Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 281-300 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/281.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

επιγράφονται "Περί λιμού, και εις τους εν ανάγκη τον σίτον μη πωλούντας· και ότι πολλά άθεσμα του λιμού". Αυτά ακριβώς τα άθεσμα πρόσεξε o εικονογράφος. Το παρά φύσιν αυτό πεπραγμένο δεν εγγράφεται ωστόσο στο παθητικό της χριστιανικής κοινωνίας.40

Στην περίπτωση αυτής της μεσαιωνικής εικονογραφημένης "εγκυκλοπαίδειας", και από τη σκοπιά μας, η έρευνα θα μπορούσε να ακολουθήσει τις εξής κατευθύνσεις: (α') - Πού και πώς τα Ιερά Παράλληλα (γενικά, το κείμενο) αναφέρονται σε παιδιά και νέους. Τι ακριβώς συνάγεται στα ειδικά λήμματα. Από πού προέρχονται οι τύποι που ενδεχομένως εικονογραφούν αυτές τις μνείες· περιγραφή και ευρετήριο των εικονογραφικών τύπων· ζωγραφικά "άπαξ λεγόμενα", (β') - Πού αλλού στον ίδιο κώδικα παρουσιάζονται άτομα νεαρής ηλικίας, ποια η τυπολογία, και ενδεχομένως, ποια η "ιδεολογία" - ή απλούστερα η σημαντική τους. Μήπως πρόκειται για πρωτότυπες παραστάσεις; Απηχούν ιδέες της εποχής τους ανεξάρτητα από το κείμενο που εικονογραφούν; Έναντι ποίων χωρίων ο εικονογράφος ανάπτυξε τη δική του πρωτοβουλία ;41 (γ') - Ποια είναι η σχέση μεταξύ του κειμένου και της εικονογράφησης; (κ.ο.κ.).

Ο ίδιος δρόμος, με τη μεθόδευση που ταιριάζει κάθε φορά, πρέπει να ακολουθηθεί και για τα άλλα εικονογραφημένα κείμενα. Πάντως, έτσι όπως ξανοίγεται σε πολλά πεδία, η προβληματική μάς μεταθέτει διαρκώς σε διαφορετικές ομάδες τεκμηρίων. Θα ήτανε ωστόσο σκόπιμο να ανοιχτούν δρόμοι για περαιτέρω μελέτες, και να δηλωθεί, όσο το δυνατόν πληρέστερα, τι έχει γίνει ως σήμερα σε αυτούς τους συνάρτητους τομείς, συσχετισμένους, και όχι απομονωμένους. Έτσι, ο συσχετισμός των επιμέρους μπορεί να υποστηρίξει μελέτες επί των συνόλων· μελέτες ολικής θεώρησης, όπου πλάι στη σωματική

ο Weitzmann (στο ίδιο, σ. 262). ΕΙναι πολύ πιθανό ότι προχώρησε μονάχος του.

40. Το ίδιο άλλωστε συμβαίνει και με την παιδοκτονία της Μήδειας (σχετίζεται με την τραγωδία του Ευριπίδη - όπου το περιστατικό δεν παρουσιάζεται επί σκηνής). Βλ τη μικρογραφία του κωδ. Marc, gr 479, φ. 47α, του 11ου αιώνα (Ψευδο - Οππιανός, Κυνηγετικά), που ιστορεί διάφορα μυθολογικά δείγματα παιδοκτονίας, και πατροκτονίας, με κίνητρο τη ζήλεια: K. Weitzmann, Greek Mythology in Byzantine Art, Princeton 1951, σ. 13637, εικ 159 (η Μήδεια παρουσιάζεται σαν μεσοβυζαντινή δέσποινα).

41. Αναφέρω ενδεικτικά βιβλικές παραστάσεις όπως τη δολοφονία του Άβελ από τον Κάιν (Weitzmann, Sacra Parallela: παραπάνω, σημ. 32, εικ. 11. Στο ίδιο έργο παραπέμπουν τα στοιχεία που ακολουθούν σε παρενθέσεις), την ιστορία του Ιωσήφ (εικ. 38 κ.έ.), τους τρεις Εβραίους παίδες (εικ 385)· παραστάσεις όπου εμφανίζονται άγγελοι (εικ. 27, 172, 441, 450, 492), βοσκοί (εικ. 22), στρατιώτες (εικ. 80, 167), ένοπλοι (εικ. 161), ή εκτελεστές (εικ. 164)· ενίοτε, ομάδες προσώπων αποδίδονται με μονάδες ομοιόμορφες (εικ. 86, 108)· παραστάσεις από την Καινή Διαθήκη, όπως ο Άσωτος υιός (εικ. 464)· σκηνές ιάσεων όπου τα ευεργετούμενα πρόσωπα είναι Ομοιόμορφα (εικ. 411 - 12, 417, 435)' τον Στέφανο (εικ. 490)· παραστάσεις πατερικής διδασκαλίας (εικ. 565, 570, 640)· κτλ.

Σελ. 281
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/282.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αύξηση του ανθρώπου θα εξετάζεται η πνευματική του τελείωση, έτσι όπως αποτυπώνεται στη μεσαιωνική εικονογραφία. Ουσιαστικά, η εικονιστική παραγωγή είναι περιορισμένη και αναχρονιστική, και δεν καθρεφτίζει τη συγκαιρινή πραγματικότητα. Παιδιά και νέοι εμφανίζονται όχι επειδή ο ζωγράφος καταγράφει την πραγματικότητα γύρω του, αλλά επειδή στα εικονογραφούμενα περιστατικά μετέχουν ή είναι πρωταγωνιστές αυτής της ηλικίας πρόσωπα· το ίδιο συμβαίνει όταν εμφανίζονται "επαγγελματικές"/υπηρεσιακές τάξεις που αντιπροσωπεύονται - από άτομα νεαρής ηλικίας. Εξάλλου, μπροστά στον ουράνιο Παιδαγωγό και Δεσπότη, όλοι οι θνητοί, ασχέτως ηλικίας, δε λογαριάζονται παρά σαν παιδιά.42 Γενικά, ή δυσπιστία προς την εικόνα που εκτρέπεται από τους καθιερωμένους τύπους της βυζαντινής Εκκλησίας είναι μόνιμη. Έτσι καταδικάζεται η παράσταση ερωτιδέων, και ό,τι άλλο ξελογιάζει τις αισθήσεις; ξεκινώντας από την όραση.43

Για μια δοκιμαστική μέτρηση σε ένα επιμέρους εικονογραφικό "σύστημα", θα μπορούσαμε να εξετάσουμε το ψαλτήρι Χλουντόφ, του 9ου αιώνα, ένα από τα πιο σημαντικά έργα που έχουμε της βυζαντινής τέχνης.44 Νέοι ή παιδιά εμφανίζονται στις περισσότερες από τις 150 περίπου ζωγραφικές ενότητες. Παιδικό μπόι και εμφάνιση έχουν κατά κανόνα όλες οι προσωποποιημένες ψυχές: "μικροάνθρωποι" που απεικονίζουν, μετά το θάνατο, τον "εσωτερικό", τον ουσιαστικό άνθρωπο. Για να διακρίνονται όμως οι ψυχές των δικαίων από τις ψυχές των αμαρτωλών, οι τελευταίες αποδίδονται ζωγραφικά με πλούσια κόμη, ένδειξη της άλυτης υλικότητάς τους (φ. 8β, ψαλμ. 9.18). Γενικά στη βυζαντινή εικονογραφία, και ειδικότερα στην παράσταση της Δεύτερης Παρουσίας, ενώ οι ενταγμένες στον Παράδεισο ψυχές, στον κόλπο του Αβραάμ, παρουσιάζονται παιδικές και ντυμένες, οι αμαρτωλοί που έχουν καταδικαστεί στα διαμερίσματα του Άδη είναι αντιθέτως γυμνοί και ενήλικες, και για να υποστούν αποτελεσματικά τα μαρτύρια της Κόλασης, και για να παριστάνουν αντιπροσωπευτικά διάφορες ηλικίες, συγκεκριμένα πρόσωπα, ή αμαρτήματα.45

Οι πάνοπλοι στρατιώτες ελληνορωμαϊκού τύπου παρουσιάζονται σαν νέοι·

42. Πβ. Clément d'Alexandrie, Le Pédagogue, Ι, έκδ. Η. - I. Marrou και M. Harl ("Sources Chrétiennes" 70), Παρίσι I960, σ. 23 κ.ε. (εισαγωγή Marrou).

43. 100ός κανόνας της Πενθέκτης, σχόλιο Θεοδ. Βαλσαμώνος: Γ. Ράλλης - Μ. Ποτλής, Σύνταγμα των θείων και ιερών κανόνων, II, Αθήνα 1852, σ. 545 - 46.

44. Βλ. την έκδοση των Μ. V. Ščepkina και I. Dujčev, Miniatjury Chludovsko_ Psaltyri: Grefeskij illjustrirovannyj kodeks IX veka, Μόσχα 1977. Το ψαλτήρι, θεμελιώδες για την εκμάθηση των πρώτων γραμμάτων, ήτανε όχι μονάχα το πιο πολυδιαβασμένο, αλλά και το πιο πολυζωγραφισμένο βιβλίο. Ο ζωγραφικός του διάκοσμος αποτελεί μια "πολυκυκλική" σύνθεση, από στοιχεία που προέρχονται από διάφορες πηγές.

45. Πβ. Lazarev, ό.π., εικ. 370 (καθεδρικός Torcello)· βλ. πάλι στο ίδιο, εικ. 206, 352.

Σελ. 282
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/283.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

όχι όμως οι "βάρβαροι" (φ. 78β, ψαλμ, 77,61). Οι "άγιοι" του ψαλμού 15.3 αποδίδονται στην αντίστοιχη μικρογραφία σαν νέοι μάρτυρες - αλλά μένουν αταύτιστοι (φ. 11β). Η νεότητα των μαρτύρων αποτελεί ένα ξεχωριστό ζήτημα. Εξάλλου, η υποδειγματική αυτή ανθρώπινη ομάδα των -"παθητικά"- αθλησάντων και στεφανωθέντων, πρέπει να συσχετισθεί με τη νεότητα του αρχαίου Γυμνάσιου. Όχι μονάχα για τη διάκριση της χριστιανικής αντίληψης περί αθλήσεως από την αρχαία -αθλητές του Χριστού είναι όλοι οι ασκητές, ασχέτως ηλικίας-, αλλά και γιατί οι μάρτυρες εμφανίζονται ενίοτε αποδεδυμένοι. Το νεανικό σώμα, καθαγιάζεται από το μαρτύριο, και δεν ακτινοβολεί ένα ενθαδικό κάλλος· το ίδιο άλλωστε συμβαίνει και για τα ηλικιωμένα σώματα.48 Σε σκηνές μαρτυρίων, στο ψαλτήρι Χλουντόφ, ο μάρτυς μπορεί να είναι νέος ή όχι· οι βασανιστές είναι συνήθως νέοι (φ. 44α, ψαλμ. 43.23). Οι άγγελοι βέβαια, είναι κατά κανόνα νέοι. Δυνάμεις του Θεού, ουράνιοι αξιωματούχοι που περιστοιχίζουν τον ηγεμόνα τους, όπως οι φρουροί περιστοιχίζουν τον αυτοκράτορα -ένδειξη της μιμητικά υπάλληλης αναλογίας μεταξύ ουράνιας και επίγειας εξουσίας, μόνο που, ιστορικά, ή αυτοκρατορική τυπολογία καθόρισε τη χριστιανική-, οι άγγελοι λοιπόν, λαμπάδες νεότητας και αφθαρσίας, στις "ιστορικές" τους εμφανίσεις, αναγνωρίζονται κάποτε σαν ευνούχοι. Η ηλικία τους δεν υφίσταται διακυμάνσεις και, στην εικονογραφία, ακόμα και η ένδειξη του φύλου ατονεί. Αλλά πως εικονογραφούνται οι ευνούχοι; Πώς τους αντιμετωπίζουν; Ένας τουλάχιστον ευνούχος εμφανίζεται μέσα στο πλαίσιο του ίδιου "συστήματος", στον ίδιο κώδικα (φ. 65α, ψαλμ. 67,32)' αλλά ή σύγκριση χρειάζεται να επεκταθεί σε άλλα έργα, κυρίως όταν η ηλικία των ευνούχων μένει δυσδιάκριτη. Φυσικά, δεν ήτανε μόνο με το μέσον της γενειάδας που ο Βυζαντινός ζωγράφος μπορούσε να απεικονίσει πρόσωπα ώριμα ή ηλικιωμένα· το σφρίγος, το χρώμα, τα χαράγματα των ρυτίδων έπαιζαν το ρόλο τους.

