Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 37-56 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/37.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ΙΣΤΟΡΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

ΚΑΙ ΤΗΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ

ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΦΑΤΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ

JOSÉ GENTIL DA SILVA

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

To να θέτουμε ερωτήματα για την ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, δεν είναι απλά θέμα ύφους. Αντίθετα μας καλεί να αποσαφηνίσουμε το λόγο και την εν γένει ιστορικότητα και να αναρωτηθούμε γιατί η Ιστορία είναι αυτή που είναι. Πράγματι, η ίδια η απήχηση της έννοιας της ιστορικότητας είναι ιστορική. Χωρίς να ανακαλύπτουμε την επιστημολογία, τη συναντούμε με αφορμή την ιστορική παραγωγή που εκλαμβάνεται συνήθως ως ιστορία της Ιστορίας. Av και η ετικέτα "Νέα Ιστορία" συνοδεύει πια ακόμα και τα πρωτοχρονιάτικα βιβλία, ανανέωση της ιστορικής έρευνας συνίσταται μάλλον στο ενδιαφέρον που δόθηκε στη μελέτη της θέσης των γυναικών, των παιδιών και των νέων στην κοινωνία, αλλά και στην ίδια την Ιστορία. Οι μελέτες αυτού του είδους έχουν βέβαια ευνοηθεί από την αυξανόμενη παρέμβαση γυναικών ερευνητών. Για κάποιους κοντόθωρους, πρόκειται για μόδα και μάλιστα επαρχιώτικη. Αξίζει όμως να παρατηρήσει κανείς την πληθώρα των έργων με ιδιαίτερα ελκυστικούς τίτλους, για να μπορέσει να συλλάβει το τεράστιο βάρος των γυναικών, των παιδιών και των νέων στην αγορά. Είναι παράλογο να μιλάμε για μια ιστορία των γυναικών. Η ιστορία δεν είναι μονάχα δική τους υπόθεση, ούτε άλλωστε αποκλειστικά οι άνδρες έκτισαν την κοινωνία που τώρα ψυχομαχεί. Όσο για τα παιδιά και τους νέους, περισσότερο από τη θέση τους στην ιστορία γίνεται λόγος για το ρόλο τους στην κοινωνία.

Η ίδια η ανισότητα που προσέλαβαν αυτές οι έρευνες ανάλογα με τις όψεις που αντιμετωπίζουν κάθε φορά, είναι ενδεικτική. Στη δυτική κοινωνία τίθενται προβλήματα με πρωτοφανή οξύτητα. Έρχονται στην επιφάνεια μετά από αργό, ή παρά τον αργό, στοχασμό. Μας το διδάσκει η ανάλυση της ιστορικής

Σελ. 37
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/38.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

παραγωγής των τελευταίων είκοσι χρόνων.1 Ανοικτή καθημερινά σε νέα θέματα, αυτή η παραγωγή μπορεί να κατανεμηθεί σε τρία κύρια κεφάλαια: 1) Η ανθρώπινη αναπαραγωγή και η κατάσταση του παιδιού μέσα στο περιβάλλον του, 2) η εκπαίδευση ως διάπλαση και κοινωνικο-πολιτικός έλεγχος, 3) η ενσωμάτωση (και μέσω της εργασίας και της πολιτικής δράσης) των παιδιών και των νέων στην πολιτεία. Πρόκειται να θέσουμε τα προβλήματα για καθένα από αυτά τα κεφάλαια με τη βοήθεια της βιβλιογραφίας που έχουμε συγκεντρώσει και την οποία δεν θεωρούμε, βέβαια, εξαντλητική.

Ευθύς εξαρχής επιβάλλεται η ακόλουθη διαπίστωση: αν η ύλη του πρώτου και του τρίτου κεφαλαίου θέτει πολλά ζητήματα, στο δεύτερο κεφάλαιο, το σχετικά πυκνό σύνολο βιβλίων και άρθρων, εξηγείται από τη σημασία που προσδίδει κάθε κοινωνία στην επιβίωσή της και κατά συνέπεια, στη "διάπλαση των πολιτών" και των παραγωγών. Ως προς αυτό καταγράφουμε κυρίως καταφάσεις, μολονότι υλικό, γλώσσα και γραμματική· παραλλάζουν έτσι έχει ο χρόνος και o χώρος της Ιστορίας.

Πάντως ο ιστορικός, υποχρεωμένος, αν όχι να δικαιώσει, τουλάχιστο να εξηγήσει το όραμα του κόσμου που του προτείνει η κοινωνία, με δυσκολία βλέπει ότι στο τέρμα μιας επιβεβλημένης διαδρομής παλιές στάσεις ξαναπαίρνουν μια χαμένη σημασία.2 Τα παιδιά, οι νέοι (όπως και οι γυναίκες) αλλά και o άνδρας επίσης, μ' ένα λόγο το άτομο, ξανακερδίζουν τη θέση που τους είχε καταμετρηθεί βαθμιδωτά. Αυτή η θέση ήταν άλλοτε πιο σοβαρή απ' ό,τι πιστεύαμε. H σύγχρονη εποχή ήταν η εποχή της αποικιοποίησης των όντων που οι "αστοί κατακτητές" θέλησαν να υποτάξουν οριστικά. Στο εξής η γνώση μας για τις οικονομίες, τις κοινωνίες και τις πολιτικές σχέσεις, για τη διαπλοκή τους και την επιμέρους δράση τους, μας επιτρέπει να επανέλθουμε στο πραγματικό ζητούμενο, τη μελέτη του ατόμου και του γεγονότος. Αμφισβητούνται

1. Δεν πρόκειται βέβαια να παρουσιάσουμε εδώ όλες τις εξελίξεις και ακόμα λιγότερο όλες τις εργασίες μιας παραγωγής, η οποία από το '60 και μετά και, κυρίως, ύστερα από το 1980 εμπλουτίστηκε από πολλές γενικές ιστορίες, περιοδικά, καθώς και πολλαπλές προσεγγίσεις άλλων κλάδων της γνώσης. Ουσιαστικά, συγκεντρώσαμε τα δελτία της Bibliographie internationale des sciences historiques των χρόνων αυτών που αφορούν στην παιδική ηλικία και τη νεότητα, και προσθέσαμε εργασίες πιο πρόσφατες, χωρίς να ισχυριζόμαστε ότι την συμπληρώσαμε. Εξάλλου, θα βρούμε μια βιβλιογραφία για το παιδί στη Γαλλία, από το 1850 ως το 1940, στον Théodore Zeldin, Histoire des passions françaises, τ. 1, 1978 (σε πέντε τόμους, 1978 - 79: France: 1848 - 1945, Oxford 1977). Βλ. π.χ. επίσης R. Bayne - Powel, The English Child in the XVIIIth - Century, 1939, Alice Μ. Earle, Child Life in Colonial Days, New York 1899, καθώς και Ivena Gross, Jan Gross, εκδ., War through Children's Eyes: The Soviet Occupation of Poland and the Deportations, Οξφόρδη 1981. Ας σημειώσουμε, τέλος, ότι οι αριθμοί μέσα σε παρενθέσεις, στο κείμενο και στις σημειώσεις, παραπέμπουν στην βιβλιογραφική συναγωγή σ. 301 - 370.

2. (19), Ι, σ. VIL .

Σελ. 38
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/39.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ή και εγκαταλείπονται ακόμα και τα ίδια τα πλαίσια ζωής, τοποθετούνται ιστορικά στη "σύγχρονη" πραγματικότητα τους. Η οικογένεια αποτελεί ένα παράδειγμα, αλλά όχι το μοναδικό. Όλα αυτά συνάγονται από τις μελέτες που έχουμε συγκεντρώσει και κάνουν ιδιαίτερα απαιτητικό το έργο μας (124, 128). Αυτή η συμβολή μας θέλει να είναι εργαλείο δουλειάς. Και αν κάποιες φορές φανεί ίσως παθιασμένη, τούτο συμβαίνει επειδή η Ιστορία, και ιδιαίτερα η ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας δεν υπηρετήθηκαν πάντα όπως θα έπρεπε. Ο πολιτικός συντελεστής της ιστορικότητας παραμένει εξαιρετικά βαρύς. Επίσης, όσα θα υποστηρίξω, που μπορεί να φανούν κουραστικά γιατί δεν απομακρύνονται διόλου από την τεράστια, αν και μη εξαντλητική, βιβλιογραφία, επιβεβαιώνονται από τις πιο πρόσφατες έρευνες. Ευτυχώς.

Ι. Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ Η ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕΣΑ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΤΟΥ

Η ιστορικότητα του παιδιού το σφραγίζει ήδη από τη γέννησή του. Γεννημένο από τη γυναίκα, αποσπάται δύσκολα από αυτήν. Έχει μια μητέρα και επί πλέον τον πατέρα που αυτή του προσφέρει. Οι ανάδοχοι του δίνουν ένα όνομα, εκτός και αν του το δώσουν o ιερέας ή η μαμή. Έχοντας αναχθεί σε φύση των πραγμάτων, αυτή η καταναγκαστική σχέση με ορισμένους ενήλικες στήνει ένα σύνολο δομών που εκφράζονται με ένα λεξιλόγιο διατασσόμενο σύμφωνα με μια γραμματική και ρυθμιζόμενο από ορθογραφία που η ίδια η Ιστορία ερμηνεύει. Φαίνεται λοιπόν ελάχιστα θεμιτό να αναρωτιέται κανείς ποιες παλαιές καταδίκες, ποια εγκλήματα ή ποιες χαρές και με ποιον τρόπο υποκινούν την παράταση μιας, καταναγκαστικής μάλιστα, συνενοχής. Δεν υπάρχει τίποτα το πιο αυθαίρετο, δηλαδή πιο ιστορικό. Η ιστορία των μητέρων, εξαιτίας της θέσης που τους επιδικάστηκε, περιέχεται κατά μεγάλο μέρος στα κεφάλαια, τα αναφερόμενα στην αποκαλούμενη "παρανομία", -λέξη φοβερή- και στην ανατριχιαστική θνησιμότητα των παιδιών. H φύση των πραγμάτων εξηγείται από την κατάσταση που επιδικάστηκε στις γυναίκες.

