Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 385-404 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/385.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΣΤΗΝ ΕΝΕΡΓΟ ΖΩΗ

ΣΤΗΝ ΕΘΙΜΙΚΗ ΓΑΛΛΙΑ 1368-1789

MARCEL COUTURIER

Η ανακοίνωση αυτή θα ήθελε να παρουσιάσει, ορισμένα αποτελέσματα μιας προσωπικής έρευνας, που έγινε εδώ και είκοσι χρόνια, από την οποία συγκρατώ μόνο ό,τι αφορά την παιδική ηλικία και τη νεότητα από την άποψη της ένταξης των νέων στην ενεργό κοινωνική ζωή. Από πολύ νωρίς η εργασία έθεσε σαν στόχο να χρησιμοποιηθεί με τον καλύτερο δυνατό τρόπο η πληροφορική, στο μέτρο που ήταν δυνατή η χρήση υπολογιστή. H ανακοίνωση θα παραχωρήσει μια θέση στα μεθοδολογικά προβλήματα που μια τέτοια πορεία αποκάλυψε στα χρόνια που πέρασαν.

H ΜΕΘΟΔΟΣ

H έρευνα βασίστηκε στη χρήση χρονολογικών σειρών τεκμηρίων μεγάλης διάρκειας (1368-1789). Πρέπει να θυμίσουμε ότι μία σειρά αποτελείται από τεκμήρια του ίδιου τύπου ως προς τη δομή και το περιεχόμενό τους, τα οποία έχουν συγκροτηθεί με σταθερό τρόπο στις λεπτομέρειες τους και για τον ίδιο χρηστικό σκοπό. Επιλέξαμε αυτή την διαδικασία για να καθορίσουμε με βεβαιότητα τα συμβάντα και να τα ποσοστοποιήσουμε επακριβώς. Η διαδικασία αυτή ολοκληρώνεται προφανώς με τον ηλεκτρονικό υπολογιστή.

Τα δελτία που χρησιμοποιήθηκαν είναι απόθεμα δεδομένων που συγκεντρώθηκε από το 1960, επεξεργάσθηκε με μηχανικά μέσα από το 1964 και μετασχηματίσθηκε σε μικροτράπεζα δεδομένων από το 1968. Σ' αυτό το πληροφορικά επεξεργασμένο τμήμα, προστέθηκε ένα σύνολο παραδοσιακών δελτίων, γιατί το σύστημα επεξεργασίας της πληροφορίας γίνεται, όπως πάντα μέχρι σήμερα, με τον συνδυασμό των παραδοσιακών δυνατοτήτων, του ερευνητή

Σελ. 385
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/386.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και την εισφορά σε ικανότητα μνήμης, ταχύτητας εκτέλεσης και αυτοματισμού, εν τέλει, του υπολογιστή.

ΟΙ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΕΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΕΡΙΣΤΑΣΕΙΣ

Το γεωγραφικό πεδίο της έρευνας ήταν η εθιμική Γαλλία, δηλ. το τμήμα της χώρας που βρίσκεται βόρεια και ανατολικά της γραμμής, που εκτείνεται από την εκβολή του Λίγηρα μέχρι, τη Σαβοΐα· εξυπακούεται ότι η γραμμή αυτή παρουσιάζει επί τόπου πολλές α-κανονικότητες.

Σ' αυτή τη Βορειοανατολική Γαλλία ο νόμος παρουσιάζει την ιδιομορφία να μην έχει διατυπωθεί σε γραπτό κείμενο, παρά μόνον αργά (16ος αι.) και να διαφέρει από τη μια δικαστική περιφέρεια στην άλλη. To πνεύμα των παλαιών προφορικών εθίμων διατηρήθηκε ζωντανό σχεδόν παντού μέχρι το 1789, πράγμα που δεν διευκολύνει καθόλου τη σύσταση ομοιογενών βάσεων τεκμηρίωσης,

Η πραγματική βάση της τεκμηρίωσης συγκροτείται από πηγές, από τις οποίες πρέπει να εξαχθεί ό,τι αφορά τη νεότητα και την παιδική ηλικία, για να συσταθούν ομοιογενείς σειρές χρήσιμων γεγονότων. Η ανακοίνωση αυτή θα περιορισθεί σε ό,τι προσφέρουν οι πηγές που αφορούν τα εδάφη μεταξύ Σηκουάνα και Λίγηρα.

Ο μεγαλύτερος όγκος προέρχεται από γραφείς και συμβολαιογράφους. Οι πηγές που χρησιμοποιήθηκαν αρχίζουν από το 1368 στο Châteaudun, το 1448 στη Chartres, και περίπου στα 1500-1520 σε κάποια χωριά της περιοχής. Υπάρχουν και λίγο πιο παλαιές σε διάφορα μέρη της Γαλλίας, αλλά δεν ανέτρεξα σ' αυτές. Αυτές οι συμβολαιογραφικές πηγές παρέχουν σειρές για μαθητείες από το 1400, σειρές για κηδεμονίες και για δικαστικές αποφάσεις που αφορούν τους κατά νόμο ανήλικους και τ' αγαθά τους. Μια άλλη πηγή προέρχεται από τις δικαστικές αποφάσεις, αλλά τα αποθέματα τεκμηρίωσης, μερικά από τα οποία ανέρχονται στο τέλος του 14ου αι., παρουσιάζονται πολύ συχνά ως ασυνεχείς μαρτυρίες.

Λίγο-πολύ μπορούμε να δεχθούμε την ύπαρξη "σειρών", με την πραγματική έννοια του όρου, κατά το 1500 αν και συχνότερα πρέπει να περιμένουμε έως το 1650. Τα αρχεία των νοσοκομείων, συνήθως με τη μορφή λογιστικών βιβλίων, είναι πολύ πιο πλούσια. Τα λογιστικά βιβλία της Chartres λειτουργούν από το 1348, του Châteaudun από το 1500 περίπου, σε ορισμένες περιοχές συναντάμε πολύ παλαιότερες χρονολογίες. Παράλληλα συναντάμε αρχεία ειδικών ιδρυμάτων (φιλόπτωχων ταμείων ιδιαίτερα) από τη δημιουργία τους, συνήθως κατά τα μέσα του 16ου αι. Η εικόνα πρέπει να συμπληρωθεί με τη συμβολή των ενοριακών καταστίχων που σπανίζουν πριν το 1550, ακόμα και πριν το 1600, και μας παρέχουν πληροφορίες για γενικά δημογραφικά χαρακτηριστικά.

Σελ. 386
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/387.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ ΤΩΝ ΕΓΓΡΑΦΩΝ

Τα τεκμήρια αυτά δεν αφορούν όλο τον πληθυσμό. Η τάξη των ευγενών απουσιάζει, ενώ αντιπροσωπεύει το 1% του πληθυσμού. Οι πράξεις, όσον αφορά τους συμβολαιογράφους ή τη δικαιοσύνη, συνδέονται με την ύπαρξη αγαθών ή οικονομικών μέσων, με μερικές εξαιρέσεις για τα εγκαταλειμμένα παιδιά. Πράγματι, οι απόκληροι της κοινωνίας δεν αντιπροσωπεύονται παρά από τους πολύ φτωχούς, που προκαλούν τη φιλανθρωπία, για τους οποίους δεν υπάρχει ενδιαφέρον παρά για τη διατήρηση της κοινωνικής τάξης ή για το σεβασμό της χριστιανικής ηθικής. Πράγματι μας διαφεύγει σχεδόν ένα μεγάλο κομμάτι του πληθυσμού, πολύ φτωχό για να ενδιαφέρει συμβολαιογράφους και δικαιοσύνη, πολύ καλοστεκούμενο για να ανήκει στις αρμοδιότητες του φιλανθρωπικού ιδρύματος. O προσδιορισμός του τμήματος αυτού θα αποτελούσε μόνος του αντικείμενο έρευνας.

Βλέπουμε ήδη ότι μ' αυτούς τους όρους η σύνταξη σειρών τεκμηρίωσης, με τη στατιστική έννοια του όρου, είναι άθλος ή εξαρτάται από την τύχη. Το γεγονός επιδεινώνεται από μια δικαιική τομή οφειλόμενη στη σύνταξη των εθίμων του 16ου αι. Στο παρελθόν o νόμος ήταν προφορικός και στενά τοπικός, Δίκαιο ανηλίκων και νομική ενηλικίωση εποίκιλαν από το ένα σημείο της επικράτειας στο άλλο. Στη βασιλεία του Φραγκίσκου του Α', η σύνταξη, δηλαδή o γραπτός προσδιορισμός συνοδεύτηκε από μια μεταρρύθμιση με τάση ενοποίησης των ουσιωδών διατάξεων στο σύνολο της επικράτειας. Η μεταρρύθμιση δεν επικράτησε παντού και αυτή η αποτυχία συνιστά έναν επί πλέον παράγοντα αναστάτωσης των σειρών τεκμηρίωσης από την άποψη της στατιστικής τους διερεύνησης. Τα πράγματα επιδεινώθηκαν από την αργοπορία των τοπικών θεσμών να υποταχθούν στους καινούργιους κανόνες και από την τάση τους να χρησιμοποιούν τους κανόνες αυτούς σαν απλό ένδυμα παλαιότερης συμπεριφοράς. Έτσι για παράδειγμα το "μισθωτήριο-ενοικιοστάσιο" της γιαγιάς του συγγραφέα Ανατόλ Φρανς κατακυρώθηκε σε πλειστηριασμό του 1797 με μορφή και πνεύμα συγγενικά με αυτά του 1 5ου αι. στον τομέα της δικαιοσύνης, ενώ το γεγονός ήταν τυπικά απαγορευμένο από το νόμο εδώ και διακόσια πενήντα χρόνια. Ενώ η συχνότητα του γεγονότος ποικίλλει κατά τόπο και χρόνο, παρατηρούμε ότι τίθεται σε αμφιβολία η ομοιογένεια κάθε σειράς τεκμηρίωσης σχετικής με την παιδική ηλικία και τη νεότητα και ότι θα πλήττεται γι' αυτό η στατιστική εγκυρότητα κάθε αποτελέσματος.