Ορισμένα από τα "έθνη" (ανθρώπινοι όμιλοι) που δέχονται από τους αποστόλους το λόγο του Θεού, έχουνε στο σύνολό τους νεανική όψη· βέβαια, έχουμε εδώ σκηνές διδασκαλίας: τα έθνη - παιδιά, που μαθαίνουν το λόγο του Θεού (φ. 17α, ψαλμ. 18.5· πβ, φ. 85β, ψαλμ. 85,9). Άλλοτε, ανάμεσα στα συστατικά διαφόρων ομάδων πρόσωπα, λ.χ. μεταξύ των αποστόλων, ή σε αντιπροσωπευτικές "δέσμες" πλήθους, εμφανίζονται και νέοι. Είναι σίγουρο ότι σε ορισμένες περιπτώσεις ή απουσία των νεανικών μορφών είναι τυχαία' θα μπορούσανε δηλαδή να είναι παρούσες και στις σκηνές απ' οπού απουσιάζουν. Ας υπενθυμίσουμε πάλι ότι πολύ συχνά, οι παραστάσεις ανακαλούν ιστορικά περιστατικά -που συσχετίζονται τυπολογικά/ερμηνευτικά με τον έναν ή τον άλλο ψαλμό

46. Πβ. την παράσταση του μαρτύριου των άγιων τεσσαράκοντα: Lazarev, ό.π., εικ. 493.

Σελ. 283
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/284.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

(οι προφητείες της Παλαιάς επαληθεύονται από τα γεγονότα της Καινής Διαθήκης)-, όπου οι μετέχοντες είναι νέοι.

Οι αλληγορικές μορφές, οι προσωποποιήσεις, εικονίζονται συχνά σαν πρόσωπα νεανικής ηλικίας (φ. 88α, ψαλμ. 88.10). και εδώ χρειάζεται μια ξεχωριστή προσέγγιση για τη σύνταξη μιας αντιπροσωπευτικής δειγματογραφίας, που θα μας πληροφορούσε για τις ηλικίες που απόδιδαν οι Βυζαντινοί εικονογράφοι στα διάφορα ανυπόστατα καθ' εαυτά άτομα, που προσωπεύουν ιδέες, αρετές και πάθη, ή στοιχεία γεω-κοσμολογικά, αλλά και σε παράγοντες "μεταφυσικής" -δήθεν- προέλευσης, που κινούνται "μετ' επιστροφής" ανάμεσα στο Θεό και τον άνθρωπο, και που, πάλι, δεν υπάρχουν καθ' εαυτοί παρά μόνο χάρι σε μια αποδεικτική, που βούλεται να φανερώσει, κατά συνθήκην, τα αόρατα, και να υποδείξει την εξάρτηση του ανθρώπου από τον Ουρανό, ή την αλληλεξάρτηση ανθρώπου και Θεού. Συχνά ο εικονισμός ορισμένων από αυτά τα οντολογικώς ανυπόστατα άτομα εξαρτάται από αναδρομικές, αρχαιοπαράδοτες πηγές.47 Άλλοτε, οφείλεται σε μεσαιωνικές πρωτοβουλίες.48

Οι εργάτες που χτίζουν μιαν οικοδομή είναι νέοι (φ. 96α, ψαλμ. 95,1), Ο "πτωχός" του ψαλμού 101.1 (φ. 100α), που "εναντίον Κυρίου εκχέει την δέησιν αυτού", είναι νέος· το ίδιο και οι ΠENHTEC (εκτός ενός) του ψαλμού 111.9 (φ, 116α). Τι ηλικία φαίνεται να έχουνε οι δαίμονες; και τα είδωλα; σε αυτή την τελευταία περίπτωση, οι "ηλικίες" είναι αντιπροσωπευτικές. Πλάι δηλαδή σε ένα είδωλο νεανικής μορφής, βλέπουμε ένα άλλο με μορφή γεροντική (φ. 117α, ψαλμ. 113.12). Νέοι είναι πολύ συχνά και όσοι θεραπεύονται από τον Χριστό. Εδώ ανοίγεται δρόμος για ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις, με αναδρομές ως την παλαιοχριστιανική τέχνη, σχετικά με την παιδικότητα, ή "νηπιότητα", όσων αφήνονται με εμπιστοσύνη στα χέρια του Θεού, των αδύναμων, ή των "άχρηστων", από κοινωνική σκοπιά.

Πουθενά δεν βλέπουμε ξεχωριστά πρόσωπα να ταυτίζονται από επιγραφή σαν νέοι ή παιδιά· πρόσωπα που να προβάλλονται σκόπιμα, ανεξάρτητα από ιστορικά ή συμβολικά περιστατικά. Αντίθετα, σε μια τουλάχιστον περίπτωση, εικονίζεται ένας ΓΕΡΩΝ (φ. 91β, ψαλμ. 89.10). Οι νεανικές ηλικίες δεν προσφέρουν εχέγγυα "δεξιών" επιλογών. Αντίθετα, η φρονιμάδα και η γνώση των γερόντων εμπνέουν εμπιστοσύνη - τουλάχιστον στο επίπεδο της γραμματείας.

47. Πβ. L. Popovich, "On the Problem of a Secular Source for Palaeoiogaa Painting", Actes du XlVe Congrès international d'études byzantines, τ. 2, Βουκουρέστι 1975, σ. 239 - 44. T. Velmans, "L'héritage antique dans la peinture murale byzantine à l'époque du roi Milutin (1282 - 1321)", L'art byzantin au début du XlVe siècle, Βελιγράδι 1978, σ. 39 - 51.

48. Πβ. Martin, ό.π., passim.

Σελ. 284
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/285.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Γιατί αυτή η "δυσπιστία" προς τη "νεωτεριστική" ορολογία; Μπορούμε να διακρίνουμε ποιες ήτανε οι ενασχολήσεις των "νέων" στην πόλη; Πολύ - περιορισμένες βέβαια, κυρίως από τότε που γκρεμίζεται το σύστημα του αρχαίου κόσμου, με τη συρρίκνωση του δικτύου των πόλεων. Τι συνέβαινε πριν την Εικονομαχία; Ποια ήτανε η θέση τους στους δήμους; Τι ακριβώς σημαίνουν, σε ποιες ηλικίες αναφέρονται τα "νεανίαι", "νεώτεροι", juvenes, των ιστορικών πηγών;49 Ποια ήτανε η κοινωνική τους προέλευση; Πώς σχηματίζονταν οι συντροφιές των πιο εκδηλωτικών, ή των υποστηριχτών τους; Προς τα πού κατευθύνονταν οι δραστηριότητες τους, σε ώρες κανονικές, ή σε περιστάσεις έκτακτες; Κάμποσα στοιχεία προκύπτουν από τα κείμενα, πού, αν και ελλιπή, αρκούν για να προκαλέσουν ορισμένες εντυπώσεις. Τα κείμενα όμως αυτά, κυρίως όσα απευθύνονταν σε περιορισμένο κοινό, δεν ήτανε δυνατόν να εικονογραφηθούν. Για να αναφέρουμε ένα παράδειγμα, πως ακριβώς θα μπορούσε να αποδοθεί ζωγραφικά, από ποιον, και για ποιον, και με τι παραστατικά μέσα, το επεισόδιο των "νεωτεριστών" που διαβάζουμε στο Βίο του Ανδρέα, του διά Χριστόν Σαλού; Το εξαιρετικό αυτό κείμενο μας δίνει ένα σωρό πολύτιμες πληροφορίες για τη ζωή στην Κωνσταντινούπολη, σε μια εποχή που ανάγεται δήθεν στον 5ο αιώνα, αλλά που έχει σκηνοθετηθεί πολύ αργότερα, όταν συντάχτηκε ο Βίος. Εκεί παρακολουθούμε τους νέους στο καπηλειό, να πίνουνε και να διασκεδάζουνε σε βάρος του Ανδρέα, και έπειτα, να "κλείνουνε" τη βραδιά τους "εις τα μιμάρια των ασέμνων γυναίων, το κάλλος της ψυχής καταχράναντες μέχρι δευτέρας φυλακής της νυκτός".50 Αποκλείεται, οπωσδήποτε, να εντοπίσουμε απεικονισμό αυτής της σκηνής. Ωστόσο, μπορούμε εύκολα να βρούμε αναλογίες των συστατικών της: και "άσεμνα γύναια", και συμπόσια, και κοροϊδίες, και ερωτικές περιπλοκές. Όλα αυτά προσιδιάζουνε στους "νεωτεριστές". Όσο για τον έρωτα που ξελογιάζει τους κοντόφθαλμους, καταδικάζεται ακόμα και σε πολύ μεταγενέστερα έργα, όπως λ.χ., για να ξαναγυρίσουμε στη ζωγραφική, η σύνθεση ενός πίνακα του Βυζαντινού Μουσείου της Αθήνας (19ος αι.), όπου ένας νέος και μια κόρη, γυμνοί και φτερωμένοι, χωρίς να βλέπουνε ότι βυθίζονται σε στόματα δρακόντων, παίζουνε όργανα υπακούοντας στα κελεύσματα του Έρωτα, που φτερωτός και κείνος, της ίδιας ηλικίας, γυμνός και με δεμένα μάτια, σαλπίζει καθισμένος στο κέντρο της σύνθεσης, πάνω σε μια κολόνα· δηλώνεται με αυτό τον τρόπο, όπως μας πληροφορεί η έμμετρη επιγραφή, "του έρωτος το πάθος το αχρείον".51

49. Πβ. A. Cameron. Circus Factions: Blues and Greens at Rome and Byzantium, Οξφόρδη 1976, σ. 75 κ.ε., 99 κ.ε., 341 - 43.