Ωστόσο, πρώτος ο ψυχαναλυτής αναμένει από την Ιστορία ό,τι λείπει στη συνεκτικότητα των υποθέσεών του. "Αν οι τραυματισμοί της παιδικής ηλικίας δεν είναι η στεριά που ο Freud αναζητούσε ακατάπαυστα· αν η αρχέγονη σκηνή δεν παρουσιάζει πια τις ηθελημένες εγγυήσεις ώστε ξεκινώντας απ' αυτή να μπορέσουμε να προβλέψουμε όσα πρόκειται να συμβούν και το μέλλον του υποκειμένου, θα πρέπει τότε να βρούμε στο απώτατο παρελθόν του ανθρώπινου είδους τα γεγονότα, πάντα, που, κατά την έναρξη της ιστορίας, θα δώσουν λόγο για το τι απόγιναν οι άνθρωποι και για το τι θα απογίνει o πολιτισμός που δημιούργησαν".3

3. (26).

Σελ. 39
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/40.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Ας διακόψουμε όμως εδώ αυτό το πλουσιότατο παράθεμα. Ας το διακόψουμε, γιατί δεν έχουν μοιραστεί σωστά τα χαρτιά. Εκτός από το "απώτατο παρελθόν του είδους" και την "αρχαϊκή κληρονομικότητα του ανθρώπου",4 θα πρέπει επίσης να κατανοήσουμε και να γνωρίσουμε την ατομική περιπέτεια του καθένα. Η περιπέτεια αυτή, εκτυλίσσεται πάνω στους πραγματικούς τροχούς των καταναγκαστικών σχέσεων με ορισμένους ενήλικες. Όλα αυτά συνιστούν ιστορικές παραμέτρους. Η ιστορικότητα, αυτό που μετρά για το άτομο, ως παιδί, ως νέο και, τέλος, ως ενήλικα, είναι η θέση που του αποδίδεται ήδη από την κοιλιά της γυναίκας, Η Ιστορία δεν είναι βέβαια απεγνωσμένη αναζήτηση αυτού που "ακινητοποιήθηκε σε πεπρωμένο". Η διαδρομή του ατόμου κρίνεται μέσα στην προοπτική που του ανοίγουν οι σχέσεις που διέπουν την παραγωγή, την είσοδο στη ζωή και την κοινωνία· σχέσεις κοινωνικές και πολιτικές. Προφανέστατα, η μελέτη των δομών προηγείται υποχρεωτικά από τη μελέτη του ατόμου, της δίνει ένα νόημα, έστω συμβαντολογικό (962).

Καταναγκασμοί αποδιδόμενοι στο γυναικείο μονοπώλιο

Ο τρόπος με τον οποίο η γυναίκα κυοφορεί το παιδί είναι ανάλογος με τη θέση που της έχει δώσει η κοινωνία (30, 49, 56, 69). Ανάμεσα σε άλλες γενικές, αν και απόλυτα ανταγωνιστικές, παραμέτρους -ανάλογα με την κοινωνική, οικονομική και πολιτική κατάσταση5- η ηλικία της μητέρας στη σύλληψη και στη γέννα, η ηλικία γάμου και ο αριθμός των παιδιών που η γυναίκα έχει ήδη ή θα αποκτήσει στη συνέχεια, είναι καθοριστικός, για τον άνθρωπο που μέλλει να γεννηθεί. Κάθε παιδί βιώνει ή επιβεβαιώνει τα αποτελέσματα των προσδιορισμένων από την κοινωνία καταστάσεων (28, 30, 51, 60, 211). Πρόκειται για απαραίτητα κεφάλαια όλων των εργασιών ιστορικής δημογραφίας, τα οποία όμως θα πρέπει να τα θεωρήσει κανείς ιδιαιτέρως απ' αυτή την άποψη. Εκτός από τις φυσιολογικές συνθήκες, των οποίων αναζητούνται τα αποτελέσματα, παρεμβαίνει και η "αυτοσυνείδηση", κατεξοχήν ιστορική, παραγωγός "γνώσης". Η "αντισύλληψη", υπογραμμίζει σωστά o J. P. Bardet, με αφορμή τις γυναίκες της Ρουέν τον 18ο αιώνα, "είναι ταυτόχρονα θέμα γνώσης και ελέγχου" (306)· της προσθέτει τις "κοινωνικές διαφορές".

Από την ηλικία γάμου και την ηλικία στην πρώτη γέννα, εξαρτάται η διάρκεια της μαθητείας. Πρόκειται για ένα δεδομένο συγκεκριμένο, που έχει υπογραμμιστεί συχνά (970). Τη μαθητεία αυτή δεν θα πρέπει να τη συγχέουμε

4. S. Freud, Moïse et le monotéïsme, éd. Paris, 1967, σ. 134.

5. Βλ. J. G. Da Silva, "Le Moyen âge et les modernes: à propos des femmes et du mariage dans le sud - ouest européen", Annales de la Faculté des Lettres... de Nice, n° 39,1982.

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/41.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

με εκείνη την εκπαίδευση από όπου περιμένει κανείς να υιοθετήσουν οι γυναίκες την αντισύλληψη.6 Θα πρέπει να επανέλθουμε στα θέματα αυτά. Το βλέπουμε όμως από την αρχή: η ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας διεκδικεί και την ιστορική δημογραφία και την ιστορία των κοινωνικών τάξεων, ιδιαίτερα όμως την ιστορία των γυναικών7.

Ας επιμείνουμε, για την ώρα, σε μια πλευρά που μας οδηγεί στην αγορά. Πριν από την ίδια την τεκνοποίηση, ο θηλασμός έθεσε σε λειτουργία ένα εμπόριο και μια βιομηχανία, προκάλεσε ποικίλες αντιδράσεις, επηρέασε τη θνησιμότητα και τη γονιμότητα (βλ. π.χ. 230). Εξάλλου, η διατροφή των νεογνών υπήρξε μια από τις συνιστώσες του σχετικά πρόσφατου "boom" των βιομηχανιών τροφίμων και συμπεριλαμβάνεται σε ένα βασικό κεφάλαιο της σύγχρονης οικονομικής ιστορίας,

Η τέχνη του πατέρα

Ο ρόλος του πατέρα επαφίεται στον άνδρα, ανεξάρτητα από το είδος της σχέσης του με τη γυναίκα (και το παιδί). Το παιδί εξαρτάται λοιπόν από την αξία που έχουν οι, έστω εφήμερες, σχέσεις για την κοινωνία. Αυτές οι σχέσεις στην πραγματικότητα έχουν μεγαλύτερη σημασία για την παιδική ηλικία και τη νεότητα παρά για τους ενήλικες. Δυστυχώς, όμως, η ιστορία των σχέσεων αυτών παραμένει αρκετά συγκεχυμένη ή προσκολλάται σε ανεπαρκώς χαρακτηρισμένα πρότυπα. Και για να μείνουμε στον κόσμο της καθολικής εκκλησίας, στο σημείο αυτό αντιπαρατίθενται δύο ακραίες καταστάσεις, Στη Γαλλία, η εκκλησία υποτάσσεται στο κράτος και, πολύ νωρίς, επιβάλλεται ο, υποχρεωτικά θρησκευτικός, γάμος. Αν επικράτησε ή όχι στα ήθη είναι άλλο ζήτημα. Ο Γιανσενισμός ήλθε ακριβώς να δείξει πόσο έπρεπε να καταπολεμηθεί η έκλυση των ηθών. Σε άλλα μέρη η συμβίωση ισοδυναμεί με γάμο, ο οποίος εξάλλου δεν έχει. την αποκλειστικότητα της τεκνοποίησης, δεδομένου ότι τα παιδιά από ένα γάμο δεν είναι οι μοναδικοί κληρονόμοι. Στην Πορτογαλία, συγκεκριμένα, η συμβίωση είναι αρκετά συνηθισμένο φαινόμενο, τόσο ώστε ήδη από τα μέσα του 18ου αιώνα να απαγορευτεί να διώκονται οι συμβίοι. Επομένως περιμένουμε από τους ιστορικούς του Μεσαίωνα να μας πουν, όχι σε τι είχαν προηγουμένως παραβιαστεί οι κανόνες που ενισχύθηκαν στα μέσα του 16ου αιώνα, αλλά με ποιον τρόπο άλλες πρακτικές κυριάρχησαν, συνυπήρξαν ή, τέλος, εξαλείφτηκαν προοδευτικά (75).

6. Βλ. κυρίως Unicef, La situation des enfants dans le monde, 1984, Fonds des Nations Unies pour l'Enfance, 1983.

7. Γεννημένο για να είναι μητέρα, το μικρό κοριτσάκι γίνεται αμέσως γυναίκα, βλ. Ghislaine de Diesbach, Mme de Staël. Une jeunesse sans enfance, 1766 - 1785, Paris 1983 και J. G. Da Silva, "Mais y avait - il vraiment des fillettes avant le XVIIIe siècle?", Comité de l'enfance des Alpes - Maritimes, 1984.

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/42.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Σχετικά με το θεσμό αυτό -το σύγχρονο γάμο- για τον οποίο έχουν λεχθεί πολλά, γίνεται λόγος μεταξύ άλλων για την "ενδογαμία" και για την επίδρασή της στις "οικογενειακές δομές" και στην τύχη που επιφυλάσσεται στους ανθρώπους, Πολύ πιο σπάνια οι ερευνητές ενδιαφέρονται για την αγορά του έρωτα, στην προσπάθειά τους να κατανοήσουν την ανομία (167, 169).