Ειδικότερα, οι διαφορετικοί αυτοί μηχανισμοί δεν έχουν το ίδιο αποτέλεσμα ανάλογα με τις οικογένειες, πλούσιες ή φτωχές, όπου ανήκουν τα παιδιά και οι νέοι άνθρωποι. Για να εξαλειφθούν οι αβεβαιότητες της γνώσης που προέρχονται απ' αυτήν την επί πλέον δυσκολία, θα έπρεπε να συγκεντρώσουμε ένα μεγαλύτερο αριθμό πραγματικών περιστατικών, με άλλα λόγια να επεκτείνουμε

Σελ. 387
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/388.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σημαντικά τη συλλογή εγγράφων στα αρχεία: αυτό βέβαια σημαίνει εργασία που προέρχεται περισσότερο από την προσπάθεια διαδοχικών γενεών ερευνητών παρά από τη μοναχική προσπάθεια ενός ατόμου.

Η ΕΝΤΑΞΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ

Αυτές οι γενικές συνθήκες της βάσης τεκμηρίωσης που αφορά την παιδική ηλικία και τη νεότητα καθώς και τα χρονικά όρια της ανακοίνωσης, με οδηγούν να περιορίσω το λόγο μου στα φαινόμενα της εκμάθησης και να συμπεριλάβω προχωρώντας ορισμένες συνέπειες αναφορικά με τη διαιώνιση των κοινωνικών οικογενειακών κατεστημένων.

Σ' αυτό τον τομέα η τεκμηρίωση αποτελεί μια σχετικά σωστή σειρά από το τέλος του 14ου αι. μέχρι την επανάσταση του 1789 και ορισμένα χρόνια μετά.

Πρόκειται για μια άφθονη σειρά, που μόνο της πρακτικό μειονέκτημα είναι ότι βρίσκεται διάσπαρτη στο σωρό των πρωτοκόλλων των γραφέων και στα πρωτότυπα των συμβολαιογράφων. Στην καλύτερη περίπτωση μπορούμε να σημειώσουμε κάποια δικαιική εξέλιξη. Στα τέλη του 14ου αι. και μέχρι, τα μέσα του 16ου αι., ίσως και αργότερα, τις υποχρεώσεις με τον μελλοντικό εργοδότη του τις συνάπτει και τις συνομολογεί ο μελλοντικός μαθητευόμενος, είτε είναι 11-12 χρόνων είτε έχει ήδη αποκτήσει την κατ' έθιμο ενηλικίωση. Οι γονείς ή οι επίτροποι του δεν εμφανίζονται παρά ως μάρτυρες, σπάνια ως εγγυητές. Τον 17ο αι. η κατάσταση αλλάζει. Οι γονείς συμβάλλονται και φέρονται ως εγγυητές του παιδιού ή του κηδεμονευομένου τους. Η ουσία ωστόσο παραμένει ίδια.

Στη συμφωνία αυτού του τύπου, ένας τεχνίτης προσλαμβάνει για μαθητευόμενο ένα παιδί από 11 ως 13 χρόνων, υποχρεώνεται να του παρέχει στέγη, διατροφή, συχνά ρουχισμό, πάντα ή σχεδόν πάντα να το φροντίζει, να του μάθει τη δουλειά «όσο το επιτρέπει το μυαλό του». Ο μαθητευόμενος, απ' την πλευρά του, υποχρεώνεται «να προσφέρει υπηρεσίες για κάθε τι νόμιμο και τίμιο». Στην πραγματικότητα, με τη συμφωνία αυτή το παιδί εγκαταλείπει την οικογένειά του για να μπει προσωρινά στην οικογένεια του αφεντικού: τρώει στα τραπέζι του, κοιμάται στο σπίτι του, τον βοηθάει στη δουλειά του. Πρόκειται, για εκμάθηση της ζωής έξω από την πατρική οικογένεια και συγχρόνως για την εκμάθηση τέχνης. Το ενδιαφέρον συνίσταται στην παρατήρηση των αποχρώσεων των αμοιβαίων δεσμεύσεων στο πέρασμα των αιώνων. Το γενικό νόημα των υποχρεώσεων παραμένει το ίδιο: πρόκειται για συμβόλαιο μαθητείας με τους πρακτικούς όρους για τον καθορισμό του πλαισίου της μαθητείας αυτής από την πλευρά του αφεντικού, που έχει ως σκοπό από κοινού με την πρακτική εξάσκηση, να εξασφαλίσει την εκμάθηση του επαγγέλματος

Σελ. 388
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/389.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και της ζωής, Ό,τι αφορά τη ζωή και την εργασία λίγο αλλάζει. Το πολύ-πολύ μπορούμε να σημειώσουμε ότι αργότερα, κατά τον 18ο αι., παρατηρούμε την εμφάνιση ρητρών που υποχρεώνουν το αφεντικό να μεταχειρίζεται ήπια τον μαθητευόμενο, ενώ συγχρόνως συναντώνται περιπτώσεις όπου ο μαθητευόμενος είναι εγκατεστημένος στην οικογένεια του, που τον φροντίζει και τον ντύνει. Αντίθετα, εξελίσσονται οι οικονομικές διατυπώσεις. Το συμβόλαιο μαθητείας υπακούει στους νόμους της αγοράς. Στο τέλος του Εκατονταετούς Πολέμου, όταν η ειρήνη επιφέρει την αναζωπύρωση της οικονομικής δραστηριότητας, η χώρα μαστίζεται από έλλειψη εργατικών χεριών. Τους μαθητευόμενους πληρώνουν τ' αφεντικά. Αυτό συμβαίνει, ανάλογα με τον τόπο και το επάγγελμα, περίπου μέχρι το 1520 και μάλιστα μέχρι το 1530 ή το 1540. Κατόπιν οι υποψηφιότητες για μαθητεία είναι πολυαριθμότατες: οι μαθητευόμενοι πληρώνουν τ' αφεντικά. Στο τέλος του 17ου αι., στα μαύρα χρόνια της βασιλείας του Λουδοβίκου 14ου, η παιδική θνησιμότητα είναι πολύ υψηλή (συνδυασμός οικονομικής κρίσης και λοιμωδών επιδημιών, κυρίως της ιλαράς). Μετά το 1715, με την οικονομική ανάκαμψη, υπάρχει πάλι έλλειψη εργατικών χεριών και για 15 χρόνια τ' αφεντικά πληρώνουν τους μαθητευόμενους. Στη διάρκεια αυτών των περιόδων, φτωχοί και παιδιά ταπεινών οικογενειών μπορούν να φτάσουν την επαγγελματική αρμοδιότητα μέσω της μαθητείας. Τον 15ο αι. ακόμα και τα παιδιά-δραπέτες, που κυκλοφορούν από πόλη σε πόλη, το καταφέρνουν. Τα πρωτόκολλα των γραφέων του Châteaudun, μας παρουσιάζουν παιδιά εννέα, δέκα, έντεκα χρονών, κάποτε και παραπάνω, καταγόμενα από τη δυτική Γαλλία, από το Poitou μέχρι τις εκβολές του Λίγηρα, που φέρονται γενικώς ορφανά και δεσμεύονται στη μαθητεία συνεπικουρούμενα στη σύναψη συμβολαίου απ' τον οικονομικό επίτροπο των κομήτων του Dunois, Η υποχρέωση τους είναι λίγο μεγαλύτερης διάρκειας απ' των άλλων μαθητευόμενων, για να εξαγοράσουν, φαίνεται, το υποτυπώδες ντύσιμο που τους παρέχεται.

Η απουσία συμβολαιογραφικών πηγών τόσο παλαιών και ίδιου περιεχομένου σε άλλες περιοχές, δε μου επέτρεψε να ελέγξω αν πρόκειται για γενική συμπεριφορά ή για ειδική περίπτωση οφειλόμενη στην πρωτοβουλία του τοπικού οικονομικού επιτρόπου.

Το κόστος της μαθητείας, όταν το αφεντικό εισπράττει κάποιο δικαίωμα, ποικίλλει ανάλογα με το επίπεδο της τέχνης και το οικονομικό ενδιαφέρον της άσκησης της. Η μαθητεία του ξάντη είναι η πιο φθηνή, όταν δεν παρέχεται δωρεάν. Η μαθητεία του "κουρέα - πρακτικού γιατρού" είναι η πιο δαπανηρή και μακρόχρονη, μέχρι έξι ή επτά χρόνια, και πρέπει να πληρωθεί το ισόποσο 120 ως 200 ημερών εργασίας ειδικευμένου εργάτη.

