Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 395-414 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/395.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ΜΑΘΗΤΕΙΑ ΣΤΙΣ ΣΥΝΤΕΧΝΙΕΣ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ

Από τα παραδοσιακά συστήματα μαθητείας που λειτούργησαν κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας έντονο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το συντεχνιακό τόσο για την ιδιαιτερότητα όσο και για την έκταση και τη διάρκεια του φαινομένου.

Η συντεχνιακή μαθητεία που ευρύτερα εντάσσεται στον κύκλο των περιοριστικών και συνάμα προστατευτικών συντεχνιακών λειτουργιών, μια και μ' αυτή επιτυγχανόταν o έλεγχος των προαγωγών και εποπτευόταν η κινητικότητα στο εσωτερικό της συντεχνίας μπορεί να διαιρεθεί σε δύο μεγάλα στάδια: στο στάδιο της υποτιθέμενης εκμάθησης της τέχνης ή του επαγγέλματος (τσιράκι-μαθητευόμενος) και στο δεύτερο της κατοχής των μυστικών της δουλειάς (κάλφας-βοηθός),

Α΄ στάδιο (ciraklik). Στο στάδιο αυτό γινόταν η είσοδος του νέου στο επάγγελμα. Οι συνθήκες εργασίας, διατροφής και διαβίωσης για τους μαθητευόμενους ήταν πάρα πολύ δύσκολες αν όχι απογοητευτικές. Την κατάσταση έκανε ακόμη πιο απελπιστική το γεγονός ότι τα παιδιά που στέλνονταν στους μαστόρους για την εκμάθηση της τέχνης ή του επαγγέλματος βρίσκονταν ακόμη στο πρώτο στάδιο της ανάπτυξης αφού τα περισσότερα δεν είχαν συμπληρώσει το 10ο έτος της ηλικίας τους και επομένως ήταν ακατάλληλα για εργασία.1

Επειδή γενικά οι συντεχνιακοί κανονισμοί δεν προέβλεπαν από ποια ηλικία

1. Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται και με τους μαθητευόμενους σε παρέες, κομπανίες ή συντροφιές χτιστών. Βλ. Νικ. Μουτσόπουλου, Κουδουραίοι Μακεδόνες και Ηπειρώτες Μαΐστορες. Ανάτυπον εκ του Λευκώματος του Τ.Ε.Ε., Αθήναι 1976, σ. 358.

Σελ. 395
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/396.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

έπρεπε να προσλαμβάνεται "στιχιέται" το παιδί από το μάστορα αφήνοντας τον τελευταίο τελείως ελεύθερο και ανεξέλεγκτο, υπήρχε ο κίνδυνος οι μαθητευόμενοι ούτε σωματικά ν' αναπτυχθούν αλλά και πνευματικά να οπισθοδρομούν ή να μένουν στάσιμοι.

Επιχειρώντας κανείς μια ανίχνευση στην προέλευση των παιδιών που πρωτοέρχονταν στη συντεχνία θα διαπιστώσει ότι ένα μέρος του κατώτερου αυτού εργατικού δυναμικού είναι συγγενείς των συντεχνιακών μελών και κυρίως γιοι των μαστόρων που ήθελαν να συνεχίσουν το επάγγελμα του πατέρα τους ενώ το υπόλοιπο προέρχονταν από εξω-επαγγελματικές οικογένειες.

Τα παιδιά με εξω-συντεχνιακή προέλευση κατάγονταν συνήθως από φτωχές οικογένειες και έρχονταν στη συντεχνία από τα χωριά ή τα γύρω προάστια, παρουσίαζαν δηλ. μια ποικιλία τόσο κοινωνικής όσο και γεωγραφικής προέλευσης. Οι περισσότεροι γονείς έστελναν τα παιδιά τους στη συντεχνία για να διευκολύνουν τη δική τους προβληματική οικονομική θέση χωρίς να εξασφαλίζουν έστω και τα πιο υποτυπώδη εχέγγυα των απαραίτητων συνθηκών εργασίας και διαβίωσης τους.

Από την άλλη μεριά οι μάστορες τα προσλάμβαναν με ευχαρίστηση γιατί τα έπαιρναν συνήθως χωρίς αμοιβή ή σαν πολύ φτηνή εργατική δύναμη.

Η συμφωνία πραγματοποιόταν ανάμεσα στο μάστορα και τον κηδεμόνα του μικρού παιδιού. Σ' αυτή περιέχονταν ο υποχρεωτικός χρόνος μαθητείας του νέου, η πιθανή αμοιβή του και η τυχόν διατροφή και ενδυμασία του. Στη συνέχεια ο μάστορας ήταν υποχρεωμένος να γνωστοποιήσει την πρόσληψη του μαθητευόμενου στην αντίστοιχη συντεχνία που εργαζόταν,2 γιατί το μικρό παιδί μπορεί να ήταν κάτω από την εξουσία του εκπαιδευτή του, αλλά στην ουσία βρισκόταν κάτω από την αυθεντία της εσναφικής οργάνωσης.

Ο συνηθισμένος χρόνος μαθητείας ήταν τρία χρόνια3 (1001 μέρες) αν και το χρονικό αυτό διάστημα μπορούσε να ποικίλλει όχι μόνο από συντεχνία σε συντεχνία αλλά και από τόπο σε τόπο.

Στην πραγματικότητα όμως o μάστορας ήταν αυτός που καθόριζε το χρόνο μαθητείας ανάλογα με τις προσωπικές του ανάγκες. Έτσι φθάνουμε σε περιπτώσεις που η μαθητεία όχι μόνο ξεπερνούσε τα τρία χρόνια αλλά έφθανε και τα εφτά ή οχτώ. Βέβαια υπήρχε ο συντεχνιακός κανονισμός που

2. " ...Σημειώνουμεν εις το κατάστιχον τους μαθητάδες οπού στοιχούνι, του μιστό τους, να ξεύρουνι τουν κύριό τους". Βλ. Μυρτ. Αποστολίδου, "Τα αρχεία του εν Φιλιππουπόλει εσναφίου τεκτόνων", Αρχείον του θρακικού Λαογραφικού και Γλωσσικού θησαυρού, τ. 1, 1934-35, σ. 11ο.

3. Για το χρόνο της μαθητείας του τσιρακιού γενικά βλ. Halil Inalcik, O σχηματισμός κεφαλαίου στην Οθωμανική αυτοκρατορία στον τόμο Η οικονομική δομή των βαλκανικών χωρών, στα χρόνια της Οθωμανικής κυριαρχίας, ΙΕ-ΙΘ αι., Αθήνα 1979, σ. 511.

Σελ. 396
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/397.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

απαιτούσε τα τρία χρόνια μαθητείας ως αναγκαία και στις πιο ευνοϊκές συνθήκες, είτε δηλ. επρόκειτο για τους γιους των μαστόρων είτε για τους πιο ικανούς και επιδέξιους μαθητευόμενους, αλλά συχνά καταστρατηγούνταν.

Γενικά όμως οι μάστορες είχαν απόλυτη ελευθερία στον προσδιορισμό του χρόνου μαθητείας και συνήθως τον καθόριζαν με βάση τα συμφέροντα τους. Έτσι εκμεταλλευόμενοι την παθητική στάση της συντεχνίας απέναντι στο γεγονός αυτό και πολλές φορές και την ανοχή της επιμήκυναν τη μαθητεία γιατί μ' αυτό τον τρόπο εξασφάλιζαν την πλήρη προσφορά απλήρωτης εργασίας.

Πρέπει να επισημάνουμε εδώ ότι οι γιοι των μαστόρων ή των συγγενών τους γνώριζαν ευνοϊκότερη μεταχείριση απ' ό,τι οι άλλοι μαθητευόμενοι. Οι πρώτοι δηλ. δεν πλήρωναν καθόλου ή πλήρωναν πολύ λιγότερα χρήματα για την εκπαίδευση τους, φοιτούσαν μικρότερο χρόνο από τον καθορισμένο και είχαν πιο ανθρώπινες συνθήκες εργασίας και διαβίωσης.

Όπως είναι φυσικό τα συντεχνιακά μέλη που είχαν γιους φρόντιζαν όσο πιο γρήγορα γινόταν να τους προωθήσουν εξασφαλίζοντας την άμεση διαδοχή, ενώ τα παιδιά με εξω-επαγγελματική προέλευση τα παρεμπόδιζαν και παραβίαζαν τις συμφωνημένες διάρκειες μαθητείας για την εξακολούθηση της παροχής δωρεάν εργασίας.

Το είδος εργασίας που πρόσφερε o μαθητευόμενος στον εργοδότη του κατά το στάδιο αυτό ερχόταν σε πλήρη αντίθεση με τα σωματικά και πνευματικά προσόντα της ηλικίας του.

