Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 400-419 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/400.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σχεδόν στα ψυχικά χαρίσματα και τις αρετές του υποψήφιου και όχι στα επαγγελματικά του προσόντα. Av δηλαδή κατά τη διάρκεια της εκπαίδευσης του το τσιράκι είχε επιδείξει υπακοή, σεβασμό, φρονιμάδα και γενικότερα καλή συμπεριφορά προς το πρόσωπο του, συνήθως αποσπούσε τη συγκατάνευση του μάστορα για την προώθηση του στην επόμενη επαγγελματική βαθμίδα μέσα στα κανονικά όρια.

Όταν ο μάστορας ανακοίνωνε στη συντεχνία ότι ο εκπαιδευόμενος έχει τα απαραίτητα εφόδια και συμπλήρωσε τον απαιτούμενο χρόνο μαθητείας, τότε o τελευταίος περνούσε χωρίς διαγωνισμό στο στάδιο του κάλφα μόνο με τη διαβεβαίωση του εκπαιδευτή του. Μετά την αναγόρευση του όλοι όσοι εργάζονταν στο ίδιο εργαστήρι ήταν υποχρεωμένοι να τον αποκαλούν κάλφα.10

Όπως τονίσαμε και παραπάνω, η θετική ή αρνητική στάση των μαστόρων έπαιζε σημαντικό αν όχι αποφασιστικό ρόλο στην ομαλή ή μη ανέλιξη των μαθητευόμενων που προέρχονταν από εξω-συντεχνιακές οικογένειες.

Αντίθετα οι γιοι των μαστόρων που απολάμβαναν προνόμια τα οποία βέβαια δεν τους παραχωρούσαν οι συντεχνιακοί κανονισμοί αλλά οι ίδιοι οι γονείς τους ήταν πολύ φυσικό να εξασφαλίζουν πλεονεκτήματα και προτεραιότητες από τους άλλους ομοιόβαθμούς τους.

Β' στάδιο (kalfalik). Στο δεύτερο και τελευταίο στάδιο της μαθητείας του o εκπαιδευόμενος πρόσφερε πιο ουσιαστικές υπηρεσίες στο μάστορα του, ενώ παράλληλα βελτίωνε κατά πολύ τη θέση του από άποψη επαγγελματική και κοινωνική όσο κι αν θεωρούνταν ακόμη ανεπίσημο μέλος της συντεχνίας,

Οι καλφάδες ήταν υποχρεωμένοι να δουλεύουν στους ίδιους μαστόρους κάτω από παραπλήσιες σχεδόν συνθήκες που γνώρισαν ως μαθητευόμενοι. Η μη διαφοροποίηση των συμπεριφορών από μέρους των μαστόρων πρέπει να αποδοθεί στο γεγονός ότι από το σημείο αυτό έβλεπαν τους βοηθούς τους μόνο σαν ανταγωνιστές στο επάγγελμα.

Η διάρκεια της καλφικής υπηρεσίας, όπως και προηγούμενα στο στάδιο του τσιρακιού, δεν ήταν νομικά κατοχυρωμένη. Όλα εξαρτιόνταν από τις τοπικές συντεχνιακές συνήθειες και από τις συμφωνίες που γίνονταν ανάμεσα στους μάστορες και τους καλφάδες.

Ο συνηθισμένος χρόνος μαθητείας ήταν τα 2 έτη. Παρατηρείται βέβαια μια διαφοροποίηση κατά περιοχές αλλά σε καμιά περίπτωση η μαθητεία δεν ήταν κάτω από δύο χρόνια ιδίως για τους καλφάδες με εξω-επαγγελματική προέλευση.

Έτσι αν δεχθούμε ότι η μαθητεία ξεκινούσε σε ηλικία 9-12 χρονών και τελείωνε 12-15 ή άρχιζε 12-14 και έφθανε ως τα 15-17 και υπολογίσουμε

10. Βλ. D. Ihciev, «Esnafski Documenti», σ. 447.

Σελ. 400
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/401.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ως μέσο όρο 2-3 χρόνια το στάδιο της καλφικής μαθητείας, πλησιάζουμε τα 17-19, ηλικία που θεωρείται η απαρχή της αντρικής ωριμότητας.

Ο συναγωνισμός της αγοράς ανάγκαζε τους μάστορες να επιμηκύνουν το χρόνο της υποχρεωτικής παρακολούθησης των καλφάδων όσο περισσότερο μπορούσαν γιατί διαφορετικά έχαναν την τόσο πολύτιμη γι' αυτούς εργατική δύναμη που θα εκμεταλλεύονταν οι άλλοι συνάδελφοί τους αν τυχόν κρατούσαν τους βοηθούς τους μεγαλύτερο χρονικό διάστημα κοντά τους. Έτσι, έχουμε παραδείγματα στα οποία μερικοί καλφάδες ξεπέρασαν κατά πολύ το κανονικό όριο της καλφικής μαθητείας παραμένοντας στο στάδιο αυτό αρκετά χρόνια.

Ο χρόνος εργασίας του κάλφα καθοριζόταν όπως είναι φυσικό από τους μαστόρους. Ποίκιλε όχι μόνο από μάστορα σε μάστορα αλλά και από επάγγελμα σε επάγγελμα.

Η διάρκεια της ημερήσιας εργασίας σύμφωνα με τις σχετικές μαρτυρίες υπερκάλυπτε τα κανονικά όρια της ανθρώπινης αντοχής σ' αυτή την ηλικία και έφθανε στην υπερβολή, γεγονός που προξένησε εντύπωση στους ξένους περιηγητές της εποχής.

Υπήρχαν ακόμη και διάφορα εποχιακά διαστήματα που το ωράριο εργασίας για διαφόρους λόγους παρατείνεται για αρκετές νυχτερινές ώρες.

Πρέπει να προσθέσουμε εδώ ότι η αδιάκοπη εργασία δεν άφηνε περιθώρια για υπερωρίες. Άλλωστε o όρος ήταν άγνωστος στο λεξιλόγιο της εποχής εκείνης.

Οι συνθήκες εργασίας και διαβίωσης ελάχιστα διέφεραν από το προηγούμενο στάδιο μαθητείας. Τα ίδια εργαστήρια, χαμηλά, σκοτεινά, υγρά και βρώμικα κτισμένα στον καιρό της τουρκοκρατίας συνέθεταν ένα αποπνικτικό και ανθυγιεινό περιβάλλον το οποίο σε συνάρτηση με την κακή διατροφή και την υπερβολική εργασία είχε συχνά άσχημες επιπτώσεις στην υγεία των καλφάδων, με αποτέλεσμα να παρουσιάζεται υψηλός δείκτης ασθενειών στην επαγγελματική αυτή βαθμίδα.

Η υποχρέωση αλλά και η συνήθεια να παραμένει ο κάλφας και μετά την προαγωγή του από τσιράκι σε βοηθό κοντά στο μάστορα του περιόριζε ακόμη περισσότερο την ανεξαρτησία του και τις δυνατότητες του αφού είχε μηδενικά περιθώρια ελεύθερης επιλογής. Έτσι συνέχιζε να εργάζεται με τις προηγούμενες απαράδεκτες συνθήκες δωρεάν σχεδόν ή με πενιχρή αμοιβή.

Υπήρχαν δύο μορφές αμοιβών για τους καλφάδες:

α) πληρωμή σε χρόνο,

β) πληρωμή με το κομμάτι.

Η αμοιβή σε χρόνο διαβαθμιζόταν ως εξής: ημερήσια, εβδομαδιαία, μηνιαία, τριμηνιαία, εξαμηνιαία και ετήσια. Στην εξαμηνιαία συμφωνία ο χρόνος άρχιζε να προσμετράται από την ημέρα του Αγίου Γεωργίου και έφθανε

Σελ. 401
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/402.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

μέχρι του Αγίου Δημητρίου ή αντίστροφα και στην ετήσια υπολογιζόταν από "Αγιώργη σε Αγιώργη".11 Πιο συχνά όμως συμφωνούνταν οι ημερήσιες πληρωμές.