50. Migne PG ili, 648C - 649G. Πβ. C. Mango, Byzantium. The Empire of New Rome, Λονδίνο 1980, σ. 208.

51. M. Chatzidakis, Musée byzantin. Icônes, Αθήνα 1970, σ. 64.

Σελ. 285
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/286.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Από τις παρατηρήσεις που προηγήθηκαν, συμπεραίνουμε ότι θα ήτανε πολύ ενδιαφέρον να καταρτισθεί ένα δουλεμένο δειγματογραφικό ευρετήριο, συνθετικά παρουσιασμένο, του οποίου τα άρθρα, τα μέλη, να προβάλλονται, ξεχωριστά, αλλά και, κυρίως, να συσχετίζονται μεταξύ τους, σύμφωνα με τις "ιδιοτροπίες" της εικονογραφίας, για να μπορούν, στη σύνθεση τους, να αποτυπώνουν την εικονιστική σκέψη των υπό εξέταση φάσεων, να δηλώνουν τη διαχρονική αντοχή ή τη θνησιμότητα στοιχείων και μορφών, την κατά καιρούς ανανεωτική επανάληψη αναδρομικών συλλήψεων, ή την καινούργια, την πρωτοβουλία εισαγωγής νέων στοιχείων, που όμως εντάσσονται συμφωνικά σε παραδοσιακές συνθέσεις. Ένα ευρετήριο πού, σε αντιπαράθεση με τις μελέτες των ιστορικών, θα φανέρωνε ίσως την απόσταση που χωρίζει τη βυζαντινή τέχνη από την πραγματικότητα, ακόμα και όταν στοιχεία αυτής της πραγματικότητας εισάγονται στο εικονογραφικό πεδίο, όπως λ.χ. παιδιά που παίζουν σε διάφορες παραστάσεις του χριστολογικού κύκλου.52 Η βυζαντινή εικονογραφία περνάει από τα φίλτρα της ιδεογραφίας.

Πώς να κατατάξουμε το πλήθος αυτών των προσώπων; Θα μπορούσαμε να διακρίνουμε τις ακόλουθες κατευθύνσεις: κατά τα κείμενα που εικονογραφούνται· τα πρόσωπα που προσωπογραφούνται, ή βιογραφούνται· τα αξιώματα που ιδεογραφούνται· τα ανυπόστατα που προσωποποιούνται. Κατά τις ηλικίες, πραγματικές ή εικαστικές, που ξεχωρίζουν στα προηγούμενα σύνολα, την εικαστική τους απόδοση (ύφος και εικονογραφία), και τα ιστορούμενα περιστατικά. Κατά τις εποχές όπου εμφανίζονται, ή επανεμφανίζονται, τη διάρκεια ή τη θνησιμότητα των τύπων και τις παραλλαγές τους, τις νοοτροπίες και τις πραγματικότητες που τα μορφώνουν, ή τα συντηρούν, ή τα αφανίζουν. Και όλα αυτά, βέβαια, σε συμπληρωματική σχέση με τις άλλες ηλικίες.

52. Πβ. Mouriki, ό.π. Η ίδια, "Revival Themes with Elements of Daily Life in Two Palaeologan Frescoes Depicting the Baptism", Okeanos: Essays Presented to Ihor Ševčenko on his Sixtieth Birthday by his Colleagues and Students (= Harvard Ucrainian Studies, τ. 7. 1983, σ. 458 - 488).

Σελ. 286
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/287.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΧΡΗΣΤΟΗΘΕΙΕΣ ΚΑΙ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

(18ος - 19ος αι.)

EMH ΒΑΪΚΟΥΣΗ

Στις αρχές του 18ου αιώνα, γύρω στα 1720, ο Αντώνιος Βυζάντιος συντάσσει τον πρώτο οδηγό συμπεριφοράς που γνωρίζουμε στη νεοελληνική κοινωνία. Ο τίτλος του, Χρηστοήθεια, αποδίδει μια έννοια οικεία και καταξιωμένη σε αρκετά διαφορετικά περιβάλλοντα, έννοια με όχι αυστηρά οριοθετημένο περιεχόμενο, που, πάντως, δηλώνει την καλή συμπεριφορά. Γράφοντας, πριν από πολλά χρόνια, για τη Χρηστοήθεια, ο Κ. Θ. Δημαράς δανείσθηκε τον τίτλο της για να ονοματίσει όλα τα εγχειρίδια αυτού του τύπου.1 Μπορούμε να κρατήσουμε τον όρο.

Η Χρηστοήθεια του Αντώνιου Βυζάντιου κυκλοφόρησε χειρόγραφη2 για αρκετές δεκαετίες, εκδόθηκε για πρώτη φορά στη Βενετία, 1780,3 και χρησιμοποιήθηκε ως σχολικό εγχειρίδιο του οποίου η διδασκαλία εξυπηρετούσε δύο

1. Κ. Θ. Δημαράς, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, Αθήνα 1983, σ. 38.

2. Για την χειρόγραφη παράδοση της Χρηστοήθειας, βλ. Ζερλέντης Π. Γ., "Αντώνιος ο Βυζάντιος διδάσκαλος της εν Κωνσταντινουπόλει Μεγάλης του Γένους Σχολής", π. Byzantinische Zeitschrift, τ. 16, 1907, σ. 244 - 246· του ιδίου, "Προσθήκαι εις τα περί Αντωνίου του Βυζαντίου", στο Δελτίον της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας, τ. 7, Αθήνα 1918, σ. 474 - 476.

3. Έχουμε δύο εκδόσεις για το έτος αυτό. Για τους αναλυτικούς τίτλους, βλ. Émile Legrand, Bibliographie Hellénique ou description raisonnée des ouvrages publiés par les Grecs au dix - huitième siècle. .., τ. 2, Παρίσι 1928, αντίστοιχα, τους αρ. 996 και 1005. Μία διασκευή της Χρηστοήθειας σε στίχους, και σε δημώδη γλώσσα, είχε εκδοθεί, από τον Καισάριο Δαπόντε το 1770. Μία δεύτερη, εκδόθηκε αργότερα, το 1782, από τον Σεραφείμ Πισσίδιο (ό.π., αντίστοιχα, αρ. 739 και 1085). Και οι δύο δεν εμφανίζουν αποκλίσεις από το πρωτότυπο τους. Για μια τρίτη, τέλος, διασκευή, σε ιαμβικούς στίχους, από τον Δανιήλ Κεραμέα, η οποία δεν εκδόθηκε ποτέ, βλ. Π. Γ. Ζερλέντης, ό.π., σ. 251.

Σελ. 287
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/288.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σκοπούς: την "διακόσμησιν των ηθών των νέων" όπως το λέει και ο τίτλος της4 και την εκμάθηση της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, στην όποια ήταν γραμμένο το κείμενο. Γνωρίζουμε 32 ακόμη εκδόσεις για την περίοδο ως το 1820, 5 για τα χρόνια 1830 - 1844, πάντα στη Βενετία.6

Την πρώτη έκδοση της Χρηστοήθειας ακολούθησε σύντομα η έκδοση πολυάριθμων άλλων οδηγών συμπεριφοράς· μπορούμε να μιλήσουμε για πραγματική εκδοτική άνθηση των εντύπων αυτών, η οποία εκράτησε όλο το 19ο αιώνα. Θα αναφερθώ σε όσα από αυτά χρησιμοποιήθηκαν ως σχολικά εγχειρίδια· ένα ακόμη κριτήριο αποτελεί, για το περιορισμένο πλαίσιο αυτής της ανακοίνωσης, η διάδοσή τους ή κάποια ιδιαιτερότητά τους σε σχέση με άλλα.

Είναι, λοιπόν, πρώτα, η Χειραγωγία εις την Καλοκαγαθίαν του Δημητρίου Δάρβαρη, η οποία εκδίδεται στη Βιέννη το 1791, το 1802 και το 1839.6 Σημαντικότερο από την άποψη της διάδοσης είναι ένα άλλο κείμενο, πολύμορφο και πολυπρόσωπο αλλά στην ουσία ενιαίο, δεδομένου ότι τα επτά διαφορετικά σχολικά εγχειρίδια στα οποία εμφανίζεται, έχουν μια κοινή πηγή. Ας δούμε τα πράγματα αναλυτικά.

Το 1810 εκδίδεται στη Βενετία ένα σχολικό βιβλίο, συνταγμένο από τον

4. Βλ. τον πλήρη τίτλο της Χρηστοήθειας.

5. 1783· 1788, ό.π., αντίστοιχα, αρ. 1103 και 1218· 1792, 1794, 1795, Γεώργιος Γ. Λαδάς και Αθανάσιος Δ. Χατζηδήμος, Ελληνική Βιβλιογραφία των ετών 1791 - 1795, αντίστοιχα, αρ. 75, 169, 212 - 1799, Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης, "Προσθήκες στην Ελληνική Βιβλιογραφία (1536 - 1799)", π. θησαυρίσματα, τ. 14, Βενετία 1977, σ. 127· 1800, δύο εκδόσεις - 1802, τρεις εκδόσεις· 1803· 1804, Δ. Σ. Γκίνης - Β. Μέξας, Ελληνική Βιβλιογραφία 1800 - 1863, Αθήνα 1939, αντίστοιχα, τ. 1, αρ. 46· τ. 2, αρ. 6593 - τ. 1, αρ. 109 - 117 ι79· τ. 2, αρ. 6612 - τ. ι, αρ. 251 - 1804, Φίλιππος Ηλιού, Ελληνική Βιβλιογραφία 1800-1863. Προσθήκες - Συμπληρώσεις, Αθήνα 1983, αρ. 26· 1805: δύο εκδόσεις· Δ. Σ. Γκίνης Β. Μέξας, ό.π., αντίστοιχα, τ. 1, αρ. 332 και 382· 1806, Γιώργος Βελουδής, "Ελληνική Βιβλιογραφία 1800 - 1863. Προσθήκες", π. Ο Ερανιστής, τ. 4, τχ. 23, Αθήνα 1966, αρ. A 502 σ. 173 - 1807: δύο εκδόσεις, ό.π., αρ. A 5o7, σ. 174, και Δ. Σ. Γκίνης - Β. Μέξας, ό.π., αρ. 439 - 1810, δύο έκδοσεις: ό.π., αρ. 618 και Φίλιππος Ηλιού, ό.π., αρ. 67 - 1811 - Δ. Σ. Γκίνης -Β. Μέξας, ό.π., τ. 2, αρ. 6651· 1813· δύο εκδόσεις· ό.π., τ. 1, αρ. 736 και Εμμανουήλ Μοσχονάς, "Ελληνική Βιβλιογραφία 1800 - 1863. Προσθήκες", π. Ο Ερανιστής, τ. 3, τχ. 1' Αθήνα 1965, αρ. A 321, σ. 201· 1815, Δ. Σ. Γκίνης - Β. Μέξας, ό.π., αρ. 841 - 1816: τρεις εκδόσεις· ό.π., αρ. 882 - Φίλιππος Ηλιού, ό.π., αντίστοιχα, αρ. 132 και 133· 1818, ό.π., αρ. 157· 1819: δύο εκδόσεις· ό.π., αρ. 178 - Δ. Σ. Γκίνης - Β. Μέξας, ό.π., αρ. 1114· 1820 - 183 1832· 1838 - 1840 - 1844, ό.π., αντίστοιχα, αρ. 1206· τ. 3, αρ. 10200· τ. 1, αρ. 2144 - 292 3297· 3932. Από τις 39 εκδόσεις της Χρηστοήθείας, οι 13 μόνο είναι αυτοτελείς. Οι υπόλοιπες είναι εκδόσεις: της Εγκυκλοπαίδειας του Ιω. Πατούσα, των Μύθων του Αισώπου, των Γνωμών μονόστιχων του Χρυσολωρά και ενός Εκλογίου, στις οποίες ενσωματώθηκε η Χρηστοήθεια.