Πιο συγκεκριμένα τα τσιράκια ήταν υποχρεωμένα να προσφέρουν υπηρεσίες όχι μόνο επαγγελματικές στα εργαστήρια των μαστόρων τους αλλά και στα σπίτια τους, καθαρά υπηρετικές.

Μερικά από τα πιο χαρακτηριστικά υπηρετικά καθήκοντα τους ήταν το κουβάλημα ξύλων και νερού, το άναμα της φωτιάς, το μαγείρεμα, το πλύσιμο πιάτων και ρούχων, το ζύμωμα του ψωμιού, η καθαριότητα του σπιτιού και η απασχόληση των μικρών παιδιών των μαστόρων τους.4

Αλλά και στο εργαστήρι οι απαιτήσεις του μάστορα κινούνταν συνήθως σε υπηρετικά πλαίσια (σκούπισμα μαγαζιού, τακτοποίηση εργαλείων κτλ.) μια και η βασική του επιδίωξη ήταν να κρατάει το μαθητευόμενο σε απόσταση

4. Χαρακτηριστικό είναι το απόσπασμα που δανειζόμαστε από τα απομνημονεύματα του Παν. Σκουζέ: "Ο ουστά Μεγμέτης μάστοράς μου είχεν δύο παιδιά: το μεγαλύτερον ο Αγμέτης ήτον σχεδόν 5 χρονών και ακόμη δεν ημπορούσεν να περπατά. Ήμουν υποχρεωμένος να τον βαστώ και να τον κουβαλώ απάνω μου· να κάμνω υπηρεσίας εις το σπίτι να κουβαλώ νερό και τα λοιπά του σπιτιού. Ολίγες ώρες επήγαινα εις το αργαστήριον. Δούλαν δεν είχεν ήμουν εις το χρέος να κάμνω όλας τας υπηρεσίας του σπιτιού...". Βλ. Παναγή Σκουζέ, Απομνημονεύματα. Η τυραννία του Χατζή Αλή Χασεκή στην τουρκοκρατούμενη Αθήνα (1772-1796), επιμέλεια-σχόλια Θανάση Παπαδόπουλου, Κέδρος 1975, σ 98.

Σελ. 397
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/398.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ασφάλειας από τα μυστικά της τέχνης ή του επαγγέλματος.5 Έτσι οι εκπαιδευόμενοι στο λίγο χρόνο που τους έμενε, ανάμεσα στα υπηρεσιακά και τα υπηρετικά τους καθήκοντα, προσπαθούσαν στα κλεφτά να μάθουν έστω και αποσπασματικά τον τρόπο δουλειάς και να κατατοπιστούν σε στοιχειώδεις τομείς του επαγγέλματος που είχαν επιλέξει.

Η άρνηση του εκπαιδευτή έστω και στον στοιχειώδη καταρτισμό του τσιρακιού απέβλεπε στην επιμήκυνση του χρόνου μαθητείας, την παράταση της εκμετάλλευσης και την απομάκρυνση της ολοκλήρωσης του αυριανού ανταγωνιστή.

Ήταν παλιά συνήθεια αλλά και επιβαλλόταν αργότερα μετά την έκδοση σχετικής αυτοκρατορικής διαταγής από τον Σουλτάνο Μουσταφά Γ' το 1773 ο μικρός μαθητευόμενος να υπακούει τυφλά στις εντολές του μάστορα6 και να κάνει όχι μόνο οικιακές δουλειές αλλά και αγροτικές ακόμη στην περίπτωση που ο εργοδότης του είχε κάποιο αγρόκτημα.

Ο χρόνος εργασίας δεν καθοριζόταν από πουθενά. Συνήθως το ωράριο των μαθητευόμενων ξεπερνούσε τις 10-12 ώρες. Υπάρχουν μαρτυρίες που αναφέρουν 15 και 16 ώρες εργασίας και ακόμη περισσότερες ιδίως σε εποχές αιχμής όταν δηλ. επακολουθούσε εμπορικό πανηγύρι ή έπρεπε να παραδοθεί μεγάλη παραγγελία σε τακτό χρονικό διάστημα.7 Μπορεί κανείς ανεπιφύλακτα να υποστηρίξει ότι δούλευαν από νύχτα σε νύχτα. Αν και φαίνεται υπερβολικά εξουθενωτικό το ωράριο δυστυχώς ήταν η σκληρή πραγματικότητα. Αυτό βέβαια σε συνδυασμό με τις άθλιες συνθήκες διατροφής και διαβίωσης επηρέαζε αφάνταστα τη σωματική τους διάπλαση κάνοντας τα περισσότερα τσιράκια καχεκτικά, ασθενικά και πολλές φορές τα οδηγούσε στο θάνατο.

Μέσα στο σύστημα της διαπαιδαγώγησης του μαθητευόμενου περιλαμβάνονταν και οι διάφορες τιμωρίες που του επέβαλε ο μάστορας. Αρκετές φορές για το παραμικρό λάθος που μπορεί να οφειλόταν σε άγνοια ή στην αδυναμία του τσιρακιού εξαιτίας της μικρής του ηλικίας ή για κάποιο ασήμαντο παράπτωμα ο εκπαιδευτής χτυπούσε ή έδερνε το μαθητευόμενο. Η πιο συνηθισμένη τιμωρία ήταν οι ραβδισμοί στις πατούσες των ποδιών, γνωστή περισσότερο ως φάλαγγα.

Στο είδος και το μέγεθος της τιμωρίας οι μάστορες είχαν απόλυτη εξουσία

5. Βλ. Κων. Φωτόπουλου, "Τα ισνάφια των παπ'τσήδων και κονταρτζήδων, τα παληά χρόνια στα Γιάννενα", Ηπειρωτικόν Ημερολόγιον, τ. Α', Ιωάννινα 1979, σ. 72-73.

6. Βλ. D. A. Ihciev, "Esnafski documenti i esnafski organizacii v tursko vreme" (Συντεχνιακά ντοκουμέντα και οργάνωση των συντεχνιών την τουρκική περίοδο), στο Spisanie na bälgarskoto ikonomiiesko drustvo, τ. ΙΙΙ, Σόφια 1907, σ. 447.

7. Βλ. Αθηνάς Ταρσουλη, "Από την Καστοριά. Η λίμνη και το μοναστήρι", εφ, Ελεύθερον Βήμα, 13-5-1937.

Σελ. 398
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/399.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και ελευθερία πράγμα που δυσκόλευε αφάνταστα τη θέση του μαθητευόμενου αφαιρώντας του κάθε δικαίωμα διαμαρτυρίας ή αντίδρασης.

Κάτω απ' αυτές τις δύσκολες συνθήκες εργασίας και διαβίωσης αρκετοί. μαθητευόμενοι αναγκάζονταν να εγκαταλείψουν τον μάστορα τους αναζητώντας καλύτερες προοπτικές. Έτσι, κατέφευγαν συνήθως ή σε άλλους ομοτέχνους της ίδιας συντεχνίας ή σε εμπόρους οι οποίοι τους δέχονταν και τους κρατούσαν παράνομα.

Υπάρχουν βέβαια και περιπτώσεις στις οποίες οι ίδιοι οι μάστορες έδιωχναν τα τσιράκια τους όταν αυτό τους διευκόλυνε. Ο μαθητευόμενος συνήθως εγκατέλειπε τον εκπαιδευτή του όταν ήταν μέθυσος ή του συμπεριφερόταν απάνθρωπα.

Αλλά παρ' όλα αυτά το τσιράκι αποδεσμευόταν από τον παλιό του μάστορα αφού πρώτα συγκατένευαν οι γονείς του και στη συνέχεια του παραχωρούσε την άδεια o πρωτομάστορας της συντεχνίας. Επειδή όμως ήταν πολύ δύσκολο να δικαιωθούν οι μαθητευόμενοι εγκατέλειπαν τους μαστόρους για να σωθούν.