Η αμοιβή με το κομμάτι στην ουσία δεν διέφερε και πολύ με την πληρωμή σε διάρκεια χρόνου. Κι αυτό οφειλόταν στο γεγονός ότι η πληρωμή με το κομμάτι τοποθετούσε τους καλφάδες σε μειονεκτική θέση αφού έτσι το ύψος της αμοιβής εξαρτιόταν από την επιδεξιότητα, τη γρηγοράδα και την ικανότητα του κάθε κάλφα.

Το ύψος της αμοιβής των καλφάδων που δούλευαν με το κομμάτι προσδιοριζόταν από τους μάστορες. Ανάλογα λοιπόν με την ποσότητα προϊόντος που 6α έβγαζε ένας πολύ ικανός και επιδέξιος κάλφας-πρότυπο οι μάστορες απαιτούσαν και από τους υπόλοιπους ομοιόβαθμους παρόμοια ποσότητα με την ίδια αμοιβή. Αυτό όμως σήμαινε ότι αρκετοί καλφάδες που παρουσίαζαν περιορισμένες ικανότητες και ασθενική δύναμη δύσκολα μπορούσαν να παράγουν το ίδιο έργο σε παρόμοια χρονικά πλαίσια.

Έτσι οι καλφάδες με τα μειωμένα σωματικά και πνευματικά προσόντα επιμήκυναν υποχρεωτικά το χρόνο εργασίας για να είναι σε Θέση να παράγουν περισσότερα κομμάτια ή να συμπληρώσουν τον αριθμό της παραγγελίας που τους έδιναν οι μάστορες τους. Όμως η αύξηση των εργάσιμων ωρών σήμαινε ταυτόχρονα και την πτώση της τιμής της εργασίας.

Η εργασία με το κομμάτι είχε και άλλα μειονεκτήματα, το κυριότερο από τα οποία ήταν ότι τη στιγμή της πληρωμής o μάστορας έκανε απαραίτητα έλεγχο εκτός από την ποσότητα και στην ποιότητα του προϊόντος και εύκολα μπορούσε να περικόψει· το ύψος της συνολικής αμοιβής.

Εκτός από την πληρωμή σε χρόνο οι μάστορες πολλές φορές υποχρεώνονταν ή επιθυμούσαν να τρέφουν και να ντύνουν τους βοηθούς τους αρκεί τα έξοδα που απαιτούσαν αυτές οι υποχρεώσεις να εκπίπτουν από την αμοιβή των καλφάδων. Η συμφωνία αυτή συνέφερε το μάστορα γιατί είχε τη δυνατότητα ν' αγοράζει τα πιο φτηνά ρούχα, να προσφέρει ανθυγιεινό σπίτι και άσχημη διατροφή στον κάλφα, όλα βέβαια σε κόστος κατά πολύ χαμηλότερο από τα συμφωνημένα.

Συχνά οι δυσκολίες που προαναφέραμε ανάγκαζαν τους καλφάδες ν" εγκαταλείψουν τον μάστορα τους πριν τη δεσμευτική ημερομηνία, παρόλο που γνώριζαν ότι θα έχαναν την αμοιβή που είχε προβλεφθεί για τη χρονιά εκείνη.12

Αλλά οι συνέπειες της εγκατάλειψης δεν τελείωναν εδώ γιατί υπήρχαν

11. Βλ. Μιχ. Καλινδέρη, Ο βίος της κοινότητος Βλάταης επί Τουρκοκρατίας, Θεσσαλονίκη 1982, σ. 462.

12. Βλ. Μιχ. Καλλινδέρη, Αι συντεχνίαι της Κοζάνης επί Τουρκοκρατίας, εν Θεσσαλονίκη 1958, σ. 28 και 35.

Σελ. 402
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/403.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και άλλα απαγορευτικά μέτρα που είχαν θεσπίσει: οι συντεχνίες για την πρόληψη παρόμοιων ενεργειών. Μια από τις πιο βασικές διατάξεις των συντεχνιακών κανονισμών αναφερόταν στην τιμωρία του συντεχνιακού μέλους που προσλάμβανε στις υπηρεσίες του τον εργάτη που είχε εγκαταλείψει πρόωρα τον παλιό μάστορα του.13

Έτσι οι μαθητευόμενοι αναγκάζονταν να αλλάζουν συχνά τόπο επειδή δέχονταν συστηματικό κυνηγητό από τη συντεχνία. Παράλληλα όμως υπήρχε και σχετική δέσμευση από τη συντεχνία για το μάστορα που έδιωχνε το βοηθό του πριν τον προβλεπόμενο χρόνο. Στην περίπτωση αυτή υποχρεωνόταν o μάστορας να αποζημιώσει τον κάλφα για το χρονικό διάστημα που είχε δουλέψει κοντά του.14

Η προαγωγή του κάλφα, στη βαθμίδα των μαστόρων αποτελούσε την τελευταία αλλά και πιο κρίσιμη δοκιμασία στη διάρκεια της συνολικής του συντεχνιακής μαθητείας. Το αποτέλεσμα των εξετάσεων στις οποίες καλούνταν να υποβληθεί για να εκτιμηθεί κατά πόσο οι επαγγελματικές του γνώσεις ήταν ικανές να τον οδηγήσουν στην ανώτερη επαγγελματική βαθμίδα ήταν καθοριστικό σημείο για το μέλλον της σταδιοδρομίας του.

Πριν όμως φθάσει στο στάδιο των εξετάσεων ο κάλφας έπρεπε να εκπληρώνει μερικές προϋποθέσεις όπως α) να έχει συμπληρώσει την απαιτούμενη ηλικία, β) να έχει διανύσει τον προβλεπόμενο χρόνο της μαθητείας και γ) να είναι γνώστης της τέχνης ή κάτοχος των μυστικών του επαγγέλματος.

Και στο στάδιο αυτό οι καλφάδες συναντούσαν πολλά εμπόδια από τους μάστορες επειδή οι τελευταίοι φρόντιζαν να περιορίσουν τον εσναφικό συναγωνισμό με τον έλεγχο της αύξησης των συντεχνιακών μελών και παράλληλα να διατηρήσουν τη μονοπωλιακή τους θέση στη συντεχνία. Έτσι ακολουθούσαν διάφορες μεθόδους εμπόδισης, κρυφές και φανερές, θεμιτές και αθέμιτες, που εξαρτιόνταν από το βαθμό του συναγωνισμού στη συντεχνία, τη φιλική ή εχθρική διάθεση που επικρατούσε ανάμεσα στους συντεχνίτες και τις οικογενειακές ή συγγενικές σχέσεις που είχαν με τους καλφάδες.

Το θέμα της προώθησης του κάλφα γίνεται πιο πολύπλοκο αν το εξετάσουμε από την πλευρά του μάστορα και τις σχέσεις με τους άλλους συναδέλφους του.

Όταν ο μάστορας δεν είχε γιο και ετοίμαζε το βοηθό του για διάδοχο

13. Χαρακτηριστικά αναφέρονται τα παρακάτω στο καταστατικό της συντεχνίας Γουναράδων Κοζάνης: "όποιος μάστορης ήθελε συμάση εκείνον τον φευγάτον κάλφαν άνευ της ειδήσεως των μαϊστόρων να παιδεύεται". Βλ. Μιχ. Καλινδέρη, ό.π., σ. 28. Πρβλ. και Θ. Μοσχονά, Μέριμνα του Ελληνορθόδοξου Πατριαρχείου Αλεξανδρείας επί Τουρκοκρατίας, Συντεχνίαι-Αδελφάτα, Εσνάφια, Αλεξάνδρεια 1949, σ. 22.

14. Βλ. Μιχ. Καλινδέρη, Αι συντεχνίαι της Κοζάνης, σ. 35.