Μερικές φορές, σ' όλα τα επαγγέλματα, το κόστος μειώνεται αλλά τότε επιμηκύνεται o χρόνος: o έφηβος πληρώνει με την εργασία του των τελευταίων

Σελ. 389
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/390.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

χρόνων ό,τι δεν μπόρεσε να προσφέρει όταν προσλαμβανόταν ως μαθητευόμενος. Ορισμένοι επωφελούνται μιας διαφορετικής λύσης: γίνονται υπηρέτες κάποιου ευγενούς, που τους αποζημιώνει μερικά χρόνια αργότερα πληρώνοντας τη μαθητεία τους. Όλα τούτα μένουν περιθωριακά, δεν αφορούν ούτε το 10% των περιπτώσεων στα στοιχεία που συγκέντρωσα.

Ένας δρόμος κοινωνικής κινητικότητας, σε επίπεδο μαθητείας, ορίζεται επίσης απ' το γεγονός, ότι το παιδί ή ο ανάπηρος νέος ή ο φύσει πολύ αδύναμος δεν μπορεί να καταβάλει τη σωματική δύναμη που απαιτεί το επάγγελμα των γονιών του. Για το λόγο αυτόν θα γίνει ράφτης ή συχνότερα τσαγκάρης. Συνάντησα τέτοιες περιπτώσεις από το τέλος του 15ου αι. και μέχρι την Επανάσταση. Το γεγονός αυτό μένει περιθωριακό, αφορά λιγότερο από το 0,9% των περιπτώσεων του ευρετηρίου μου.

Η τεκμηρίωση δεν μας δίνει όλα τα επαγγέλματα. Δεν υπάρχει βέβαια ποτέ εκμάθηση της τέχνης του καλλιεργητή, το πολύ-πολύ κάποιες μαθητείες στην αμπελουργία, πολύ ειδικές: αφορούν πάντοτε σχεδόν ενήλικα άτομα, δεν αποφέρουν εισοδήματα στο "αφεντικό" αλλά καμιά φορά μια ελάχιστη αμοιβή για τον μαθητευόμενο, και συνήθως δε διαρκούν παρά ένα χρόνο. Έχω διαπιστώσει ότι μερικές φορές πρόκειται για ιδιοκτήτες κάποιου αμπελιού από κληρονομιά ή αγορά, που ήθελαν να το δουλέψουν οι ίδιοι. Οι μαθητείες των εμπόρων είναι περίπου άγνωστες. Εκείνη του συμβολαιογράφου ή του γραφέα πολύ σπάνια.

Στον ίδιο τον χώρο των βιοτεχνιών η σειρά των επαγγελμάτων δεν είναι πλήρης. Από τα τριακόσια περίπου επαγγέλματα που ανακαλύπτουμε στο Châteaudun στο πέρασμα των αιώνων, λιγότερα από σαράντα αντιπροσωπεύονται σε συμβόλαια μαθητείας. Η εξειδίκευση στην υφαντουργία είναι συχνά απούσα, ένα μέρος των επαγγελμάτων που σχετίζονται με τη διατροφή το ίδιο. Το γεγονός αυτό είναι αποτέλεσμα της οργάνωσης των επαγγελμάτων σε συντεχνίες. Όταν αυτές δεν υφίστανται, δε διαθέτουμε συνήθως κανένα τεκμήριο μαθητείας.

Επίσης δεν έχω κανένα συμβόλαιο σχετικό με τη μαθητεία κάποιου παιδιού στην τέχνη του πατέρα του: η μαθητεία συντελείται μέσα στην οικογένεια.

Τελικά, η μαθητεία δε φαίνεται πάντοτε ως ανυπέρβλητο εμπόδιο για την ένταξη των φτωχών στους κύκλους των ειδικευμένων επαγγελματιών. Η εντύπωση αυτή ενισχύεται όταν εξετάζουμε την τύχη των παιδιών που τα έχουν αναλάβει νοσοκομεία ή φιλόπτωχα ταμεία. Όσα επιζούν, τα βάζει να μαθητεύουν το ίδρυμα, που πληρώνει γι' αυτά. Ωστόσο δεν έχω ποτέ συναντήσει κανένα απ' αυτά τα παιδιά στις δαπανηρές μαθητείες της υφαντουργίας ούτε βέβαια του κουρέα - πρακτικού γιατρού. Τα πλούτη ή η φτώχεια του οργανισμού που τα περιμάζεψε παίζουν έναν καθοριστικό ρόλο στην επιλογή της

Σελ. 390
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/391.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

επαγγελματικής τους ένταξης, αλλά εν τέλει συναντούμε δω και κει κάποια παιδιά που φθάνουν ως την αρχιτεχνία. Η τύχη αυτών των παιδιών εδώ μοιάζει πολύ καλύτερη από εκείνων που προέρχονται από πολύ φτωχό περιβάλλον και οι γονείς τους δεν έχουν χαθεί.

ΑΠ' ΤΗ ΜΑΘΗΤΕΙΑ ΣΤΗ ΜΑΣΤΟΡΙΑ

Η εκμάθηση οδηγεί στο στάδιο του κάλφα, δηλ. του εργάτη που έχει την κλίση να γίνει μάστορας. Ο κάλφας αρχικά είναι έφηβος δέκα πέντε ως δέκα οχτώ χρόνων. Οι κάποιες καθυστερημένες μαθητείες, που αναφερόντα., πιο πάνω, αποτελούν εξαιρέσεις. Η απόκτηση της επαγγελματικής πληρότητας με την εξάσκηση της τέχνης αποτελεί τον όρο για το πέρασμα στη μαστοριά· δε συναντούμε τακτικά συμπληρωματικούς όρους σχετικούς με την ηλικία. Οι συντεχνιακές όμως αντιδράσεις θα υψώσουν ένα. εμπόδιο για να ευνοήσουν τη μεταβίβαση της αρχιτεχνίας στις ίδιες οικογένειες. Πρόκειται για τις διατυπώσεις που αφορούν το "αριστούργημα", που αποτελεί όχι μόνο τεχνικό φραγμό, αλλά και σημαντικό οικονομικό εμπόδιο, γιατί το κόστος του είναι υψηλό. Σ' αυτό προστίθεται και μια εισφορά για την είσοδο στην αδελφότητα, θρησκευτικό οργανισμό δίδυμο της συντεχνίας. Στις αρχές του 16ου αι. στο Châteaudun, για να γίνει κάποιος μάστορας-βυρσοδέψης έπρεπε να προσφέρει στην αδελφότητα των βυρσοδεψών το αντίστοιχο πενήντα ημερομισθίων ενός καλού εργάτη. Ενάμιση αιώνα πριν, περίπου το διπλό. Η εξαφάνιση της βυρσοδεψίας στο Châteaudun, στις αρχές του 17ου αι. μας απαγορεύει να παρακολουθήσουμε αυτό το ενδιαφέρον παράδειγμα εξαιτίας της παλαιότητας των πρώτων τεκμηρίων της σειράς. Φαίνεται ότι, παρ' όλα τα εμπόδια, η αναλογία των μαθητευομένων που φθάνουν στην μαστοριά είναι ανώτερη από αυτήν των μαθητών των μικροσχολών που καταλήγουν στα πανεπιστήμια. Τον 16ο αι. είναι ξεκάθαρο: ποτέ, πριν το 1789, δεν ήταν τόσο εύκολο για νέους ταπεινών οικογενειών να ενταχθούν στη ζωή, σ' ένα επίπεδο ανεκτό. Πάντα όμως η είσοδος στη μαστοριά αποτελεί μέρος των κατακτήσεων του ενήλικα μάλλον παρά των εφήβων. Εξαιρώντας κάποιες σπάνιες προνομιακές περιπτώσεις, τελικώς ξεφεύγει από το ζήτημα μας.

ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕΙΣ

Για να επιτραπεί να κριθεί η εγκυρότητα αποτελεσμάτων που εκτέθηκαν τόσο συνοπτικά θα αναφερθώ στο παράδειγμα της πόλης του Châteaudun, που πρόσφερε το τμήμα της βάσης τεκμηρίων που επιδέχεται τη λιγότερη κριτική. Ο πληθυσμός της πόλης κυμαίνεται από 3.500 κατοίκους κατά το 1400 μέχρι περίπου 10.000 στο τέλος του 16ου αι., για να φθάσει περίπου τις 5.000

Σελ. 391
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/392.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

γύρω στα 1720 και να αυξηθεί στις 6.000 περίπου το 1789. Παίρνοντας υπόψη τις κατά τόπους δημογραφικές παραμέτρους και τις εισφορές της γειτονικής υπαίθρου, συμπεραίνουμε ότι γύρω στα 10 με 30 αγόρια έχουν τη δυνατότητα να μπουν κάθε χρόνο στην ενεργό ζωή μέχρι το 1400, 50 με 80 τον 16ο αι. και 20 με 50 τον 18ο. Ωστόσο η τεκμηρίωση μας δίνει λιγότερες από δέκα περιπτώσεις, κατά μέσον όρο ετησίως, επιτροπείας, κηδεμονίας ή κατακύρωσης προσώπων. Με άλλα λόγια η τεκμηρίωση αυτή αφορά πάντοτε λιγότερο από το 1/5 του πληθυσμού, συχνά δε λιγότερο από το 1/8. Τα πράγματα δεν είναι καλύτερα για τα συμβόλαια μαθητείας: κάθε χρονιά παρουσιάζει τέσσερα ως δώδεκα απ' αυτά, δηλ. o μέσος όρος τοποθετείται περίπου σε ένα παιδί στα οκτώ ή καλύτερα στα δέκα.