Στις περιπτώσεις αυτές οι μάστορες προσπαθούσαν με τη μεσολάβηση των γονέων να ξαναφέρουν τα παιδιά κοντά τους για να μη χάσουν τη φτηνή εργατική δύναμη που πρόσφερε υπηρεσίες εκτός από το εργαστήρι και στο σπίτι.8

Για να περιοριστεί η φυγή των μαθητευομένων θεσπίστηκαν διάφορα μέτρα από τις συντεχνίες που εμπόδιζαν το έσχατο αυτό όριο της άμυνας τους. Από τα πιο σημαντικά ήταν: α) η απαγόρευση της πρόσληψης του τσιρακιού από άλλο μάστορα. Αν κάποιο συντεχνιακό μέλος δεχόταν τον «φυγάδα» μαθητή τιμωρούνταν από τη συντεχνία και β) η απώλεια του μισθού «ρόγας» του παιδιού για το χρονικό διάστημα που είχε προσφέρει υπηρεσίες στον προηγούμενο μάστορα του.9

Οι υποχρεώσεις του μαθητευόμενου για τη μετάβαση του στη βαθμίδα του κάλφα συνήθως δεν καθορίζονταν με σαφήνεια από τους συντεχνιακούς κανονισμούς. Έτσι ήταν στο χέρι του εκπαιδευτή να κρίνει και ν' αποφασίσει πότε και κατά πόσο ήταν ικανός o μαθητευόμενος να μεταπηδήσει στο δεύτερο στάδιο της μαθητείας.

Ο μάστορας ενεργούσε πάντα με κριτήρια που βασίζονταν αποκλειστικά

8. Βλ. Ιω. Μακρυγιάννη, Απομνημονεύματα, εκδ. Καράβια, εισαγ.-σχόλια Σπ. Ασδραχά, σ. 16

9. Βλ. Αν. Μάνακα, «Τα συνάφια της προεπαναστατικής Ύδρας», Το Μέλλον της Ύδρας, τ. 5, 1937, σ. 191. Πρβλ. και Κ. Γουναρόπουλου, «Κοζανικά», περ. Πανδώρα, τ. KB', 1872, σ. 492.

Σελ. 399
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/400.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σχεδόν στα ψυχικά χαρίσματα και τις αρετές του υποψήφιου και όχι στα επαγγελματικά του προσόντα. Av δηλαδή κατά τη διάρκεια της εκπαίδευσης του το τσιράκι είχε επιδείξει υπακοή, σεβασμό, φρονιμάδα και γενικότερα καλή συμπεριφορά προς το πρόσωπο του, συνήθως αποσπούσε τη συγκατάνευση του μάστορα για την προώθηση του στην επόμενη επαγγελματική βαθμίδα μέσα στα κανονικά όρια.

Όταν ο μάστορας ανακοίνωνε στη συντεχνία ότι ο εκπαιδευόμενος έχει τα απαραίτητα εφόδια και συμπλήρωσε τον απαιτούμενο χρόνο μαθητείας, τότε o τελευταίος περνούσε χωρίς διαγωνισμό στο στάδιο του κάλφα μόνο με τη διαβεβαίωση του εκπαιδευτή του. Μετά την αναγόρευση του όλοι όσοι εργάζονταν στο ίδιο εργαστήρι ήταν υποχρεωμένοι να τον αποκαλούν κάλφα.10

Όπως τονίσαμε και παραπάνω, η θετική ή αρνητική στάση των μαστόρων έπαιζε σημαντικό αν όχι αποφασιστικό ρόλο στην ομαλή ή μη ανέλιξη των μαθητευόμενων που προέρχονταν από εξω-συντεχνιακές οικογένειες.

Αντίθετα οι γιοι των μαστόρων που απολάμβαναν προνόμια τα οποία βέβαια δεν τους παραχωρούσαν οι συντεχνιακοί κανονισμοί αλλά οι ίδιοι οι γονείς τους ήταν πολύ φυσικό να εξασφαλίζουν πλεονεκτήματα και προτεραιότητες από τους άλλους ομοιόβαθμούς τους.

Β' στάδιο (kalfalik). Στο δεύτερο και τελευταίο στάδιο της μαθητείας του o εκπαιδευόμενος πρόσφερε πιο ουσιαστικές υπηρεσίες στο μάστορα του, ενώ παράλληλα βελτίωνε κατά πολύ τη θέση του από άποψη επαγγελματική και κοινωνική όσο κι αν θεωρούνταν ακόμη ανεπίσημο μέλος της συντεχνίας,

Οι καλφάδες ήταν υποχρεωμένοι να δουλεύουν στους ίδιους μαστόρους κάτω από παραπλήσιες σχεδόν συνθήκες που γνώρισαν ως μαθητευόμενοι. Η μη διαφοροποίηση των συμπεριφορών από μέρους των μαστόρων πρέπει να αποδοθεί στο γεγονός ότι από το σημείο αυτό έβλεπαν τους βοηθούς τους μόνο σαν ανταγωνιστές στο επάγγελμα.

Η διάρκεια της καλφικής υπηρεσίας, όπως και προηγούμενα στο στάδιο του τσιρακιού, δεν ήταν νομικά κατοχυρωμένη. Όλα εξαρτιόνταν από τις τοπικές συντεχνιακές συνήθειες και από τις συμφωνίες που γίνονταν ανάμεσα στους μάστορες και τους καλφάδες.

Ο συνηθισμένος χρόνος μαθητείας ήταν τα 2 έτη. Παρατηρείται βέβαια μια διαφοροποίηση κατά περιοχές αλλά σε καμιά περίπτωση η μαθητεία δεν ήταν κάτω από δύο χρόνια ιδίως για τους καλφάδες με εξω-επαγγελματική προέλευση.

Έτσι αν δεχθούμε ότι η μαθητεία ξεκινούσε σε ηλικία 9-12 χρονών και τελείωνε 12-15 ή άρχιζε 12-14 και έφθανε ως τα 15-17 και υπολογίσουμε

10. Βλ. D. Ihciev, «Esnafski Documenti», σ. 447.

Σελ. 400
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/401.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ως μέσο όρο 2-3 χρόνια το στάδιο της καλφικής μαθητείας, πλησιάζουμε τα 17-19, ηλικία που θεωρείται η απαρχή της αντρικής ωριμότητας.

Ο συναγωνισμός της αγοράς ανάγκαζε τους μάστορες να επιμηκύνουν το χρόνο της υποχρεωτικής παρακολούθησης των καλφάδων όσο περισσότερο μπορούσαν γιατί διαφορετικά έχαναν την τόσο πολύτιμη γι' αυτούς εργατική δύναμη που θα εκμεταλλεύονταν οι άλλοι συνάδελφοί τους αν τυχόν κρατούσαν τους βοηθούς τους μεγαλύτερο χρονικό διάστημα κοντά τους. Έτσι, έχουμε παραδείγματα στα οποία μερικοί καλφάδες ξεπέρασαν κατά πολύ το κανονικό όριο της καλφικής μαθητείας παραμένοντας στο στάδιο αυτό αρκετά χρόνια.

Ο χρόνος εργασίας του κάλφα καθοριζόταν όπως είναι φυσικό από τους μαστόρους. Ποίκιλε όχι μόνο από μάστορα σε μάστορα αλλά και από επάγγελμα σε επάγγελμα.

Η διάρκεια της ημερήσιας εργασίας σύμφωνα με τις σχετικές μαρτυρίες υπερκάλυπτε τα κανονικά όρια της ανθρώπινης αντοχής σ' αυτή την ηλικία και έφθανε στην υπερβολή, γεγονός που προξένησε εντύπωση στους ξένους περιηγητές της εποχής.

Υπήρχαν ακόμη και διάφορα εποχιακά διαστήματα που το ωράριο εργασίας για διαφόρους λόγους παρατείνεται για αρκετές νυχτερινές ώρες.

Πρέπει να προσθέσουμε εδώ ότι η αδιάκοπη εργασία δεν άφηνε περιθώρια για υπερωρίες. Άλλωστε o όρος ήταν άγνωστος στο λεξιλόγιο της εποχής εκείνης.

Οι συνθήκες εργασίας και διαβίωσης ελάχιστα διέφεραν από το προηγούμενο στάδιο μαθητείας. Τα ίδια εργαστήρια, χαμηλά, σκοτεινά, υγρά και βρώμικα κτισμένα στον καιρό της τουρκοκρατίας συνέθεταν ένα αποπνικτικό και ανθυγιεινό περιβάλλον το οποίο σε συνάρτηση με την κακή διατροφή και την υπερβολική εργασία είχε συχνά άσχημες επιπτώσεις στην υγεία των καλφάδων, με αποτέλεσμα να παρουσιάζεται υψηλός δείκτης ασθενειών στην επαγγελματική αυτή βαθμίδα.

Η υποχρέωση αλλά και η συνήθεια να παραμένει ο κάλφας και μετά την προαγωγή του από τσιράκι σε βοηθό κοντά στο μάστορα του περιόριζε ακόμη περισσότερο την ανεξαρτησία του και τις δυνατότητες του αφού είχε μηδενικά περιθώρια ελεύθερης επιλογής. Έτσι συνέχιζε να εργάζεται με τις προηγούμενες απαράδεκτες συνθήκες δωρεάν σχεδόν ή με πενιχρή αμοιβή.