Σελ. 403
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/404.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σήμαινε πως η συντεχνιακή οργάνωση δεν θα εμπόδιζε την προαγωγή του κάλφα. Μερικές όμως φορές παρόμοια περίπτωση μπορούσε να δημιουργήσει αρκετά προβλήματα στον υποψήφιο αν ο μάστορας του ήταν δυνατός και υπολογίσιμος ανταγωνιστής στα υπόλοιπα συντεχνιακά μέλη κι ακόμη περισσότερο αν ήταν εχθρικός προς τους άλλους συναδέλφους του.

Σε όλες τις περιπτώσεις το προβάδισμα είχαν οι γιοι των μαστόρων που πάντα έχουν διευκολύνσεις σύμφωνα με παλιές συνήθειες.

Για να προσέλθει ο κάλφας στο στάδιο των εξετάσεων έπρεπε πρώτα να γίνει προς τη συντεχνία η σχετική πρόταση από τον εκπαιδευτή του με την οποία βεβαίωνε ότι o βοηθός του μπορούσε να εξασκήσει την τέχνη ή το επάγγελμα αφού είχε ολοκληρώσει με επιτυχία τον κύκλο της εκπαίδευσης του.15

Όταν οι εξετάσεις ήταν επιτυχείς, ο κάλφας αναγορευόταν μάστορας και. γινόταν επίσημο μέλος της συντεχνίας αφού πλήρωνε για την παραχώρηση της σχετικής έγγραφης αδείας ένα καθορισμένο ποσό που ονομαζόταν τεστήρι.16

Η απονομή του τίτλου του μάστορα γινόταν σε δύο φάσεις: H μία περιλάμβανε την τοποθέτηση της ζώνης κυριότητας στον υποψήφιο17 κατά τη διάρκεια δημόσιας τελετής στην αίθουσα συνεδριάσεων της συντεχνίας και η άλλη την ψυχαγωγία των παρευρισκομένων ομοτέχνων του.18

Η απόκτηση της "μαστοριάς" παρουσίαζε συχνά σοβαρές δυσκολίες κυρίως για τους καλφάδες που δεν είχαν κάποιο συγγενικό δεσμό κοντινό ή μακρινό με τους μάστορες. Ακόμη οι συντεχνίες δυσκόλευαν τη διαδικασία των εξετάσεων αν είχαν αρκετό αριθμό μελών. Μερικές πάλι το δήλωναν φανερά ότι ήταν πλήρεις και τα μέλη τους αρκετά για τα χρονικά και τοπικά δεδομένα και ανέστελλαν κάθε προαγωγή.19

15. Βλ. Αγγελικής Χατζημιχάλη, "Μορφές από τη σωματειακή οργάνωση των Ελλήνων στην Οθωμανική αυτοκρατορία", L'Hellénisme contemporain, αναμνηστικός τόμος 1453-1953, σ. 291.

16. O χρηματικός αυτός δασμός, υποχρεωτικός κάθε φορά για την εγγραφή του νέου μέλους στη συντεχνία αποκαλούνταν ακόμη μπασκαλίτικο, φιλειά και μαστοριά.

17. Βλ. Βουραζέλη-Μαρινάκου, Αι εν Θράκη συντεχνίαι των Ελλήνων κατά την Τουρκοκρατίαν, Θεσσαλονίκη 1950, σ. 85, Αγγ. Χατζημιχάλη, Οι συντεχνίες. Τα ισνάφια. Ανάτυπο από την Επετηρίδα Ανωτάτης Βιομηχανικής Σχολής Πειραιώς, τ. 2, 1949-1950, σ. 17.

18. O Ε. Μ. Cousinery, Voyage dans la Macédoine contenant des recherches sur l'histoire, la géographie et les antiquités de ce pays, τ. A, Paris 1831, σ. 50-51, περιγράφει πολύ αποκαλυπτικά πως "γιορτάζονταν" το γεγονός της μαστοριάς από τους βυρσοδέψες Θεσσαλονίκης.

19. "Έως της σήμερον όσοι μαστόροι ήβγαν, καλά βγαλμένοι, από την σήμερον 1789 Ιουλ. 27 έως χρόνους δύο να μην έβγη κανείς", Μ. Αποστολίδου, "Τα αρχεία του εν Φιλιππουπόλει εσναφίου των αμπατζήδων", Αρχείον του Θρακικού Λαογραφικού και Γλωσσικού Θησαυρού, τ. 7, 1940-41, σ. 24.

Σελ. 404
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/405.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Ένας άλλος ανασταλτικός παράγοντας στην ομαλή και αυτοδύναμη εξέλιξη του κάλφα ήταν οι περιορισμένες οικονομικές του δυνατότητες που οφείλονταν στις πενιχρές αποδοχές του. Η αδυναμία αποταμίευσης ικανού χρηματικού ποσού (sermaye) για την εξόπλιση του μελλοντικού εργαστηριού του βοηθούσε τα σχέδια των μαστόρων που επιθυμούσαν να παρουσιάζονται στο στάδιο αυτό οι μελλοντικοί μάστορες οικονομικά εξαντλημένοι ώστε ν' αναβάλλεται υποχρεωτικά το ξεκίνημα της αυτόνομης δουλειάς τους ή στη χειρότερη περίπτωση να αποδυναμώνεται η ανταγωνιστική τους δύναμη στην αγορά.

Επιγραμματικά μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι και τα δύο στάδια της μαθητείας αποτελούσαν μια σκληρή δοκιμασία, σωματική και πνευματική για το μαθητευόμενο o οποίος μη έχοντας τη δυνατότητα επίλογων και όντας υποχρεωμένος να επιζήσει στην πολύ συγκεκριμένη έννοια του όρου υπέμενε καρτερικά τις συνεχείς αυθαιρεσίες, καταπιέσεις και εκμεταλλεύσεις του εκπαιδευτή του.

Σελ. 405
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/406.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 406
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/407.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΕΚΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΑΥΘΕΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΜΑΣΤΟΡΟΥΣ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΟΙ "ΠΑΡΕΕΣ" ΣΕ ΤΡΕΙΣ ΓΕΝΕΕΣ

ΒΙΚΤΩΡΙΑ ΝΙΚΗΤΑ

Το θέμα. Τα όσα ακολουθούν είναι τμήμα μιας έρευνας που βρίσκεται σε εξέλιξη με θέμα τους μαστόρους, ειδικότερα τους πελεκητές της πέτρας, τους πελεκάνους και τα δείγματα της δουλειάς τους στο χώρο της δυτικής Μακεδονίας. Με την εργασία επιχειρείται, στον Πεντάλοφο, το παλιό Ζουπάνι και τα γύρω μαστοροχώρια, μια αυστηρή καταγραφή του έμψυχου και άψυχου υλικού από σεβασμό στο χώρο: αντιστάθμισμα στις αβασάνιστες γενικεύσεις καταστάσεων σε δημοσιεύματα για τα χωριά και στην ταχύρρυθμη εξαφάνιση του υλικού.

Εργαλεία έρευνας. Εργαλεία έρευνας, ως το σημείο αυτό, χρησιμοποιήθηκαν κυρίως η παρατήρηση και οι προφορικές πηγές.

Με την παρατήρηση και όλες τις προεκτάσεις της (φωτογράφηση, σχέδιο) επαληθεύτηκαν οι προφορικές πηγές.

Για τις προφορικές πηγές ακολουθήθηκε η μέθοδος της ημικατευθυνό-μενης συνέντευξης1 γιατί, στην πράξη, αποδείχτηκε αποτελεσματικότερη. Ρωτήθηκαν 28 μαστόροι (13 και πελεκητές) ηλικίας 75-80 χρόνων περίπου, με γραμματικές γνώσεις οι περισσότεροι ως γ' δημοτικού.2 Αποδείχτηκε πως οι

1. Για την τεχνική της συνέντευξης αλλά και την σημαντικότερη βιβλιογραφία για την προφορική ιστορία, βλ. Στ. Παπαδόπουλος, Η χαλκοτεχνία στον ελληνικό χώρο 1900-1975 κατά τις προφορικές μαρτυρίες χαλκουργών, τ. A', ΠΛI, Ναύπλιο 1982, σ. 46-54.