6. Βλ. αντίστοιχα, Γ. Γ. Λαδάς και A. Δ. Χατζηδήμος, ό.π., αρ. 37· Δ. Σ. Γκίνης - Β. Μέξας, ό.π., αρ. 177 και 3219.

Σελ. 288
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/289.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Διονύσιο Πύρρο και τιτλοφορημένο Χειραγωγία των παίδων ήτοι Πραγματεία Στοιχειώδης περί χρεών του Ανθρώπου. Η εκδοτική του πορεία, με κέντρο τη Βενετία, -έχουμε μία μόνο έκδοση στη Βιέννη, 1813, μία καραμανλίδικη στην Πόλη, 1819, και μία στο Ναύπλιο, 1829-, φθάνει ως το 1855, με έντεκα συνολικά εκδόσεις.7 Η Χειραγωγία είχε μεταφρασθεί από τα ιταλικά, όπως μας πληροφορεί ο ίδιος ο Διονύσιος Πύρρος.8 Το ίδιο κείμενο εκδίδεται στη Μόσχα από τον Γεώργιο Γεννάδιο, το 1819. Εδώ, ο τίτλος είναι πιο σαφής: Στοιχειώδης Πραγματεία Περί των χρεών τον Ανθρώπου Φραγκίσκου Σοαβίου μεταφρασθέν από την Ιταλικήν γλώσσαν παρά Γ. Γενναδίου. Και στα δύο έντυπα περιέχονται κεφάλαια με αντικείμενο "τα φυσικά και ηθικά αυτού" (του ανθρώπου) "χρέη, τα οποία αυτός έχει προς τον Θεόν, προς τον εαυτόν του, προς την πατρίδα του",9 και, κανόνες χρηστοήθειας, στον Διονύσιο Πύρρο, ή, Κανόνες Πολιτισμού, στον Γ. Γεννάδιο. Τα πρώτα κεφάλαια, τα "περί χρεών", θα μπορούσαν, με κάποια ίσως ελαστικότητα, να θεωρηθούν συμπιλήματα των αντίστοιχων κεφαλαίων στις Istituzioni de Logica, Metafisica ed Etica του Φραγκίσκου Σοάβιου (1743 - 1806), έργο που είχε μεταφράσει και εκδώσει στα 1804 ο Γρηγόριος Κωνσταντάς.10 Οι κανόνες της χρηστοήθειας δεν περιλαμβάνονται στο έργο αυτό. Όμως, σε ένα σύντομο κεφάλαιο όπου γίνεται λόγος για την ευγένεια, "cortesia",11 ο Σοάβιος παραπέμπει τον αναγνώστη που θα θελήσει να διαβάσει τους κανόνες της στο Galateo του Giovanni della Casa12 ή "στους κανόνες κοινωνικής συμπεριφοράς" (Regole della Civiltà) "οι οποίοι έχουν προστεθεί στο μικρό εγχειρίδιο περί των χρεών του ανθρώπου προς χρήσιν των παιδίων" (Doveri dell'huomo per uso de' Fanciulli).13

7. 1810· 1812 - 1813, ό.π., αντίστοιχα, αρ. 619,727,787· 1819, Sévérien Salaville et Eugène Dallegio, Karamanlidika. Bibliographie analytique d'ouvrages en langue turque imprimés en caractères grecs, τ. 1, 1584 - 1850,Αθήνα 1958, σ. 189, αρ. 59·1829· 1830· 1831, Δ Σ. Γκίνης - Β. Μέξας, ό.π., αντίστοιχα, αρ. 1905 - τ. 3,10213· τ 1,2112 - 1832, Φ. Ηλιού, ο.π , αρ. 408 (λανθάνουσα έκδοση)· 1845, Γ. Σ. Πλουμίδης, "Τα παλαιά ελληνικά βιβλία της βιβλιοθήκης του Ελληνικού Ινστιτούτου Βενετίας. Μετά προσθηκών εις τας βιβλιογραφίας É. Legrand και Δ. Γκίνη - Β Μέξα", π. Θησαυρίσματα, τ. 6 (Βενετία, 1969), σ. 152, αρ 35 - 1853 - 1855, Δ. Σ. Γκίνης - Β Μέξας, ό.π., τ 2, αντίστοιχα, αρ. 6082 και 6523.

8. Διονύσιος Πύρρος, Περιήγησις Ιστορική και Βιογραφία..., Αθήνα 1848, σ. 180.

9. του ίδιου. Επιστολή... προς τον Ευγενέστατον Άρχοντα των Θεσσαλών Κύριον Αθανάσιον Παπα Πολυμέρου του Θετταλού, Αθήνα 1837, σ. 15.

10. Γρηγόριος Κωνσταντάς, Στοιχεία της Λογικής, Μεταφυσικής και Ηθικής, Βενετία 1804. Μία δεύτερη έκδοση πραγματοποιήθηκε το 1818. Για τους αναλυτικούς τίτλους, βλ. Δ. Σ Γκίνη - Β. Μέξα, ό.π., τ. 1, αντίστοιχα, αρ. 298 και 1093.

11. "Φιλοφροσύνη" μεταφράζει ο Γρηγόριος Κωνσταντάς (ό.π., σ. 323).

12 Βλ. εδώ, σημ. αρ. 44.

13. Francesco Soave, Istituzioni di Logica, Metafisica ed Etica. Vol. IV, Istituzioni

A 19

Σελ. 289
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/290.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Ας επιστρέψουμε στον Γ. Γεννάδιο. Με μία διακοπή δύο δεκαετιών, h Στοιχειώδης Πραγματεία ξεκινά μία επίσης άξια λόγου εκδοτική πορεία, στην πόλη (1840,1841,1846,1848), στην Αθήνα (1853), στην Σμύρνη (1855), στα Ιωάννινα (1863).14 Το 1828, βλέπουμε το κείμενο του Γ. Γεννάδιου να περιλαμβάνεται στον πρώτο τόμο των Παιδαγωγικών Μαθημάτων του Στέφανου Κομμητά που εκδίδεται στην Πέστη, και στην Αθήνα το 1838.1Β Τον ίδιο χρόνο ο Ι. Π. Κοκκώνης ξεκινά τη σειρά Παιδική Βιβλιοθήκη Χρηστοηθείας Μαθήματα, της οποίας δύο τόμοι περιλαμβάνουν το "περί χρεών"16 και ένας τρίτος "το μέρος της μεταφράσεως" του Γ. Γενναδίου "το επιγραφόμενον Κανόνες του Πολιτισμού", όπως μας πληροφορεί η "ειδοποίηση" της πρώτης αυτής έκδοσης, στην οποία διευκρινίζεται επιπλέον ότι ο συντάκτης χρησιμοποιεί το κείμενο του Στέφανου Κομμητά ο οποίος "αντέγραψε κατά λέξιν όλην την στοιχειώδη πραγματείαν περί των χρεών του ανθρώπου του Φραγκίσκου Σοαβίου (μεταφρασθείσαν παρά Γ, Γενναδίου και εκδοθείσαν εν Μόσχα το 1819) επιγράψας αυτήν Χρηστοήθειαν". Ο τόμος αυτός της Παιδικής Βιβλιοθήκης του Ι. Π, Κοκκώνη εγνώρισε οκτώ επανεκδόσεις, στην Αθήνα, στα χρόνια 1838 - 1858.17

Ολόκληρο το κείμενο, ας πούμε προσωρινά, του Σοάβιου εκδίδουν, τέλος, οι Δημήτριος Καλαβακίδης, με τίτλο Χαρακτήρ του Χρηστοήθους ανθρώπου, το 1838 στο Μελένικο,18 ο Δημήτριος Γκανής στα Στοιχεία Παιδαγωγίας, στην Πέστη το 1832 και στην Αθήνα το 1838,19 και ο Χριστόδουλος Γκιούρτης, στα Στοιχεία Παιδοδηγίας, επίσης στην Αθήνα τον ίδιο χρόνο.20

Μία πολύ μεταγενέστερη έκδοση του ίδιου κειμένου στην Ερμούπολη, το

di Etica, Βενετία 1825, σ. 153. Όπως φαίνεται και από τον τίτλο, το βιβλιαράκι αυτό είναι πιθανότατα το πρωτότυπο της μετάφρασης που μας ενδιαφέρει. Δυστυχώς δεν είχα μέχρι στιγμής τη δυνατότητα να το δω από κοντά.

14. 1819 - 1840· 1841· 1846, Δ. Σ. Γκίνης - Β. Μέξας, ό.π., αντίστοιχα, τ. 1, αρ. 1192· τ. 2, αρ. 3386 - 3538· 4455· 1848, Β. Σαμπανόπουλος, "Ελληνική Βιβλιογραφία 1800-1863. Προσθήκες", π. Ο Ερανιστής, τ. Β', τχ. 9/10, Αθήνα 1964, σ. 130 - 1853· 1855, Δ. Σ. Γκίνης - Β. Μέξας, ό.π., αντίστοιχα, αρ. 6152 - 6542· 1863, Γ. Βελουδής. ό.π., σ. 189.

15. Δ. Σ. Γκίνης - Β. Μέξας, ο π., τ. 1, αντίστοιχα, αρ. 1694· 3015.

16. Για τους αναλυτικούς τίτλους της πρώτης έκδοσης των δύο αυτών τόμων, ό.π., αντίστοιχα, αρ. 3018' 3019.

17. 1838 - 1842 - 1848, ό.π., αντίστοιχα, αρ. 3020· τ. 2, αρ. 3678 - 4809 - 1850, Βιβλιοπωλείον Σ. Κ. Βλαστού, Κατάλογος των παρ' αυτού εκδοθέντων βιβλίων, Αθήνα, Αύγουστος 1879, σ. 9· 1852, Δ. Σ. Γκίνης, "Ελληνική Βιβλιογραφία 1860 - 1863. Προσθήκες", π. Ο Ερανιστής, τ. ΙΓ', Αθήνα 1975, σ. 216, αρ. A 1346 - 1853· 1856· 1858, Δ. Σ. Γκίνης - Β Μέξας, ό.π., αντίστοιχα, τ. 2, αρ. 6069· τ. 3, αρ. 10786· 10853. Το παράθεμα στη σ. [2], από τις εκδόσεις του 1838 και του 1842.

18. Δ. Σ. Γκίνης - Β. Μέξας, ό.π., τ. 1, αρ. 3070.

19. ό.π., αντίστοιχα, αρ. 2230· 3042.

20. ό.π., αρ. 3043.