Υπήρχαν δύο μορφές αμοιβών για τους καλφάδες:

α) πληρωμή σε χρόνο,

β) πληρωμή με το κομμάτι.

Η αμοιβή σε χρόνο διαβαθμιζόταν ως εξής: ημερήσια, εβδομαδιαία, μηνιαία, τριμηνιαία, εξαμηνιαία και ετήσια. Στην εξαμηνιαία συμφωνία ο χρόνος άρχιζε να προσμετράται από την ημέρα του Αγίου Γεωργίου και έφθανε

Σελ. 401
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/402.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

μέχρι του Αγίου Δημητρίου ή αντίστροφα και στην ετήσια υπολογιζόταν από "Αγιώργη σε Αγιώργη".11 Πιο συχνά όμως συμφωνούνταν οι ημερήσιες πληρωμές.

Η αμοιβή με το κομμάτι στην ουσία δεν διέφερε και πολύ με την πληρωμή σε διάρκεια χρόνου. Κι αυτό οφειλόταν στο γεγονός ότι η πληρωμή με το κομμάτι τοποθετούσε τους καλφάδες σε μειονεκτική θέση αφού έτσι το ύψος της αμοιβής εξαρτιόταν από την επιδεξιότητα, τη γρηγοράδα και την ικανότητα του κάθε κάλφα.

Το ύψος της αμοιβής των καλφάδων που δούλευαν με το κομμάτι προσδιοριζόταν από τους μάστορες. Ανάλογα λοιπόν με την ποσότητα προϊόντος που 6α έβγαζε ένας πολύ ικανός και επιδέξιος κάλφας-πρότυπο οι μάστορες απαιτούσαν και από τους υπόλοιπους ομοιόβαθμους παρόμοια ποσότητα με την ίδια αμοιβή. Αυτό όμως σήμαινε ότι αρκετοί καλφάδες που παρουσίαζαν περιορισμένες ικανότητες και ασθενική δύναμη δύσκολα μπορούσαν να παράγουν το ίδιο έργο σε παρόμοια χρονικά πλαίσια.

Έτσι οι καλφάδες με τα μειωμένα σωματικά και πνευματικά προσόντα επιμήκυναν υποχρεωτικά το χρόνο εργασίας για να είναι σε Θέση να παράγουν περισσότερα κομμάτια ή να συμπληρώσουν τον αριθμό της παραγγελίας που τους έδιναν οι μάστορες τους. Όμως η αύξηση των εργάσιμων ωρών σήμαινε ταυτόχρονα και την πτώση της τιμής της εργασίας.

Η εργασία με το κομμάτι είχε και άλλα μειονεκτήματα, το κυριότερο από τα οποία ήταν ότι τη στιγμή της πληρωμής o μάστορας έκανε απαραίτητα έλεγχο εκτός από την ποσότητα και στην ποιότητα του προϊόντος και εύκολα μπορούσε να περικόψει· το ύψος της συνολικής αμοιβής.

Εκτός από την πληρωμή σε χρόνο οι μάστορες πολλές φορές υποχρεώνονταν ή επιθυμούσαν να τρέφουν και να ντύνουν τους βοηθούς τους αρκεί τα έξοδα που απαιτούσαν αυτές οι υποχρεώσεις να εκπίπτουν από την αμοιβή των καλφάδων. Η συμφωνία αυτή συνέφερε το μάστορα γιατί είχε τη δυνατότητα ν' αγοράζει τα πιο φτηνά ρούχα, να προσφέρει ανθυγιεινό σπίτι και άσχημη διατροφή στον κάλφα, όλα βέβαια σε κόστος κατά πολύ χαμηλότερο από τα συμφωνημένα.

Συχνά οι δυσκολίες που προαναφέραμε ανάγκαζαν τους καλφάδες ν" εγκαταλείψουν τον μάστορα τους πριν τη δεσμευτική ημερομηνία, παρόλο που γνώριζαν ότι θα έχαναν την αμοιβή που είχε προβλεφθεί για τη χρονιά εκείνη.12

Αλλά οι συνέπειες της εγκατάλειψης δεν τελείωναν εδώ γιατί υπήρχαν

11. Βλ. Μιχ. Καλινδέρη, Ο βίος της κοινότητος Βλάταης επί Τουρκοκρατίας, Θεσσαλονίκη 1982, σ. 462.

12. Βλ. Μιχ. Καλλινδέρη, Αι συντεχνίαι της Κοζάνης επί Τουρκοκρατίας, εν Θεσσαλονίκη 1958, σ. 28 και 35.

Σελ. 402
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/403.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και άλλα απαγορευτικά μέτρα που είχαν θεσπίσει: οι συντεχνίες για την πρόληψη παρόμοιων ενεργειών. Μια από τις πιο βασικές διατάξεις των συντεχνιακών κανονισμών αναφερόταν στην τιμωρία του συντεχνιακού μέλους που προσλάμβανε στις υπηρεσίες του τον εργάτη που είχε εγκαταλείψει πρόωρα τον παλιό μάστορα του.13

Έτσι οι μαθητευόμενοι αναγκάζονταν να αλλάζουν συχνά τόπο επειδή δέχονταν συστηματικό κυνηγητό από τη συντεχνία. Παράλληλα όμως υπήρχε και σχετική δέσμευση από τη συντεχνία για το μάστορα που έδιωχνε το βοηθό του πριν τον προβλεπόμενο χρόνο. Στην περίπτωση αυτή υποχρεωνόταν o μάστορας να αποζημιώσει τον κάλφα για το χρονικό διάστημα που είχε δουλέψει κοντά του.14

Η προαγωγή του κάλφα, στη βαθμίδα των μαστόρων αποτελούσε την τελευταία αλλά και πιο κρίσιμη δοκιμασία στη διάρκεια της συνολικής του συντεχνιακής μαθητείας. Το αποτέλεσμα των εξετάσεων στις οποίες καλούνταν να υποβληθεί για να εκτιμηθεί κατά πόσο οι επαγγελματικές του γνώσεις ήταν ικανές να τον οδηγήσουν στην ανώτερη επαγγελματική βαθμίδα ήταν καθοριστικό σημείο για το μέλλον της σταδιοδρομίας του.

Πριν όμως φθάσει στο στάδιο των εξετάσεων ο κάλφας έπρεπε να εκπληρώνει μερικές προϋποθέσεις όπως α) να έχει συμπληρώσει την απαιτούμενη ηλικία, β) να έχει διανύσει τον προβλεπόμενο χρόνο της μαθητείας και γ) να είναι γνώστης της τέχνης ή κάτοχος των μυστικών του επαγγέλματος.

Και στο στάδιο αυτό οι καλφάδες συναντούσαν πολλά εμπόδια από τους μάστορες επειδή οι τελευταίοι φρόντιζαν να περιορίσουν τον εσναφικό συναγωνισμό με τον έλεγχο της αύξησης των συντεχνιακών μελών και παράλληλα να διατηρήσουν τη μονοπωλιακή τους θέση στη συντεχνία. Έτσι ακολουθούσαν διάφορες μεθόδους εμπόδισης, κρυφές και φανερές, θεμιτές και αθέμιτες, που εξαρτιόνταν από το βαθμό του συναγωνισμού στη συντεχνία, τη φιλική ή εχθρική διάθεση που επικρατούσε ανάμεσα στους συντεχνίτες και τις οικογενειακές ή συγγενικές σχέσεις που είχαν με τους καλφάδες.

Το θέμα της προώθησης του κάλφα γίνεται πιο πολύπλοκο αν το εξετάσουμε από την πλευρά του μάστορα και τις σχέσεις με τους άλλους συναδέλφους του.

Όταν ο μάστορας δεν είχε γιο και ετοίμαζε το βοηθό του για διάδοχο

13. Χαρακτηριστικά αναφέρονται τα παρακάτω στο καταστατικό της συντεχνίας Γουναράδων Κοζάνης: "όποιος μάστορης ήθελε συμάση εκείνον τον φευγάτον κάλφαν άνευ της ειδήσεως των μαϊστόρων να παιδεύεται". Βλ. Μιχ. Καλινδέρη, ό.π., σ. 28. Πρβλ. και Θ. Μοσχονά, Μέριμνα του Ελληνορθόδοξου Πατριαρχείου Αλεξανδρείας επί Τουρκοκρατίας, Συντεχνίαι-Αδελφάτα, Εσνάφια, Αλεξάνδρεια 1949, σ. 22.

14. Βλ. Μιχ. Καλινδέρη, Αι συντεχνίαι της Κοζάνης, σ. 35.