2. Οι κυριότεροι από τους πληροφορητές είναι: Ζήσης Κάσσος (1902-1981), Νικόλαος Κογιόπουλος (1904-1981), Νίκος Τζημουρέλας 86 χρόνων, Θύμιος Σβολιαντόπουλος 85 χρόνων, Χαράλαμπος Σούρμπιτος 82 χρόνων, Αντρέας Γραμματίκας 80 χρόνων, Παναγιώτης Τζημουρέλας 78 χρόνων, Κώστας Μακρυκώστας 77 χρόνων, Αλκιβιάδης Κούγκουλος 76 χρόνων, Θωμάς Ζάρας 74 χρόνων από Πεντάλοφο. Αντρέας Παπανικολάου 84 χρόνων,

Σελ. 407
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/408.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

προφορικές πληροφορίες ήταν σίγουρες, δηλ. αξιόπιστες, μονάχα όταν μετατρέπονταν σε προφορικές προσωπικές ιστορίες. Οι μαστόροι θυμούνται με μαθηματική σχεδόν ακρίβεια ό,τι έχει σχέση με την προσωπική τους ζωή· λιγότερο για τους γονείς τους κι ακόμα λιγότερο για τους παπούδες τους· όταν μιλούν για τους τελευταίους, συχνά χρησιμοποιούν πληθυντικό κι εννοούν ό,τι κράτησαν οι ίδιοι από την προφορική παράδοση οπότε αναφέρονται και σ' ένα ανιστορικό άλλο σύστημα αξιών που στέκεται κάπου έξω από την καθημερινότητα.

Από τις διαφοροποιήσεις που προέκυψαν ανάμεσα σε τρεις γενιές, θα περιοριστούμε από την ατελή έρευνα κι επεξεργασία των δεδομένων της σε επισημάνσεις σχετικές με τα στάδια της μαθητείας των μαστόρων ως το τελικό στάδιο, την αυθεντία, και πως η έννοια της μετασχηματίζεται σε τρεις τουλάχιστον γενιές,

Χώρος. Για να τοποθετήσουμε σε γενικές γραμμές τις κοινότητες στον ιστορικό τους χώρο (σχετικά με το Ζουπάνι η έρευνα έχει προχωρήσει) μας αρκούν δύο γραπτές μαρτυρίες: α) ο κώδικας της μονής της Ζάμπορδας3 που μας δίνει το όριο 1692 και β) το αυτοκρατορικό διάταγμα του Σουλτάνου Μαχμούτ στα 1836 όπου βεβαιώνεται ότι 9 χωριά (σε όλα έχει αρχίσει η έρευνα) ...ήσαν πάντοτε "κεφαλόχωρα χωρία".4 Αυτές τις μαρτυρίες έρχονται να στερεώσουν υπογραφές μαστόρων στα ίδια τα έργα τους, ήδη λίγο πριν τα μέσα του 18ου αι. Την παλιότερη χρονολογικά υπογραφή τους σε έργο τη βρίσκουμε στα 1740 στην εκκλησία της Αγ. Κυριακής στη Ζαγορά Πηλίου.5

Νίκος Νικόπουλος 75 χρόνων, Παπαλέξανδρος Δάτσιος 73 χρόνων, Αθανάσιος Τζίντζιος 71 χρόνων από Χρυσαυγή. Διαμαντής Διαμαντόπουλος 80 χρόνων, Βασίλης Τασόπουλος 75 χρόνων από Κορυφή. Δημήτριος Παπαδημητρίου 82 χρόνων, Τάκης Καραγιώργος 80 χρόνων, Κωνσταντίνος Βαζίκας 78 χρόνων, Αντρέας Γκόγκος 75 χρόνων, Θωμάς Διαμαντής 75 χρόνων από Καλλονή. Ευάγγελος Σπανός 80 χρόνων από Δίλοφο. Βασίλης Τσούκλας 74 χρόνων, Νικόλαος Τσούκλας 72 χρόνων από Δασύλλιο. Βασίλης Τόλιος 80 χρόνων από Αγ. Κοσμά. Γιάννης Στούπας 70 χρόνων, Φώτης Στούπας 64 χρόνων από Εκκλησιές.

Άλλοι ρωτήθηκαν σε παρέα και μερικοί δεν θέλησαν ν' αναφερθεί τ' όνομά τους· ωστόσο η έρευνα συνεχίζεται κι η απόφασή τους αυτή δεν πρέπει να 'ναι οριστική.

3. Μιχ. Αθ. Καλινδέρης, Γραπτά μνημεία από τη Δυτική Μακεδονία των χρόνων της Τουρκοκρατίας, Πτολεμαΐς 1940.

4. Μιχ. Αθ. Καλινδέρης, Σημειώματα ιστορικά της Δυτικής Μακεδονίας, Πτολεμαΐς 1939, σ. 49-50. Εκτός από τον Πεντάλοφο αναφέρονται τα χωριά Κωστάντσικο (Γαλατινή), Λιμπόχοβο (Δίλοφο), Μοιραλή (Χρυσαυγή), Κριμίνι (Κριμήνι), Μοιρασάν (Μόρφη), Σβώλιαν (Αγ. Σωτήρα), Μαγέρ (Δασύλλιο) και Μπόρσια (Κορυφή).

5. Κίτσος Μακρής, Λαϊκή Τέχνη Πηλίου, Μέλισσα, Αθήνα 1976, σ. 40. Γενικά οι μαρτυρίες των επώνυμων μαστόρων από το Ζουπάνι, έξω από τον τόπο τους είναι πλούσιες και όπως αναφέρεται σε άλλη ανακοίνωση της γράφουσας (αδημοσίευτη) καλύπτουν όλο το διάστημα του 18ου αιώνα στο Πήλιο περισσότερο, λιγότερο στη Θεσσαλία, ενώ στις αρχές του αιώνα, υπογράφουν και στην Πελοπόννησο.

Σελ. 408
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/409.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Πρόκειται για χωριά -o πληθυσμός τους σήμερα κυμαίνεται από 35 ως 900 κατοίκους- που εξαιτίας του άγονου εδάφους και της πρώτης ύλης που υπήρχε άφθονη στον περιβάλλοντα χώρο τους, είχαν εξειδικευτεί στις αντίστοιχες τεχνικές. Το μεγαλύτερο ποσοστό του αντρικού πληθυσμού, εκτός από τη μετανάστευση (από το τέλος του περασμένου αιώνα στην Αμερική), και την οικόσιτη κτηνοτροφία, (σήμερα εξαιτίας της κτηνοτροφίας εξακολουθούν να "υπάρχουν" μερικά χωριά· γι' αυτό και παρουσιάζουν διαφορετική εικόνα) είχε εξειδικευτεί στην τεχνική της πέτρας: εξόρυξη, χτίσιμο με συνδετική ύλη λάσπη, πελέκημα. Μικρό ποσοστό εξειδικεύτηκε στην τεχνική του ξύλου.