Μπορούμε να δώσουμε μια τάξη μεγέθους για τα ενεχόμενα κοινωνικά στρώματα; Φαίνεται δύσκολο να γίνει με ακρίβεια αλλά μπορούμε να διατυπώσουμε ορισμένες παρατηρήσεις.

Η τύχη των πάμφτωχων ορφανών και χωρίς οικογένεια διαθέσιμη να τα δεχθεί μπορεί να περιγραφεί συνοπτικά από τα μέσα του 15ου αι. και με σχετικά ικανοποιητικό τρόπο μετά τα μέσα του 16ου αι. Πρόκειται για το 1%, ή και λιγότερο, του πληθυσμού στις περισσότερες περιοχές, Η τύχη των παιδιών από φτωχό περιβάλλον μας διαφεύγει σχεδόν ολοκληρωτικά, από τη στιγμή όπου υπάρχει οικογένεια. Γιατί αυτή, καλώς ή κακώς, τα επιφορτίζεται χωρίς διατυπώσεις. Είμαστε πιο ευνοημένοι σχετικά με τους κατόχους αγαθών κάποιας σημασίας, κινητών ή ακίνητων. Η εξαφάνιση των γονιών επιφέρει τις διατυπώσεις της επιτροπείας ή της μίσθωσης με δημοπρασία ή και των δύο. Κατ' αυτό τον τρόπο, στην ύπαιθρο η ενεχόμενη μερίδα του πληθυσμού αντιπροσωπεύει ίσως το 20% έως 40% του συνόλου.

Στην πόλη, η κατάσταση διαφέρει. Όπου ζουν οι γονείς μόνο οι διατυπώσεις της μαθητείας προκαλούν την παρέμβαση των συμβολαιογράφων. Η μαθητεία όμως είναι αστικό φαινόμενο: οι τεχνίτες αποτελούν σημαντική μερίδα του πληθυσμού των πόλεων (26 με 40% στο Châteaudun, Chartres, Dreux και κάτι λιγότερο σε μικρότερες πόλεις: Bonneval, Illiers, Epernon). Δεν αποτελούν παρά ένα αμελητέο τμήμα του αγροτικού πληθυσμού. Για τις ενεχόμενες κοινωνικές ομάδες η τεκμηριωμένη κάλυψη δεν είναι ισοδύναμή τους.

Τελικά το 90% των πηγών δεν αφορά περισσότερο από το ένα τέταρτο του κοινωνικού φάσματος. Πριν το τέλος του 16ου αι. σίγουρα όχι. Στη συνέχεια η κατάσταση βελτιώνεται αργά, αλλά θα πρέπει να περάσουμε τα μέσα του 19ου αι. για να γνωρίσουμε όλη την κοινωνία από την βάση τεκμηρίωσης.

Εννοείται βέβαια ότι αυτό προκύπτει από τα όρια που θέτουν οι φυσικές δυνατότητες ενός μεμονωμένου ερευνητή: τα δελτία που χρησιμοποιήθηκαν σαν πηγή στην προηγούμενη ανακοίνωση, αντιπροσωπεύουν το 1/10 του όλου της

Σελ. 392
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/393.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

διαθέσιμης τεκμηρίωσης για το Châteaudun. Μια πλήρης συλλογή θα εξάλειφε πολλές αβεβαιότητες άλλα θ' απαιτούσε δουλειά μιας ολόκληρης ζωής. Η διαπίστωση αυτή με κάνει να σκεφθώ ότι οι προσπάθειες που μπορούμε να κάνουμε, θ' αφήσουν πολλή δουλειά στις γενιές των ερευνητών που θα μας διαδεχθούν για να φθάσουν σε μια πλήρη εκμετάλλευση της τεράστιας τεκμηρίωσης που παρέχουν τα γαλλικά αρχεία.

Μετάφραση: Εύη Λιακοπούλου

Β 2

Σελ. 393
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/394.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 394
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/395.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ΜΑΘΗΤΕΙΑ ΣΤΙΣ ΣΥΝΤΕΧΝΙΕΣ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ

Από τα παραδοσιακά συστήματα μαθητείας που λειτούργησαν κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας έντονο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το συντεχνιακό τόσο για την ιδιαιτερότητα όσο και για την έκταση και τη διάρκεια του φαινομένου.

Η συντεχνιακή μαθητεία που ευρύτερα εντάσσεται στον κύκλο των περιοριστικών και συνάμα προστατευτικών συντεχνιακών λειτουργιών, μια και μ' αυτή επιτυγχανόταν o έλεγχος των προαγωγών και εποπτευόταν η κινητικότητα στο εσωτερικό της συντεχνίας μπορεί να διαιρεθεί σε δύο μεγάλα στάδια: στο στάδιο της υποτιθέμενης εκμάθησης της τέχνης ή του επαγγέλματος (τσιράκι-μαθητευόμενος) και στο δεύτερο της κατοχής των μυστικών της δουλειάς (κάλφας-βοηθός),

Α΄ στάδιο (ciraklik). Στο στάδιο αυτό γινόταν η είσοδος του νέου στο επάγγελμα. Οι συνθήκες εργασίας, διατροφής και διαβίωσης για τους μαθητευόμενους ήταν πάρα πολύ δύσκολες αν όχι απογοητευτικές. Την κατάσταση έκανε ακόμη πιο απελπιστική το γεγονός ότι τα παιδιά που στέλνονταν στους μαστόρους για την εκμάθηση της τέχνης ή του επαγγέλματος βρίσκονταν ακόμη στο πρώτο στάδιο της ανάπτυξης αφού τα περισσότερα δεν είχαν συμπληρώσει το 10ο έτος της ηλικίας τους και επομένως ήταν ακατάλληλα για εργασία.1

Επειδή γενικά οι συντεχνιακοί κανονισμοί δεν προέβλεπαν από ποια ηλικία

1. Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται και με τους μαθητευόμενους σε παρέες, κομπανίες ή συντροφιές χτιστών. Βλ. Νικ. Μουτσόπουλου, Κουδουραίοι Μακεδόνες και Ηπειρώτες Μαΐστορες. Ανάτυπον εκ του Λευκώματος του Τ.Ε.Ε., Αθήναι 1976, σ. 358.

Σελ. 395
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/396.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

έπρεπε να προσλαμβάνεται "στιχιέται" το παιδί από το μάστορα αφήνοντας τον τελευταίο τελείως ελεύθερο και ανεξέλεγκτο, υπήρχε ο κίνδυνος οι μαθητευόμενοι ούτε σωματικά ν' αναπτυχθούν αλλά και πνευματικά να οπισθοδρομούν ή να μένουν στάσιμοι.

Επιχειρώντας κανείς μια ανίχνευση στην προέλευση των παιδιών που πρωτοέρχονταν στη συντεχνία θα διαπιστώσει ότι ένα μέρος του κατώτερου αυτού εργατικού δυναμικού είναι συγγενείς των συντεχνιακών μελών και κυρίως γιοι των μαστόρων που ήθελαν να συνεχίσουν το επάγγελμα του πατέρα τους ενώ το υπόλοιπο προέρχονταν από εξω-επαγγελματικές οικογένειες.

Τα παιδιά με εξω-συντεχνιακή προέλευση κατάγονταν συνήθως από φτωχές οικογένειες και έρχονταν στη συντεχνία από τα χωριά ή τα γύρω προάστια, παρουσίαζαν δηλ. μια ποικιλία τόσο κοινωνικής όσο και γεωγραφικής προέλευσης. Οι περισσότεροι γονείς έστελναν τα παιδιά τους στη συντεχνία για να διευκολύνουν τη δική τους προβληματική οικονομική θέση χωρίς να εξασφαλίζουν έστω και τα πιο υποτυπώδη εχέγγυα των απαραίτητων συνθηκών εργασίας και διαβίωσης τους.

Από την άλλη μεριά οι μάστορες τα προσλάμβαναν με ευχαρίστηση γιατί τα έπαιρναν συνήθως χωρίς αμοιβή ή σαν πολύ φτηνή εργατική δύναμη.

Η συμφωνία πραγματοποιόταν ανάμεσα στο μάστορα και τον κηδεμόνα του μικρού παιδιού. Σ' αυτή περιέχονταν ο υποχρεωτικός χρόνος μαθητείας του νέου, η πιθανή αμοιβή του και η τυχόν διατροφή και ενδυμασία του. Στη συνέχεια ο μάστορας ήταν υποχρεωμένος να γνωστοποιήσει την πρόσληψη του μαθητευόμενου στην αντίστοιχη συντεχνία που εργαζόταν,2 γιατί το μικρό παιδί μπορεί να ήταν κάτω από την εξουσία του εκπαιδευτή του, αλλά στην ουσία βρισκόταν κάτω από την αυθεντία της εσναφικής οργάνωσης.