Εξάλλου είναι απαραίτητο να διορθώσουμε μια λανθασμένη αντίληψη για τον καταμερισμό εργασίας, που ισχυρίζεται ότι εξηγεί την υπεροχή του αρσενικού μέσα στην οικογένεια και στο ζεύγος. Έχει χυθεί πολύ μελάνι για τούτο το θέμα, Σε λίγο θα επανέλθουμε σ' αυτό. Καταρχήν, η εξουσία του πατέρα κάθε άλλο παρά έχει αποδειχτεί, ακόμη και στην πατριαρχική οικογένεια. Ακόμη περισσότερο, ωστόσο, o καταμερισμός της εργασίας λειτουργεί εναντίον των γυναικών και των παιδιών, αλλ' ως εργαζομένων μετά τη στιγμή όπου η ιδιοποίηση της εξουσίας καθυπέταξε τους άνδρες. Η διαδικασία αυτή επιταχύνεται σε σημαντικό βαθμό τον 16ο αιώνα με τους "πολέμους των χωρικών" και συμπληρώνεται με τον αγώνα εναντίον του σατανισμού των γυναικών. Η πατρική τέχνη ξανακαταλήγει πράγματι στη δημιουργία μιας οικογενείας μέσα σε μια κοινωνία που την απαιτεί, ενώ συγχρόνως της καταμετράει τα μέσα για την εγκαθίδρυση και σταθεροποίησή της (313, 315), δηλαδή το πατριμόνιο. Κοντολογίς, για τον άνδρα η ιδιότητα του πατέρα σημαίνει να επωμιστεί την ιστορικότητα που έχει επιδικαστεί στην αναπαραγωγή (π.χ., 84,321,324) και να καταστεί αρχηγός (87,91,105,132,150).

Με ελάχιστες εξαιρέσεις, ως τη στιγμή αυτή την ιστορική έρευνα καθέλκει η ζήτηση ή οι απαιτήσεις των ψυχολόγων και των κοινωνιολόγων. Η επιθυμία της πατρότητας, παράλληλη με την επιθυμία της μητρότητας (71) και οι πρώιμες αλληλενέργειες πατέρα - παιδιού, που έχουν παρανοηθεί από την κοινωνία, έχουν φυσικά μελετηθεί λίγο στο πεδίο της Ιστορίας, μολονότι η δύναμή τους υποδαυλίζει τους εμπορευματικούς όρους της τεκνοποιίας.

Τα χρήσιμα παιδιά

Η έκφραση αυτή χρησιμοποιήθηκε κυρίως με τη σημασία της συμβολής τους στην έρευνα την σχετική με τις δομές που πρέπει να κατανοηθούν ή να προστατευτούν (187)· θα την επαναλάβουμε ως προς την ενσωμάτωση των παιδιών και των νέων στην πολιτεία. Πράγματι, στην κοινωνία και στο ζευγάρι που την τρέφει, το παιδί είναι χρήσιμο για τη διαφύλαξη της εξουσίας -έννοα μακροπρόθεσμη- και, μέσα από τη διατήρηση της οικογενειακής περιουσίας -άμεση φροντίδα-, για την επιβίωση, η οποία νοείται ως διατήρηση τη κοινωνίας (88, 105, 133) και της αρετής (92, 96). Η ιδεολογία είναι, ή φαίνεται πως είναι, φτιαγμένη για το παιδί, που, με τη σειρά του, είναι διαπλασμένο έτσι ώστε να την υπηρετεί. Η θεραπεία κάνει την αρρώστια (86, 111,

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/43.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

121, 148). Σε τελευταία ανάλυση το παιδί είναι χρήσιμο ως εργατική δύναμη. Θα επανέλθουμε στο σημείο αυτό. Με τούτη την έννοια, οι σχέσεις ανάμεσα στις τάξεις ηλικιών συμφωνούν με την έκφραση που έχει δοθεί στις ευαισθησίες, στις στάσεις απέναντι στους μικρούς, τους ανήλικους και τα κορίτσια (85, 223). Εδώ έχουν προστεθεί κάποια ψευδοπροβλήματα μεταξύ των οποίων είναι και η σταδιακή ανακάλυψη της στοργής.8 Αυτή είχε βαθμιαία καταδικαστεί ίσως γιατί είχε θεωρηθεί ως πρόξενος ταραχών. Από τον Chaucer ως τον Montaigne οι άνθρωποι εκδήλωναν πάντα το ενδιαφέρον για τους γιους τους, παρ' όλες τις κοινωνικές και πολιτικές πιέσεις, που δεν φείστηκαν ούτε τους ισχυρούς (100,101,102).

Η διαλεκτική των σχέσεων μεταξύ της κοινωνικής συντήρησης και της οικογενειακής επιβίωσης συμβάλλει κατά πολύ στη διαμόρφωση στρατηγικών και ευαισθησιών που εκδηλώνονται μέσα στις οικογένειες και τα σόγια, και τα άτομα τις υφίστανται. Είτε πρόκειται για το "δυτικό" είτε για το "νότιο πρότυπο" αυτών των μεταβατικών διατυπώσεων,9 το ένα και το άλλο απολήγουν να παίζουν το παιχνίδι μιας θέασης προς στιγμή κυριαρχικής, πολιτικής, αλλά πάν' απ' όλα ανεπιχειρησιακής (962). Μια άφθονη ιστοριογραφία ασχολείται με τις "οικογενειακές δομές" και αμελεί τη μάζα των ατόμων που αναγκάζονται να ζουν μόνα· οφείλει ωστόσο μέσα στον "κύκλο της ζωής" να συναντήσει, χάρη στα ανικανοποίητα των κοινωνιολόγων, τη σημασία του ατομικού "ρεύματος ζωής" μέσα στις αλληλοσχετίσεις του και των πιθανών επιλογών. H τεκμηρίωση επιβάλλει αντιλήψεις· μόνη η ιστορία μας μαθαίνει να τις χρησιμοποιούμε (124,128).

Παράνομοι έρωτες

"Άραγε οι προγόνισσές μας ήταν ενάρετες;". Τούτο το κεφάλαιο εισάγει μια γαλατική νότα στις έρευνες αυτές. Πράγματι και στην περίπτωση αυτή, το ζήτημα είναι η τύχη των ανθρώπων μέσα στο ίδιο τους το σώμα· έτσι, η πραγματικότητα, ακόμα και όταν εκδηλώνεται με τολμηρό τρόπο, προσεγγίζεται δύσκολα, σπάνια. Δεν αρκεί να μιλάμε για την εξουσία του πατέρα ή των πρεσβύτερων. H αιμομιξία, συστηματικά σχεδόν αποσιωπάται

8. Βλ. Robert Genestal, Études de droit privé normand, I. La tutelle, Caen 1930. O Chaucer αφιερώνει την πραγματεία του αστρολάβου, στο γιο του. Ο Montaigne λυπάται για τα μικρά παιδιά του που έχασε.

9. Βλ. H. J. Habakkuk, "Family Structure and Economic Change in XlXth Century Europe", Journal of Economic History, 5,1955, Arthur W. Calhoun, Λ Social History of American family, New York 1917, 8 τόμοι και Ghie Sano, Changing Values of the Japanese Family, Washington 1958, David M. Haddock, Political Behavior of Adolescent in China: The Cultural Revolution in Kwangehovc, Λονδίνο 1977, σχετικά με το άνοιγμα της "παραδοσιακής οικογένειας".

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/44.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

(174). 10 Οι προγαμιαίες συλλήψεις που καταλήγουν στη γέννηση παιδιών μετά το γάμο (170, 172, 179) αποδεικνύουν εδώ, όπως και αλλού, πως μόνο το γραπτό μετράει: αυτό δημιουργεί τη "νομιμότητα". Αποκαλύπτουν ωστόσο την επιθυμία της μητρότητας, αλλά και το σκληρό χαρακτήρα των συνθηκών που επιβάλλονται στις γυναίκες, τις κοπέλες και, ιδιαίτερα, τις νέες. Πράγματι το ουσιαστικό ερώτημα παραμένει η θέση γενικά των εργαζομένων (313, 315, 324, 330, 331, 332, 339, 354, 362, 368, 370, 372, 384). Ρα τεκμήρια που προέρχονται από τη διοίκηση αποκλείουν άλλου τύπου μελέτη της ανομίας από εκείνην που μπορεί να γίνει μέσα σε μια οπτική καταστολής. Τα μέσα και το σύνολο των απαραίτητων προϋποθέσεων για τη γαμήλια ένωση καθορίζουν την ιστορικότητα και τα βιώματα των ατόμων από την παιδική τους ηλικία. Η εξουσία, θεματοφύλακας των οικονομικών, αλλά και των κοινωνικών, πολιτικών και πολιτισμικών ή θρησκευτικών αντιλήψεων, θέτει από πολύ νεαρά ηλικία, εμπόδια και περιορισμούς στη σεξουαλική ικανοποίηση. Από την κατάσταση αυτή, που προκαλεί απαγορεύσεις, γεννιούνται παιδιά τα οποία ζουν μέσα στο όνειδος, ενώ η κοινωνία τα χρησιμοποιεί κατά βούληση.

Εξώγαμα

Πρόκειται για ένα ακόμα κεφάλαιο των περισσότερων μελετών για την "οικογένεια". Ευθυγραμμιζόμενη απόλυτα με τη λύση που αναμφίβολα κυριαρχούσε τους δύο τελευταίους αιώνες, η ιστοριογραφία, η οποία έχει ως στόχο της να κατανοήσει τις δομές ή τις στρατηγικές της οικογένειας, κάνει χωριστά λόγο για αυτούς τους περιθωριακούς, τα νόθα. Χρήσιμα για τις υψηλές βαθμίδες της κοινωνικής κλίμακας, στις κατώτερες είναι καταδικασμένα, ενοχλητικά και αντικοινωνικά. Για τα περισσότερα από αυτά ελλοχεύει ο πρόωρος θάνατος. Σε σχέση πάντα με τα νόθα, μας απασχολεί και η καθίζηση της γονιμότητας (203).