Σελ. 403
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/404.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σήμαινε πως η συντεχνιακή οργάνωση δεν θα εμπόδιζε την προαγωγή του κάλφα. Μερικές όμως φορές παρόμοια περίπτωση μπορούσε να δημιουργήσει αρκετά προβλήματα στον υποψήφιο αν ο μάστορας του ήταν δυνατός και υπολογίσιμος ανταγωνιστής στα υπόλοιπα συντεχνιακά μέλη κι ακόμη περισσότερο αν ήταν εχθρικός προς τους άλλους συναδέλφους του.

Σε όλες τις περιπτώσεις το προβάδισμα είχαν οι γιοι των μαστόρων που πάντα έχουν διευκολύνσεις σύμφωνα με παλιές συνήθειες.

Για να προσέλθει ο κάλφας στο στάδιο των εξετάσεων έπρεπε πρώτα να γίνει προς τη συντεχνία η σχετική πρόταση από τον εκπαιδευτή του με την οποία βεβαίωνε ότι o βοηθός του μπορούσε να εξασκήσει την τέχνη ή το επάγγελμα αφού είχε ολοκληρώσει με επιτυχία τον κύκλο της εκπαίδευσης του.15

Όταν οι εξετάσεις ήταν επιτυχείς, ο κάλφας αναγορευόταν μάστορας και. γινόταν επίσημο μέλος της συντεχνίας αφού πλήρωνε για την παραχώρηση της σχετικής έγγραφης αδείας ένα καθορισμένο ποσό που ονομαζόταν τεστήρι.16

Η απονομή του τίτλου του μάστορα γινόταν σε δύο φάσεις: H μία περιλάμβανε την τοποθέτηση της ζώνης κυριότητας στον υποψήφιο17 κατά τη διάρκεια δημόσιας τελετής στην αίθουσα συνεδριάσεων της συντεχνίας και η άλλη την ψυχαγωγία των παρευρισκομένων ομοτέχνων του.18

Η απόκτηση της "μαστοριάς" παρουσίαζε συχνά σοβαρές δυσκολίες κυρίως για τους καλφάδες που δεν είχαν κάποιο συγγενικό δεσμό κοντινό ή μακρινό με τους μάστορες. Ακόμη οι συντεχνίες δυσκόλευαν τη διαδικασία των εξετάσεων αν είχαν αρκετό αριθμό μελών. Μερικές πάλι το δήλωναν φανερά ότι ήταν πλήρεις και τα μέλη τους αρκετά για τα χρονικά και τοπικά δεδομένα και ανέστελλαν κάθε προαγωγή.19

15. Βλ. Αγγελικής Χατζημιχάλη, "Μορφές από τη σωματειακή οργάνωση των Ελλήνων στην Οθωμανική αυτοκρατορία", L'Hellénisme contemporain, αναμνηστικός τόμος 1453-1953, σ. 291.

16. O χρηματικός αυτός δασμός, υποχρεωτικός κάθε φορά για την εγγραφή του νέου μέλους στη συντεχνία αποκαλούνταν ακόμη μπασκαλίτικο, φιλειά και μαστοριά.

17. Βλ. Βουραζέλη-Μαρινάκου, Αι εν Θράκη συντεχνίαι των Ελλήνων κατά την Τουρκοκρατίαν, Θεσσαλονίκη 1950, σ. 85, Αγγ. Χατζημιχάλη, Οι συντεχνίες. Τα ισνάφια. Ανάτυπο από την Επετηρίδα Ανωτάτης Βιομηχανικής Σχολής Πειραιώς, τ. 2, 1949-1950, σ. 17.

18. O Ε. Μ. Cousinery, Voyage dans la Macédoine contenant des recherches sur l'histoire, la géographie et les antiquités de ce pays, τ. A, Paris 1831, σ. 50-51, περιγράφει πολύ αποκαλυπτικά πως "γιορτάζονταν" το γεγονός της μαστοριάς από τους βυρσοδέψες Θεσσαλονίκης.

19. "Έως της σήμερον όσοι μαστόροι ήβγαν, καλά βγαλμένοι, από την σήμερον 1789 Ιουλ. 27 έως χρόνους δύο να μην έβγη κανείς", Μ. Αποστολίδου, "Τα αρχεία του εν Φιλιππουπόλει εσναφίου των αμπατζήδων", Αρχείον του Θρακικού Λαογραφικού και Γλωσσικού Θησαυρού, τ. 7, 1940-41, σ. 24.

Σελ. 404
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/405.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Ένας άλλος ανασταλτικός παράγοντας στην ομαλή και αυτοδύναμη εξέλιξη του κάλφα ήταν οι περιορισμένες οικονομικές του δυνατότητες που οφείλονταν στις πενιχρές αποδοχές του. Η αδυναμία αποταμίευσης ικανού χρηματικού ποσού (sermaye) για την εξόπλιση του μελλοντικού εργαστηριού του βοηθούσε τα σχέδια των μαστόρων που επιθυμούσαν να παρουσιάζονται στο στάδιο αυτό οι μελλοντικοί μάστορες οικονομικά εξαντλημένοι ώστε ν' αναβάλλεται υποχρεωτικά το ξεκίνημα της αυτόνομης δουλειάς τους ή στη χειρότερη περίπτωση να αποδυναμώνεται η ανταγωνιστική τους δύναμη στην αγορά.

Επιγραμματικά μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι και τα δύο στάδια της μαθητείας αποτελούσαν μια σκληρή δοκιμασία, σωματική και πνευματική για το μαθητευόμενο o οποίος μη έχοντας τη δυνατότητα επίλογων και όντας υποχρεωμένος να επιζήσει στην πολύ συγκεκριμένη έννοια του όρου υπέμενε καρτερικά τις συνεχείς αυθαιρεσίες, καταπιέσεις και εκμεταλλεύσεις του εκπαιδευτή του.

Σελ. 405
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/406.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 406
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/407.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΕΚΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΑΥΘΕΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΜΑΣΤΟΡΟΥΣ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΟΙ "ΠΑΡΕΕΣ" ΣΕ ΤΡΕΙΣ ΓΕΝΕΕΣ

ΒΙΚΤΩΡΙΑ ΝΙΚΗΤΑ

Το θέμα. Τα όσα ακολουθούν είναι τμήμα μιας έρευνας που βρίσκεται σε εξέλιξη με θέμα τους μαστόρους, ειδικότερα τους πελεκητές της πέτρας, τους πελεκάνους και τα δείγματα της δουλειάς τους στο χώρο της δυτικής Μακεδονίας. Με την εργασία επιχειρείται, στον Πεντάλοφο, το παλιό Ζουπάνι και τα γύρω μαστοροχώρια, μια αυστηρή καταγραφή του έμψυχου και άψυχου υλικού από σεβασμό στο χώρο: αντιστάθμισμα στις αβασάνιστες γενικεύσεις καταστάσεων σε δημοσιεύματα για τα χωριά και στην ταχύρρυθμη εξαφάνιση του υλικού.

Εργαλεία έρευνας. Εργαλεία έρευνας, ως το σημείο αυτό, χρησιμοποιήθηκαν κυρίως η παρατήρηση και οι προφορικές πηγές.

Με την παρατήρηση και όλες τις προεκτάσεις της (φωτογράφηση, σχέδιο) επαληθεύτηκαν οι προφορικές πηγές.

Για τις προφορικές πηγές ακολουθήθηκε η μέθοδος της ημικατευθυνό-μενης συνέντευξης1 γιατί, στην πράξη, αποδείχτηκε αποτελεσματικότερη. Ρωτήθηκαν 28 μαστόροι (13 και πελεκητές) ηλικίας 75-80 χρόνων περίπου, με γραμματικές γνώσεις οι περισσότεροι ως γ' δημοτικού.2 Αποδείχτηκε πως οι

1. Για την τεχνική της συνέντευξης αλλά και την σημαντικότερη βιβλιογραφία για την προφορική ιστορία, βλ. Στ. Παπαδόπουλος, Η χαλκοτεχνία στον ελληνικό χώρο 1900-1975 κατά τις προφορικές μαρτυρίες χαλκουργών, τ. A', ΠΛI, Ναύπλιο 1982, σ. 46-54.

