani 1965, Βελιγράδι 1967, σ. 47 - 57. Για την εικονογραφία της Βρεφοκρατούσας, βλ. τις μελέτες του A. Grabar που αναδημοσιεύονται στον τόμο L'art paléochrétien et l'art byzantin. Recueil d'études 1967 - 1977, Λονδίνο 1979 (βλ. άρθρα VIII, IX, XI). Ας σημειώσουμε έξαλλου ότι εκτός από τις εικόνες που προβάλλουν τη μητρότητα της Μαρίας (ή άλλων προσώπων), έχουμε και παραστάσεις πατρότητας· βλ. S. Papadopoulos, "Essai d'interprétation du thème iconographique de la Paternité dans l'art byzantin", Cahiers Archéologiques, τ. 18, 1968, σ. 121 - 136.

Σελ. 276
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/277.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ταυτοχρόνως συμπληρωματικών παραστασεων: πλάι στον νεαρό Εμμανουήλ, έχουμε τον ενήλικο Παντοκράτορα, και το γέροντα Παλαιό των Ημερών.24 Σε μια παράσταση του 11ου αιώνα, οι τρεις Μάγοι που ήρθανε να προσκυνήσουνε το Παιδί, αναγνωρίζουνε αντίστοιχα, ξεχωριστά ο καθένας τους, ένα παιδί, έναν τριαντάρη, και έναν γέροντα, και τους τρεις με το ίδιο ανάστημα.25 Και σε μια εγκαυστική εικόνα του Σινά, του 7ου αιώνα, οι τρεις αυτές συμπληρωματικές φάσεις συνδυάζονται σε μια ολόσωμη προσωπογραφία, με ώριμο ανάστημα, κερασένια χείλη, λευκή γενειάδα και κόμη, που επιγράφεται Εμμανουήλ.26

Με τους νέους η διάκριση είναι πιο δύσκολη, έτσι όπως οι ηλικίες μπορεί να κυμαίνονται από τα εφηβικά ως τα ανδρικά χρόνια. Έχουμε εδώ σειρές προσώπων νεαρής ηλικίας, ανώνυμων ή επώνυμων (βοσκοί, στρατιώτες, διάκονοι)· πάντως, και αυτές, αλλά και άλλες τάζεις προσώπων, όπως οι μάρτυρες, ή οι στρατιωτικοί άγιοι, δεν περιλαμβάνουν αποκλειστικά νεαρής ηλικίας άτομα. Κατά το πλείστον εισάγονται αντιπροσωπευτικά, σε διάφορες συνθέσεις, παιδικά ή νεανικά πρόσωπα.27 Και μέσα σε αναχρονιστικές παραστάσεις, δεν αποτυπώνεται η συγκαιριανή εμφάνιση ατόμων νεαρής ηλικίας, εκτός αν πρόκειται για προσωπογραφικές απεικονίσεις συγκεκριμένων προσώπων, σε σκηνές λ.χ. αναθηματικές ή κτιτορικές.28 Ακολουθίες ολόκληρες σχηματίζονται για την αποτύπωση υποδειγματικών περιστατικών, ή σταθμών στην "αύξηση" ξεχωριστών προσώπων, που ανάλογα με την ιστορία τους, και τη "χρηστικότητα" τους τυχαίνουν ιδιαίτερης και σταθερά εμπεδωμένης προσοχής, στραμμένης πότε προς την παιδική, πότε προς τη νεανική ηλικία.29 Επιπλέον,

24. Πβ. Α. Ορλάνδος, ό.π., σ. 121 - 22, εικ. 84 (Άγιος Στέφανος Καστοριάς). A. Grabar, L'art de la fin de l'antiquité et du moyen âge, Ι, Παρίσι 1968, σ. 54 - 56. S. Tsuji, "The Headpiece Miniatures and Genealogy Pictures in Paris. Gr. 74", Dumbarton Oaks Papers, τ. 29,1975, σ. 182 - 87, εικ. 4.

25. Lazarev, ό.π., εικ. 202. Tamar Avner, "The Impact of the Liturgy on Style and Content. The Triple - Christ Scene in Taphou 14", XVI. Internat. Byzantinistenkongress, Akten, Π/5 (= Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik, τ. 32/5, 1982), σ. 459 - 467, εικ. la.

26. Weitzmann, ό.π., σ. 41 - 42, πίν. 18,63.

27. Αυτές οι συνθέσεις μπορεί να εικονίζουν, ισορροπημένα, ανώνυμους ανθρώπινους ομίλους, που σχηματίζονται σε διάφορους χώρους, σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, ή να εικονογραφούν ένα συγκεκριμένο ιστορικό με συγκεκριμένα πρόσωπα.