Το ανεπιθύμητο παιδί

Οι άνθρωποι, βέβαια, ενώνονται για να αλληλοβοηθηθούν (199), συχνά όμως πρέπει να αποκλείσουν το παιδί. Άνδρες και γυναίκες βρίσκουν μέσα στην ένωσή τους την ικανοποίηση μιας ανάγκης, που οι ιστορικοί δε φαίνεται να την εκλαμβάνουν στην αξία της. Η Εκκλησία, που επιμένει σ' αυτή την πλευρά του γάμου, προστατεύει το συμφέρον της γυναίκας, συγκεντρώνοντας έτσι τα πυρά των ανδρών, δεν αστοχεί ως προς αυτό το σημείο. Ο αντικληρικαλισμός δίνει μεγάλη σημασία σε τούτες τις καταπατητικές κάποτε παρεμβάσεις.

10. (199), σ. 241, υπήρχε τον 18ο αιώνα, από τους ανθρώπους της Εκκλησίας. Βλ. J. Renvoize, Α Family Pattern, London 1982.

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/45.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Επειδή ακριβώς το παιδί είναι γι' αυτούς μια απειλή, οι άνθρωποι παίρνουν τις προφυλάξεις τους. Κάποιες στρατηγικές διακρίνουν, μάλιστα, τους μετανάστες (318). Στο σημείο αυτό, η "γνώση" των γυναικών συνοδεύεται και από τις απαιτήσεις των ανδρών, απαιτήσεις που παίρνει υπόψη της και η Εκκλησία. Ο αυνανισμός11 προδιαθέτει αρνητικά τη γυναίκα απέναντι στο παιδί, το οποίο έρχεται ύστερα από μια σπάνια ίσως ικανοποίηση. Το παιδί, αυτό το βάρος, είναι επίσης ενόχληση και κίνδυνος. Έτσι φτάνουμε στην άμβλωση και στην άρνηση του παιδιού. Η αντισύλληψη και ο έλεγχος των γεννήσεων συμπληρώνουν τις "σύγχρονες υπερδομές".12 Και η τροφός λειτουργεί επίσης συμπληρωματικά.13 Ωστόσο, να παρουσιάζει κανείς την άρνηση του παιδιού (ή την επιλογή της τεκνοποίησης) ως πρόσφατη πρόοδο, άγνωστη σε άλλους πολιτισμούς και σε άλλες εποχές, είναι ανιστορικό. Οι λαϊκές αντιλήψεις παραμένουν ευαίσθητες στις κοινωνικές και θρησκευτικές πιέσεις. Όλα αυτά δε γίνεται να συνδυαστούν με τις διστακτικές και αντιφατικές, πολιτικής επίνοιας απόψεις σχετικά με τον πληθυσμό, που λίγο - πολύ καθορίζονται από την αγορά εργασίας (350).

Η αναβολή, επομένως, της γέννησης ενός παιδιού δεν έχει κανένα νόημα· σε τελευταία ανάλυση, δεν υφίσταται: το ανεπιθύμητο παιδί δεν θα υπάρξει ποτέ. Ο προγραμματισμός των γεννήσεων, ώσπου να εξασφαλιστούν ευνοϊκές συνθήκες, εξαρτά το άτομο από μίαν ιστορική εξουσία η οποία βρίσκεται σε αντίθεση με τη δημιουργικότητα του ανθρώπινου έρωτα. Η Ιστορία είναι αυτή που είναι. Γιατί να της βάλουμε προσωπίδα; Ο έλεγχος των γεννήσεων (και στη συνέχεια ο έλεγχος του φύλου του παιδιού) γενικεύει ένα είδος εγκλήματος ενάντια στην ανθρωπότητα: την άμβλωση ως κοινωνικό, οικονομικό ή πολιτικό εξαναγκασμό.

11 (199), σ. 255, το 1782 στη Νορμανδία, "το απερίγραπτο έγκλημα του αυνανισμού είναι πολύ διαδεδομένο και πολύ κοινό ανάμεσα στους συζύγους. . . κυρίως όταν αυτοί δεν θέλουν να έχουν πολλά παιδιά, χωρίς όμως να επιθυμούν να στερηθούν την ευχαρίστηση που απολαμβάνουν από το γάμο. . . πλούσιοι και φτωχοί... ".

12. Ένας ισπανόφωνος συγγραφέας, J. Nuiz y Perpinâ, La humanidad de los "spatiales en las Indias, 1780 επικαλείται τα ευτυχή αποτελέσματα της ισπανικής σύνεσης που κατόρθωσε να αποφύγει έναν υπερβολικό πληθυσμό. Βλ. J. Dupâquier, "De l'animal à l'homme: le mécanisme auto - régulateur des populations traditionnelles", Revue de l'institut de Sociologie (Bruxelles) 2, 1972.

13. Ας αφήσουμε για λίγο τον κόσμο των ειδικών: "Στο τραπέζι τους ένα κοριτσάκι οκτώ έως δέκα χρονών, με μαλλιά σκληρά. Ένα πρόσωπο "βραδεμβούργιο". Το παιδί δειπνεί μεταξύ της σαμπανιέρας και του πατέρα του, μπροστά στη μητέρα του, που το παρατηρεί αλλά δεν το βλέπει. Το βλέμμα των μητέρων προς τα παιδιά που έχουν εμπιστευτεί στις υπηρέτριες τους". A. Fiarnent, Côte d'Azur, Paris 1932, σ. 230 - 1.

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/46.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Παιδική θνησιμότητα

Ανάμεσα στα παιδιά που κατόρθωσαν να ξεφύγουν από την πατρική ή την κοινωνική εξουσία και από τις επιλογές της, πολλά πεθαίνουν. Όσοι διαβάζουν έργα ιστορικής δημογραφίας γνωρίζουν πως τα μικρά παιδιά πεθαίνουν εύκολα. Και διευκολύνουμε ακόμη περισσότερο το θάνατό τους όταν τα εμπιστευόμαστε σε μια τροφό ή τα εγκαταλείπουμε. Η ιδιότητα της τροφού, αντί να εξασφαλίσει στα παιδιά την προστασία την οποία θεωρείται αθέμιτο να απαιτεί η κοινωνία από τη μητέρα, επιτείνει τη δυστυχία των ανθρώπων, ιδιαίτερα των γυναικών και των κοριτσιών. Έτσι, η ταξική κοινωνία, τουλάχιστον όταν διαμορφώνεται, συντείνει, να μειωθούν οι πιθανότητες επιβίωσης του παιδιού —όπως εξάλλου και ο μέσος όρος ζωής γενικά— (138). Η εργατική τάξη είναι επίσης αυτή που μαζί με τις «παραμάνες» εφευρίσκει τους παιδικούς σταθμούς (258),

Η «μετάβαση», έννοια - αντικλείδι που σταδιακά αποκαλύπτει η έρευνα (128), είναι έργο ατόμων που εκφράζονται ανεξάρτητα από το πλαίσιο που τους προτείνεται. Αυτό ισχύει ιδίως για τη δυνατότητα παρέμβασης, που κατέκτησαν οι εργαζόμενοι, τη μαζική τους συμμετοχή στην ιδεολογική αλλαγή.

Το παιδί σκοτώνει

Αυτή η παρέμβαση αντιπροσωπεύει στην ιστορία μας μια βαθειά ανθρωπιστική πράξη, προς όφελος του παιδιού και της απελπισμένης μητέρας. Ας μη ξεχνάμε ότι το παιδί, βάρος και κίνδυνος, σκοτώνει. Δεν προξενεί βέβαια εκατόμβη γυναικών στη γέννα. Ωστόσο, με διαφορετικούς τρόπους από χώρα σε χώρα η γυναικεία θνησιμότητα επιδεινώνεται με τους θανάτους που ακολουθούν τη γέννα ενός παιδιού που χρειάστηκε να βαφτιστεί πρόχειρα. Οι ιστορικοί μάς μαθαίνουν να χρησιμοποιούμε το φαινόμενο αυτό ως δείκτη της «κατάστασης των γυναικών» (279, 281). Από όλα αυτά επηρεάζεται και η προδιάθεση απέναντι στο παιδί.

Η παιδοκτονία

H κατάσταση των γυναικών αλλά και των ανθρώπων γενικά, έχει ως αποτέλεσμα να υφίσταται πιέσεις η προδιάθεση απέναντι στα παιδιά. Η παιδοκτονία θα παραμείνει χαρακτηριστικό των κοινωνιών, που δικαιώνουν την «πατρική τιμωρία», μέχρι το μισό του 20ού αιώνα (78, 294). Συνέπεια όσων έχουμε αναφέρει προηγουμένως, η παιδοκτονία μοιάζει να αποτελεί ιστορικό και ίσως διαρκές στοιχείο των σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων (284, 286, 287, 296). Αλλά και εκτός από τους ιστορικούς, υπάρχουν ορισμένοι που υποστηρίζουν

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/47.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ότι σε κάθε γυναίκα που αναγκάζεται να αναθρέψει ένα παιδί ,"υπάρχει μια Μήδεια".14

Δημογραφία και μετάβαση

Με τον όρο μετάβαση, ο οποίος περικλείει τα πάντα, εννοείται και η καθίζηση της γονιμότητας των νοικοκυριών, που ανησυχεί τη Δύση,15 και η λιγότερο ή περισσότερο αναγκαστική και επιτυχημένη μείωση της γονιμότητας σε άλλες περιοχές.16 Ο εκσυγχρονισμός, με την έννοια της δυτικοποίησης, κατευθύνει ή και περιστέλλει τις έρευνες. Στην πραγματικότητα αποσκοπούν στην κατάφαση του καπιταλισμού με την αγορά και την κοινωνία των πόλεων.

To παιδί μέσα στην οικογένεια, ως θεμελιώδες δημογραφικό γεγονός και ως ιστορική στιγμή, αναγκαστικά συνοδεύει και καθορίζει την οικονομία και την κοινωνία. Αν και ευρύ, το σύνολο των τίτλων που προτείνουμε, επιλέχτηκε έτσι ώστε να δείχνει την ποικιλία των επιμέρους συμβολών. Οι μαρτυρίες αυτές καθώς και η συνθετότητα των προστατευτικών, διαπλαστικών και, στη συνέχεια, καταπιεστικών υπερδομών τροδοφοτούν τις συζητήσεις πάνω στην οικονομική ανάπτυξη. Είναι άραγε η ανθρώπινη αναπαραγωγή σημαντικός παράγοντας; Ποιες είναι οι κατευθύνσεις και ποιες οι μορφές της δράσης της; Το ερώτημα έχει τεθεί και δικαιώνεται με μια συγκριτική ιστορία των πολιτισμών.