Ο συνηθισμένος χρόνος μαθητείας ήταν τρία χρόνια3 (1001 μέρες) αν και το χρονικό αυτό διάστημα μπορούσε να ποικίλλει όχι μόνο από συντεχνία σε συντεχνία αλλά και από τόπο σε τόπο.

Στην πραγματικότητα όμως o μάστορας ήταν αυτός που καθόριζε το χρόνο μαθητείας ανάλογα με τις προσωπικές του ανάγκες. Έτσι φθάνουμε σε περιπτώσεις που η μαθητεία όχι μόνο ξεπερνούσε τα τρία χρόνια αλλά έφθανε και τα εφτά ή οχτώ. Βέβαια υπήρχε ο συντεχνιακός κανονισμός που

2. " ...Σημειώνουμεν εις το κατάστιχον τους μαθητάδες οπού στοιχούνι, του μιστό τους, να ξεύρουνι τουν κύριό τους". Βλ. Μυρτ. Αποστολίδου, "Τα αρχεία του εν Φιλιππουπόλει εσναφίου τεκτόνων", Αρχείον του θρακικού Λαογραφικού και Γλωσσικού θησαυρού, τ. 1, 1934-35, σ. 11ο.

3. Για το χρόνο της μαθητείας του τσιρακιού γενικά βλ. Halil Inalcik, O σχηματισμός κεφαλαίου στην Οθωμανική αυτοκρατορία στον τόμο Η οικονομική δομή των βαλκανικών χωρών, στα χρόνια της Οθωμανικής κυριαρχίας, ΙΕ-ΙΘ αι., Αθήνα 1979, σ. 511.

Σελ. 396
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/397.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

απαιτούσε τα τρία χρόνια μαθητείας ως αναγκαία και στις πιο ευνοϊκές συνθήκες, είτε δηλ. επρόκειτο για τους γιους των μαστόρων είτε για τους πιο ικανούς και επιδέξιους μαθητευόμενους, αλλά συχνά καταστρατηγούνταν.

Γενικά όμως οι μάστορες είχαν απόλυτη ελευθερία στον προσδιορισμό του χρόνου μαθητείας και συνήθως τον καθόριζαν με βάση τα συμφέροντα τους. Έτσι εκμεταλλευόμενοι την παθητική στάση της συντεχνίας απέναντι στο γεγονός αυτό και πολλές φορές και την ανοχή της επιμήκυναν τη μαθητεία γιατί μ' αυτό τον τρόπο εξασφάλιζαν την πλήρη προσφορά απλήρωτης εργασίας.

Πρέπει να επισημάνουμε εδώ ότι οι γιοι των μαστόρων ή των συγγενών τους γνώριζαν ευνοϊκότερη μεταχείριση απ' ό,τι οι άλλοι μαθητευόμενοι. Οι πρώτοι δηλ. δεν πλήρωναν καθόλου ή πλήρωναν πολύ λιγότερα χρήματα για την εκπαίδευση τους, φοιτούσαν μικρότερο χρόνο από τον καθορισμένο και είχαν πιο ανθρώπινες συνθήκες εργασίας και διαβίωσης.

Όπως είναι φυσικό τα συντεχνιακά μέλη που είχαν γιους φρόντιζαν όσο πιο γρήγορα γινόταν να τους προωθήσουν εξασφαλίζοντας την άμεση διαδοχή, ενώ τα παιδιά με εξω-επαγγελματική προέλευση τα παρεμπόδιζαν και παραβίαζαν τις συμφωνημένες διάρκειες μαθητείας για την εξακολούθηση της παροχής δωρεάν εργασίας.

Το είδος εργασίας που πρόσφερε o μαθητευόμενος στον εργοδότη του κατά το στάδιο αυτό ερχόταν σε πλήρη αντίθεση με τα σωματικά και πνευματικά προσόντα της ηλικίας του.

Πιο συγκεκριμένα τα τσιράκια ήταν υποχρεωμένα να προσφέρουν υπηρεσίες όχι μόνο επαγγελματικές στα εργαστήρια των μαστόρων τους αλλά και στα σπίτια τους, καθαρά υπηρετικές.

Μερικά από τα πιο χαρακτηριστικά υπηρετικά καθήκοντα τους ήταν το κουβάλημα ξύλων και νερού, το άναμα της φωτιάς, το μαγείρεμα, το πλύσιμο πιάτων και ρούχων, το ζύμωμα του ψωμιού, η καθαριότητα του σπιτιού και η απασχόληση των μικρών παιδιών των μαστόρων τους.4

Αλλά και στο εργαστήρι οι απαιτήσεις του μάστορα κινούνταν συνήθως σε υπηρετικά πλαίσια (σκούπισμα μαγαζιού, τακτοποίηση εργαλείων κτλ.) μια και η βασική του επιδίωξη ήταν να κρατάει το μαθητευόμενο σε απόσταση

4. Χαρακτηριστικό είναι το απόσπασμα που δανειζόμαστε από τα απομνημονεύματα του Παν. Σκουζέ: "Ο ουστά Μεγμέτης μάστοράς μου είχεν δύο παιδιά: το μεγαλύτερον ο Αγμέτης ήτον σχεδόν 5 χρονών και ακόμη δεν ημπορούσεν να περπατά. Ήμουν υποχρεωμένος να τον βαστώ και να τον κουβαλώ απάνω μου· να κάμνω υπηρεσίας εις το σπίτι να κουβαλώ νερό και τα λοιπά του σπιτιού. Ολίγες ώρες επήγαινα εις το αργαστήριον. Δούλαν δεν είχεν ήμουν εις το χρέος να κάμνω όλας τας υπηρεσίας του σπιτιού...". Βλ. Παναγή Σκουζέ, Απομνημονεύματα. Η τυραννία του Χατζή Αλή Χασεκή στην τουρκοκρατούμενη Αθήνα (1772-1796), επιμέλεια-σχόλια Θανάση Παπαδόπουλου, Κέδρος 1975, σ 98.

Σελ. 397
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/398.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ασφάλειας από τα μυστικά της τέχνης ή του επαγγέλματος.5 Έτσι οι εκπαιδευόμενοι στο λίγο χρόνο που τους έμενε, ανάμεσα στα υπηρεσιακά και τα υπηρετικά τους καθήκοντα, προσπαθούσαν στα κλεφτά να μάθουν έστω και αποσπασματικά τον τρόπο δουλειάς και να κατατοπιστούν σε στοιχειώδεις τομείς του επαγγέλματος που είχαν επιλέξει.

Η άρνηση του εκπαιδευτή έστω και στον στοιχειώδη καταρτισμό του τσιρακιού απέβλεπε στην επιμήκυνση του χρόνου μαθητείας, την παράταση της εκμετάλλευσης και την απομάκρυνση της ολοκλήρωσης του αυριανού ανταγωνιστή.

Ήταν παλιά συνήθεια αλλά και επιβαλλόταν αργότερα μετά την έκδοση σχετικής αυτοκρατορικής διαταγής από τον Σουλτάνο Μουσταφά Γ' το 1773 ο μικρός μαθητευόμενος να υπακούει τυφλά στις εντολές του μάστορα6 και να κάνει όχι μόνο οικιακές δουλειές αλλά και αγροτικές ακόμη στην περίπτωση που ο εργοδότης του είχε κάποιο αγρόκτημα.

Ο χρόνος εργασίας δεν καθοριζόταν από πουθενά. Συνήθως το ωράριο των μαθητευόμενων ξεπερνούσε τις 10-12 ώρες. Υπάρχουν μαρτυρίες που αναφέρουν 15 και 16 ώρες εργασίας και ακόμη περισσότερες ιδίως σε εποχές αιχμής όταν δηλ. επακολουθούσε εμπορικό πανηγύρι ή έπρεπε να παραδοθεί μεγάλη παραγγελία σε τακτό χρονικό διάστημα.7 Μπορεί κανείς ανεπιφύλακτα να υποστηρίξει ότι δούλευαν από νύχτα σε νύχτα. Αν και φαίνεται υπερβολικά εξουθενωτικό το ωράριο δυστυχώς ήταν η σκληρή πραγματικότητα. Αυτό βέβαια σε συνδυασμό με τις άθλιες συνθήκες διατροφής και διαβίωσης επηρέαζε αφάνταστα τη σωματική τους διάπλαση κάνοντας τα περισσότερα τσιράκια καχεκτικά, ασθενικά και πολλές φορές τα οδηγούσε στο θάνατο.

Μέσα στο σύστημα της διαπαιδαγώγησης του μαθητευόμενου περιλαμβάνονταν και οι διάφορες τιμωρίες που του επέβαλε ο μάστορας. Αρκετές φορές για το παραμικρό λάθος που μπορεί να οφειλόταν σε άγνοια ή στην αδυναμία του τσιρακιού εξαιτίας της μικρής του ηλικίας ή για κάποιο ασήμαντο παράπτωμα ο εκπαιδευτής χτυπούσε ή έδερνε το μαθητευόμενο. Η πιο συνηθισμένη τιμωρία ήταν οι ραβδισμοί στις πατούσες των ποδιών, γνωστή περισσότερο ως φάλαγγα.