2. Οι κυριότεροι από τους πληροφορητές είναι: Ζήσης Κάσσος (1902-1981), Νικόλαος Κογιόπουλος (1904-1981), Νίκος Τζημουρέλας 86 χρόνων, Θύμιος Σβολιαντόπουλος 85 χρόνων, Χαράλαμπος Σούρμπιτος 82 χρόνων, Αντρέας Γραμματίκας 80 χρόνων, Παναγιώτης Τζημουρέλας 78 χρόνων, Κώστας Μακρυκώστας 77 χρόνων, Αλκιβιάδης Κούγκουλος 76 χρόνων, Θωμάς Ζάρας 74 χρόνων από Πεντάλοφο. Αντρέας Παπανικολάου 84 χρόνων,

Σελ. 407
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/408.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

προφορικές πληροφορίες ήταν σίγουρες, δηλ. αξιόπιστες, μονάχα όταν μετατρέπονταν σε προφορικές προσωπικές ιστορίες. Οι μαστόροι θυμούνται με μαθηματική σχεδόν ακρίβεια ό,τι έχει σχέση με την προσωπική τους ζωή· λιγότερο για τους γονείς τους κι ακόμα λιγότερο για τους παπούδες τους· όταν μιλούν για τους τελευταίους, συχνά χρησιμοποιούν πληθυντικό κι εννοούν ό,τι κράτησαν οι ίδιοι από την προφορική παράδοση οπότε αναφέρονται και σ' ένα ανιστορικό άλλο σύστημα αξιών που στέκεται κάπου έξω από την καθημερινότητα.

Από τις διαφοροποιήσεις που προέκυψαν ανάμεσα σε τρεις γενιές, θα περιοριστούμε από την ατελή έρευνα κι επεξεργασία των δεδομένων της σε επισημάνσεις σχετικές με τα στάδια της μαθητείας των μαστόρων ως το τελικό στάδιο, την αυθεντία, και πως η έννοια της μετασχηματίζεται σε τρεις τουλάχιστον γενιές,

Χώρος. Για να τοποθετήσουμε σε γενικές γραμμές τις κοινότητες στον ιστορικό τους χώρο (σχετικά με το Ζουπάνι η έρευνα έχει προχωρήσει) μας αρκούν δύο γραπτές μαρτυρίες: α) ο κώδικας της μονής της Ζάμπορδας3 που μας δίνει το όριο 1692 και β) το αυτοκρατορικό διάταγμα του Σουλτάνου Μαχμούτ στα 1836 όπου βεβαιώνεται ότι 9 χωριά (σε όλα έχει αρχίσει η έρευνα) ...ήσαν πάντοτε "κεφαλόχωρα χωρία".4 Αυτές τις μαρτυρίες έρχονται να στερεώσουν υπογραφές μαστόρων στα ίδια τα έργα τους, ήδη λίγο πριν τα μέσα του 18ου αι. Την παλιότερη χρονολογικά υπογραφή τους σε έργο τη βρίσκουμε στα 1740 στην εκκλησία της Αγ. Κυριακής στη Ζαγορά Πηλίου.5

Νίκος Νικόπουλος 75 χρόνων, Παπαλέξανδρος Δάτσιος 73 χρόνων, Αθανάσιος Τζίντζιος 71 χρόνων από Χρυσαυγή. Διαμαντής Διαμαντόπουλος 80 χρόνων, Βασίλης Τασόπουλος 75 χρόνων από Κορυφή. Δημήτριος Παπαδημητρίου 82 χρόνων, Τάκης Καραγιώργος 80 χρόνων, Κωνσταντίνος Βαζίκας 78 χρόνων, Αντρέας Γκόγκος 75 χρόνων, Θωμάς Διαμαντής 75 χρόνων από Καλλονή. Ευάγγελος Σπανός 80 χρόνων από Δίλοφο. Βασίλης Τσούκλας 74 χρόνων, Νικόλαος Τσούκλας 72 χρόνων από Δασύλλιο. Βασίλης Τόλιος 80 χρόνων από Αγ. Κοσμά. Γιάννης Στούπας 70 χρόνων, Φώτης Στούπας 64 χρόνων από Εκκλησιές.

Άλλοι ρωτήθηκαν σε παρέα και μερικοί δεν θέλησαν ν' αναφερθεί τ' όνομά τους· ωστόσο η έρευνα συνεχίζεται κι η απόφασή τους αυτή δεν πρέπει να 'ναι οριστική.

3. Μιχ. Αθ. Καλινδέρης, Γραπτά μνημεία από τη Δυτική Μακεδονία των χρόνων της Τουρκοκρατίας, Πτολεμαΐς 1940.

4. Μιχ. Αθ. Καλινδέρης, Σημειώματα ιστορικά της Δυτικής Μακεδονίας, Πτολεμαΐς 1939, σ. 49-50. Εκτός από τον Πεντάλοφο αναφέρονται τα χωριά Κωστάντσικο (Γαλατινή), Λιμπόχοβο (Δίλοφο), Μοιραλή (Χρυσαυγή), Κριμίνι (Κριμήνι), Μοιρασάν (Μόρφη), Σβώλιαν (Αγ. Σωτήρα), Μαγέρ (Δασύλλιο) και Μπόρσια (Κορυφή).

5. Κίτσος Μακρής, Λαϊκή Τέχνη Πηλίου, Μέλισσα, Αθήνα 1976, σ. 40. Γενικά οι μαρτυρίες των επώνυμων μαστόρων από το Ζουπάνι, έξω από τον τόπο τους είναι πλούσιες και όπως αναφέρεται σε άλλη ανακοίνωση της γράφουσας (αδημοσίευτη) καλύπτουν όλο το διάστημα του 18ου αιώνα στο Πήλιο περισσότερο, λιγότερο στη Θεσσαλία, ενώ στις αρχές του αιώνα, υπογράφουν και στην Πελοπόννησο.

Σελ. 408
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/409.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Πρόκειται για χωριά -o πληθυσμός τους σήμερα κυμαίνεται από 35 ως 900 κατοίκους- που εξαιτίας του άγονου εδάφους και της πρώτης ύλης που υπήρχε άφθονη στον περιβάλλοντα χώρο τους, είχαν εξειδικευτεί στις αντίστοιχες τεχνικές. Το μεγαλύτερο ποσοστό του αντρικού πληθυσμού, εκτός από τη μετανάστευση (από το τέλος του περασμένου αιώνα στην Αμερική), και την οικόσιτη κτηνοτροφία, (σήμερα εξαιτίας της κτηνοτροφίας εξακολουθούν να "υπάρχουν" μερικά χωριά· γι' αυτό και παρουσιάζουν διαφορετική εικόνα) είχε εξειδικευτεί στην τεχνική της πέτρας: εξόρυξη, χτίσιμο με συνδετική ύλη λάσπη, πελέκημα. Μικρό ποσοστό εξειδικεύτηκε στην τεχνική του ξύλου.

Φύση της δουλειάς. Τώρα, οι παρατηρήσεις σχετικά με τη φύση της δουλειάς, γνωστές άλλωστε, και για το λόγο αυτό είναι σταχυολογημένες από τις συνεντεύξεις των 80χρονων πληροφορητών, χρησιμεύουν σαν πέρασμα στις παρατηρήσεις που ακολουθούν. Έτσι θα παρακολουθήσουμε καλύτερα τις διαφοροποιήσεις ανάμεσα στις 3 γενιές με άξονα τις πληροφορίες των σημερινών 80χρονων. Η τέχνη ήταν κληρονομική : "... πέτρα ηύραμε, πέτρα δουλέψαμε", "κι ο πατέρας μου κι ο παππούς του, ...και από τότε που θυμούμαι τον κόσμο", "και παπάς να 'σαι δω, είσαι, και μάστορας... ". Οι μαστόροι δεν είχαν μαθητέψει σε σχολή· η παρατηρητικότητα και η πείρα τους δίδαξαν: "Ιβλεπάμε τους μαστόρους, μαστορούλια εμείς κουράζονταν πότε ο μάστορας..., φύγε μπάρμπα, θα το φτιάσω γω, ιλεγάμε", "το μεσημέρι που σταματούσαμε, μαστορούλι γώ, έπαιρνα και δοκίμαζα να πελεκήσω έτσι... άντε από λίγο την άλλην μέρα", "...Δουλειά... από νύχτα σε νύχτα... όταν τελειώναμε βλέπαμε, δε βλέπαμε το ράμα...". "Όλου δουλεύαμε τότε...". H επιδεξιότητα και το μεράκι τους έκαναν αξίους κι ονομαστούς, ή όχι, τεχνίτες στην κοινότητα: "...Προσπαθούσα, ήμουν καλός εγώ, έβλεπα τον μάστορα, α ! ίλεγα να φτιάσω καλύτερο γω..., ", "...Μ' άρεζεν το πελέκημα, ήμουν ο πρώτος κι ας μην πήγα πανεπιστήμιο.., ". "...Προσπάθησα, δεν έπιανα καλά το καλέμι, το παράτησα χτούσα μονάχα... ". "...Είχαμεν άμιλλα τότε εμείς, πως να σε πω συναγωνισμό... κι όχι μονάχα με τις άλλες παρέες... με τους άλλους... και μεταξύ μας... ".