Φύση της δουλειάς. Τώρα, οι παρατηρήσεις σχετικά με τη φύση της δουλειάς, γνωστές άλλωστε, και για το λόγο αυτό είναι σταχυολογημένες από τις συνεντεύξεις των 80χρονων πληροφορητών, χρησιμεύουν σαν πέρασμα στις παρατηρήσεις που ακολουθούν. Έτσι θα παρακολουθήσουμε καλύτερα τις διαφοροποιήσεις ανάμεσα στις 3 γενιές με άξονα τις πληροφορίες των σημερινών 80χρονων. Η τέχνη ήταν κληρονομική : "... πέτρα ηύραμε, πέτρα δουλέψαμε", "κι ο πατέρας μου κι ο παππούς του, ...και από τότε που θυμούμαι τον κόσμο", "και παπάς να 'σαι δω, είσαι, και μάστορας... ". Οι μαστόροι δεν είχαν μαθητέψει σε σχολή· η παρατηρητικότητα και η πείρα τους δίδαξαν: "Ιβλεπάμε τους μαστόρους, μαστορούλια εμείς κουράζονταν πότε ο μάστορας..., φύγε μπάρμπα, θα το φτιάσω γω, ιλεγάμε", "το μεσημέρι που σταματούσαμε, μαστορούλι γώ, έπαιρνα και δοκίμαζα να πελεκήσω έτσι... άντε από λίγο την άλλην μέρα", "...Δουλειά... από νύχτα σε νύχτα... όταν τελειώναμε βλέπαμε, δε βλέπαμε το ράμα...". "Όλου δουλεύαμε τότε...". H επιδεξιότητα και το μεράκι τους έκαναν αξίους κι ονομαστούς, ή όχι, τεχνίτες στην κοινότητα: "...Προσπαθούσα, ήμουν καλός εγώ, έβλεπα τον μάστορα, α ! ίλεγα να φτιάσω καλύτερο γω..., ", "...Μ' άρεζεν το πελέκημα, ήμουν ο πρώτος κι ας μην πήγα πανεπιστήμιο.., ". "...Προσπάθησα, δεν έπιανα καλά το καλέμι, το παράτησα χτούσα μονάχα... ". "...Είχαμεν άμιλλα τότε εμείς, πως να σε πω συναγωνισμό... κι όχι μονάχα με τις άλλες παρέες... με τους άλλους... και μεταξύ μας... ".

Σύμφωνα πάλι με τις μαρτυρίες των 80χρονων μαστόρων, το μικρότερο συνεργείο δουλειάς, "παρέα", το αποτελούσαν 7 άτομα: 2 μαστόροι χτιστάδες, 2 που έβγαζαν πέτρα, έχτιζαν κιόλας, ένας πελεκούσε και δύο μαστορούλια· ένα για τη λάσπη, ένα για την πέτρα.

Μαθητεία - αυθεντία, προφορικές μαρτυρίες. H μαθητεία άρχιζε από τα 10-13 χρόνια και η ένταξη γίνονταν στην "παρέα" που δούλευε τουλάχιστον ο πατέρας. Σε κάθε στάδιο δουλειάς, η διάρκεια ποίκιλε από την αντίληψη και το μεράκι του καθενός, τις απαιτήσεις του δάσκαλου-μάστορα, τις αντικειμενικές εξωτερικές συνθήκες· ωστόσο συνήθως η μαθητεία δεν κρατούσε λιγότερο

Β 2

Σελ. 409
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/410.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

από 6-7 χρόνια: α) στάδιο:6 μαστορούλι κουβαλούσε λάσπη στην αρχή και αργότερα έφτιαχνε λάσπη· β) στάδιο: μαστορούλι κουβαλούσε πέτρες με το μουλάρι από το νταμάρι στο μέρος που έχτιζε η "παρέα"· γ) στάδιο: μάθαινε να βγάζει πέτρες στο νταμάρι· δ) στάδιο: χτίστης-μάστορας από τη μέσα μεριά στο ντουβάρι: "από τα μέσα χτίζει χειρότερα o μάστορας"· ε) στάδιο: χτίστης μάστορας κι από την έξω πλευρά και στις γωνιές· μπορούσε ν' αποχτήσει και ειδικότητα σαν μάστορας για "πλάκα", δηλ. πλακοσκέπαστη σκεπή· στ) στάδιο: πελεκάνος-κάλφας, αρχιμάστοριας· τη θεωρούσαν σχετικά ξεκούραστη δουλειά.

Λοιπόν για τη γενιά των, πάνω από 80 χρονών, μαστόρων, o πελεκάνος ήταν ο αρχηγός της "παρέας": πρόλαβε να κάνει και το μηχανικό. Ήταν ο υπεύθυνος για τις δουλειές και τα δρομολόγια. Κυρία εργασία του, σ' αυτή τη γενιά, ήταν να πελεκάει τ' αγκωνάρια, "γωνιές", της οικοδομής· παράλληλα, να πελεκάει παραστάδες πόρτας, μερικές φορές τόξα παράθυρων, κολόνες, πεζούλια, σκάλες, τζάκια· το πολύ-πολύ κάποιο απλό ανάγλυφο στην επίπεδη επιφάνεια του τζακιού, ή κάποιο χάραγμα με χρονολογία σε ιδιωτικό ή δημόσιο χτίσμα.. Έτσι ορίζεται η αυθεντία στη γενιά αυτή.

Δέκα χρόνια μετά, στους 70χρονονς περίπου μαστόρους, η μαθητεία κι η εξειδίκευση είναι μικρότερες· απόδειξη: ελάχιστοι ξέρουν να βγάζουν πλάκα για να στρώνουν σκεπή· επίσης, δεν είναι απαραίτητη η δεξιοσύνη του πελεκάνου που περιορίζεται στο πελέκημα αγκωναριών για να "σύρει την παρέα" μπορεί να τ' αναλάβει, κι ο μάστορας-χτίστης. Η αυθεντία σταματάει στο καλό χτίσιμο.

Η γενιά βέβαια των μαστόρων αυτών, έζησε και δούλεψε σε μεταβατική περίοδο· πέρασε σχεδόν όλα τα στάδια μαθητείας στην παραδοσιακή τεχνική την εξάσκησε κι αναγκάστηκε να την εγκαταλείψει και να δουλέψει στη νέα τεχνική (μπετόν, ασβέστης, λάστιχο). Σύμφωνα με τις προφορικές μαρτυρίες άλλοι χάλασαν την παρέα από το 1924-25, άλλοι το 1939, λίγοι μετά το 1950· οι πιο πολλοί όμως στα 1933-36 γιατί δούλεψαν σ' εταιρείες ή εργολάβους. Η σταδιακή απορρόφηση τους (προσωπική μικρότερη ή μεγαλύτερη αντίσταση στο ξεκόλλημά τους από τις παλιές δομές) συμπίπτει χρονικά με τη χρηματοδότηση από το κράτος των δημοσίων έργων οδικών, υδρευτικών, αποξηραντικών, στεγαστικών, σ' όλη την επικράτεια.7

Στη γενιά τώρα των γονιών τους, η εξειδίκευση είναι επιβεβλημένη,

6. Η αναλυτική περιγραφή των σταδίων-φάσεων αποδίδει τη σημασία που είχε για τους ίδιους -τους 80χρονους- πληροφορητές η πολύχρονη διάρκεια της μαθητείας του φυσικά τα όρια από την μίαν φάση στην άλλη δεν είναι αρραγή, εφόσον δεν πρόκειται για οργανωμένη μαθητεία από κάποιο σύστημα, θεσμό ή εσωτερικό κανονισμό συντεχνίας.

7. Πρόχειρη ματιά βλ. Ιστορία Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΕ', Αθήναι 1978, σ. 335-83

Σελ. 410
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/411.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

δουλειά του πελεκάνου πολυπλοκότερη· σώζονται δείγματα δουλειάς των γονιών τους, όπως επιπεδόγλυφα ανάγλυφα στους "καθρέφτες" τζακιών, ένθετες ανάγλυφες πλάκες στις ανωδομές σπιτιών ή εκκλησιών επιμελημένη τοιχοδομία (χαρακτηριστικές διαφοροποιήσεις από τους Πυρσογιαννίτες) ιδιαίτερα φυσικά, δημόσια κτίρια· κάπου εκεί σταματάει κι η αυθεντία.