Στο είδος και το μέγεθος της τιμωρίας οι μάστορες είχαν απόλυτη εξουσία

5. Βλ. Κων. Φωτόπουλου, "Τα ισνάφια των παπ'τσήδων και κονταρτζήδων, τα παληά χρόνια στα Γιάννενα", Ηπειρωτικόν Ημερολόγιον, τ. Α', Ιωάννινα 1979, σ. 72-73.

6. Βλ. D. A. Ihciev, "Esnafski documenti i esnafski organizacii v tursko vreme" (Συντεχνιακά ντοκουμέντα και οργάνωση των συντεχνιών την τουρκική περίοδο), στο Spisanie na bälgarskoto ikonomiiesko drustvo, τ. ΙΙΙ, Σόφια 1907, σ. 447.

7. Βλ. Αθηνάς Ταρσουλη, "Από την Καστοριά. Η λίμνη και το μοναστήρι", εφ, Ελεύθερον Βήμα, 13-5-1937.

Σελ. 398
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/399.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και ελευθερία πράγμα που δυσκόλευε αφάνταστα τη θέση του μαθητευόμενου αφαιρώντας του κάθε δικαίωμα διαμαρτυρίας ή αντίδρασης.

Κάτω απ' αυτές τις δύσκολες συνθήκες εργασίας και διαβίωσης αρκετοί. μαθητευόμενοι αναγκάζονταν να εγκαταλείψουν τον μάστορα τους αναζητώντας καλύτερες προοπτικές. Έτσι, κατέφευγαν συνήθως ή σε άλλους ομοτέχνους της ίδιας συντεχνίας ή σε εμπόρους οι οποίοι τους δέχονταν και τους κρατούσαν παράνομα.

Υπάρχουν βέβαια και περιπτώσεις στις οποίες οι ίδιοι οι μάστορες έδιωχναν τα τσιράκια τους όταν αυτό τους διευκόλυνε. Ο μαθητευόμενος συνήθως εγκατέλειπε τον εκπαιδευτή του όταν ήταν μέθυσος ή του συμπεριφερόταν απάνθρωπα.

Αλλά παρ' όλα αυτά το τσιράκι αποδεσμευόταν από τον παλιό του μάστορα αφού πρώτα συγκατένευαν οι γονείς του και στη συνέχεια του παραχωρούσε την άδεια o πρωτομάστορας της συντεχνίας. Επειδή όμως ήταν πολύ δύσκολο να δικαιωθούν οι μαθητευόμενοι εγκατέλειπαν τους μαστόρους για να σωθούν.

Στις περιπτώσεις αυτές οι μάστορες προσπαθούσαν με τη μεσολάβηση των γονέων να ξαναφέρουν τα παιδιά κοντά τους για να μη χάσουν τη φτηνή εργατική δύναμη που πρόσφερε υπηρεσίες εκτός από το εργαστήρι και στο σπίτι.8

Για να περιοριστεί η φυγή των μαθητευομένων θεσπίστηκαν διάφορα μέτρα από τις συντεχνίες που εμπόδιζαν το έσχατο αυτό όριο της άμυνας τους. Από τα πιο σημαντικά ήταν: α) η απαγόρευση της πρόσληψης του τσιρακιού από άλλο μάστορα. Αν κάποιο συντεχνιακό μέλος δεχόταν τον «φυγάδα» μαθητή τιμωρούνταν από τη συντεχνία και β) η απώλεια του μισθού «ρόγας» του παιδιού για το χρονικό διάστημα που είχε προσφέρει υπηρεσίες στον προηγούμενο μάστορα του.9

Οι υποχρεώσεις του μαθητευόμενου για τη μετάβαση του στη βαθμίδα του κάλφα συνήθως δεν καθορίζονταν με σαφήνεια από τους συντεχνιακούς κανονισμούς. Έτσι ήταν στο χέρι του εκπαιδευτή να κρίνει και ν' αποφασίσει πότε και κατά πόσο ήταν ικανός o μαθητευόμενος να μεταπηδήσει στο δεύτερο στάδιο της μαθητείας.

Ο μάστορας ενεργούσε πάντα με κριτήρια που βασίζονταν αποκλειστικά

8. Βλ. Ιω. Μακρυγιάννη, Απομνημονεύματα, εκδ. Καράβια, εισαγ.-σχόλια Σπ. Ασδραχά, σ. 16

9. Βλ. Αν. Μάνακα, «Τα συνάφια της προεπαναστατικής Ύδρας», Το Μέλλον της Ύδρας, τ. 5, 1937, σ. 191. Πρβλ. και Κ. Γουναρόπουλου, «Κοζανικά», περ. Πανδώρα, τ. KB', 1872, σ. 492.

Σελ. 399
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/400.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σχεδόν στα ψυχικά χαρίσματα και τις αρετές του υποψήφιου και όχι στα επαγγελματικά του προσόντα. Av δηλαδή κατά τη διάρκεια της εκπαίδευσης του το τσιράκι είχε επιδείξει υπακοή, σεβασμό, φρονιμάδα και γενικότερα καλή συμπεριφορά προς το πρόσωπο του, συνήθως αποσπούσε τη συγκατάνευση του μάστορα για την προώθηση του στην επόμενη επαγγελματική βαθμίδα μέσα στα κανονικά όρια.

Όταν ο μάστορας ανακοίνωνε στη συντεχνία ότι ο εκπαιδευόμενος έχει τα απαραίτητα εφόδια και συμπλήρωσε τον απαιτούμενο χρόνο μαθητείας, τότε o τελευταίος περνούσε χωρίς διαγωνισμό στο στάδιο του κάλφα μόνο με τη διαβεβαίωση του εκπαιδευτή του. Μετά την αναγόρευση του όλοι όσοι εργάζονταν στο ίδιο εργαστήρι ήταν υποχρεωμένοι να τον αποκαλούν κάλφα.10

Όπως τονίσαμε και παραπάνω, η θετική ή αρνητική στάση των μαστόρων έπαιζε σημαντικό αν όχι αποφασιστικό ρόλο στην ομαλή ή μη ανέλιξη των μαθητευόμενων που προέρχονταν από εξω-συντεχνιακές οικογένειες.

Αντίθετα οι γιοι των μαστόρων που απολάμβαναν προνόμια τα οποία βέβαια δεν τους παραχωρούσαν οι συντεχνιακοί κανονισμοί αλλά οι ίδιοι οι γονείς τους ήταν πολύ φυσικό να εξασφαλίζουν πλεονεκτήματα και προτεραιότητες από τους άλλους ομοιόβαθμούς τους.

Β' στάδιο (kalfalik). Στο δεύτερο και τελευταίο στάδιο της μαθητείας του o εκπαιδευόμενος πρόσφερε πιο ουσιαστικές υπηρεσίες στο μάστορα του, ενώ παράλληλα βελτίωνε κατά πολύ τη θέση του από άποψη επαγγελματική και κοινωνική όσο κι αν θεωρούνταν ακόμη ανεπίσημο μέλος της συντεχνίας,

Οι καλφάδες ήταν υποχρεωμένοι να δουλεύουν στους ίδιους μαστόρους κάτω από παραπλήσιες σχεδόν συνθήκες που γνώρισαν ως μαθητευόμενοι. Η μη διαφοροποίηση των συμπεριφορών από μέρους των μαστόρων πρέπει να αποδοθεί στο γεγονός ότι από το σημείο αυτό έβλεπαν τους βοηθούς τους μόνο σαν ανταγωνιστές στο επάγγελμα.

Η διάρκεια της καλφικής υπηρεσίας, όπως και προηγούμενα στο στάδιο του τσιρακιού, δεν ήταν νομικά κατοχυρωμένη. Όλα εξαρτιόνταν από τις τοπικές συντεχνιακές συνήθειες και από τις συμφωνίες που γίνονταν ανάμεσα στους μάστορες και τους καλφάδες.

Ο συνηθισμένος χρόνος μαθητείας ήταν τα 2 έτη. Παρατηρείται βέβαια μια διαφοροποίηση κατά περιοχές αλλά σε καμιά περίπτωση η μαθητεία δεν ήταν κάτω από δύο χρόνια ιδίως για τους καλφάδες με εξω-επαγγελματική προέλευση.

Έτσι αν δεχθούμε ότι η μαθητεία ξεκινούσε σε ηλικία 9-12 χρονών και τελείωνε 12-15 ή άρχιζε 12-14 και έφθανε ως τα 15-17 και υπολογίσουμε

10. Βλ. D. Ihciev, «Esnafski Documenti», σ. 447.

Σελ. 400
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/401.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ως μέσο όρο 2-3 χρόνια το στάδιο της καλφικής μαθητείας, πλησιάζουμε τα 17-19, ηλικία που θεωρείται η απαρχή της αντρικής ωριμότητας.