28. Σκηνές αναθηματικές: πβ. Lazarev, ό.π., εικ. 42· R. Cormack, Writing in Gold. Byzantine Society and Its Icons, Λονδίνο 1985, σ 80 - 83, εικ. 23. Σκηνές κτιτορικές: πβ. την προσωπογραφία του βασιλέα Αλέξιου, γιου του αυτοκράτορα Ιωάννη Β' Κομνηνού, στην Αγία Σοφία: Lazarev, όπ., εικ 292 - Spatharakis, ό.π., σ. 79 - 83, εικ. 46, 50 - 51 (το ίδιο πρόσωπο στον κώδικα Vat. Urb. gr. 2, φ. 19β).

29. Για παράδειγμα, βλ. τα απεικονισμένα επεισόδια από τη ζωή του νεαρού Δαυίδ: H, Buchthal, The Miniatures of the Paris Psalter. A Study in Middle Byzantine Painting,

Σελ. 277
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/278.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

πλήθος αλληγορικά πρόσωπα χωρίς οντολογική υπόσταση, και με φύλο που καθορίζεται από το γένος του ονόματός τους, πλουτίζουν τις νεανικές τυπολογίες, ενώ, άλλοτε, πραγματικά πρόσωπα, αποδιδόμενα με αδιακύμαντη ηλικία, φορτίζονται με συμβολικές σημασίες.30 Αδιακύμαντη ηλικία έχουνε βέβαια οι άγγελοι.

Ανάφερα προηγουμένως την παντελή σχεδόν έλλειψη μελετών στη διαθέσιμη βιβλιογραφία, προς την κατεύθυνση που υποδείχνω. Η διαπίστωση της έλλειψης ανταπόκρισης ανάμεσα στο από μας ζητούμενο και τα δεδομένα των εικονογραφικών ευρετηρίων, που εμπεδώνουν την έρευνα, στηρίζοντας την στα μέχρι τούδε συναγμένα, αλλά και που, απλούστερα, καθρεφτίζουν τη θεματική της διαθέσιμης βιβλιογραφίας, παραπέμπει, κάπως, σε μιαν αντίστοιχη έλλειψη ανταπόκρισης, αυτή τη φορά ανάμεσα στα μεσαιωνικά "ευρετήρια" και τη σύγχρονη τους εικονογραφία. Η συγκριτική αυτή παρατήρηση χρειάζεται πιο προσεχτική διατύπωση· ας προχωρήσουμε ωστόσο, προσωρινά, σε ένα παράδειγμα.

Γνωρίζουμε τα Ιερά Παράλληλα του Ιωάννη Δαμασκηνού· πρόκειται για μια "εγκυκλοπαιδική" συναγωγή χωρίων από διάφορες πηγές "κύρους", με χαρακτήρα εποικοδομητικό.31 Ένα χειρόγραφο αυτού του κειμένου, του 9ου αιώνα, έχει διακοσμηθεί με παραστάσεις στα περιθώρια των φύλλων.32 Μέρος από αυτές τις παραστάσεις εξαρτάται από υποδείγματα οργανικά εντεταγμένα στην εικονογραφία άλλων κειμένων κειμένων που αποτέλεσαν τις πηγές του Ιωάννη Δαμασκηνού. Μπορούν λοιπόν αυτές οι παραστάσεις να επαναλαμβάνουν τύπους προγενέστερους. Έτσι, πλάι στη συμπιληματική καταγραφή αποσπασμάτων, ξετυλίγεται μια συμπιληματική εικονογραφία· αυτό όμως δεν αποκλείει εικαστικές πρωτοβουλίες. Ας έχουμε επίσης υπόψη μας ότι, όπως είναι φυσικό άλλωστε, η εικονογραφία των Ιερών Παραλλήλων δεν ακολουθεί την

Λονδίνο 1938. The Metropolitan Museum of Art, New York, 19 Νοεμβρ. 1977 12 Φεβρ 1978, Age of Spirituality. Late Antique, and Early Christian Art, Third to Seventh Century, Νέα Υόρκη 1979, αρ. 425 - 433 (σ. 475 - 483).