Σύμφωνα πάλι με τις μαρτυρίες των 80χρονων μαστόρων, το μικρότερο συνεργείο δουλειάς, "παρέα", το αποτελούσαν 7 άτομα: 2 μαστόροι χτιστάδες, 2 που έβγαζαν πέτρα, έχτιζαν κιόλας, ένας πελεκούσε και δύο μαστορούλια· ένα για τη λάσπη, ένα για την πέτρα.

Μαθητεία - αυθεντία, προφορικές μαρτυρίες. H μαθητεία άρχιζε από τα 10-13 χρόνια και η ένταξη γίνονταν στην "παρέα" που δούλευε τουλάχιστον ο πατέρας. Σε κάθε στάδιο δουλειάς, η διάρκεια ποίκιλε από την αντίληψη και το μεράκι του καθενός, τις απαιτήσεις του δάσκαλου-μάστορα, τις αντικειμενικές εξωτερικές συνθήκες· ωστόσο συνήθως η μαθητεία δεν κρατούσε λιγότερο

Β 2

Σελ. 409
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/410.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

από 6-7 χρόνια: α) στάδιο:6 μαστορούλι κουβαλούσε λάσπη στην αρχή και αργότερα έφτιαχνε λάσπη· β) στάδιο: μαστορούλι κουβαλούσε πέτρες με το μουλάρι από το νταμάρι στο μέρος που έχτιζε η "παρέα"· γ) στάδιο: μάθαινε να βγάζει πέτρες στο νταμάρι· δ) στάδιο: χτίστης-μάστορας από τη μέσα μεριά στο ντουβάρι: "από τα μέσα χτίζει χειρότερα o μάστορας"· ε) στάδιο: χτίστης μάστορας κι από την έξω πλευρά και στις γωνιές· μπορούσε ν' αποχτήσει και ειδικότητα σαν μάστορας για "πλάκα", δηλ. πλακοσκέπαστη σκεπή· στ) στάδιο: πελεκάνος-κάλφας, αρχιμάστοριας· τη θεωρούσαν σχετικά ξεκούραστη δουλειά.

Λοιπόν για τη γενιά των, πάνω από 80 χρονών, μαστόρων, o πελεκάνος ήταν ο αρχηγός της "παρέας": πρόλαβε να κάνει και το μηχανικό. Ήταν ο υπεύθυνος για τις δουλειές και τα δρομολόγια. Κυρία εργασία του, σ' αυτή τη γενιά, ήταν να πελεκάει τ' αγκωνάρια, "γωνιές", της οικοδομής· παράλληλα, να πελεκάει παραστάδες πόρτας, μερικές φορές τόξα παράθυρων, κολόνες, πεζούλια, σκάλες, τζάκια· το πολύ-πολύ κάποιο απλό ανάγλυφο στην επίπεδη επιφάνεια του τζακιού, ή κάποιο χάραγμα με χρονολογία σε ιδιωτικό ή δημόσιο χτίσμα.. Έτσι ορίζεται η αυθεντία στη γενιά αυτή.

Δέκα χρόνια μετά, στους 70χρονονς περίπου μαστόρους, η μαθητεία κι η εξειδίκευση είναι μικρότερες· απόδειξη: ελάχιστοι ξέρουν να βγάζουν πλάκα για να στρώνουν σκεπή· επίσης, δεν είναι απαραίτητη η δεξιοσύνη του πελεκάνου που περιορίζεται στο πελέκημα αγκωναριών για να "σύρει την παρέα" μπορεί να τ' αναλάβει, κι ο μάστορας-χτίστης. Η αυθεντία σταματάει στο καλό χτίσιμο.

Η γενιά βέβαια των μαστόρων αυτών, έζησε και δούλεψε σε μεταβατική περίοδο· πέρασε σχεδόν όλα τα στάδια μαθητείας στην παραδοσιακή τεχνική την εξάσκησε κι αναγκάστηκε να την εγκαταλείψει και να δουλέψει στη νέα τεχνική (μπετόν, ασβέστης, λάστιχο). Σύμφωνα με τις προφορικές μαρτυρίες άλλοι χάλασαν την παρέα από το 1924-25, άλλοι το 1939, λίγοι μετά το 1950· οι πιο πολλοί όμως στα 1933-36 γιατί δούλεψαν σ' εταιρείες ή εργολάβους. Η σταδιακή απορρόφηση τους (προσωπική μικρότερη ή μεγαλύτερη αντίσταση στο ξεκόλλημά τους από τις παλιές δομές) συμπίπτει χρονικά με τη χρηματοδότηση από το κράτος των δημοσίων έργων οδικών, υδρευτικών, αποξηραντικών, στεγαστικών, σ' όλη την επικράτεια.7

Στη γενιά τώρα των γονιών τους, η εξειδίκευση είναι επιβεβλημένη,

6. Η αναλυτική περιγραφή των σταδίων-φάσεων αποδίδει τη σημασία που είχε για τους ίδιους -τους 80χρονους- πληροφορητές η πολύχρονη διάρκεια της μαθητείας του φυσικά τα όρια από την μίαν φάση στην άλλη δεν είναι αρραγή, εφόσον δεν πρόκειται για οργανωμένη μαθητεία από κάποιο σύστημα, θεσμό ή εσωτερικό κανονισμό συντεχνίας.

7. Πρόχειρη ματιά βλ. Ιστορία Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΕ', Αθήναι 1978, σ. 335-83

Σελ. 410
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/411.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

δουλειά του πελεκάνου πολυπλοκότερη· σώζονται δείγματα δουλειάς των γονιών τους, όπως επιπεδόγλυφα ανάγλυφα στους "καθρέφτες" τζακιών, ένθετες ανάγλυφες πλάκες στις ανωδομές σπιτιών ή εκκλησιών επιμελημένη τοιχοδομία (χαρακτηριστικές διαφοροποιήσεις από τους Πυρσογιαννίτες) ιδιαίτερα φυσικά, δημόσια κτίρια· κάπου εκεί σταματάει κι η αυθεντία.

Στη γενιά όμως των παπούδων τους τα πράγματα είναι ακόμα πιο αυστηρά ως προς τις απαιτήσεις που είχε η κοινότητα από τους τεχνίτες. Για παράδειγμα, παρόλο που ο νταμαρτζής θεωρείται από πολλούς σήμερα κατώτερη δουλειά, θυμούνται πολλοί "...πως ήταν σημαντικό να 'ναι καλός ο μάστορας γιατί από το πώς θα βγάλει την πέτρα, θα εξαρτηθεί το καλό πελέκημα... κι αυτά τα πρόσεχαν οι παππούδες". Ο πελεκητής διέθετε κοπίδια πολλών ειδών "... μικρά, στριφτά, κοίλα... για να γλυκοπάρει την πέτρα, να πετύχει όλα τ' αυλάκια... ", επίσης "χτενιά" ή "ταρακιά" για να "χτενίσει το πανί να γίνει πιο όμορφο". Καθένας από τους σημερινούς παππούδες είχε κληρονομήσει μια δύο βαλίτσες αδούλευτα τέτοια εργαλεία.

Είναι σίγουρο ότι και στη γενιά των γονιών τους ακόμη, όπως φάνηκε από τη στάση τους, τις απαντήσεις τους, ότι η εργασία "από νύχτα σε νύχτα" δεν λειτουργούσε σαν δραστηριότητα κυρίως οικονομική: "...Εκείνος κάθονταν και 5-6 ώρες συνέχεια να το τελειώσει... πελεκούσε συνέχεια... δεν τους ένοιαζε πόσο θα 'κανε... ήταν το σύστημα τέτοιο...".

Επίσης οι συλλογικοί καταναγκασμοί που χαρακτηρίζουν μια παραδοσιακή κοινωνία λειτούργησαν και στη γενιά των σημερινών παππούδων: δηλ. σ' ό,τι σχετίζεται με τη δουλειά, υπακοή στον αρχηγό της παρέας· καθολική οικονομική εξάρτηση του μάστορα-οικογενειάρχη ακόμη, από τον αρχηγό της οικογενείας του κι απόλυτος σεβασμός στο δρομολόγιο της "παρέας" του πατέρα' μονάχα αφού αποσυρόταν από τη δουλειά ή μετά το θάνατο του, δοκίμασαν οι 80χρονοι μαστόροι νέους δρόμους.

Αξιολόγηση δουλειάς. Τέλος, οι παρατηρήσεις των σημερινών πληροφορητών για τη δουλειά συγχρόνων, νεότερων και παλιότερων τους είναι αποκαλυπτικές: αξιολογούν τα δείγματα δουλειάς με τα κριτήρια που πρέπει ν' αντιμετωπίζεται η "λαϊκή τέχνη".