14 "Σε κάθε μητέρα κοιμάται μια Μήδεια", βεβαιώνει ο Bob Wilson στην εφημερίδα Le Figaro, 19 Νοεμβρίου 1984. Ο σκηνοθέτης εξηγεί, "τέλος, στη σύλληψη της Μήδειας υπάρχει μια εμπειρία πριν από δεκαεπτά χρόνια· μια επιστημονική ταινία, που καταγράφει τις αντιδράσεις δεκάδων γυναικών στις κραυγές του μωρού τους. Οι περισσότερες, με μια πρώτη ανεξέλεγκτη χειρονομία, αλλά κινηματογραφημένη σε αργή κίνηση, ορμούν στο παιδί με μια δολοφονική επιθετικότητα που ευτυχώς μεταβάλλεται σε κατευναστική, τρυφερότητα".

15. Η βιβλιογραφία είναι τεράστια, παραδείγματος χάριν: J. C. Caldwell, "Towards a Restatement of Demographic Transition Theory", Population and Development Review, 2, 1976, 3 - 4, A. J. Coale, "Factors Associated with the Development of Low Fertility: an Historic Summary", World Population Conference, Νέα Υόρκη 2, 1965, του ιδίου στο The Demographic Transition. Proceedings of the IUSSP Conference, Liège 1973, H. V. Musham, "Sur les relations entre la croissance de la population et le développement économique". Population, a. 25, n° 2, 1970, F. van Heek, Van hoogkapualisme naar verzorgingsstaat. Een halve eeuw sociale verandering, 1920 - 1970, Boom 1973, P. van Praag, "The Development of Neo - Malthusianism in Flanders", Population Studies, 3, 1978, H. Verbist, Les grandes controverses de l'Eglise contemporaine de 1789 à nos jours, Verviers 1971.

16. Βλ. κυρίως: Donald J. Hernandez, Success or Failure? Family Planning Program in the Third World, Λονδίνο 1984, Ronald L. Krannich, Caryl Rae Krannich, The politics of Family Planning Policy: Thailand. A Case of successfull Implementation, London 1983.

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/48.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Με τον τρόπο όμως που το ερώτημα μελετάται, εμφανίζεται συχνά ως ψευδοπρόβλημα που το ερμηνεύει η πολιτική ιστορία, ενώ η κυρίαρχη τάση της έρευνας τείνει να παραμερίσει αυτή την τελευταία. Όλα τα προηγούμενα επανέρχονται με δριμύτητα στην περίπτωση της εκπαίδευσης.

II. Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: ΔΙΑΠΑΙΔΑΓΩΓΗΣΗ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ

Η ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας αποκαλύπτει τους "ανθρώπινους" δεσμούς, κοινωνικούς, οικονομικούς, πολιτικούς, που καθορίζουν τη θέση του ατόμου, τις επιλογές του· αποκαλύπτεται επίσης, αν και λιγότερο ξεκάθαρα, ένα παρακινδυνευμένο σχέδιο, ασαφώς μια εναλλακτική λύση. Οι συγγενικές, όπως και οι άλλες σχέσεις, υπόκεινται σε κοινωνικούς εξαναγκασμούς και σε πολιτικούς και οικονομικούς κανόνες, Η εκπαίδευση, για να εποπτεύσει όλα αυτά, όσο γίνεται καλύτερα, καταρτίζει τον καθένα σύμφωνα με τη θέση του στην κοινωνία και στην κοινότητα. Αυτή η διαδικασία αρχίζει με την υπογραφή που επικυρώνει τα επίλεκτα άτομα και συνεχίζεται με το σταδιακό, αν και άνισο "αλφαβητισμό" (449, 491), βεβαίως αστικό (488) μέσα στο συνεχές νήμα της επαρχιακής και περιφερειακής ανάπτυξης. Η τεκμηρίωση που διαθέτουμε, εξειδικευμένη και διοικητικού χαρακτήρα, επιβεβαιώνει τούτο τον κοινωνικό και πολιτικό χαρακτήρα της εκπαίδευσης, διακρίνει τα αγόρια από τα κορίτσια.

Τα γενικά έργα για την εκπαίδευση, που εκδόθηκαν τις δύο τελευταίες δεκαετίες, δίνουν ιδιαίτερη θέση στη "θεωρία" (387, 393, 394, 411). Εξάλλου, ο πολιτικός χαρακτήρας αυτής της μονόπλευρης ιστορικότητας εκφράζεται επίσης και με τον γεωγραφικό περιορισμό: η Δύση, "βάρβαρη" ή χριστιανική (406, 407) αλλά προπάντων η Δύση, δηλαδή η Ευρώπη και η Αγγλοσαξωνική Αμερική. Αυτού του είδους η εκπαίδευση, που γενικά φροντίζουν να τη συνδέουν με την κοινωνία, αποτελεί και ένα από τα στηρίγματά της, μαζί βέβαια με την οικογένεια (135).

Η γραφή και η ατομική υπογραφή17 στηρίζουν τις δομές ανταλλαγής και κερδοσκοπίας, ενώ ο "αλφαβητισμός" γενικεύει βαθμιαία την εξουσία του σύγχρονου κράτους, το οποίο υπηρετείται από την "εθνική" του γλώσσα, διοικητική και άρα γενικευμένη, μυητική μέσω της γραμματικής πρώτα απ' όλα και της ορθογραφίας κατόπιν. Ας μη χρονοτριβήσουμε να δείξουμε πόσο δύσκολος είναι ο καθορισμός του συνόρου. Υπήρξε επίπονος, γιατί τα "πρότυπα ερμηνείας" τείνουν να το ξεπεράσουν. Η αναζήτηση, μέσα από την αξιοποίηση

17. Μια διατριβή μάς έδωσε την ευκαιρία να δείξουμε πως η γραφή, η υπογραφή και οι αλληλογραφίες έχουν τις ρίζες τους στις "σύγχρονες" καπιταλιστικές υπερδομές, ιδιαίτερα τις επιχειρήσεις και την τράπεζα, βλ. Lexique, temps, histoire, Paris 1970.

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/49.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

της νομισματικής διαφορικότητας, μιας ισορροπίας αναγκαίας στη λογιστική λογική επεκτείνεται στα "ηθικά συναισθήματα". Πράγματι το σύνορο που καθορίζει την εφαρμογή ορισμένων συστημάτων αγνοείται με ελαφρότητα από κάποια άλλα. Η μάλλον οι όροι της υπέρβασης του συνόρου ποικίλουν. Το τεχνολογικό πλαίσιο γίνεται και αυτό όργανο εξουσίας (392, 404). Ότι ανταγωνισμοί αναδεικνύονται σε πρωτεύον αντικείμενο της Ιστορίας, τούτο φανερώνεται εξίσου και στη διαπαιδαγώγηση των πολιτών.

Πριν από το παιδί, η εκπαίδευση και η ιστορικότητα κατακτούν τη γυναίκα (390, 412).18 Σχεδόν προκλητικά, ένας τίτλος θυμίζει Ταγκόρ (403). Και φυσικά είναι εντελώς διαφορετικό το δυτικό πρόσωπο του δασκάλου (397, 855), του "λευκού κολλάρου" (396). Μορφοποιός και υπεύθυνη του μέλλοντος, η εκπαίδευση πολύ σύντομα χειραγωγείται από το κράτος, που εξαναγκάζεται να παραμερίσει την εκκλησία. Ως πολεμικό όπλο, η εκπαίδευση πρέπει να καταστρέψει τα όπλα του εχθρού, ή πάλι, ως "εργαλείο πολιτισμού", τελειοποιεί την πολιτισμική αφομοίωση, Στην απέναντι όχθη, η αντίσταση των λαών και η επανάσταση επιχειρούν να κινητοποιήσουν τη νεολαία, με λιγότερη ή περισσότερη πειστικότητα κάθε φορά και με άνισα αποτελέσματα. Ο εκσυγχρονισμός είναι "δυτικοποίηση" με μέσα που χρησιμοποιούνται μετά τον πόλεμο (844).

Κατά συνέπεια ανοίγονται τρεις προοπτικές για την ιστορικότητα της νεότητας και της παιδικής ηλικίας στην εκπαίδευση: 1) η Ευρώπη με τις Η.Π.Α. και τον Καναδά. 2) Οι υπερατλαντικές χώρες, όπου περιλαμβάνονται τα μη αγγλοσαξωνικά κράτη, στα οποία το λευκό στοιχείο είναι κυρίαρχο. 3) Οι χώρες της ανατολικής Ευρώπης, που αναζητούν έναν άλλον εκσυγχρονισμό, o οποίος όμως τελικά συγχέεται με τη δυτικοποίηση.

Μια αρκετά σημαντική βιβλιογραφία στηρίζει αυτές τις προτάσεις. Λόγω του μεγέθους της, αφήνουμε κατά μέρος την πανεπιστημιακή εκπαίδευση, τα Πανεπιστήμια και τις μεγάλες μορφές τους που αναγκαστικά θα τα συναντήσουμε με αφορμή τη δράση τους, όταν η τελευταία θέλει να είναι πολιτική και αναφέρεται στην ενσωμάτωση των νέων στην πολιτεία. Οι ιστορικές πραγματικότητες καθαυτές και οι διακρίσεις που κάναμε προηγουμένως μας οδηγούν να παρουσιάσουμε το θέμα μας κατά χώρες. Και αν είναι κουραστική μια τέτοια παρουσίαση, δικαιολογείται από την άνιση θέση που παραχωρείται στην εκπαίδευση και στην έρευνά της σε κάθε χώρα, ανάλογα με το βαθμό εκσυγχρονισμού της.