Στη γενιά όμως των παπούδων τους τα πράγματα είναι ακόμα πιο αυστηρά ως προς τις απαιτήσεις που είχε η κοινότητα από τους τεχνίτες. Για παράδειγμα, παρόλο που ο νταμαρτζής θεωρείται από πολλούς σήμερα κατώτερη δουλειά, θυμούνται πολλοί "...πως ήταν σημαντικό να 'ναι καλός ο μάστορας γιατί από το πώς θα βγάλει την πέτρα, θα εξαρτηθεί το καλό πελέκημα... κι αυτά τα πρόσεχαν οι παππούδες". Ο πελεκητής διέθετε κοπίδια πολλών ειδών "... μικρά, στριφτά, κοίλα... για να γλυκοπάρει την πέτρα, να πετύχει όλα τ' αυλάκια... ", επίσης "χτενιά" ή "ταρακιά" για να "χτενίσει το πανί να γίνει πιο όμορφο". Καθένας από τους σημερινούς παππούδες είχε κληρονομήσει μια δύο βαλίτσες αδούλευτα τέτοια εργαλεία.

Είναι σίγουρο ότι και στη γενιά των γονιών τους ακόμη, όπως φάνηκε από τη στάση τους, τις απαντήσεις τους, ότι η εργασία "από νύχτα σε νύχτα" δεν λειτουργούσε σαν δραστηριότητα κυρίως οικονομική: "...Εκείνος κάθονταν και 5-6 ώρες συνέχεια να το τελειώσει... πελεκούσε συνέχεια... δεν τους ένοιαζε πόσο θα 'κανε... ήταν το σύστημα τέτοιο...".

Επίσης οι συλλογικοί καταναγκασμοί που χαρακτηρίζουν μια παραδοσιακή κοινωνία λειτούργησαν και στη γενιά των σημερινών παππούδων: δηλ. σ' ό,τι σχετίζεται με τη δουλειά, υπακοή στον αρχηγό της παρέας· καθολική οικονομική εξάρτηση του μάστορα-οικογενειάρχη ακόμη, από τον αρχηγό της οικογενείας του κι απόλυτος σεβασμός στο δρομολόγιο της "παρέας" του πατέρα' μονάχα αφού αποσυρόταν από τη δουλειά ή μετά το θάνατο του, δοκίμασαν οι 80χρονοι μαστόροι νέους δρόμους.

Αξιολόγηση δουλειάς. Τέλος, οι παρατηρήσεις των σημερινών πληροφορητών για τη δουλειά συγχρόνων, νεότερων και παλιότερων τους είναι αποκαλυπτικές: αξιολογούν τα δείγματα δουλειάς με τα κριτήρια που πρέπει ν' αντιμετωπίζεται η "λαϊκή τέχνη".

α) Για την δουλειά των συγχρόνων τους και των αμέσως νεότερων δεν διστάζουν να κατακρίνουν ή να παινέψουν ακόμη και τον εαυτό τους. "Χάθηκεν πια η τέχνη, αχρηστεύτηκε... ", "λέγαμε, πάει αυτή η δουλειά... δεν θα μας χρειαστεί πια...", "τώρα, τι 'ναι, αυτό, δεν είναι καν τίποτα", "τα 'χουν έτοιμα και κάθονται... δεν κάνουν τίποτες οι ίδιοι...", "ήμουν καλός γω, όλα ταύτα τα χεράκια μου τα 'χουν φτιασμένα...". "Να! ο Νίκος είχε έναν αδελφό, ήταν άφθαστος, καλος πετράς! Ε! μεις ερχόμασταν λίγο δεύτεροι... ".

β) Για την γενιά των γονιών τους σχεδόν όλοι υποστήριξαν πως ήταν καλύτερη από τη δική τους γιατί "... ήξεραν καλά την τέχνη..." (δηλ. την

Σελ. 411
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/412.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

τεχνική, απαραίτητη προϋπόθεση της λαϊκής τέχνης), γιατί "...ήσαν μερακλήδες αυτοί...". "Ελεγάμε, ποιοι είναι καλοί στο χωριό; ...ο τάδε, ο τάδε, όλους τους ηξεράμε...".

γ) Εκεί όμως που πραγματικά μένουν έκπληκτοι από θαυμασμό -όχι μόνον απόρροια του σύγχρονου ενδιαφέροντος του ερευνητή και της χρονικής απόστασης που ασκεί γοητεία στους ίδιους- είναι το έργο των παππούδων τους: "Είχα 'γω έναν παππού ! να ρώτησε να σε πουν, άφθαστος στη δουλειά, στο πελέκημα. , .". "Καθαυτού πελεκάνος να σε πω, γλύπτης σωστός..." "Έπαιρναν την πέτρα και την έκαμαν λουλούδι" (δηλ, τέλεια γνώση του υλικού, απαραίτητη προϋπόθεση στη "λαϊκή τέχνη"),

Και φυσικά, όλοι ανεξαιρέτως οι πληροφορητές θυμούνται, ονομάζουν, πολλές φορές και συγκινούνται όταν αναφερθούν στους "μοναδικούς" τεχνίτες, όταν η απόσταση που τους χωρίζει δεν είναι πολύ μακρινή. (Η λεγόμενη "ανωνυμία" και η παραποιημένη "συλλογικότητα", ξεπερασμένα ευτυχώς σήμερα, αποδεικνύονται πόσο λόγια κατασκευάσματα είναι.)

Η περίπτωση, για παράδειγμα, του πελεκητή Βράγκα8 είναι χαρακτηριστική: "Αυτός ήτον και προσωπική διάνοια, έφτιαχνε το σχέδιο στο χώμα, έβαζε και μηχανικούς κάτω κι ας μην ήξερε γράμματα... ". "Άλλος τέτοιος πελεκητής δεν πέρασε από το χωριό... δεν θυμούμαι ν' άκουσα..."

Συμπεριφορά. Οι ίδιοι σέβονται και τιμούν τη δουλειά των προηγούμενων, ωστόσο όχι όσο οι γονείς τους, στην πράξη· απόδειξη, ότι πολλοί από τους γονείς τους χρησιμοποιούσαν τα πελεκητά (αγκωνάρι, ένθετες πλάκες, τζακόπετρες κ.ά.) του παλιού σπιτιού στο νέο. Ελάχιστοι από τους τωρινούς έδειξαν την ίδια φροντίδα. Η γενιά μάλιστα των παιδιών τους, που σε μεγάλη αναλογία εξακολουθεί το ίδιο επάγγελμα στη σύγχρονη του μορφή -οικοδόμοι ή εργολάβοι σήμερα- φρόντισε ν' αφήσει τα ελάχιστα μόνο που απομένουν. Ιστορικές συγκυρίες (κατοχή, εμφύλιος με τα επακόλουθα τους) αλλά και η άγνοια για την μακριά και πολύπλοκη διαδικασία της γνώσης της δουλειάς συνέβαλαν σημαντικά στη συμπεριφορά τους.

Τέλος, η γενιά των παιδιών τους, οι σημερινοί νέοι των 20-25 χρόνων, τώρα που το θέμα του νεοελληνικού πολιτισμού και της τύχης του φαίνεται πως είναι εξαιρετικά δημοφιλές ζητούν (άσχετα με ποιο τρόπο κατά περίπτωση) να κρατήσουν ό,τι από την τοπική τους ιστορία απειλείται με αφανισμό.

8. Ήδη έχει επισημανθεί και καταγραφεί ένα μεγάλο μέρος της δουλειάς του από τη γράφουσα.