Σελ. 290
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/291.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

1931,21 έπεσε τυχαία στα χέρια μου· πιθανότατα θα υπάρχουν και άλλες που λανθάνουν, για το διάστημα που μεσολαβεί. Στο διάστημα αυτό, και σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα, κανόνες της κοινωνικής συμπεριφοράς εμφανίζονται, διάσπαρτοι, στα περισσότερα σχολικά εγχειρίδια για παιδιά που μαθαίνουν τα πρώτα γράμματα (αλφαβητάρια, παιδαγωγίες και λοιπά). Στις περισσότερες περιπτώσεις πρόκειται για κανόνες οι οποίοι αντιστοιχούν σε αυτούς που περιλαμβάνονται στις "μεταφράσεις του Σοάβιου".

Οι χρηστοήθειες αποτυπώνουν δύο νέα στοιχεία που φαίνεται, ότι αποκτούν θέση στις συνειδήσεις της εποχής. Είναι, πρώτα, η θέληση για έναν επαναπροσδιορισμό των ανθρώπινων σχέσεων, οι οποίες, στην παραδοσιακή χριστιανική ηθική, ρυθμίζονται με κύριο σημείο αναφοράς το θεό, και, έμμεσα μόνο, τον άνθρωπο.22 Οι κανόνες συμπεριφοράς στις χρηστοήθειες συντάσσονται για να ρυθμίσουν τις σχέσεις των ανθρώπων μεταξύ τους.23 Η θέληση αυτή, βρίσκεται σε συνάρτηση με ένα νέο στόχο που εμφανίζεται την ίδια εποχή και αποκτά κάποια θέση στις συνειδήσεις των ανθρώπων οι οποίες κυριαρχούνται από την αγωνία της μέλλουσας ζωής: είναι η εξασφάλιση της "ευδαιμονίας"24 -πρόκειται για όρο που εμφανίζεται σε πολλά από τα εγχειρίδια του τύπου αυτού- στην, μεταβατική έστω, επίγεια ζωή.

Ένα δεύτερο στοιχείο έχει να κάνει με τις διαδικασίες αφομοίωσης μιας νέας νοοτροπίας και των αλλαγών στις συμπεριφορές που της ήρθαν επίκουρες, και, την επιλογή του παιδιού με κύριο ρόλο στις διαδικασίες αυτές. Η επιλογή βασίζεται στη θεωρία που αντιμετωπίζει το παιδί σαν tabula-rasa, θεωρία

21. Χρηστοήθεια ήτοι στοιχειώδης πραγματεία περί χρεών του ανθρώπου. Περιέχουσα όσα συμβάλλουσιν εκάστω, ου μόνον εις γνώσιν των καθηκόντων, αλλά και της συμπεριφοράς των χρησιμωτάτων εν τω κοινωνικώ βίω. Υπό Φραγκίσκου Σοαβίου. Ανατυπωθείσα εκ της ΚΓ' εκδόσεως, κελεύσει του αοιδίμου Πατριάρχου των Ιεροσολύμων Κυρίου Κυρίου ΚΥΡΙΛΛΟΥ νυν δ' εκδίδεται υπό Φιλόθεου Ζερβάκου αρχιμανδρίτου Καθηγουμένου της εν Πάρω Ιεράς Κοινοβιακής Μονής Λογκοβάρδας "Ζωοδόχου Πηγής". Προς ωφέλειαν και χρήσιν πάντων των Ορθοδόξων Χριστιανών και εξαιρέτως της μαθητιώσης νεολαίας. Εν Ερμουπόλει Σύρου Εκ του τυπογραφείου A. Σκορδίλη. 1931.

22. "όλοι δε οι θείοι νόμοι εις τούτο κρέμανται και τελειούνται, δηλαδή εις το να αγαπά τινας τον Θεόν και τον πλησίον, επειδή κάθε πράξις του ανθρώπου ή εις τον Θεόν αναφέρεται αμέσως, ή εις τον πλησίον εμμέσως, και διά του πλησίον πάλιν προς τον Θεόν". (Γεννάδιος Σχολάριος, Διδασκαλία Ευσύνοπτος Περί των Θανασίμων και Συγγνωστών αμαρτημάτων..., Κωνσταντινούπολη 1816, σ. 5).

23. Η Χειραγωγία των παίδων, του Διονυσίου Πύρρου, "διδάσκει τον άνθρωπον, να ηξεύρη τα φυσικά και ηθικά αυτού χρέη" και "τον διδάσκει την χρηστοήθειαν πώς να ζήση εις τον κόσμον". (Του ιδίου. Επιστολή, ό.π., σ. 15).

24. Κ. θ. Δημαράς, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, Αθήνα 1983, σ. 10, 75 κ. ά.· του ιδίου, Ελληνικός Ρωμαντισμός, Αθήνα 1982, πολλ.

Σελ. 291
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/292.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

που διαφαίνεται ήδη στη Χρηστοήθεια του Αντώνιου Βυζάντιου25 και διακηρύσσεται καθαρά σε μεταγενέστερα σχολικά εγχειρίδια.26 Με βάση τη θεωρία αυτή το παιδί έρχεται στο επίκεντρο και χρησιμεύει σα μέσο για την ευόδωση αλλαγών που επιτελούνται στην ελληνική κοινωνία στη διάρκεια και ιδίως στα τέλη του 18ου και του 19ου αιώνα.

Αντικείμενο των κανόνων συμπεριφοράς τους οποίους προτείνουν οι χρηστοήθειες αποτελούν οι λειτουργίες και οι τεχνικές του σώματος: οι άνθρωποι μαθαίνουν πως να περπατούν, πως να στέκονται, πως να χαιρετούν, μαθαίνουν να ελέγχουν τα συναισθήματα τους μετριάζοντας την κινητικότητα του προσώπου και του σώματος τους, μαθαίνουν να τρώνε σωστά, να μη φυσούν τη μύτη τους με τα δάχτυλα και γενικά να είναι διακριτικοί στην εκδήλωση των φυσικών αναγκών του σώματος τους μπροστά στους άλλους, να είναι καθαροί και κόσμιοι. Αυτή ή σταδιακή απομάκρυνση από ό,τι θα ονομάζαμε ζωική φύση των ανθρώπων, προϋποθέτει βέβαια και την ανάλογη προσαρμογή του χώρου στον οποίο κινούνται. Η καθαριότητα, για παράδειγμα, του σώματος προϋποθέτει καθαριότητα στο σπίτι, στα ρούχα και γενικά σε ό,τι έρχεται σε επαφή με το σώμα: "και οπόταν θέλεις να κάθεσαι στοχάζου τι λογής ευρίσκεται, και είναι ο τόπος του καθίσματος, κατά την καθαριότητα· διότι, το να κάθεται τινάς εις τους τυχόντας τόπους όπου ήθελε τύχη αστοχάστως, είναι ίδιον των μωρών και ανόητων ανθρώπων".27 Εξίσου αναγκαία είναι και ή χρήση αντικειμένων που διευκολύνουν την τήρηση των σχετικών κανόνων συμπεριφοράς: σκεύη φαγητού, μαντήλι για τη μύτη, αγγεία διάφορα, "ιματικόν σάρωθρον" και λοιπά.

Μία άλλη κατηγορία ρυθμίσεων έχει σαν αντικείμενο τη διαμόρφωση του χαρακτήρα. Ελαττώματα όπως η ακαταστασία, η ασωτεία, η λαγνεία, η υποκρισία, η οκνηρία, η ασέβεια, και αρετές, με κορυφαία την "ευταξία" και την τήρηση του μέτρου σε όλα, σκιαγραφούνται στους οδηγούς συμπεριφοράς έτσι ώστε ο αναγνώστης να μάθει να τα εφαρμόζει ή να τα αποφεύγει ο ίδιος ή να τα διακρίνει στους άλλους και να ρυθμίζει ανάλογα τις συναναστροφές του.

25. "το παρόν σύγγραμμα δεν φαίνεται ανωφελές και μάταιον εις τα παιδία καθώς λέγει ο κοινός λόγος. Εκ πρώτης κινήσεως αρχής βαλβίδος της ζωής των δηλαδή εξ απαλών ονύχων, και παιδιόθεν να συνηθίζουν εις την εργασίαν της αρετής από αυτά τα εξής ρηθησόμενα". Χρησιμοποιώ το κείμενο του Αντώνιου Βυζάντιου (έκδοση 1800, αυτοτελής, σ. 4) όπως το μεταφράζει από την αρχαία σε λαϊκότερη γλώσσα, ο Σεραφείμ Πισσίδιος (Σύνταγμα ήτοι Χρηστοήθεια, Βενετία 1782, σ. 5).

26 "διότι ο νους των παιδίων ομοιάζει κατά τον Αριστοτέλην με έναν λευκόν χάρτην, εις τον οποίον δεν είναι τίποτε ενεργεία γεγραμμένον, αλλά δύνανται με τον καιρόν πολλά να εγγράφωνται εις αυτόν" (Δημήτριος Δάρβαρης, Αληθής οδός εις την ευδαιμονίαν ..., Βιέννη 1796, σ. [6]).

27. Σεραφείμ Πισσίδιος, ό.π., σ. 39 (Αντώνιος Βυζάντιος, ό.π., σ. 20).

Σελ. 292
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/293.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Οι αρετές εμφανίζονται συχνά με τη μορφή καθηκόντων, "χρεών", -ας θυμηθούμε την Στοιχειώδη Πραγματεία Περί των χρεών τον Ανθρώπου-, τα οποία ιεραρχούνται σε κατηγορίες ανάλογα με το δέκτη που μπορεί να είναι ο θεός, ο εαυτός, οι γονείς, οι "ηγεμόνες" ή "εξουσιασταί" και λοιπά. Προοδευτικά, και οι κανόνες συμπεριφοράς του σώματος -αυτοί τους οποίους ο Διονύσιος Πύρρος ονομάζει "Κανόνες Χρηστοηθείας" και ο Γεώργιος Γεννάδιος "Κανόνες Πολιτισμού", και οι οποίοι με έχουν κυρίως απασχόλησε.., τουλάχιστον σε αυτό το στάδιο της έρευνας-, θα περάσουν στην κατηγορία των καθηκόντων. Ας σημειωθεί πως οι τελευταίοι αυτοί εμφανίζονται κυρίως σε χρηστοήθειες που προορίζονταν για σχολική χρήση· ό,τι αφορά τη διαμόρφωση του χαρακτήρα γενικότερα το συναντούμε και σε οδηγούς συμπεριφοράς που απευθύνονται σε ένα ευρύτερο κοινό. Οι λόγοι που επέβαλαν αυτή τη διάκριση δεν διατυπώνονται, είναι ωστόσο σαφείς: αν ο ενήλικος συναντά μεγαλύτερη δυσκολία απ' ό,τι το παιδί στην αφομοίωση νέων συμπεριφορών, ή αφομοίωση των τεχνικών του σώματος για την όποια οι αυτοματισμοί παίζουν σημαντικό ρόλο, του είναι σχεδόν αδύνατη.