30 Για τα αλληγορικά πρόσωπα, πβ. Lazarev, όπ., εικ. 107 (Μελωδία, Όρος Βηθλεέμ, ανώνυμη), 108 (Πραότης), 109 (Μετάνοια), 110 (Σοφία και Προφητεία), 131 (Νυξ και Όρθρος), 146 (Έρως), 190 (Ήλιος), 245 (Ξενιτεία), 248 (Μνησικακία), 251 (Ελεημοσύνη και Δικαιοσύνη), κλπ. Σχετικά με τα πραγματικά πρόσωπα, πβ. το θεοδοσιανο missorium της Μαδρίτης: J. Beckwith, Early Christian and Byzantine Art, Harmondsworth, Middlesex, 2 1979, σ. 76 - 77, εικ. 60.

31. Migne PG 95, 1069 κ.ε. Πβ. A. Guillou, "Le système de vie enseigné au VIIIe siècle dans le monde byzantin", Ι problemi dell'Occidente nel secolo VIII (Settimane di studio del Centro italiano di Studi sull'Alto Medioevo, 20), Spoletto 1978, σ. 343 - 441.

32. Κωδ. Paris, gr. 923, Βλ. Κ. Weitzmann, The Miniatures of the Sacra Parallela: Parisinus Gr. 923, Princeton 1979.

Σελ. 278
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/279.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ίδια οικονομία με τα χωρία που διάλεξε ο Ιωάννης Δαμασκηνός για να περιλάβει στην ανθολογία του. Από τη σκοπιά μας, το ενδιαφέρον είναι ότι στο κείμενο αυτό, του όποιου οι αρθρώσεις είναι διαταγμένες αλφαβητικά, μια απ' τις ενότητες διαλαμβάνει "Περί νεότητος και της νέας ηλικίας".33 Τα στοιχεία που μας παρουσιάζει αυτή ή ενότητα δεν είναι αυτά που θα περιμέναμε. και κυρίως, μέσα στο πλαίσιο των συνόλων απ' όπου προέρχονται, τα στοιχεία αυτά δε σχετίζονταν με παραστάσεις που θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει εν συνεχεία ο εικονογράφος του κώδικα - αν είχε βέβαια στη διάθεση του τα ανάλογα υποδείγματα. Για παράδειγμα, το πρώτο χωρίο που ένταξε ο συμπιλητής σ' αυτή την ενότητα είναι ο ψαλμός 118.9: "Εν τίνι κατορθώσει ο νεώτερος την οδόν αυτού;/ εν τω φυλάσσεσθαι τους λόγους σου". Ο στίχος αυτός του ψαλμού 118 δεν εικονογραφείται στα ελληνικά ψαλτήρια. και οπωσδήποτε, ένας Βυζαντινός εικονογράφος θα δυσκολευότανε να δώσει μια δημιουργική εικαστική μετάφραση. σε τι θα μπορούσε να τον παρακινήσει αυτός o στίχος; Ο "νεώτερος" θα μπορούσε να παρασταθεί με ένα άτομο νέας ηλικίας. Η οδός θα μπορούσε να ανακαλέσει στη μνήμη ενός λόγιου τον αρχαίο Ηρακλή ανάμεσα στην Αρετή και την Κακία· πάντως, ο στίχος αυτός δεν υπαινίσσεται δίλημμα. σε χριστιανικό αναφορικό πλαίσιο θα μπορούσε να απεικονιστεί ένας νέος προχωρώντας σε ευθεία οδό, όπως λ.χ., ένα ψαλτήρι της Βρεταννικής Βιβλιοθήκης, του 11ου αιώνα, παρουσιάζει τους "αμώμους εν οδώ" του πρώτου στίχου του ίδιου ψαλμού, που πορεύονται "εν νόμω Κυρίου".34 Η οδός, για έναν μεταγενέστερο πάλι, αλλά πάντως μεσοβυζαντινό εικονογράφο, θα μπορούσε να παραπέμψει στην Κλίμακα του Ιωάννη, τον κάθετο βαθμιδωτό δρόμο που οδηγεί στον Θεό όσους βούλονται να απορρίψουν, το ένα μετά το άλλο, τα παθητικά τους φορτία, και να απαρνηθούν τους δρόμους των αισθήσεων.35 Για να παραπέμψουμε απευθείας στην εικονογραφία της Κλίμακας, θα μπορούσαμε να μνημονέψουμε τις δύο συνθέσεις ενός κώδικα της Βατικανής Βιβλιοθήκης, του 11ου αιώνα, όπου ο μοναχός, ξεκινώντας με προορισμό να φτάσει στην πηγή της ζωής, τον Θεό - Λόγο, αφ' ενός μεν αποτάσσεται τον Βίο (φ. 7), προσωποποιημένο από ένα νεαρό γυμνό άτομο, οχούμενο πάνω σε τροχούς, για να ακολουθήσει την Απροσπάθεια, προσωποποιημένη από μία κόρη που τον οδηγεί στην ανοδική του πορεία, αφ' ετέρου δε

33. Migne PG 96, 185 - 89 (στον κώδικα: φ. 240α, στοιχείον Ν, α').

34. Κώδ. British Library, Additional 19352, φ. 158α· βλ. S. Der Nersessian, L'illustration des psautiers grecs du moyen âge, II. Londres Add. 19352, Παρίσι 1970, εικ. 256.