Σελ. 412
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/413.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΕΙΚΟΝΑ 1. Δείγμα δουλειάς τον πελεκητή Βράγκα στα 1907-1908 στο σπίτι της Σοφίας Ζούδα στο Δασύλιο. (Φωτ. Γ. Παπανικολάου, Κ. Θωμόπουλου)

ΕΙΚΟΝΑ 2. Πελεκητό τζάκι (1934) στο σπίτι της Ευμορφίας Μητράκα στον Πεντάλοφο. (Φωτ. Ν. Στυλιανίδη)

Σελ. 413
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/414.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΕΙΚΟΝΑ 3. Δείγμα δουλειάς των «παπούδων»: υπέρθυρο από σπίτι στον Πεντάλοφο (1790/Μαρτίου 6) Τα δύο αγκωνάρια κάτω από το πελεκητό υπέρθυρο είναι τα «κανονικά» λεγόμενα (Φωτ. Ν. Στυλιανίδη)

ΕΙΚΟΝΑ 4. Δείγμα δουλειάς των παπούδων (1844): από την εκκλησία της Παναγίας στο Δίλοφο (ανατολική πλευρά). Επιμελημένη λάξευση στο μονόλιθο επιστήλιο, τεχνική αρτιότητα στο πέτρινο θηλύκι απ' όπου περνούσε η αλυσίδα του καντηλιού. (Φωτ. Γ. Παπανικολάου, Κ. Θωμόπουλου)

Σελ. 414
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/415.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΕΙΚΟΝΑ 5. Η γενιά των σημερινών νέων φρόντισε να αποκαταστήσει τον αποκεφαλισμένο, δικέφαλο αετό (άτεχνα ή πρόχειρα επεξεργασμένο) αφαιρώντας την ηλεκτρική λάμπα που είχαν τοποθετήσει οι προγενέστεροι: υπέρθυρο από σπίτι στον Πεντάλοφο.

ΕΙΚΟΝΑ 6. Δείγμα δουλειάς των «παπούδων» Επιμελημένη διαμόρφωση γωνίας από πελεκητά αγκωνάρια σε σπίτι στο Δίλοφο.

(Φωτ. Γ. Παπανικολάου, Κ. Θωμόπουλου

Σελ. 415
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/416.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 416
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/417.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΜΟΡΦΕΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ - ΒΙΟΤΕΧΝΙΑ

1909-1936

ΜΙΧΑΛΗΣ ΡΗΓΙΝΟΣ

Πρόθεση της ανακοίνωσης αυτής, είναι η διατύπωση ορισμένων υποθέσεων αναφορικά με τον ρόλο και την έκταση της παιδικής και νεανικής εργασίας στον τομέα της μεταποίησης, στην Ελλάδα των πρώτων δεκαετιών του αιώνα μας, τυπικό παράδειγμα κοινωνικού σχηματισμού που πραγματοποιεί τα πρώτα βήματα προς την εκβιομηχάνιση.

Το ανάπτυγμα των ηλικιών προς τις οποίες θα προσανατολισθεί, κυρίως, η αναλυτική μας προσπάθεια, οριοθετείται από το άρθρο 3 του Β. Διατάγματος της 14.8.1913. Σύμφωνα με το εν λόγω άρθρο "νοούνται αδιακρίτως φύλου, παιδιά μεν τα άγοντα ηλικίαν 12-14 ετών, νεαρά πρόσωπα τα ηλικίας 14-18 ετών".1

Οι μορφές τις οποίες λαμβάνει η παιδική εργασία και κατά συνέπεια o τύπος ένταξης και ο βαθμός συμμετοχής της στην παραγωγική διαδικασία, είναι συνάρτηση μιας σειράς παραμέτρων όπως είναι το επίπεδο της εκβιομηχάνισης, ο τύπος των παραγωγικών σχέσεων, το μέγεθος των οικονομικών μονάδων, ο καταμερισμός της εργασίας και η οργάνωση της παραγωγής.

Στις περιπτώσεις που κυριαρχεί ο βιοτεχνικός τρόπος παραγωγής και οι μικρές οικογενειακές μονάδες, τα παιδιά, που τις περισσότερες φορές έχουν και συγγενικές σχέσεις με τον ιδιοκτήτη της επιχείρησης, εργάζονται σαν μαθητευόμενοι ή βοηθοί, εξελισσόμενοι μετά από μια ορισμένη περίοδο σε τεχνίτες, οι οποίοι είτε διαδέχονται το πρώην αφεντικό τους, είτε δημιουργούν την δική τους επιχείρηση.

1. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Τμήμα Εργασίας, Εργασία Γυναικών και Ανηλίκων, Νόμοι, Β. Διατάγματα, Εγκύκλιοι, Αθήναι 1919, σ. 15.

Σελ. 417
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/418.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η μακρά περίοδος της μαθητείας καθιστά δαπανηρό το κόστος διαμόρφωσης της ειδικευμένης εργασίας με αποτέλεσμα την διατήρηση της τιμής της τελευταίας σε υψηλά επίπεδα σε συνάρτηση βέβαια με τον χαμηλό εκμηχανισμό της βιομηχανίας που έχει, ανάγκη από τέτοιου είδους εργασία.

Σε ανώτερο στάδιο βιομηχανικής ανάπτυξης, αντίθετα, όπου η παραγωγική διαδικασία έχει κατατεμαχισθεί σε μια σειρά από απλές προσπάθειες, οι νεαρές ηλικίες μετατρέπονται, μέσω των μηχανισμών της αγοράς, σε φθηνή εργατική δύναμη, απλούς επόπτες των μηχανών, συμπιέζοντας έτσι το επίπεδο των βιομηχανικών ημερομισθίων.2

Η έκταση της χρησιμοποίησης παιδικής εργασίας, εξάλλου, συνδέεται αφ1 ενός με τους περιορισμούς της εργατικής νομοθεσίας, το επίπεδο της ζωής και την υποχρεωτική εκπαίδευση και αφ' ετέρου με την συγκυρία και την φάση στην οποία βρίσκεται η εξέλιξη του οικονομικού κύκλου.

Τους πρώτους περιορισμούς στην είσοδο παιδικής εργατικής δύναμης στην παραγωγική διαδικασία, επέβαλε o νόμος 4029 του 1912, σύμφωνα με τον οποίο, απαγορεύεται η χρησιμοποίηση παιδιών που δεν έχουν συμπληρώσει το 12ο έτος της ηλικίας τους, σαν εργάτες ή μαθητευόμενοι. Παρ' όλα αυτά ο ίδιος νόμος επιτρέπει, την απασχόληση παιδιών άνω των ΙΟ ετών σε επιχειρήσεις που διευθύνουν οι γονείς τους αρκεί να μην γίνεται, χρήση μηχανικής ενέργειας και να μην εμποδίζεται η φοίτηση των νεαρών εργατών στο σχολείο της στοιχειώδους εκπαίδευσης.3

Η διάρκεια της εργάσιμης ημέρας καθορίζεται για μεν τα παιδιά που δε·» έχουν υπερβεί το 14ον έτος της ηλικίας τους σε 6 ώρες, για δε τα νεαρά άτομα μέχρι 18 ετών σε 10 ώρες.4 Το κατώτερο όριο ηλικίας για εργασία αυξήθηκε με το νόμο 2271 του 1920 στα 14 έτη.5

Οι αιτίες που ωθούν τα νεαρής ηλικίας άτομα σε αναζήτηση εργασίας, κυρίως στην βιομηχανία, συνοψίζονται είτε στην έλλειψη γονέων είτε στο ότι αποτελούν μέλη πολυμελών οικογενειών.

Είναι χαρακτηριστικό ότι σε έρευνα που διεξήχθη κατά το 1921 από την Επιθεώρηση Εργασίας σε ένα μεταξουργείο και δεκαέξι, κλωστοϋφαντουργεία της περιοχής Πειραιά, σε σύνολο 1.949 εργατριών, από τις οποίες το 48,69% ήταν ηλικίας 12-18 ετών, οι 732, ποσοστό 37,56%, ήταν ορφανές από τον έναν ή και τους δύο γονείς και οι 759, δηλαδή το 39%, ανήκαν σε

2. Για τον ρόλο της παιδικής εργασίας πριν και μετά την βιομηχανική επανάσταση, βλέπε Jean Sandrin, Enfants trouvés enfants ouvriers, 17e-19e siècle, Paris, Ed. Aubier, 1982, ειδικώς σ. 111-113.

3. Υπ. Εθν. Οικ., ό.π., σ. 3.

4. ό.π., σ. 4.

5. Γ. Χαριτάκη, Η Ελληνική Βιομηχανία, Αθήναι 1927, σ. 124.