Ωστόσο, συμπεριφορές του σώματος, οι εξωτερικές δηλαδή εκδηλώσεις του ατόμου, και χαρακτήρας, κάθε άλλο παρά αποτελούν δύο χωριστά πράγματα για τους συντάκτες των χρηστοηθειών: οι πρώτες, οι οποίες οφείλουν να επαναπροσδιορισθούν βάσει των κανόνων της χρηστοήθειας, διαχωρίζονται βέβαια από την εσωτερικευμένη πλευρά της προσωπικότητας,28 -στην οποία πάντως αποδίδεται μεγαλύτερη αξία-, η σημασία τους, ωστόσο, τονίζεται με την προβολή της δυνατότητας μετατροπής μιας "αρετής του σώματος" σε "αρετή της ψυχής":29 η ηθική πλαισιώνει τη χρηστοήθεια. Αν θελήσει κανείς να δει από κοντά την πλαισίωση αυτή και τις αποχρώσεις που εμφανίζει στους οδηγούς συμπεριφοράς, μπορεί να διαπιστώσει την ύπαρξη δύο ακραίων απολήξεων. Στην πρώτη, και αρχαϊκότερη, η οποία, ωστόσο, εμφανίζει μεγαλύτερη συνέχεια μέσα στο χρόνο, η "αρετή της ψυχής" μεταφράζεται, τελικά, σε μία ηθική παραδοσιακού χριστιανικού τύπου·30 η δεύτερη εκφράζει την

28. "Η Λογική, και νοερά ημών ψυχή, είναι υψηλώτατον, και πολύ περισσότερον εξαίρετον, και τίμιον από τα μέρη οπού ευρίσκονται εις τον άνθρωπον, από τα οποία αυτά μέρη σύγκειται και συνίσταται ο άνθρωπος, και υπερτερώντας και υπερβαίνοντας κατά πολλά από το άλλο μέρος του ανθρώπου, δηλαδή από το σώμα, το οποίον αυτό σώμα, υποτάσσεται εις αυτήν την ψυχήν, με το να χρησιμεύη εις αυτήν, ωσάν ένα μέσον, και εργαλείον της ψυχής" (ό.π., αντίστοιχα, σ. 3 και 3).

29. "διότι, ίσως τυχόν με την αύξησιν της ηλικίας των ήθελαν μεταστρέψη τον στολισμόν του σώματος εις την ψυχήν τους" (ό.π., αντίστοιχα, σ. 5 και 4).

30. "Η Θεία Αποκάλυψις δεν συγκαταβαίνει μεν άχρι του διορισμού των υπό το όνομα της χρηστοηθείας απλώς εννοουμένων πραγμάτων, όμως ευρίσκονται εις αυτήν κάποια κοινά παραγγέλματα, από τα οποία μπορεί να ιδή τινάς, ότι είναι άξιον και πρέπον

Σελ. 293
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/294.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αρετή του πολίτη.31 Ανάμεσα στα στοιχεία που απαρτίζουν αυτή την τελευταία, ορισμένα έχουν να κάνουν με την προάσπιση των ατομικών δικαιωμάτων. Οι κανόνες συμπεριφοράς εξυπηρετούν και προς αυτή την κατεύθυνση. Κύριος εκφραστής της λογικής αυτής, και, επιπλέον, ο μόνος που την εκφράζει. με πλήρη αμεσότητα, είναι ο Μανουήλ Χρησταρής, λόγιος που κινείται στο χώρο των πιο προωθημένων τάσεων του γαλλικού διαφωτισμού.32

Πάντως, σε όλες τις περιπτώσεις, παρόλο που δεν διατυπώνεται, διαφαίνεται ωστόσο, μη μορφοποιημένη, η αντίληψη, η αίσθηση, ότι η αφομοίωση ορισμένων τρόπων έκφρασης του σώματος δημιουργεί αυτοματισμούς οι οποίοι μεταβάλλουν ταυτόχρονα και τον ψυχισμό του ατόμου. Το συλλογικό, ρυθμίζει το ατομικό Εγώ, θα λέγαμε σήμερα. Ό,τι απορρέει από μια τέτοια, λανθάνουσα έστω αντίληψη καθορίζει με την πάροδο του χρόνου όλο και περισσότερο τις συλλογικές στάσεις απέναντι στις ατομικές συμπεριφορές, Έτσι, οι μη αφομοιωμένες συμπεριφορές εγγράφονται πολύ σύντομα στις συνειδήσεις με γνώμονα όχι μόνο την πολιτισμική τους χροιά,33 όπως κυρίως συνέβαινε την εποχή που εμφανίζεται η Χρηστοήθεια, αλλά και με γνώμονα την ηθική, και, κυρίως, την ψυχική ομαλότητα.34 Αυτές ακριβώς οι αρνητικές εγγραφές στις

εις τους χριστιανούς να πολιτεύωνται και εν τούτω τω μέρει συμφώνως με τας καλάς συνήθειας" (Δημήτριος Δάρβαρης, Χειραγωγία εις την Καλοκαγαθίαν..., Βιέννη 1802, σ. 26). "Όστις αμελεί του σώματος την καθαριότητα, ούτος σημαίνει ότι ουδέ την ψυχήν του φροντίζει να κρατή καθαράν" (Π. Π. Οικονόμος, Αλφαβητάριον..., Αθήνα 1888, σ. 45).

31. Κ. Θ. Δημαράς, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, σ. 314.

32. Ο Μιχαήλ Χρησταρής χρησιμοποιεί τον όρο χρηστότης για να δηλώσει την κοινωνική συμπεριφορά, δίνοντας της πάντως το περιεχόμενο το οποίο συνήθως εκφράζει σε άλλα κείμενα ο όρος χρηστοήθεια: "Ο άνθρωπος γίνεται τίμιος διά της δικαιοσύνης και χρηστός διά της σταθεράς προθυμίας και προσοχής να ήναι προς τους άλλους ευάρεστος" (Στοιχειώδες Σύγγραμμα περί Ηθικής και Ευδαιμονίας, τ. Β', Βιέννη 1816, σ. 75 - 76). Η χρηστότητα συγκαταλέγεται στα γενικά καθήκοντα, "όσα γεννώνται από μόνην της Πολιτικής κοινωνίας την σύστασιν" και "διά να εύδαιμονούν οι άνθρωποι, χρεωστούν όλοι να ήναι δίκαιοι, χρηστοί, και ευεργετικοί" .. . "Η δικαιοσύνη είναι η κατ' εξοχήν αρετή και η πηγή όλων των καθηκόντων· διατηρεί καθενός τα δίκαια, και διά τούτο είναι το κοινό συμφέρον" (ό.π., σ. 71 - 72).

33. "Μέλλοντες να ζώμεν εις την κοινωνίαν των άνθρώπων, οφείλομεν να μάθωμεν" ..."και τα χρέη της χρηστοηθείας, διά να μη ήμεθα αποβεβλημένοι, ως άκομψοι και απαίδευτοι. Δεν είναι τη αληθεία βαρύτερον, και αηδέστερον, από τον αγροίκον και απολίτευτον άνθρωπον". (Διονύσιος Πύρρος, Χειραγωγία των παίδων..., Βιέννη 1813, σ. 66).

34. Πολιτισμένος - ηθικός - ομαλός: πρόκειται για τρεις βαθμίδες στην αξιολόγηση των ανθρώπων ανάλογα με το βαθμό αφομοίωσης της σωστής συμπεριφοράς. Και οι τρεις είναι ανιχνεύσιμες ήδη στο πιο πρώιμο από τα κείμενα που μελετούμε, και οι τρεις ισχύουν και σήμερα, μετατοπίζονται ωστόσο με την πάροδο του χρόνου και τη σταδιακή αφομοίωση των καλών τρόπων: συμπεριφορές που χαρακτηρίζονταν ως απολίτευτες το 18ο και το 19ο αιώνα, είναι δυνατόν, σήμερα, να χαρακτηρισθούν ως μη ομαλές. Για παράδειγμα: "Ο Βδελυρός, αρεσκόμενος να κινή τους άλλους εις γέλωτα, εκβαίνει από τους όρους της ευτραπελίας,

Σελ. 294
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/295.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

συνειδήσεις των άλλων, οι οποίες θα αποτελέσουν εμπόδιο για την ενσωμάτωση του ατόμου στο κοινωνικό σύνολο, αποτελούν και το βασικό επιχείρημα, την απειλή που προβάλλεται, για την επιβολή του προτεινόμενου κώδικα συμπεριφοράς.35

Αναφέρθηκα στο κοινωνικό σύνολο: ωστόσο, στις χρηστοήθειες απουσιάζει η εικόνα του συνόλου· στη θέση του, βλέπουμε τις κοινωνικές ομάδες, τις κοινωνικές ιεραρχίες, με τις οποίες οι κανόνες συμπεριφοράς βρίσκονται σε άμεση συνάρτηση. Έχει επισημανθεί, σε έρευνες που έχουν ασχοληθεί με την εξέλιξη των καλών τρόπων στις προηγμένες χώρες της Δυτικής Ευρώπης, και κυρίως στις έρευνες του Norbert Elias,36 πως η κίνηση στο πεδίο των συμπεριφορών καθορίζεται από την κοινωνική κινητικότητα. σε εποχές που οι υπάρχουσες κοινωνικές ισορροπίες ταλαντεύονται -πράγμα που φαίνεται ότι συνέβαινε, στις τουρκοκρατούμενες ελληνικές περιοχές, στη διάρκεια και ιδίως στα τέλη του 18ου αιώνα-, η έντυπη κωδικοποίηση προτύπων συμπεριφοράς της άρχουσας τάξης, η οποία ασκεί μέσω αυτών τον κοινωνικό της έλεγχο, παρέχει στα ανερχόμενα κοινωνικά στρώματα τη δυνατότητα πρόσβασης σε χώρους που ελέγχονται από αυτήν. Δεν πρόκειται, εδώ, μόνο, για σύγχρονο θεωρητικό κατασκεύασμα: Ο Ανώνυμος μεταφραστής της Αληθούς Πολιτικής λέει μερικά πράγματα πολύ καθαρά στο προοίμιο του: "Ας προσθέσωμεν, ότι αγκαλά και το βιβλιάριον τούτο φαίνεται, ότι εγένετο διά μόνους τούς ευγενείς" ... "οι στοχασμοί ούτοι όμως είναι όχι ολιγώτερον καθόλου ωφέλιμοι ομοίως και εις εκείνους, οι οποίοι μη δυνάμενοι διά την αυτών γέννησιν, ίνα έπιθυμώσιν των ανωτέρων και υψηλοτέρων βαθμών, αναβαίνουσι μ' όλον τούτο εις τούτους διά την υπεροχήν της αυτών κλίσεως".37 Πράγματι, το σύστημα συμπεριφοράς που προτείνουν οι χρηστοήθειες είναι κατασκευασμένο έτσι ώστε να παρέχει, ενδεχομένως, τη δυνατότητα πρόσβασης σε μία ανώτερη βαθμίδα της κοινωνικής κλίμακας, μέσω της επισήμανσης συμπεριφορών οι όποιες πρέπει να αποφεύγονται γιατί χαρακτηρίζουν ανθρώπους κατωτέρων κοινωνικών στρωμάτων.38 Αυτό, ωστόσο, δεν συνεπάγεται σε καμία

και καταντά εις το παντελώς απρεπές. Διά το να μην έχη εντροπήν, κατουρεί αναφανδόν εις την αγοράν, και τας πλατείας" (Χαρίσιος Μεγδάνης, Λύχνος τον Διογένους ή Χαρακτήρες Ηθικοί, Βιέννη 1818, σ. 82).