18. Παρ' όλα αυτά, δεν γνωρίζουμε πρόσφατα έργα, τα οποία να αναφέρονται, παραδείγματος χάρη, στην πρωτοπόρο, Dorothea Beale (1831 - 1906). Βλ. Elizabeth Raikes, Dorothea Beale of Cheltenham, 1908.

A 4

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/50.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Το κράτος μάλλον παρά η εκκλησία

Στη Δύση η εκπαίδευση αναπτύσσεται κυρίως μέσα σε ένα κλίμα αποκληρικοποίησης των πνευμάτων. Κατά συνέπεια, το δυτικό πρότυπο κυριαρχεί στη βιβλιογραφία μας με την ποσότητα και την ποικιλία των τίτλων και των θεμάτων που εξετάζονται. Η εδραίωση της εξουσίας του κράτους, η γενίκευση της αποδοχής του από τους λαούς και η τελειοποίηση του κατασταλτικού μηχανισμού, ποικίλλουν ανάλογα με τις χώρες και την ιστορία τους. Οι συνθήκες που επικρατούν στην εκπαίδευση, είτε αυτές είναι βίαιες, είτε προσαρμόζονται στο πλαίσιο που χαρακτηρίζει την κάθε χώρα, αποτελούν ένα ουσιαστικό στοιχείο διάγνωσης της κοινωνικής κατάστασης και της θέσης που κατέχουν τα άτομα, τα παιδιά, οι νέοι αλλά και οι γυναίκες και οι άνδρες. Η πολεμική μεταξύ R, D, Andersen (418) και Ε. G. West (506) αποκτά μεγαλύτερο ενδιαφέρον να της δώσουμε αυτή τη σημασία, χωρίς να εξιδανικεύουμε ή να υποτιμούμε την πίεση των οικονομικών γεγονότων. Αντί για κάποια ισότητα ευκαιριών, επιβάλλεται η αναπόφευκτη συνέπεια της μίμησης, που συνοδεύεται από την αναντίρρητη ενσωμάτωση των μαζών, γυναικών, νέων και παιδιών.

Το Ηνωμένο Βασίλειο

Ας αρχίσουμε από τον Αγγλοσαξωνικό κόσμο, μιας και αυτός επέβαλε την οικονομική, χρηματιστική και τεχνολογική του κυριαρχία, προκάλεσε τη μίμηση και καθιέρωσε την αποτελεσματικότητα. Παραμέρισε έτσι, τη διστακτικότητα του εθνικού μοντέλου και τις απόπειρες για ιδιαίτερη έκφραση (μεταξύ άλλων και για την κινητοποίηση της καλυμμένης και στο εξής ενοποιημένης αποταμίευσης). Οι γλωσσικές συνέπειες δεν ήταν ασθενέστερες.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο19 πολλές γενικές ιστορίες της εκπαίδευσης συνοδεύονται από (420, 454, 461, 462, 492) συλλογές και έργα που αναφέρονται σε συγκεκριμένες περιόδους: την Αναγέννηση (429), την εποχή των Τυδώρ και των Στιούαρτ (431, 484) κλπ. Η Σκωτία, φυσικά, κατέχει εδώ μια προνομιακή θέση (417, 418, 505). Ο "αλφαβητισμός" του 16ου και 17οι αιώνα (431, 432, 447, 491) και η πρόοδός του στις επαρχιακές πόλεις (489] έχουν αντίκτυπο στη βιομηχανική επανάσταση, και βοηθούν να κατανοήσουμε το μοναδικό γεγονός της Ιστορίας, γεγονός που το μιμούνται και αλλού, λιγότερο

19. Ας μας επιτραπεί να προσθέσουμε; Η. J. Burgess, Entreprise in Education The Story of the Work of the Establishment Church in the Education of the People Prior to 1870, London 1958, Α. Κ. Clarke, A History of the Cheltenham Ladie's College, 1953 F. Watson, The English Grammar Schools to 1660, 1908, και του ίδιου, The Old Grammar Schools, 1916, L. Β. Wright, Middle - Class Culture in Elizabethan England, Chapel Hill 1953.

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/51.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ή περισσότερο καθυστερημένα, με διαφορετικό βαθμό επιτυχίας κάθε φορά.

Η ανάπτυξη που γνώρισε η λαΐκή εκπαίδευση τον καιρό της Βιομηχανικής Επανάστασης, οι περιφερειακές διακυμάνσεις της, προκάλεσαν τη γένεση σημαντικών έργων (440, 488, 501, 506), για τα οποία η συζήτηση συνεχίζεται ακόμη. Η επιρροή του λαϊκού παράγοντα και του επιπέδου ζωής θέτουν πολλαπλά προβλήματα ερμηνείας σχετικά με τις υλικές δυνατότητες των εργαζομένων και τη συμμετοχή τους στις εξελίξεις αυτές, μέσα σε συνθήκες απλής αναπαραγωγής της εργατικής δύναμης.

Τον 19ο αιώνα, η κρατική πρόνοια καθίσταται απαραίτητη (453, 458, 459, 481) και θέτει προβλήματα που συνδέονται με την εκπαίδευση των φτωχών και τον κοινωνικό έλεγχο. Έχοντας αναχθεί σε σημαντικό παράγοντα της οικονομίας ως καταναλωτής, ο εργαζόμενος προσκρούει ακόμη σε πολιτικές και άρα πολιτιστικές δεσμεύσεις (436). Η δημιουργία εθνικού συστήματος εκπαίδευσης (462) στηρίζεται στην παρέμβαση φωτισμένων (460) και ανωτέρων ανθρώπων (415, 470, 473, 480, 496) που τους επηρεάζουν οι Stuart Mill, Buchanan, Manning20 και Owen, Swendborg και Pestalozzi, αλλά και τους ανακόπτουν θρησκευτικά ρεύματα (416, 423, 465, 477, 500). Το κράτος επιβάλλεται (437, 499) και η λαϊκή εκπαίδευση εδραιώνεται (441, 482, 493). Η ίδια η κοινωνία εξηγεί, με την αλλαγή που υφίσταται, το είδος της εκπαίδευσης που υιοθετούν οι εκβιομηχανισμένες περιοχές (478). Αλλά η γενίκευση του συστήματος στοιχειώδους εκπαίδευσης προξενεί αντιστάσεις (415),

Οι αποφάσεις του 1870 θεωρείται πως έχουν κάθε λογής συνέπειες, οι οποίες εγκαινιάζουν για την εκπαίδευση έναν αιώνα προόδου, μέσα σε μια νέα αντίληψη για το παιδί (437, 440, 463, 494). Πάντως η ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας προκάλεσε επίσης μελέτες για τα σχολεία στα χωριά (451) και τη δράση των συνδικαλιστών (457, 460, 504), των εργατών, της εργατικής τάξης (469, 506) και του εργατικού κόμματος τον 20ό αιώνα (468, 483). Είναι όμως πάντα υπερβολικά αισιόδοξο να πιστεύει κανείς στην παρέμβαση των εργαζομένων (417), Η απουσία της μάλιστα εξηγεί την καθυστέρηση της ηπειρωτικής Ευρώπης, μεταξύ των άλλων και στον τομέα της πολιτικής δράσης.

Οι μεταρρυθμίσεις (1920 - 1940: 482) και η αλλαγή που φέρνει ο Β' παγκόσμιος πόλεμος (445) αφήνουν έδαφος στο κύμα των νέων καταναλωτών κατά την εποχή της μαζικής βιομηχανίας τροφίμων, ρουχισμού, ανέσεων, ύστερα αναψυχής. Βαθμιαία μια σκοτεινή περιοχή φωτίζεται ιδιαίτερα, επιτρέποντας

20. Ο Καρδινάλιος Henry Edward Manning, λιγότερο γνωστός από τους άλλους στην δυτική Ευρώπη, γιος εμπόρου των Δυτικών Ινδιών, που διδάσκει στις φτωχογειτονιές του Westminster (1808 - 1892).

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/52.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

έτσι να ανακαλυφτεί επιτέλους η γυναικεία εκπαίδευση. Κάποιοι μύθοι, όπως αυτός της βικτωριανής μεσαίας τάξης και των φρονίμων κοριτσιών της, που προστατεύονται από υποδειγματικές οικογένειες, αρχίζουν να κλονίζονται (424). Αντίθετα, και παρά τις αντιστάσεις και τους συμβιβασμούς, (443) διαγράφεται με αντιφατικό τρόπο ένα «φεμινιστικό ιδεώδες» (427, 444). Σε μια κατάσταση που μοιάζει ιδιαίτερα ασταθής, η θέση των κοριτσιών είναι από κάθε πλευρά μειονεκτική (472). Στη Σκωτία, γύρω στα 1861 - 1870, το ποσοστό μαθητείας των κοριτσιών είναι 79% ενώ των αγοριών 89% (418). Βέβαια, θα έπρεπε να δούμε το περιεχόμενο της εκπαίδευσης και να θυμίσουμε πως η συμμετοχή κοριτσιών και αγοριών είναι στο σύνολό της συγκρίσιμη (356). Επίσης, στα μέσα του 19ου αιώνα, το ποσοστό φοίτησης των κοριτσιών άνω των 11 ετών σε αρκετές περιοχές προσεγγίζει εκείνο των αγοριών (356). Μια κατάσταση, από την άποψη του ανταγωνισμού ανδρών - γυναικών πιο ισότιμη απ' ό,τι θα πίστευε κανείς, ορισμένες σταθερές ταξικές προοπτικές εξακολουθούν να χαρίζουν στην Ιστορία των Βρετανών ένα κάποιο δυναμισμό. Τίποτε όμως για τα παιδιά των μεταναστών. Το παιδί και o νέος, παραμένουν μάλλον αντικείμενα των παιδιάτρων, των ψυχολόγων, των ψυχιάτρων ή των κοινωνιολόγων, ή ,αλλιώς, άτομα που χρήζουν θεραπείας.