35. Αναφέρω ενδεικτικά τη ζωγραφική απόδοση του ίδιου πάντα χωρίου στο ψαλτήρι κωδ. 1927 (φ. 218α) της Βατικανής Βιβλιοθήκης, του 12ου αιώνα: Ε. Τ. DeWald, The Illustrations in the Manuscripts of the Septuagint, III. Psalms and Odes, Part 1 : Vaticanus Graecus 1927, Princeton 1941, σ. 36, πίν. 50.

Σελ. 279
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/280.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

(φ. 12), έχοντας εγκαταλείψει τη γυναίκα του, και τα παιδιά του, παρόντα στη ζωγραφική σύνθεση, ντυμένα με χιτωνίσκους, κατάπληκτα και παραπονεμένα, κατορθώνει ν' ανέβει πάνω στην πρώτη βαθμίδα. Η Απροσπάθεια πρόκειται, να είναι εφεξής η σύζυγός του, μέσω της οποίας θα κατορθώσει όλες τις αρετές, όπως μας πληροφορεί η επιγραφή. Οι δύο αυτές συνθέσεις, που εικονογραφούν την αρχή και το τέλος του πρώτου από τα τριάντα κεφάλαια (σκαλοπάτια) της Κλίμακας, "Περί αποταγής βίου", μας μεταφέρουν σε εικονιστικές πηγές της ελληνικής αρχαιότητας, χριστιανικά μεταποιημένες.36 Μέλημα του μοναχού δεν είναι να αρπάξει τη φευγαλέα ευκαιρία, αλλά να ανέβει την ουρανοδρόμο κλίμακα.

Τίποτε από όλα αυτά στον κώδικα που εξετάζουμε.37 Το ότι όμως το συγκεκριμένο χωρίο και η ενότητα "Περί νεότητος και της νέας ηλικίας" στο σύνολό της δεν έδιναν αφορμές στον εικονογράφο, ούτε τον παρέπεμπαν σε διαθέσιμα μοντέλα, δε σημαίνει ότι παιδιά ή άτομα νεανικής ηλικίας λείπουνε από την εικονογραφία αυτού του κώδικα· κάθε άλλο. Σε μια περίπτωση μάλιστα, ο εικονογράφος διάλεξε για να αποδώσει ζωγραφικά ένα απαίσιο επεισόδιο, που η επιλογή του μαρτυρεί την περιέργεια που είχε, ο ίδιος ή ο καθοδηγητής του, αλλά και -σε κάποιο βαθμό- o συμπιλητής πριν απ' αυτούς, για ό,τι ξεπερνάει τα μέτρα. Μας δίνει λοιπόν μια "τερατογραφία", εικονογραφώντας ένα επεισόδιο από τον Ιουδαϊκό Πόλεμο του Φλάβιου Ιώσηπου, που περιλαμβάνεται στα Ιερά Παράλληλα. Κατά τη διάρκεια της πολιορκίας της Ιερουσαλήμ από τον Τίτο, η πείνα ανάγκασε μια μητέρα να σφάξει, να ψήσει και να φάει το παιδί της· παρουσιάζεται μάλιστα πρόθυμη να προσφέρει το μισό σε κάτι στρατιώτες στασιαστές, που τράβηξε ως εκεί η μυρουδιά του ψητού, και που, πάντως, όταν ανακάλυψαν περί τίνος επρόκειτο, "παρά την όψιν επεπήγεσαν".88 Η ιστόρηση εξελίσσεται σε τέσσερεις φάσεις, καθ' ύψος· δεν μπορούμε να αποκλείσουμε την πρωτοβουλία του εικονογράφου στην απόδοστη αυτού του επεισόδιου.39 Το χωρίο του Ιώσηπου εντάσσεται στα λήμματα που