35. "Αυτά όλα πρέπει να παρατηρή, και να βάλλη εις πράξιν, όστις επιθυμεί να ζήση εις την κοινωνίαν των ανθρώπων με τιμήν και υπόληψιν· άλλως θέλει καταγελασθήν, ως αμαθής χωρικός και απαίδευτος, από όλους τους ανθρώπους". (Διονύσιος Πύρρος, ό.π., σ. 87).

36. Norbert Elias, Über den Prozeß der Zivilisation, τ. 1 - 2, έκδ. Suhrkamp, 1976.

37.ΗΑληθής Πολιτική..., Βιέννη 1781, σ.9.

38. Οι κακοί τρόποι χαρακτηρίζονται συχνά με τα επίθετα αγροίκος, δουλικός, χαμερπής, δημώδης. Βλ. και σημ. αρ. 34.

Σελ. 295
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/296.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

περίπτωση την ύπαρξη ενός κλίματος κοινωνικής διάχυσης ή εξομοίωσης: παράλληλα με τις υποδείξεις για την αποφυγή των αγροίκων συμπεριφορών, υπάρχει μία λεπτομερώς κωδικοποιημένη και αυστηρά επιβαλλόμενη ιεράρχηση των συμπεριφορών, προσαρμοσμένη στις υπάρχουσες κοινωνικές πραγματικότητες, και με μία σαφή προοπτική διατήρησης των αντιστοιχιών: "Εάν τις μας χαιρετίση, έχομεν χρέος ευθύς να τον αντιχαιρετίσωμεν· τους ανωτέρους μας δε πρέπει να χαιρετώμεν ημείς πρότερον, τους όντας δηλαδή τάξεως πολλά ανωτέρας, ή τους γνωστούς μας, όχι απλώς καθ' ένα".39 Οι καλοί τρόποι ρυθμίζονται ανάλογα με την κοινωνική θέση που κατέχει ο άλλος.

Αν όλα αυτά αφορούν το παιδί και σε μία προοπτική ενηλικίωσης, τα κοινωνικά του καθήκοντα στην παιδική ηλικία εμφανίζονται, επιβαρυμένα με την επιβολή σεβασμού όχι μόνον στις κοινωνικές αλλά και στις ηλικιακές ιεραρχίες. Η λογική της υποταγής στους μεγαλύτερους στην ηλικία διατυπώνεται καθαρά από τον Δημήτριο Δάρβαρη· εξασκεί το παιδί στην υποταγή του σε ανώτερους φορείς εξουσίας: "Οι μαθηταί πρέπει να δέχωνται χωρίς αντιλογίαν ου μόνον τας προτροπάς και νουθεσίας του διδασκάλου, αλλά και τας παιδείας του, και να τας μεταχειρίζονται προς διόρθωσίν των. Επειδή με τούτο αποκτώσιν έξιν εις το να υπακούωσιν πάντοτε μίαν φοράν, ως μέλη της κοινωνικής πολιτείας, εις τους εξουσιαστάς, και να υποτάσσωνται εις αυτούς".40

Το αποτέλεσμα όλης αυτής της διαδικασίας εκπολιτισμού των συμπεριφορών ήταν ο περιορισμός των συγκινησιακών εκδηλώσεων και των παρορμήσεων του ατόμου, τις οποίες βλέπουμε να εξοβελίζονται προοδευτικά από τη συλλογική ζωή, για ν' ακολουθήσουν στη συνέχεια μία πορεία πλήρους απώθησης: η εξάσκηση που προβάλλεται σαν απαραίτητη για την τιθάσευση εθισμών που πρέπει να λείψουν από τη συναναστροφή, οδηγεί εκεί. Κάπου δηλώνεται ρητά: "Φυλάττου με πολλήν προσοχήν, και επιμέλειαν μεγάλην και φύλαξιν, απόφευγε το να βάλλης το χέρι σου εις τα απόκρυφα μέλη, και μέρη του σώματος σου, ή να φαίνεσαι παντελώς πως προσεγγίζης εις αυτά, εις το οποίον αυτό, δηλαδή το να μη παραβάλλης την χείρα εις τα απόκρυφα των μελών, η γυμνασις οπού γίνεται κατά μόνας είναι πολλά ωφέλιμος".41 Πολύ αργότερα, θα εμφανισθεί ή ψυχανάλυση, για να επανορθώσει λανθασμένους χειρισμούς σε διαδικασίες αυτού του τύπου. Μπορεί να υποθέσει κανείς πως η καθυστερημένη εδραίωσή της στην Ελλάδα, σε σχέση με τη Δυτική Ευρώπη, έχει να κάνει και με μία αντίστοιχη καθυστέρηση στους ρυθμούς εκπολιτισμού των συμπεριφορών, καθυστέρηση που γίνεται εμφανής και στην απόσταση η οποία χωρίζει την έντυπη κωδικοποίηση των κανόνων κοινωνικής

39. Διονύσιος Πύρρος, ό.π., σ. 69 - 70.

40. Δημήτριος Δάρβαρης, ό.π., σ. 19.

41. Σεραφείμ Πισσίδιος, ό.π., σ. 10 (Αντώνιος Βυζάντιος, ό.π., σ. 7).

Σελ. 296
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/297.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

συμπεριφοράς.42 Ο συγκινησιακός έλεγχος, σημαντική σταθερά στην κίνηση των συμπεριφορών, είναι εμφανής σαν δυνάμει τάση και στο εσωτερικό των επιμέρους κανόνων της συμπεριφοράς: η επιπλέον ευγένεια που επιβάλλεται να προσφερθεί στον κοινωνικά ανώτερο δέκτη, είναι αντιστρόφως ανάλογη με τη συγκινητικότητα που επιτρέπεται να εκφορτισθεί στη συμπεριφορά απέναντι του. Στην εξέλιξη μέσα στο χρόνο: τέτοιες τάσεις αποτυπώνονται με μεγαλύτερη σαφήνεια. θα ήθελα να αναφερθώ σε ένα παράδειγμα που δείχνει ταυτόχρονα και το αργό πέρασμα από το συλλογικό στο ατομικό. Αφορά τις συνήθειες στο τραπέζι, όπου ή εισαγωγή σκευών φαγητού διευκολύνει διαδικασίες αυτού του τύπου. Από τις αρχές του 18ου αιώνα, εμφανίζουν πορείες παράλληλες, και σε αμοιβαία εξάρτηση, ρυθμίσεις που τείνουν να επιβάλουν την ατομική χρήση του πηρουνιού και του μαχαιριού, και την ατομική κατανάλωση του φαγητού.43

Ο έλεγχος των συγκινήσεων, των παθών, αποτελεί τελικά το πιο σημαντικό σημείο επαφής της χρηστοήθειας με την παραδοσιακή χριστιανική ηθική. Έτσι, παρόλο που οι κανόνες της χρηστοήθειας αφήνουν ένα μικρό περιθώριο εξόδου από την χριστιανική αυστηρότητα, δεν μοιάζει καθόλου περίεργη ή προώθηση της από την Εκκλησία. Μπορεί να λάβει κανείς υπόψη του, εδώ, ανάμεσα σε άλλα, το γεγονός ότι o κοινωνικός έλεγχος στον οποίο ασκείται το άτομο από την παιδική ηλικία μέσω της χρηστοήθειας, φαινομενικά ελαστικότερος από αυτόν που επιβάλλει ή παραδοσιακή, αποκλειστικά θρησκευτική αγωγή, έχει ωστόσο μεγαλύτερες δυνατότητες επιβολής, διότι ακουμπά σε αμεσότερες κυρώσεις: δεν τίθεται θέμα εισδοχής του ατόμου στην κοινωνία του Θεού αλλά ενσωμάτωσης στην κοινωνία των ανθρώπων. Θα ήθελα, τέλος, να θίξω ορισμένα θέματα που έχουν να κάνουν με την εξέλιξη των κανόνων συμπεριφοράς όπως προτείνονται από τις χρηστοήθειες, και τις αντιστοιχίες τους με τις υπάρχουσες πραγματικότητες. Το πρόβλημα μιας ενδεχόμενης μηχανικής μεταφοράς δυτικοευρωπαϊκών προτύπων

42. Στη Δυτική Ευρώπη, ο πρώτος οδηγός για τους καλούς τρόπους, το De Civilitate morum puerilium του Έρασμου, εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1530.

43. Παραθέτω ενδεικτικά: "Καμμίαν φοράν, ποτέ σου να μη δώσης εις άλλον ομοτράπεζόν σου, διά να φάγη εκείνο το φαγητόν, το οποίον ήθελες απογευθή με το στόμα σου, ωσαύτως να μη δώσης και από το πιοτόν οπού ήθελες δοκιμάση", διαβάζουμε στον Σεραφείμ Πισσίδιο (ό.π., αντίστοιχα, σ. 64 και 31). Λίγα χρόνια αργότερα, στις "μεταφράσεις του Σοάβιου", η ίδια οδηγία επαναλαμβάνεται, συμπληρωμένη με τα εξής: "Είναι απρεπές" ... "το να δίδωμεν εις άλλους το ποτήριον ή το κοχλιάριον, ή τα περουνομάχαιρα, τα οποία ημείς μετεχειρίσθημεν πρότερον. Είναι παρομοίως απρεπές το να επαίρωμεν κανέν πράγμα από το κοινόν πινάκιον, ή από το ιδικόν μας, με το οποίον μετεχειρίσθημεν μαχαίρι, η περούνι, και να το προσφέρωμεν εις άλλον" (Παραθέτω πάλι από τον Διονύσιο Πύρρο, ό.π., σ. 84 - 85).

Σελ. 297
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/298.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

παραμένει ακόμη ανοιχτό.44 Η εξέλιξή τους παρέχει ωστόσο ενδείξεις οι οποίες οδηγούν στην υπόθεση ότι οι κανόνες αυτοί αποτέλεσαν τουλάχιστον αντικείμενο προσαρμογής στις διαμορφωνόμενες πραγματικότητες, μέσα στο χρόνο.

Θα αναφερθώ σε μερικά μόνο σημεία. Οι κανόνες κοινωνικής συμπεριφοράς που περιέχουν όσα σχολικά εγχειρίδια εκδόθηκαν λίγο αργότερα από τη. Χρηστοήθεια του Αντώνιου Βυζάντιου, αντιστοιχούν σε πιο προηγμένες πολιτισμικά κοινωνίες.

Η παρουσία της Χειραγωγίας εις την Καλοκαγαθίαν του Δ. Δάρβαρη, η οποία διδασκόταν στο ελληνικό σχολείο της Βιέννης, ήταν απ' όσο γνωρίζω παροδική.45 Η πενιχρότητα των κανόνων κοινωνικής συμπεριφοράς που περιέχει, δυσανάλογη με τις απαιτήσεις της εποχής όχι μόνο στις ελληνικές πόλεις αλλά και στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης, οδηγεί στην υπόθεση ότι o Δάρβαρης, κάτοχος γερμανικής παιδείας, αποδίδει πρότυπα σύμφωνα με τα οποία ή εκλέπτυνση της συμπεριφοράς δεν παίζει πρωτεύοντα ρόλο. Ο Norbert Elias έχει δείξει πολύ συστηματικά πως οι γερμανοί διανοούμενοι αντιπαραθέτουν σ' αυτή την πνευματική καλλιέργεια (culture).46 Στη νεοελληνική κοινωνία βλέπουμε όμως να επικρατούν ιταλικά μάλλον πρότυπα συμπεριφοράς. Η Βαυαροκρατια δεν αλλάζει τίποτα ως προς αυτό.