α) Για την δουλειά των συγχρόνων τους και των αμέσως νεότερων δεν διστάζουν να κατακρίνουν ή να παινέψουν ακόμη και τον εαυτό τους. "Χάθηκεν πια η τέχνη, αχρηστεύτηκε... ", "λέγαμε, πάει αυτή η δουλειά... δεν θα μας χρειαστεί πια...", "τώρα, τι 'ναι, αυτό, δεν είναι καν τίποτα", "τα 'χουν έτοιμα και κάθονται... δεν κάνουν τίποτες οι ίδιοι...", "ήμουν καλός γω, όλα ταύτα τα χεράκια μου τα 'χουν φτιασμένα...". "Να! ο Νίκος είχε έναν αδελφό, ήταν άφθαστος, καλος πετράς! Ε! μεις ερχόμασταν λίγο δεύτεροι... ".

β) Για την γενιά των γονιών τους σχεδόν όλοι υποστήριξαν πως ήταν καλύτερη από τη δική τους γιατί "... ήξεραν καλά την τέχνη..." (δηλ. την

Σελ. 411
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/412.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

τεχνική, απαραίτητη προϋπόθεση της λαϊκής τέχνης), γιατί "...ήσαν μερακλήδες αυτοί...". "Ελεγάμε, ποιοι είναι καλοί στο χωριό; ...ο τάδε, ο τάδε, όλους τους ηξεράμε...".

γ) Εκεί όμως που πραγματικά μένουν έκπληκτοι από θαυμασμό -όχι μόνον απόρροια του σύγχρονου ενδιαφέροντος του ερευνητή και της χρονικής απόστασης που ασκεί γοητεία στους ίδιους- είναι το έργο των παππούδων τους: "Είχα 'γω έναν παππού ! να ρώτησε να σε πουν, άφθαστος στη δουλειά, στο πελέκημα. , .". "Καθαυτού πελεκάνος να σε πω, γλύπτης σωστός..." "Έπαιρναν την πέτρα και την έκαμαν λουλούδι" (δηλ, τέλεια γνώση του υλικού, απαραίτητη προϋπόθεση στη "λαϊκή τέχνη"),

Και φυσικά, όλοι ανεξαιρέτως οι πληροφορητές θυμούνται, ονομάζουν, πολλές φορές και συγκινούνται όταν αναφερθούν στους "μοναδικούς" τεχνίτες, όταν η απόσταση που τους χωρίζει δεν είναι πολύ μακρινή. (Η λεγόμενη "ανωνυμία" και η παραποιημένη "συλλογικότητα", ξεπερασμένα ευτυχώς σήμερα, αποδεικνύονται πόσο λόγια κατασκευάσματα είναι.)

Η περίπτωση, για παράδειγμα, του πελεκητή Βράγκα8 είναι χαρακτηριστική: "Αυτός ήτον και προσωπική διάνοια, έφτιαχνε το σχέδιο στο χώμα, έβαζε και μηχανικούς κάτω κι ας μην ήξερε γράμματα... ". "Άλλος τέτοιος πελεκητής δεν πέρασε από το χωριό... δεν θυμούμαι ν' άκουσα..."

Συμπεριφορά. Οι ίδιοι σέβονται και τιμούν τη δουλειά των προηγούμενων, ωστόσο όχι όσο οι γονείς τους, στην πράξη· απόδειξη, ότι πολλοί από τους γονείς τους χρησιμοποιούσαν τα πελεκητά (αγκωνάρι, ένθετες πλάκες, τζακόπετρες κ.ά.) του παλιού σπιτιού στο νέο. Ελάχιστοι από τους τωρινούς έδειξαν την ίδια φροντίδα. Η γενιά μάλιστα των παιδιών τους, που σε μεγάλη αναλογία εξακολουθεί το ίδιο επάγγελμα στη σύγχρονη του μορφή -οικοδόμοι ή εργολάβοι σήμερα- φρόντισε ν' αφήσει τα ελάχιστα μόνο που απομένουν. Ιστορικές συγκυρίες (κατοχή, εμφύλιος με τα επακόλουθα τους) αλλά και η άγνοια για την μακριά και πολύπλοκη διαδικασία της γνώσης της δουλειάς συνέβαλαν σημαντικά στη συμπεριφορά τους.

Τέλος, η γενιά των παιδιών τους, οι σημερινοί νέοι των 20-25 χρόνων, τώρα που το θέμα του νεοελληνικού πολιτισμού και της τύχης του φαίνεται πως είναι εξαιρετικά δημοφιλές ζητούν (άσχετα με ποιο τρόπο κατά περίπτωση) να κρατήσουν ό,τι από την τοπική τους ιστορία απειλείται με αφανισμό.

8. Ήδη έχει επισημανθεί και καταγραφεί ένα μεγάλο μέρος της δουλειάς του από τη γράφουσα.

Σελ. 412
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/413.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΕΙΚΟΝΑ 1. Δείγμα δουλειάς τον πελεκητή Βράγκα στα 1907-1908 στο σπίτι της Σοφίας Ζούδα στο Δασύλιο. (Φωτ. Γ. Παπανικολάου, Κ. Θωμόπουλου)

ΕΙΚΟΝΑ 2. Πελεκητό τζάκι (1934) στο σπίτι της Ευμορφίας Μητράκα στον Πεντάλοφο. (Φωτ. Ν. Στυλιανίδη)

Σελ. 413
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/414.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΕΙΚΟΝΑ 3. Δείγμα δουλειάς των «παπούδων»: υπέρθυρο από σπίτι στον Πεντάλοφο (1790/Μαρτίου 6) Τα δύο αγκωνάρια κάτω από το πελεκητό υπέρθυρο είναι τα «κανονικά» λεγόμενα (Φωτ. Ν. Στυλιανίδη)

ΕΙΚΟΝΑ 4. Δείγμα δουλειάς των παπούδων (1844): από την εκκλησία της Παναγίας στο Δίλοφο (ανατολική πλευρά). Επιμελημένη λάξευση στο μονόλιθο επιστήλιο, τεχνική αρτιότητα στο πέτρινο θηλύκι απ' όπου περνούσε η αλυσίδα του καντηλιού. (Φωτ. Γ. Παπανικολάου, Κ. Θωμόπουλου)

Σελ. 414
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 395
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    Η ΜΑΘΗΤΕΙΑ ΣΤΙΣ ΣΥΝΤΕΧΝΙΕΣ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ

    ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ

    Από τα παραδοσιακά συστήματα μαθητείας που λειτούργησαν κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας έντονο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το συντεχνιακό τόσο για την ιδιαιτερότητα όσο και για την έκταση και τη διάρκεια του φαινομένου.

    Η συντεχνιακή μαθητεία που ευρύτερα εντάσσεται στον κύκλο των περιοριστικών και συνάμα προστατευτικών συντεχνιακών λειτουργιών, μια και μ' αυτή επιτυγχανόταν o έλεγχος των προαγωγών και εποπτευόταν η κινητικότητα στο εσωτερικό της συντεχνίας μπορεί να διαιρεθεί σε δύο μεγάλα στάδια: στο στάδιο της υποτιθέμενης εκμάθησης της τέχνης ή του επαγγέλματος (τσιράκι-μαθητευόμενος) και στο δεύτερο της κατοχής των μυστικών της δουλειάς (κάλφας-βοηθός),

    Α΄ στάδιο (ciraklik). Στο στάδιο αυτό γινόταν η είσοδος του νέου στο επάγγελμα. Οι συνθήκες εργασίας, διατροφής και διαβίωσης για τους μαθητευόμενους ήταν πάρα πολύ δύσκολες αν όχι απογοητευτικές. Την κατάσταση έκανε ακόμη πιο απελπιστική το γεγονός ότι τα παιδιά που στέλνονταν στους μαστόρους για την εκμάθηση της τέχνης ή του επαγγέλματος βρίσκονταν ακόμη στο πρώτο στάδιο της ανάπτυξης αφού τα περισσότερα δεν είχαν συμπληρώσει το 10ο έτος της ηλικίας τους και επομένως ήταν ακατάλληλα για εργασία.1

    Επειδή γενικά οι συντεχνιακοί κανονισμοί δεν προέβλεπαν από ποια ηλικία

    1. Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται και με τους μαθητευόμενους σε παρέες, κομπανίες ή συντροφιές χτιστών. Βλ. Νικ. Μουτσόπουλου, Κουδουραίοι Μακεδόνες και Ηπειρώτες Μαΐστορες. Ανάτυπον εκ του Λευκώματος του Τ.Ε.Ε., Αθήναι 1976, σ. 358.