Σελ. 418
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/419.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

πολυμελείς οικογένειες 6-10 και καμιά φορά 12 ή 14 ατόμων. Οι υπόλοιπες στην πλειοψηφία τους πάνω από 22 ετών ήταν παντρεμένες ή χήρες.6

Ως προς το μορφωτικό επίπεδο των εργατών, σύμφωνα με το ίδιο δείγμα, το 70% των εργατριών ήταν αγράμματες, το 16,62% είχε φοιτήσει μέχρι, την Γ' τάξη, ενώ μόνο το 13,38% είχε παρακολουθήσει πάνω από τέσσερις τάξεις.7

Η εκπαιδευτική στάθμη των νεαρών εργαζομένων είναι υψηλότερη μεταξύ των μαθητευόμενων, ιδιαίτερα των αρρένων. Στην έρευνα που πραγματοποίησε κατά το 1920 ο Επόπτης Βιομηχανίας Ν. Μικέλης σε 1.436 μαθητευόμενους της Αθήνας και του Πειραιά, υπολογίζει το ποσοστό των αγραμμάτων σε 13% για την Αθήνα και σε 19% για τον Πειραιά. Τα μεγαλύτερα ποσοστά αγραμμάτων εμφανίζονται μεταξύ των μαθητευόμενων, στα κλωστοϋφαντουργεία και ακολουθούν τα ξυλουργεία, τα υποδηματοποιεία, ενώ οι μαθητευόμενοι των μηχανουργείων θεωρούνται οι πλέον εγγράμματοι.8

Κατά τους βαλκανικούς πολέμους παρατηρείται για πρώτη φορά το φαινόμενο της αθρόας εισαγωγής στα εργοστάσια, γυναικών και παιδιών οφειλόμενο στην επιστράτευση.9 Κατά την βιομηχανική απογραφή του 1920, οι νεαρές ηλικίες αποτελούν το 18,1% του συνόλου των απασχολούμενων στον τομέα της μεταποίησης και το 26% των βιομηχανικών εργατών. (Βλέπε πίνακα Ι παραρτήματος.) Ειδικότερα οι νέοι μέχρι 18 ετών ανέρχονται στο 21,5% του ανδρικού εργατικού δυναμικού και στο 42,57% του γυναικείου. To υψηλό ποσοστό συμμετοχής των νεαρών κοριτσιών στις γυναίκες εργάτριες εξηγείται, εν μέρει από την αποχώρηση των τελευταίων, μετά τον γάμο τους, από την βιομηχανική παραγωγή, εξακολουθώντας ωστόσο να παραμένουν ενεργές, απασχολούμενες κυρίως στον τομέα των υπηρεσιών.10

Η παρουσία της παιδικής και νεανικής εργασίας είναι αρκετά σημαντική στους περισσότερους βιομηχανικούς κλάδους και κυμαίνεται από 9,87% στην βιομηχανία παραγωγής ενέργειας μέχρι 49,1% στην βιομηχανία ενδυμάτων.

Τα αγόρια απορροφούνται σε ποσοστό 58,88% από την μικρή βιοτεχνία, ενώ μόλις το 18,88% εργάζεται σε επιχειρήσεις που απασχολούν πάνω από 26 άτομα. Τα ποσοστά της παρουσίας τους είναι ιδιαίτερα υψηλά σε παραδοσιακούς κλάδους, όπως της βυρσοδεψίας, της μηχανουργίας και της βιομηχανίας

6. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, ΔιευΘ. Εργασίας, Εκθέσεις του προσωπικού Επιθεωρήσεως Εργασίας επί της εφαρμογής των εργατικών νόμων, 1921, Αθήναι 1923, σ. 82.

7. ό.π.

8. Γ. Χαριτάκης, ό.π., σ. 100,

9. Α. Μπεναρόγια, Ο επαγγελματικός αγών του ελληνικού προλεταριάτου, στο Η πρώτη σταδιοδρομία του ελληνικού προλεταριάτου, Αθήνα 1975, σ. 212.

10. Εκθέσεις του προσωπικού..., σ. 74.

Σελ. 419
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 400
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    σχεδόν στα ψυχικά χαρίσματα και τις αρετές του υποψήφιου και όχι στα επαγγελματικά του προσόντα. Av δηλαδή κατά τη διάρκεια της εκπαίδευσης του το τσιράκι είχε επιδείξει υπακοή, σεβασμό, φρονιμάδα και γενικότερα καλή συμπεριφορά προς το πρόσωπο του, συνήθως αποσπούσε τη συγκατάνευση του μάστορα για την προώθηση του στην επόμενη επαγγελματική βαθμίδα μέσα στα κανονικά όρια.

    Όταν ο μάστορας ανακοίνωνε στη συντεχνία ότι ο εκπαιδευόμενος έχει τα απαραίτητα εφόδια και συμπλήρωσε τον απαιτούμενο χρόνο μαθητείας, τότε o τελευταίος περνούσε χωρίς διαγωνισμό στο στάδιο του κάλφα μόνο με τη διαβεβαίωση του εκπαιδευτή του. Μετά την αναγόρευση του όλοι όσοι εργάζονταν στο ίδιο εργαστήρι ήταν υποχρεωμένοι να τον αποκαλούν κάλφα.10

    Όπως τονίσαμε και παραπάνω, η θετική ή αρνητική στάση των μαστόρων έπαιζε σημαντικό αν όχι αποφασιστικό ρόλο στην ομαλή ή μη ανέλιξη των μαθητευόμενων που προέρχονταν από εξω-συντεχνιακές οικογένειες.

    Αντίθετα οι γιοι των μαστόρων που απολάμβαναν προνόμια τα οποία βέβαια δεν τους παραχωρούσαν οι συντεχνιακοί κανονισμοί αλλά οι ίδιοι οι γονείς τους ήταν πολύ φυσικό να εξασφαλίζουν πλεονεκτήματα και προτεραιότητες από τους άλλους ομοιόβαθμούς τους.

    Β' στάδιο (kalfalik). Στο δεύτερο και τελευταίο στάδιο της μαθητείας του o εκπαιδευόμενος πρόσφερε πιο ουσιαστικές υπηρεσίες στο μάστορα του, ενώ παράλληλα βελτίωνε κατά πολύ τη θέση του από άποψη επαγγελματική και κοινωνική όσο κι αν θεωρούνταν ακόμη ανεπίσημο μέλος της συντεχνίας,

    Οι καλφάδες ήταν υποχρεωμένοι να δουλεύουν στους ίδιους μαστόρους κάτω από παραπλήσιες σχεδόν συνθήκες που γνώρισαν ως μαθητευόμενοι. Η μη διαφοροποίηση των συμπεριφορών από μέρους των μαστόρων πρέπει να αποδοθεί στο γεγονός ότι από το σημείο αυτό έβλεπαν τους βοηθούς τους μόνο σαν ανταγωνιστές στο επάγγελμα.

    Η διάρκεια της καλφικής υπηρεσίας, όπως και προηγούμενα στο στάδιο του τσιρακιού, δεν ήταν νομικά κατοχυρωμένη. Όλα εξαρτιόνταν από τις τοπικές συντεχνιακές συνήθειες και από τις συμφωνίες που γίνονταν ανάμεσα στους μάστορες και τους καλφάδες.

    Ο συνηθισμένος χρόνος μαθητείας ήταν τα 2 έτη. Παρατηρείται βέβαια μια διαφοροποίηση κατά περιοχές αλλά σε καμιά περίπτωση η μαθητεία δεν ήταν κάτω από δύο χρόνια ιδίως για τους καλφάδες με εξω-επαγγελματική προέλευση.

    Έτσι αν δεχθούμε ότι η μαθητεία ξεκινούσε σε ηλικία 9-12 χρονών και τελείωνε 12-15 ή άρχιζε 12-14 και έφθανε ως τα 15-17 και υπολογίσουμε

    10. Βλ. D. Ihciev, «Esnafski Documenti», σ. 447.