Ο συναγωνισμός της αγοράς ανάγκαζε τους μάστορες να επιμηκύνουν το χρόνο της υποχρεωτικής παρακολούθησης των καλφάδων όσο περισσότερο μπορούσαν γιατί διαφορετικά έχαναν την τόσο πολύτιμη γι' αυτούς εργατική δύναμη που θα εκμεταλλεύονταν οι άλλοι συνάδελφοί τους αν τυχόν κρατούσαν τους βοηθούς τους μεγαλύτερο χρονικό διάστημα κοντά τους. Έτσι, έχουμε παραδείγματα στα οποία μερικοί καλφάδες ξεπέρασαν κατά πολύ το κανονικό όριο της καλφικής μαθητείας παραμένοντας στο στάδιο αυτό αρκετά χρόνια.

Ο χρόνος εργασίας του κάλφα καθοριζόταν όπως είναι φυσικό από τους μαστόρους. Ποίκιλε όχι μόνο από μάστορα σε μάστορα αλλά και από επάγγελμα σε επάγγελμα.

Η διάρκεια της ημερήσιας εργασίας σύμφωνα με τις σχετικές μαρτυρίες υπερκάλυπτε τα κανονικά όρια της ανθρώπινης αντοχής σ' αυτή την ηλικία και έφθανε στην υπερβολή, γεγονός που προξένησε εντύπωση στους ξένους περιηγητές της εποχής.

Υπήρχαν ακόμη και διάφορα εποχιακά διαστήματα που το ωράριο εργασίας για διαφόρους λόγους παρατείνεται για αρκετές νυχτερινές ώρες.

Πρέπει να προσθέσουμε εδώ ότι η αδιάκοπη εργασία δεν άφηνε περιθώρια για υπερωρίες. Άλλωστε o όρος ήταν άγνωστος στο λεξιλόγιο της εποχής εκείνης.

Οι συνθήκες εργασίας και διαβίωσης ελάχιστα διέφεραν από το προηγούμενο στάδιο μαθητείας. Τα ίδια εργαστήρια, χαμηλά, σκοτεινά, υγρά και βρώμικα κτισμένα στον καιρό της τουρκοκρατίας συνέθεταν ένα αποπνικτικό και ανθυγιεινό περιβάλλον το οποίο σε συνάρτηση με την κακή διατροφή και την υπερβολική εργασία είχε συχνά άσχημες επιπτώσεις στην υγεία των καλφάδων, με αποτέλεσμα να παρουσιάζεται υψηλός δείκτης ασθενειών στην επαγγελματική αυτή βαθμίδα.

Η υποχρέωση αλλά και η συνήθεια να παραμένει ο κάλφας και μετά την προαγωγή του από τσιράκι σε βοηθό κοντά στο μάστορα του περιόριζε ακόμη περισσότερο την ανεξαρτησία του και τις δυνατότητες του αφού είχε μηδενικά περιθώρια ελεύθερης επιλογής. Έτσι συνέχιζε να εργάζεται με τις προηγούμενες απαράδεκτες συνθήκες δωρεάν σχεδόν ή με πενιχρή αμοιβή.

Υπήρχαν δύο μορφές αμοιβών για τους καλφάδες:

α) πληρωμή σε χρόνο,

β) πληρωμή με το κομμάτι.

Η αμοιβή σε χρόνο διαβαθμιζόταν ως εξής: ημερήσια, εβδομαδιαία, μηνιαία, τριμηνιαία, εξαμηνιαία και ετήσια. Στην εξαμηνιαία συμφωνία ο χρόνος άρχιζε να προσμετράται από την ημέρα του Αγίου Γεωργίου και έφθανε

Σελ. 401
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/402.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

μέχρι του Αγίου Δημητρίου ή αντίστροφα και στην ετήσια υπολογιζόταν από "Αγιώργη σε Αγιώργη".11 Πιο συχνά όμως συμφωνούνταν οι ημερήσιες πληρωμές.

Η αμοιβή με το κομμάτι στην ουσία δεν διέφερε και πολύ με την πληρωμή σε διάρκεια χρόνου. Κι αυτό οφειλόταν στο γεγονός ότι η πληρωμή με το κομμάτι τοποθετούσε τους καλφάδες σε μειονεκτική θέση αφού έτσι το ύψος της αμοιβής εξαρτιόταν από την επιδεξιότητα, τη γρηγοράδα και την ικανότητα του κάθε κάλφα.

Το ύψος της αμοιβής των καλφάδων που δούλευαν με το κομμάτι προσδιοριζόταν από τους μάστορες. Ανάλογα λοιπόν με την ποσότητα προϊόντος που 6α έβγαζε ένας πολύ ικανός και επιδέξιος κάλφας-πρότυπο οι μάστορες απαιτούσαν και από τους υπόλοιπους ομοιόβαθμους παρόμοια ποσότητα με την ίδια αμοιβή. Αυτό όμως σήμαινε ότι αρκετοί καλφάδες που παρουσίαζαν περιορισμένες ικανότητες και ασθενική δύναμη δύσκολα μπορούσαν να παράγουν το ίδιο έργο σε παρόμοια χρονικά πλαίσια.

Έτσι οι καλφάδες με τα μειωμένα σωματικά και πνευματικά προσόντα επιμήκυναν υποχρεωτικά το χρόνο εργασίας για να είναι σε Θέση να παράγουν περισσότερα κομμάτια ή να συμπληρώσουν τον αριθμό της παραγγελίας που τους έδιναν οι μάστορες τους. Όμως η αύξηση των εργάσιμων ωρών σήμαινε ταυτόχρονα και την πτώση της τιμής της εργασίας.

Η εργασία με το κομμάτι είχε και άλλα μειονεκτήματα, το κυριότερο από τα οποία ήταν ότι τη στιγμή της πληρωμής o μάστορας έκανε απαραίτητα έλεγχο εκτός από την ποσότητα και στην ποιότητα του προϊόντος και εύκολα μπορούσε να περικόψει· το ύψος της συνολικής αμοιβής.

Εκτός από την πληρωμή σε χρόνο οι μάστορες πολλές φορές υποχρεώνονταν ή επιθυμούσαν να τρέφουν και να ντύνουν τους βοηθούς τους αρκεί τα έξοδα που απαιτούσαν αυτές οι υποχρεώσεις να εκπίπτουν από την αμοιβή των καλφάδων. Η συμφωνία αυτή συνέφερε το μάστορα γιατί είχε τη δυνατότητα ν' αγοράζει τα πιο φτηνά ρούχα, να προσφέρει ανθυγιεινό σπίτι και άσχημη διατροφή στον κάλφα, όλα βέβαια σε κόστος κατά πολύ χαμηλότερο από τα συμφωνημένα.

Συχνά οι δυσκολίες που προαναφέραμε ανάγκαζαν τους καλφάδες ν" εγκαταλείψουν τον μάστορα τους πριν τη δεσμευτική ημερομηνία, παρόλο που γνώριζαν ότι θα έχαναν την αμοιβή που είχε προβλεφθεί για τη χρονιά εκείνη.12

Αλλά οι συνέπειες της εγκατάλειψης δεν τελείωναν εδώ γιατί υπήρχαν

11. Βλ. Μιχ. Καλινδέρη, Ο βίος της κοινότητος Βλάταης επί Τουρκοκρατίας, Θεσσαλονίκη 1982, σ. 462.

12. Βλ. Μιχ. Καλλινδέρη, Αι συντεχνίαι της Κοζάνης επί Τουρκοκρατίας, εν Θεσσαλονίκη 1958, σ. 28 και 35.

Σελ. 402
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/403.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και άλλα απαγορευτικά μέτρα που είχαν θεσπίσει: οι συντεχνίες για την πρόληψη παρόμοιων ενεργειών. Μια από τις πιο βασικές διατάξεις των συντεχνιακών κανονισμών αναφερόταν στην τιμωρία του συντεχνιακού μέλους που προσλάμβανε στις υπηρεσίες του τον εργάτη που είχε εγκαταλείψει πρόωρα τον παλιό μάστορα του.13

Έτσι οι μαθητευόμενοι αναγκάζονταν να αλλάζουν συχνά τόπο επειδή δέχονταν συστηματικό κυνηγητό από τη συντεχνία. Παράλληλα όμως υπήρχε και σχετική δέσμευση από τη συντεχνία για το μάστορα που έδιωχνε το βοηθό του πριν τον προβλεπόμενο χρόνο. Στην περίπτωση αυτή υποχρεωνόταν o μάστορας να αποζημιώσει τον κάλφα για το χρονικό διάστημα που είχε δουλέψει κοντά του.14

Η προαγωγή του κάλφα, στη βαθμίδα των μαστόρων αποτελούσε την τελευταία αλλά και πιο κρίσιμη δοκιμασία στη διάρκεια της συνολικής του συντεχνιακής μαθητείας. Το αποτέλεσμα των εξετάσεων στις οποίες καλούνταν να υποβληθεί για να εκτιμηθεί κατά πόσο οι επαγγελματικές του γνώσεις ήταν ικανές να τον οδηγήσουν στην ανώτερη επαγγελματική βαθμίδα ήταν καθοριστικό σημείο για το μέλλον της σταδιοδρομίας του.