36. Κωδ Fat. gr. 394, του τέλους του 11ου αιώνα. Για τις παραστάσεις των φ. 7α και 12α βλ J. R Martin, The Illustrations of the Heavenly Ladder of John Climacus, Princeton 1954, σ. 49 - 52, εικ. 70, 72. Σχετικά με τις αρχαίες πηγές, βλ. στο ίδιο, σ. 49 κ.έ. Πβ. Χ. Μπούρας, "Αλληγορική παράσταση του Βίου - Καιρού σε μια μεταβυζαντινή τοιχογραφία στη Χίο", Αρχαιολογικών Δελτίον, τ. 21, 1966, σ. 26 - 34· A. Grabar, Sculptures byzantines du moyen âge, II (Xk - XIVe siècle), Παρίσι 1976, σ. 115, εικ. 91α

37. Η ενότητα που αναφέραμε δεν έχει βέβαια εσωτερική συνέχεια, και δεν θα μπορούσε να συνοδεύεται από αυτόνομη εικονογράφηση. Τα παρατιθέμενα στοιχεία έχουν ισχύ διαχρονική.

38. Migne PG 96, 100D - 101A. Weitzmann, Sacra Parallela (παραπάνω, σημ. 32), σ. 246 - 47, εικ. 715 - 16 (Paris, gr. 923, φ. 227a).

39. Είναι ζήτημα αν είχε στη διάθεση του ένα υπόδειγμα προερχόμενο από ένα υποθετικά εικονογραφημένο χειρόγραφο του Φλάβιου Ιώσηπου - όπως φαίνεται να υποστηρίζει

Σελ. 280
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 261
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    Η ΕΝΗΛΙΚΙΩΣΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΣΤΟ 13ο ΚΑΙ 14ο ΑΙΩΝΑ

    EVELYNE PATLAGEAN

    Η είσοδος στην ώριμη ηλικία αποτελεί παντού ένα σταθμό για την κοινωνική ταξινόμηση των ηλικιών. H ενηλικίωση πραγματοποιείται με ένα πέρασμα, περισσότερο ή λιγότερο μακρό και σύνθετο, ανάλογα με τις κοινωνίες, πέρασμα του οποίου οι διαφορετικές μορφές καθορίζουν τη θέση των "νέων" των δύο φύλων. Μου φάνηκε ενδιαφέρον να ερευνήσω το θέμα στον ελληνισμό του 13ου και 14ου αιώνα, στα όρια δηλαδή του Μεσαίωνα και της νεώτερης εποχής. Πράγματι, τα μεγάλα χαρακτηριστικά αυτής της τελευταίας αρχίζουν τότε να μορφοποιούνται. Στον τομέα της οικογενείας και του ιδιωτικού δικαίου, η Εξάβιβλος του δικαστή Κωνσταντίνου Αρμενόπουλου, δημοσιευμένη στη Θεσσαλονίκη το 1345, ως κατάσταση του δικαίου προς χρήση των συναδέλφων του, θα αποτελέσει τη βάση της μεταγενέστερης εξέλιξης.1 H εποχή άφησε, επιπλέον, δικαιοπρακτικά έγγραφα, και συγκεκριμένα, αποφάσεις που διατυπώθηκαν στη Ναύπακτο από τον Ιωάννη Απόκαυκο (1150/ 1160 - 1232/1235),2 στην Οχρίδα από τον Δημήτριο Χωματιανό, αρχιεπίσκοπο από το 1217 ως το θάνατό του, μετά το 1234,3 και τέλος, στην Κωνσταντινούπολη από το πατριαρχικό δικαστήριο.4 Εξάλλου, η λογοτεχνία της εποχής

    1. Κωνσταντίνου Αρμενόπουλου, Πρόχειρον νόμων ή Εξάβιβλος, εκδ. Κ. Γ. Πιτσάκης, Αθήνα 1971 (με εκτεταμένο πρόλογο). Ό,τι ακολουθεί, σύμφωνα με τους τίτλους 12 (περί ανήβων και ανηλίκων), 13 (περί γυναικών), 17 (περί λύσεως υπεξουσιότητος), passim.

    2. Ν. Α. Βέης, "Unedierte Schriften aus der Kanzlei des Johannes Apokaukos, des Metropoliten von Naupaktos (in Aetolien)", Byzantinisch Neugriechische Jahrbücher, τ. 21, 1976, σ. 55 - 160.

    3. J.Pitra, Analecta Spicilegio Solesmensi parata, τ. 6, Παρίσι 1981.

    4. Régestes des actes du patriarcat de Constantinopole, τ. 1· Les actes des Patriarches, τχ. 4· Les Régestes de 1208 à 1309, από τον V. Laurent, Παρίσι 1971, τχ. 5· Les Régestes de 1310 α 1376, από τον J. Darrouzès, Παρίσι 1977 (αναφερόμενο στο εξής