Η Ιρλανδία

Ας μιλήσουμε χωριστά για αυτή τη νεαρή και διαιρεμένη χώρα. Δεν είναι ευχάριστο. Αρκετοί μελετητές έχουν παρουσιάσει το Ιρλανδικό σύστημα εκπαίδευσης (508, 511, 513, 515). Αν ως προς το βόρειο τμήμα της χώρας πρόκειται για εκπαίδευση σε «εχθρική χώρα» (509), η ανεξαρτησία δεν επιφέρει μόνο πλεονεκτήματα (510).

Ο Καναδάς

Τα κλασικά κολλέγια στο γαλλικό Καναδά, από τον 17ο αιώνα (518) καθώς και η συμβολή των σχολείων στην περιφερειακή ανάπτυξη (Saskatschewan: 519), αποτελούν μαζί με το σχολικό πρόβλημα, αντικείμενο ενδιαφέροντος (Μανιτόμπα και βορειοδυτικές περιοχές: 517). Το κράτος αντιμετωπίζει μεροληπτικά τις μειονότητες (520). Μια γενική ιστορία (521) εμπεριέχεται επίσης στην αναμφίβολα ελλιπή βιβλιογραφία μας.

Οι Η.Π.Α.

Πλάι στις γενικές ιστορίες (531, 540, 543, 544)21 ή τις μελέτες για την

21. Επιθυμώντας να είμαστε πιο ανοικτοί, ας θυμίσουμε και τον James S Coleman, Parents, Teachers, and Parents, 1977.

Σελ. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/53.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αποικιακή περίοδο (526, 535), στις εκπαιδευτικές θεωρίες (576) ή την "αμερικανοποίηση του Pestalozzi" (549), συναντούμε μονογραφίες για διάφορους θεσμούς (551, 581). Η εκπαίδευση των μεταναστών και οι σχολικές τους επιτυχίες στις αρχές του 20ού αιώνα, αξιώθηκαν επίσης ειδικών μελετών (568).22

Οι αλλαγές του 19ου αι. (556), καθώς και οι απειλές της κρίσης (557) εμπνέουν τους μελετητές. Το ίδιο συμβαίνει με την παρέμβαση της πολιτικής (552) και τον ίδιο το ρόλο της εκπαίδευσης: εργοστάσια κουλτούρας (572), κατασκευή μιας αριστοκρατίας (577), πολιτισμικός ιμπεριαλισμός με το ένδυμα της φιλανθρωπίας (524). Μια εκπαίδευση που θέλει να είναι χρήσιμη στη βιομηχανία (540) και οφείλει να προετοιμάσει τον εκμηχανισμό της γεωργίας (541) αναπτύσσεται στους αστικούς χώρους (532, 555, 563, 581). Είναι εκπαίδευση ταξική και θρησκόληπτη (546, 562, 574). Θρησκεία και ηθική κυριαρχούν. Οι ισραηλίτες οργανώνουν τη δική τους εκπαίδευση (570). Η διόλου αξιοζήλευτη τύχη που επιφυλάσσει η εκπαίδευση στους μαύρους, επανέρχεται συχνά ως αντικείμενο μελέτης (527, 528, 537, 542, 554, 564, 566, 569, 573, 574, 583, 585, 586), Η προοδευτικότητα υπάρχει μόνο στους λευκούς (559). Ανάμεσα στους καλοπροαίρετους άνδρες, την εποχή που δημιουργήθηκε η "National Society", ξεχωρίζει o Francis W. Parker (1837 - 1902) που διδάσκει ήδη από τα 16 του χρόνια και αφού αγωνιστεί στον εμφύλιο πόλεμο, τελειοποιεί τις σπουδές του στην Ευρώπη, εισάγει νέες μεθόδους στις Ηνωμένες Πολιτείες, δημιουργεί σχολεία και γράφει (529).

Όπως και να έχει, διαχωρισμοί και διακρίσεις παραμένουν η μοίρα πολλών, ανάμεσα στους οποίους τα κορίτσια παρά τους αγώνες των γυναικών (534, 560). Η ισοτιμία των διπλωμάτων είναι μύθος (533). Ουσιαστικά πρόκειται για κοινωνική διάκριση που εκφράζεται μέσα από την εκπαίδευση, το χαρακτήρα, τις επιτυχίες ή τις αποτυχίες της. Παρ' όλα αυτά όμως, η αμερικανική κοινωνία και η εκπαίδευση αρχίζουν να γίνονται περισσότερο "γυναικείες" (530, 539, 578). Στην πορεία αυτή συμμετέχει και το ομοσπονδιακό κράτος (548, 561, 584). H ολοζώντανη ιστορία αυτών των τεσσάρων αιώνων εκπαίδευσης της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, οφείλει πολλά στην εμφάνιση γυναικών ιστορικών. Πώς θα συνεχισθεί άραγε;

Η Γαλλία

Το γαλλικό κράτος, ακολουθώντας διαφορετική πολιτική, υφίσταται διαφορετικές πιέσεις από αυτές που γνώρισε ο Αγγλοσαξωνικός κόσμος, στο κοινό όμως πλαίσιο της αποκληρικοποιησης. Ο "γαλλικανισμός" δεν απέφυγε

22. Ας προσθέσουμε επίσης: Don T. Nakanishi, Marsha Hirano - Nakanishi, The Education of Asian and Pacific Americans: Historical Perspective and Prescriptions for the Future, 1983.

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/54.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αυτόν το σκόπελο, αλλά μήπως η εκκλησία δεν ήταν εξίσου εθνική στην Αγγλία; Εξάλλου, άλλο πρωτεύον χαρακτηριστικό της γαλλικής ιστορίας παραμένει ο συγκεντρωτισμός των μέσων και της εξουσίας.23 Η διαλεκτική αυτού του συγκεντρωτισμού συνίσταται στον ανταγωνισμό ανάμεσα στην πολιτική γραφειοκρατία με τις απλές και απότομες διατυπώσεις και στις διαδοχικές περιφερειακές αναδύσεις τις οποίες θέλει να καθυποτάσσει μάλλον αντί να ασχολείται με τη συγκέντρωση των εθνικών μέσων.

Υπάρχει πάντως μια σημαντική ιστορική παραγωγή24 που αφορά τις περιφέρειες οι οποίες χάρη στις πανεπιστημιακές μεταρρυθμίσεις μετά το 1968 προικίστηκαν με ερευνητικά και εκδοτικά κέντρα. Πολλά έργα γράφονται από ξένους ιστορικούς και εκδίδονται συχνά στις χώρες τους (592, 604, 608, 669). Δίκαιο γύρισμα των καιρών, οι γάλλοι ερευνητές δεν έχουν κάποτε την ευκαιρία παρά να εκφράζονται στο εξωτερικό. Η σχολική θητεία προσελκύει την προσοχή ορισμένων συγγραφέων (599, 600, 607, 741). Ο Βορράς προπορεύεται ως το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα (652). Ο αλφαβητισμός25 αρχίζει να μελετιέται (616), χωρίς αυτό να αφορά κατ' ανάγκη μόνο τους νέους και να μην εκφράζει περισσότερο την εκπαίδευση παρά τα ήθη (631, 632, 647). Η εκπαίδευση στο Παλαιό Καθεστώς, είναι το θέμα πολλών μελετών. Οι περισσότερες έχουν κυρίως τοπικό ενδιαφέρον (603, 630, 651, 666, 667, 686). Από αυτή την άποψη, οι θεσμοί και οι άνθρωποι εξετάζονται στους δεσμούς τους με την εκπαίδευση (591, 609, 617, 673, 672). Μια πολιτιστική επανάσταση μοιάζει να έχει προηγηθεί από τη γαλλική Επανάσταση (670, 671, 700). Το σχολικό πρόβλημα συζητιέται και στη διάρκεια της Επανάστασης (642, 668, 677, 694). Ο εκλαϊκισμός της εκπαίδευσης όμως δεν τερματίζει τη διαμάχη (593, 665, 693) για τα εγχειρίδια, λόγου χάρη (588, 692) και την εκπαίδευση των κοριτσιών, ένα ζήτημα δηλαδή που έχει μακρυνή αφετηρία (597, 649, 660, 663, 676, 677, 678). Διαπιστώνουμε για μια ακόμη φορά, πως το περιεχόμενο της εκπαίδευσης είναι, στην ουσία, μηδαμινό: απαγγελία της κατήχησης, προετοιμασία των κοριτσιών για να γίνουν οικογενειάρχισες.

Κατά τη διάρκεια της Αυτοκρατορίας και των δημοκρατικών πολιτευμάτων που τη διαδέχτηκαν (669, 595, 638, 640)26 υπάρχουν άνθρωποι που συμμετέχουν

23. Βλ. Bertrand Badie, Pierre Birnbaum, Sociologie de l'Etat, 1979, 21982.

24. Παραπέμπουμε στην πληροφορία που περιλαμβάνεται στην υποσημείωση 1. (Th. Zeldin).

25. Έχει ανακοινωθεί μια νέα μελέτη: Etienne François, «Premiers jalons d'une approche comparée de l'alphabétisation en France et en Allemagne», Histoire sociale, sensibilités collectives et mentalités. Mélanges Robert Mandrou (Paris 1985).

26. Βλ. επίσης M. Gontard, L'enseignement primaire en France de la Révolution à la loi Guizot (1789 - 1830). Des petites écoles de la monarchie d'Ancien régime aux écoles primaires de la monarchie bourgeoise, Lyon 1959. Διδακτορική διατριβή.