Πριν όμως φθάσει στο στάδιο των εξετάσεων ο κάλφας έπρεπε να εκπληρώνει μερικές προϋποθέσεις όπως α) να έχει συμπληρώσει την απαιτούμενη ηλικία, β) να έχει διανύσει τον προβλεπόμενο χρόνο της μαθητείας και γ) να είναι γνώστης της τέχνης ή κάτοχος των μυστικών του επαγγέλματος.

Και στο στάδιο αυτό οι καλφάδες συναντούσαν πολλά εμπόδια από τους μάστορες επειδή οι τελευταίοι φρόντιζαν να περιορίσουν τον εσναφικό συναγωνισμό με τον έλεγχο της αύξησης των συντεχνιακών μελών και παράλληλα να διατηρήσουν τη μονοπωλιακή τους θέση στη συντεχνία. Έτσι ακολουθούσαν διάφορες μεθόδους εμπόδισης, κρυφές και φανερές, θεμιτές και αθέμιτες, που εξαρτιόνταν από το βαθμό του συναγωνισμού στη συντεχνία, τη φιλική ή εχθρική διάθεση που επικρατούσε ανάμεσα στους συντεχνίτες και τις οικογενειακές ή συγγενικές σχέσεις που είχαν με τους καλφάδες.

Το θέμα της προώθησης του κάλφα γίνεται πιο πολύπλοκο αν το εξετάσουμε από την πλευρά του μάστορα και τις σχέσεις με τους άλλους συναδέλφους του.

Όταν ο μάστορας δεν είχε γιο και ετοίμαζε το βοηθό του για διάδοχο

13. Χαρακτηριστικά αναφέρονται τα παρακάτω στο καταστατικό της συντεχνίας Γουναράδων Κοζάνης: "όποιος μάστορης ήθελε συμάση εκείνον τον φευγάτον κάλφαν άνευ της ειδήσεως των μαϊστόρων να παιδεύεται". Βλ. Μιχ. Καλινδέρη, ό.π., σ. 28. Πρβλ. και Θ. Μοσχονά, Μέριμνα του Ελληνορθόδοξου Πατριαρχείου Αλεξανδρείας επί Τουρκοκρατίας, Συντεχνίαι-Αδελφάτα, Εσνάφια, Αλεξάνδρεια 1949, σ. 22.

14. Βλ. Μιχ. Καλινδέρη, Αι συντεχνίαι της Κοζάνης, σ. 35.

Σελ. 403
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/404.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σήμαινε πως η συντεχνιακή οργάνωση δεν θα εμπόδιζε την προαγωγή του κάλφα. Μερικές όμως φορές παρόμοια περίπτωση μπορούσε να δημιουργήσει αρκετά προβλήματα στον υποψήφιο αν ο μάστορας του ήταν δυνατός και υπολογίσιμος ανταγωνιστής στα υπόλοιπα συντεχνιακά μέλη κι ακόμη περισσότερο αν ήταν εχθρικός προς τους άλλους συναδέλφους του.

Σε όλες τις περιπτώσεις το προβάδισμα είχαν οι γιοι των μαστόρων που πάντα έχουν διευκολύνσεις σύμφωνα με παλιές συνήθειες.

Για να προσέλθει ο κάλφας στο στάδιο των εξετάσεων έπρεπε πρώτα να γίνει προς τη συντεχνία η σχετική πρόταση από τον εκπαιδευτή του με την οποία βεβαίωνε ότι o βοηθός του μπορούσε να εξασκήσει την τέχνη ή το επάγγελμα αφού είχε ολοκληρώσει με επιτυχία τον κύκλο της εκπαίδευσης του.15

Όταν οι εξετάσεις ήταν επιτυχείς, ο κάλφας αναγορευόταν μάστορας και. γινόταν επίσημο μέλος της συντεχνίας αφού πλήρωνε για την παραχώρηση της σχετικής έγγραφης αδείας ένα καθορισμένο ποσό που ονομαζόταν τεστήρι.16

Η απονομή του τίτλου του μάστορα γινόταν σε δύο φάσεις: H μία περιλάμβανε την τοποθέτηση της ζώνης κυριότητας στον υποψήφιο17 κατά τη διάρκεια δημόσιας τελετής στην αίθουσα συνεδριάσεων της συντεχνίας και η άλλη την ψυχαγωγία των παρευρισκομένων ομοτέχνων του.18

Η απόκτηση της "μαστοριάς" παρουσίαζε συχνά σοβαρές δυσκολίες κυρίως για τους καλφάδες που δεν είχαν κάποιο συγγενικό δεσμό κοντινό ή μακρινό με τους μάστορες. Ακόμη οι συντεχνίες δυσκόλευαν τη διαδικασία των εξετάσεων αν είχαν αρκετό αριθμό μελών. Μερικές πάλι το δήλωναν φανερά ότι ήταν πλήρεις και τα μέλη τους αρκετά για τα χρονικά και τοπικά δεδομένα και ανέστελλαν κάθε προαγωγή.19

15. Βλ. Αγγελικής Χατζημιχάλη, "Μορφές από τη σωματειακή οργάνωση των Ελλήνων στην Οθωμανική αυτοκρατορία", L'Hellénisme contemporain, αναμνηστικός τόμος 1453-1953, σ. 291.

16. O χρηματικός αυτός δασμός, υποχρεωτικός κάθε φορά για την εγγραφή του νέου μέλους στη συντεχνία αποκαλούνταν ακόμη μπασκαλίτικο, φιλειά και μαστοριά.

17. Βλ. Βουραζέλη-Μαρινάκου, Αι εν Θράκη συντεχνίαι των Ελλήνων κατά την Τουρκοκρατίαν, Θεσσαλονίκη 1950, σ. 85, Αγγ. Χατζημιχάλη, Οι συντεχνίες. Τα ισνάφια. Ανάτυπο από την Επετηρίδα Ανωτάτης Βιομηχανικής Σχολής Πειραιώς, τ. 2, 1949-1950, σ. 17.

18. O Ε. Μ. Cousinery, Voyage dans la Macédoine contenant des recherches sur l'histoire, la géographie et les antiquités de ce pays, τ. A, Paris 1831, σ. 50-51, περιγράφει πολύ αποκαλυπτικά πως "γιορτάζονταν" το γεγονός της μαστοριάς από τους βυρσοδέψες Θεσσαλονίκης.

19. "Έως της σήμερον όσοι μαστόροι ήβγαν, καλά βγαλμένοι, από την σήμερον 1789 Ιουλ. 27 έως χρόνους δύο να μην έβγη κανείς", Μ. Αποστολίδου, "Τα αρχεία του εν Φιλιππουπόλει εσναφίου των αμπατζήδων", Αρχείον του Θρακικού Λαογραφικού και Γλωσσικού Θησαυρού, τ. 7, 1940-41, σ. 24.

Σελ. 404
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 385
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΣΤΗΝ ΕΝΕΡΓΟ ΖΩΗ

    ΣΤΗΝ ΕΘΙΜΙΚΗ ΓΑΛΛΙΑ 1368-1789

    MARCEL COUTURIER

    Η ανακοίνωση αυτή θα ήθελε να παρουσιάσει, ορισμένα αποτελέσματα μιας προσωπικής έρευνας, που έγινε εδώ και είκοσι χρόνια, από την οποία συγκρατώ μόνο ό,τι αφορά την παιδική ηλικία και τη νεότητα από την άποψη της ένταξης των νέων στην ενεργό κοινωνική ζωή. Από πολύ νωρίς η εργασία έθεσε σαν στόχο να χρησιμοποιηθεί με τον καλύτερο δυνατό τρόπο η πληροφορική, στο μέτρο που ήταν δυνατή η χρήση υπολογιστή. H ανακοίνωση θα παραχωρήσει μια θέση στα μεθοδολογικά προβλήματα που μια τέτοια πορεία αποκάλυψε στα χρόνια που πέρασαν.

    H ΜΕΘΟΔΟΣ

    H έρευνα βασίστηκε στη χρήση χρονολογικών σειρών τεκμηρίων μεγάλης διάρκειας (1368-1789). Πρέπει να θυμίσουμε ότι μία σειρά αποτελείται από τεκμήρια του ίδιου τύπου ως προς τη δομή και το περιεχόμενό τους, τα οποία έχουν συγκροτηθεί με σταθερό τρόπο στις λεπτομέρειες τους και για τον ίδιο χρηστικό σκοπό. Επιλέξαμε αυτή την διαδικασία για να καθορίσουμε με βεβαιότητα τα συμβάντα και να τα ποσοστοποιήσουμε επακριβώς. Η διαδικασία αυτή ολοκληρώνεται προφανώς με τον ηλεκτρονικό υπολογιστή.

    Τα δελτία που χρησιμοποιήθηκαν είναι απόθεμα δεδομένων που συγκεντρώθηκε από το 1960, επεξεργάσθηκε με μηχανικά μέσα από το 1964 και μετασχηματίσθηκε σε μικροτράπεζα δεδομένων από το 1968. Σ' αυτό το πληροφορικά επεξεργασμένο τμήμα, προστέθηκε ένα σύνολο παραδοσιακών δελτίων, γιατί το σύστημα επεξεργασίας της πληροφορίας γίνεται, όπως πάντα μέχρι σήμερα, με τον συνδυασμό των παραδοσιακών δυνατοτήτων, του ερευνητή