Σε αντίθεση με τη Χειραγωγία του Δάρβαρη, η παρουσία του κώδικα συμπεριφοράς που περιλαμβάνεται στις "μεταφράσεις του Σοάβιου", είναι, όπως είδαμε, διαρκής σε όλο το 19ο αιώνα, και παράλληλη με την παρουσία της Χρηστοήθειας του Αντώνιου Βυζάντιου, της όποιας όμως ή εκδοτική άνθηση των ετών 1780 - 1820 φθίνει από την τρίτη δεκαετία του αιώνα. Ας σταθούμε εδώ σε μερικές, προσωρινές ίσως επισημάνσεις. σε μια τεσσαρακονταετία, 1780 - 1820, έχουμε 34 εκδόσεις της Χρηστοήθειας. σε μια πεντηκονταετία, 1810 - 1860, οι εκδόσεις της "ομάδας του Σοάβιου" φθάνουν συνολικά

44. Ειπώθηκαν εδώ μερικά πράγματα για τις χρηστοήθειες που έχουν ίσως κοινή πηγή τον Φραγκίσκο Σοάβιο. Ορισμένες υποθέσεις έχουν ήδη διατυπωθεί για τη Χρηστοήθεια του Αντώνιου Βυζαντίου. Ο Δημοσθένης Ρούσσος έχει υποστηρίξει πως το πρότυπο της Χρηστοήθειας ήταν το De Civilitate morum puerilium του Έρασμου (Studi si Critice, Βουκουρέστι 191O, σ. 36 εξ.). Στη βιβλιοκρισία του για τα Studi, στο π. Λαογραφία, ο Ν. Γ. Πολίτης δέχθηκε την άποψη του Δ. Ρούσσου. Για τους συντάκτες της Bibliographie Hellénique É. Legrand, L. Petit και H. Pernot (ό.π., σ. 333), πρότυπο της Χρηστοήθειας ήταν το Galateo του Giovanni della Casa (πρώτη έκδοση, το 1558, από τον Erasnio Gemini, στη συλλογή Rime e Prose). Ο Κ. Θ. Δημαράς δέχεται ότι "πρόκειται για ένα εγχειρίδιο εμπνευσμένο από το Galateo του Giovanni della Casa και παραφρασμένο από το De Civilitate morum puerilium του Έρασμου" (Νεοελληνικός Διαφωτισμός, σ. 252 - 253).

45. Βλ. εδώ σημ. αρ. 6.

46. ό.π., κεφ. Ι και II του πρώτου τόμου.

Σελ. 298
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/299.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ... \

τις 30. Πέρα από το γεγονός ότι οι κανόνες συμπεριφοράς, εδώ, είναι πιο εξελιγμένοι, πρέπει να λάβουμε υπόψη και την έστω διάσπαρτη παρουσία τους σε αλφαβητάρια, παιδαγωγίες και λοιπά. Υπάρχει όμως ένα ακόμη στοιχείο που αλλοιώνει καθοριστικά τις εντυπώσεις των αριθμών. Οι "μεταφράσεις του Σοάβιου" αποδίδονται από όλους ανεξαιρέτως τους συντάκτες - μεταφραστές σε απλή νεοελληνική γλώσσα, ή οποία, όπως είναι φανερό, παρέχει - μεγαλύτερες δυνατότητες αφομοίωσης των κανόνων συμπεριφοράς, δυνατότητες τις οποίες ελαχιστοποιούσε ή αρχαιοπρεπής γλώσσα της Χρηστοήθειας. Η υπόθεση που θα μπορούσε να διατυπώσει κανείς είναι πως στα σαράντα χρόνια που προηγούνται από την επανάσταση του 1821 παρατηρείται μια κίνηση προς την κατεύθυνση εκπολιτισμού των συμπεριφορών ή οποία επιταχύνεται με την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους.

Από μια πρώτη προσέγγιση της εξέλιξης που εμφανίζουν οι επιμέρους κανόνες συμπεριφοράς από την πρώτη, χειρόγραφη, εμφάνιση της Χρηστοήθειας έως τα τέλη του 19ου αιώνα, προκύπτει ότι οι ρυθμοί εμφανίζονται εξαιρετικά βραδείς. Ακόμη, διαφορετικοί τομείς της συμπεριφοράς εμφανίζουν και διαφορετικούς ρυθμούς. Μπορεί να υποθέσει κανείς πως οι διαφορές στους ρυθμούς εξέλιξης καθώς και οι παλινδρομήσεις που παρατηρούνται στην εξέλιξη μερικών από τους κανόνες, αποτυπώνουν ρυθμούς αφομοίωσης. Αν όμως ή εξέλιξη των κανόνων αυτών ακολουθεί μία πορεία που αντιστοιχεί σε αυτήν που διαμορφώνεται στην πραγματικότητα, τηρείται παράλληλα και μία πάγια απόσταση - ιδιαίτερα ανάμεσα στις πόλεις και στην ύπαιθρο. Εδώ υπεισέρχονται πολλοί παράγοντες οι οποίοι θα πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο έρευνας· μπορεί όμως κανείς να έχει υπόψη του τη μόνιμη διαφοροποίηση ως προς τις συμπεριφορές ανάμεσα στα διάφορα κοινωνικά στρώματα, διαφοροποίηση την οποία, όπως είδαμε, αναπαράγουν και οι ίδιες οι χρηστοήθειες.

Από τις αρχές του 20ού αιώνα, ή διδασκαλία των συμπεριφορών του σώματος φεύγει σιγά - σιγά από τη δικαιοδοσία ενός δημόσιου φορέα, όπως είναι το σχολείο, για να περάσει στη δικαιοδοσία του κλειστού οικογενειακού πυρήνα. Ταυτόχρονο είναι και το πέρασμα τους στο χώρο των κοινωνικών προκαταλήψεων και ο εξοβελισμός τους από το λόγο.

Σελ. 299
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/300.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 300
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 281
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    επιγράφονται "Περί λιμού, και εις τους εν ανάγκη τον σίτον μη πωλούντας· και ότι πολλά άθεσμα του λιμού". Αυτά ακριβώς τα άθεσμα πρόσεξε o εικονογράφος. Το παρά φύσιν αυτό πεπραγμένο δεν εγγράφεται ωστόσο στο παθητικό της χριστιανικής κοινωνίας.40

    Στην περίπτωση αυτής της μεσαιωνικής εικονογραφημένης "εγκυκλοπαίδειας", και από τη σκοπιά μας, η έρευνα θα μπορούσε να ακολουθήσει τις εξής κατευθύνσεις: (α') - Πού και πώς τα Ιερά Παράλληλα (γενικά, το κείμενο) αναφέρονται σε παιδιά και νέους. Τι ακριβώς συνάγεται στα ειδικά λήμματα. Από πού προέρχονται οι τύποι που ενδεχομένως εικονογραφούν αυτές τις μνείες· περιγραφή και ευρετήριο των εικονογραφικών τύπων· ζωγραφικά "άπαξ λεγόμενα", (β') - Πού αλλού στον ίδιο κώδικα παρουσιάζονται άτομα νεαρής ηλικίας, ποια η τυπολογία, και ενδεχομένως, ποια η "ιδεολογία" - ή απλούστερα η σημαντική τους. Μήπως πρόκειται για πρωτότυπες παραστάσεις; Απηχούν ιδέες της εποχής τους ανεξάρτητα από το κείμενο που εικονογραφούν; Έναντι ποίων χωρίων ο εικονογράφος ανάπτυξε τη δική του πρωτοβουλία ;41 (γ') - Ποια είναι η σχέση μεταξύ του κειμένου και της εικονογράφησης; (κ.ο.κ.).

    Ο ίδιος δρόμος, με τη μεθόδευση που ταιριάζει κάθε φορά, πρέπει να ακολουθηθεί και για τα άλλα εικονογραφημένα κείμενα. Πάντως, έτσι όπως ξανοίγεται σε πολλά πεδία, η προβληματική μάς μεταθέτει διαρκώς σε διαφορετικές ομάδες τεκμηρίων. Θα ήτανε ωστόσο σκόπιμο να ανοιχτούν δρόμοι για περαιτέρω μελέτες, και να δηλωθεί, όσο το δυνατόν πληρέστερα, τι έχει γίνει ως σήμερα σε αυτούς τους συνάρτητους τομείς, συσχετισμένους, και όχι απομονωμένους. Έτσι, ο συσχετισμός των επιμέρους μπορεί να υποστηρίξει μελέτες επί των συνόλων· μελέτες ολικής θεώρησης, όπου πλάι στη σωματική

    ο Weitzmann (στο ίδιο, σ. 262). ΕΙναι πολύ πιθανό ότι προχώρησε μονάχος του.

    40. Το ίδιο άλλωστε συμβαίνει και με την παιδοκτονία της Μήδειας (σχετίζεται με την τραγωδία του Ευριπίδη - όπου το περιστατικό δεν παρουσιάζεται επί σκηνής). Βλ τη μικρογραφία του κωδ. Marc, gr 479, φ. 47α, του 11ου αιώνα (Ψευδο - Οππιανός, Κυνηγετικά), που ιστορεί διάφορα μυθολογικά δείγματα παιδοκτονίας, και πατροκτονίας, με κίνητρο τη ζήλεια: K. Weitzmann, Greek Mythology in Byzantine Art, Princeton 1951, σ. 13637, εικ 159 (η Μήδεια παρουσιάζεται σαν μεσοβυζαντινή δέσποινα).

    41. Αναφέρω ενδεικτικά βιβλικές παραστάσεις όπως τη δολοφονία του Άβελ από τον Κάιν (Weitzmann, Sacra Parallela: παραπάνω, σημ. 32, εικ. 11. Στο ίδιο έργο παραπέμπουν τα στοιχεία που ακολουθούν σε παρενθέσεις), την ιστορία του Ιωσήφ (εικ. 38 κ.έ.), τους τρεις Εβραίους παίδες (εικ 385)· παραστάσεις όπου εμφανίζονται άγγελοι (εικ. 27, 172, 441, 450, 492), βοσκοί (εικ. 22), στρατιώτες (εικ. 80, 167), ένοπλοι (εικ. 161), ή εκτελεστές (εικ. 164)· ενίοτε, ομάδες προσώπων αποδίδονται με μονάδες ομοιόμορφες (εικ. 86, 108)· παραστάσεις από την Καινή Διαθήκη, όπως ο Άσωτος υιός (εικ. 464)· σκηνές ιάσεων όπου τα ευεργετούμενα πρόσωπα είναι Ομοιόμορφα (εικ. 411 - 12, 417, 435)' τον Στέφανο (εικ. 490)· παραστάσεις πατερικής διδασκαλίας (εικ. 565, 570, 640)· κτλ.