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/55.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

στις σχετικές διαμάχες αλλά και διαμορφώνουν την εκπαίδευση. Πλάι σ' εκείνους που επικαλούνται τα λεγόμενα "γαλλικά μοντέλα", παραπέμποντας φυσικά στον J, J. Rousseau (602),87 προστίθενται και μερικοί κρατικοί υπάλληλοι όπως o Η. Fortoul (682), o Victor Duruy (649, 661), o J. Zay (606), o L. E. Maggiolo (626, 681) καθώς και κάποιοι εκπρόσωποι της εκκλησίας, όπως ο J. Bosco. Παίρνουν υπόψη τους το λαό και τους φτωχούς που οφείλουν να εργαστούν. Παιδιά και νέοι αντιμετωπίζονται ως μέλλοντες πολίτες ή ως μικρογραφία πολιτών οι οποίοι ζουν σ' ένα ξεχωριστό κόσμο που θα πρέπει να ανεχτούμε. Παρά τις δεσμεύσεις ή εξαιτίας ακριβώς της απαραίτητης ενσωμάτωσής τους στην οικονομική και πολιτική ζωή, δηλαδή στην πολιτεία, εκδηλώνεται μια μόνιμη έγνοια προστασίας της κοινωνίας, της τάξης και της περιουσίας, ενώ στο βάθος υπάρχει ανυπότακτος ο αγροτικός κόσμος.

Στη βιβλιογραφία που έχουμε συγκεντρώσει υπάρχουν μελέτες για την Εκπαιδευτική Ένωση (650), για την κατάρτιση των δασκάλων (613, 633), και ιδιαίτερα των πρώτων γυναικών που διδάσκουν σε λαϊκά σχολεία (620). Παρούσα είναι επίσης η παιδαγωγική (690) καθώς και οι παραγνωρισμένοι καινοτόμοι όπως ο Freinet (629), η διδασκαλία της Ιστορίας (595), αλλά και η φυσική αγωγή (1088, 1089, 1098). Το ίδιο το σώμα γίνεται αντικείμενο μιας Μορφικής (Gestalt) Ιστορίας, συνολικώς πολύ περιγραφικής.

Μέσα στο ίδιο πνεύμα αλλ' ίσως ευκαιριακά φωτίζεται και ο προσκοπισμός "ως παράλληλη εμπειρία με πολύ καθορισμένο πρόγραμμα" (643, 644). Αντίθετα η "συνολική εκπαίδευση" (654), έτσι όπως εξετάζεται σε μια διατριβή, αντιμετωπίζεται ελάχιστα στην πρόσφατη βιβλιογραφία που παρασύρεται εύκολα από ανούσιες "μόδες". Βέβαια τα εργαζόμενα παιδιά δικαιούνται κάποια μνεία (596, 618). Το ίδιο και η επαγγελματική κατάρτιση που προτείνει ο Don Bosco στους απόρους νέους της Νίκαιας (622). Προσανατολισμοί, ανοιχτοί ή ακαδημαϊκοί, ελάχιστα απαλλαγμένοι από το βάρος των παραδόσεων, ξεπερνούν δύσκολα το φράγμα της αδιαφορίας για την ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας· αδιαφορία που συντηρείται επίσης από την Ιστορία που ορέγεται τα "όμορφα βιβλία". Δεν είναι άραγε η ίδια εμπορική πρακτική που κάνει να κερδίζουν περιουσίες παιδίατροι, "φροϋδικοί ψυχαναλυτές" και άλλοι οπαδοί του Janov όσο ιδιόρρυθμοι κι αν παρουσιάζονται; Και οι μεν και οι δε σέβονται απόλυτα την απόσταση ανάμεσα στην καθημερινότητα και το συμφέρον των ατόμων, δηλαδή της κοινωνίας.28

27. Βλ. A. Ravier L'éducation de l'homme nouveau. Essai historique et critique sur le livre de "L'Emile" de J. J. Rousseau, Issoudun 1941, 2 τόμοι.

28. Ας θυμίσουμε μια μικρή μελέτη: Essakali, La scolarisation des enfants des travailleurs immigrés, Nice 1984. Mémoire de maîtrise.

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/56.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Οι γερμανόφωνες χώρες

Φαίνεται ίσως αυθαίρετο να εξετάζουμε στο ίδιο κεφάλαιο όλες τις γερμανόφωνες χώρες. Πάντως η Ιστορία των παλαιών τμημάτων της Αγίας Αυτοκρατορίας, στους αντίποδές της η Ιστορία της Πρωσίας —μοντέλο κράτους εξαρχής θεσμοποιημένου που το μιμήθηκαν και επιβλήθηκε στη «σύγχυση μεταξύ κράτους και κοινωνίας»—, η Ιστορία, τέλος, των κρατών που τα διαδέχτηκαν, δικαιώνει αυτό το αμάλγαμα. Η συγκομιδή είναι πλούσια. Και εδώ η συμβολή των ξένων είναι σημαντική. Σε κάθε χωριστή περίοδο τα προβλήματα παραμένουν πολιτικά και οι ξένοι συγγραφείς βοηθούν για μια ακόμη φορά να φωτιστούν.

Ο θρησκευτικός και πολιτικός προσηλυτισμός, οι σταθερές που τον χαρακτηρίζουν μέχρι τον 18ο αιώνα και ως την περίοδο της γερμανικής Αυτοκρατορίας έχουν επαρκώς καταδειχτεί (708, 711, 715, 717, 721, 722, 734). Οι ριζοσπαστικές τάσεις της μεταρρύθμισης μοιάζουν να εξαφανίζονται μαζί με τις αναστατώσεις στις οποίες έθεσε τέρμα ο επονομαζόμενος πόλεμος των χωρικών, αυτή η μεγάλη απόπειρα των λαών για αυτοδιάθεση. Στο μεταξύ ο αλφαβητισμός καθυστερεί από το φόβο των ριζοσπαστών (712, 714) ως τον 18ο αιώνα. Τότε λοιπόν έρχεται o καιρός για την μεταρρύθμιση της εκπαίδευσης. Από τον Leibniz ως τον Goethe (733), και στη συνέχεια, οι φιλόσοφοι και τα μεγάλα πνεύματα συνδυάζουν τις προσπάθειές τους προς αυτή την κατεύθυνση (725, 735, 736). Ο Διαφωτισμός προετοιμάζει τις μεταρρυθμίσεις αυτές (724, 728, 729), που μεταξύ των άλλων αφορούν τις ορθόδοξες μειονότητες (703). Τον 19ο αιώνα, περίοδο στην οποία η αστική τάξη παραμένει ισχυρή (723), συναντάμε ξανά τις θρησκευτικές έριδες και τις διεκδικήσεις των γυναικών (730). Αρχίζει η πάλη ανάμεσα στους εργάτες (727) και τη γερμανική Αυτοκρατορία (719, 720). Μια κάποια παιδαγωγική ανανέωση (710) παρεισφρέει στην πολιτική της δημοκρατίας της Βαϊμάρης (723, 726). Οι αναταραχές, αλλά και η πρόοδος στην εκπαίδευση (737) θα σταματήσουν με το Ναζισμό (706, 718). Η μεταπολεμική περίοδος χαρακτηρίζεται από την αγγλική επιρροή (716). Ο κρατικός σοσιαλισμός χρησιμοποίησε μια φιλελεύθερη εκπαίδευση (719), ενώ η μόρφωση παρέμεινε μονοπώλιο για το οποίο ενδιαφέρονται οι εργαζόμενοι (704, 705).29

Η Ιταλία

Κάτι που συχνά ξεχνούν οι ειδικοί είναι πως το Πεδεμόντιο είναι, όπως

29. Εδώ θα μπορούσαμε να προσθέσουμε: Katharine Derrill Kennedy, Lessons and Learners: Elementary Education in Southern Germany, 1871 - 1914, Ph. D. 1982, Stanford Univ.

Σελ. 56
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 37
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    Η ΙΣΤΟΡΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

    ΚΑΙ ΤΗΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ

    ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΦΑΤΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ

    JOSÉ GENTIL DA SILVA

    ΕΙΣΑΓΩΓΗ

    To να θέτουμε ερωτήματα για την ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, δεν είναι απλά θέμα ύφους. Αντίθετα μας καλεί να αποσαφηνίσουμε το λόγο και την εν γένει ιστορικότητα και να αναρωτηθούμε γιατί η Ιστορία είναι αυτή που είναι. Πράγματι, η ίδια η απήχηση της έννοιας της ιστορικότητας είναι ιστορική. Χωρίς να ανακαλύπτουμε την επιστημολογία, τη συναντούμε με αφορμή την ιστορική παραγωγή που εκλαμβάνεται συνήθως ως ιστορία της Ιστορίας. Av και η ετικέτα "Νέα Ιστορία" συνοδεύει πια ακόμα και τα πρωτοχρονιάτικα βιβλία, ανανέωση της ιστορικής έρευνας συνίσταται μάλλον στο ενδιαφέρον που δόθηκε στη μελέτη της θέσης των γυναικών, των παιδιών και των νέων στην κοινωνία, αλλά και στην ίδια την Ιστορία. Οι μελέτες αυτού του είδους έχουν βέβαια ευνοηθεί από την αυξανόμενη παρέμβαση γυναικών ερευνητών. Για κάποιους κοντόθωρους, πρόκειται για μόδα και μάλιστα επαρχιώτικη. Αξίζει όμως να παρατηρήσει κανείς την πληθώρα των έργων με ιδιαίτερα ελκυστικούς τίτλους, για να μπορέσει να συλλάβει το τεράστιο βάρος των γυναικών, των παιδιών και των νέων στην αγορά. Είναι παράλογο να μιλάμε για μια ιστορία των γυναικών. Η ιστορία δεν είναι μονάχα δική τους υπόθεση, ούτε άλλωστε αποκλειστικά οι άνδρες έκτισαν την κοινωνία που τώρα ψυχομαχεί. Όσο για τα παιδιά και τους νέους, περισσότερο από τη θέση τους στην ιστορία γίνεται λόγος για το ρόλο τους στην κοινωνία.

    Η ίδια η ανισότητα που προσέλαβαν αυτές οι έρευνες ανάλογα με τις όψεις που αντιμετωπίζουν κάθε φορά, είναι ενδεικτική. Στη δυτική κοινωνία τίθενται προβλήματα με πρωτοφανή οξύτητα. Έρχονται στην επιφάνεια μετά από αργό, ή παρά τον αργό, στοχασμό. Μας το διδάσκει η ανάλυση της ιστορικής