Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 407-426 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/407.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΕΚΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΑΥΘΕΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΜΑΣΤΟΡΟΥΣ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΟΙ "ΠΑΡΕΕΣ" ΣΕ ΤΡΕΙΣ ΓΕΝΕΕΣ

ΒΙΚΤΩΡΙΑ ΝΙΚΗΤΑ

Το θέμα. Τα όσα ακολουθούν είναι τμήμα μιας έρευνας που βρίσκεται σε εξέλιξη με θέμα τους μαστόρους, ειδικότερα τους πελεκητές της πέτρας, τους πελεκάνους και τα δείγματα της δουλειάς τους στο χώρο της δυτικής Μακεδονίας. Με την εργασία επιχειρείται, στον Πεντάλοφο, το παλιό Ζουπάνι και τα γύρω μαστοροχώρια, μια αυστηρή καταγραφή του έμψυχου και άψυχου υλικού από σεβασμό στο χώρο: αντιστάθμισμα στις αβασάνιστες γενικεύσεις καταστάσεων σε δημοσιεύματα για τα χωριά και στην ταχύρρυθμη εξαφάνιση του υλικού.

Εργαλεία έρευνας. Εργαλεία έρευνας, ως το σημείο αυτό, χρησιμοποιήθηκαν κυρίως η παρατήρηση και οι προφορικές πηγές.

Με την παρατήρηση και όλες τις προεκτάσεις της (φωτογράφηση, σχέδιο) επαληθεύτηκαν οι προφορικές πηγές.

Για τις προφορικές πηγές ακολουθήθηκε η μέθοδος της ημικατευθυνό-μενης συνέντευξης1 γιατί, στην πράξη, αποδείχτηκε αποτελεσματικότερη. Ρωτήθηκαν 28 μαστόροι (13 και πελεκητές) ηλικίας 75-80 χρόνων περίπου, με γραμματικές γνώσεις οι περισσότεροι ως γ' δημοτικού.2 Αποδείχτηκε πως οι

1. Για την τεχνική της συνέντευξης αλλά και την σημαντικότερη βιβλιογραφία για την προφορική ιστορία, βλ. Στ. Παπαδόπουλος, Η χαλκοτεχνία στον ελληνικό χώρο 1900-1975 κατά τις προφορικές μαρτυρίες χαλκουργών, τ. A', ΠΛI, Ναύπλιο 1982, σ. 46-54.

2. Οι κυριότεροι από τους πληροφορητές είναι: Ζήσης Κάσσος (1902-1981), Νικόλαος Κογιόπουλος (1904-1981), Νίκος Τζημουρέλας 86 χρόνων, Θύμιος Σβολιαντόπουλος 85 χρόνων, Χαράλαμπος Σούρμπιτος 82 χρόνων, Αντρέας Γραμματίκας 80 χρόνων, Παναγιώτης Τζημουρέλας 78 χρόνων, Κώστας Μακρυκώστας 77 χρόνων, Αλκιβιάδης Κούγκουλος 76 χρόνων, Θωμάς Ζάρας 74 χρόνων από Πεντάλοφο. Αντρέας Παπανικολάου 84 χρόνων,

Σελ. 407
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/408.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

προφορικές πληροφορίες ήταν σίγουρες, δηλ. αξιόπιστες, μονάχα όταν μετατρέπονταν σε προφορικές προσωπικές ιστορίες. Οι μαστόροι θυμούνται με μαθηματική σχεδόν ακρίβεια ό,τι έχει σχέση με την προσωπική τους ζωή· λιγότερο για τους γονείς τους κι ακόμα λιγότερο για τους παπούδες τους· όταν μιλούν για τους τελευταίους, συχνά χρησιμοποιούν πληθυντικό κι εννοούν ό,τι κράτησαν οι ίδιοι από την προφορική παράδοση οπότε αναφέρονται και σ' ένα ανιστορικό άλλο σύστημα αξιών που στέκεται κάπου έξω από την καθημερινότητα.

Από τις διαφοροποιήσεις που προέκυψαν ανάμεσα σε τρεις γενιές, θα περιοριστούμε από την ατελή έρευνα κι επεξεργασία των δεδομένων της σε επισημάνσεις σχετικές με τα στάδια της μαθητείας των μαστόρων ως το τελικό στάδιο, την αυθεντία, και πως η έννοια της μετασχηματίζεται σε τρεις τουλάχιστον γενιές,

Χώρος. Για να τοποθετήσουμε σε γενικές γραμμές τις κοινότητες στον ιστορικό τους χώρο (σχετικά με το Ζουπάνι η έρευνα έχει προχωρήσει) μας αρκούν δύο γραπτές μαρτυρίες: α) ο κώδικας της μονής της Ζάμπορδας3 που μας δίνει το όριο 1692 και β) το αυτοκρατορικό διάταγμα του Σουλτάνου Μαχμούτ στα 1836 όπου βεβαιώνεται ότι 9 χωριά (σε όλα έχει αρχίσει η έρευνα) ...ήσαν πάντοτε "κεφαλόχωρα χωρία".4 Αυτές τις μαρτυρίες έρχονται να στερεώσουν υπογραφές μαστόρων στα ίδια τα έργα τους, ήδη λίγο πριν τα μέσα του 18ου αι. Την παλιότερη χρονολογικά υπογραφή τους σε έργο τη βρίσκουμε στα 1740 στην εκκλησία της Αγ. Κυριακής στη Ζαγορά Πηλίου.5

Νίκος Νικόπουλος 75 χρόνων, Παπαλέξανδρος Δάτσιος 73 χρόνων, Αθανάσιος Τζίντζιος 71 χρόνων από Χρυσαυγή. Διαμαντής Διαμαντόπουλος 80 χρόνων, Βασίλης Τασόπουλος 75 χρόνων από Κορυφή. Δημήτριος Παπαδημητρίου 82 χρόνων, Τάκης Καραγιώργος 80 χρόνων, Κωνσταντίνος Βαζίκας 78 χρόνων, Αντρέας Γκόγκος 75 χρόνων, Θωμάς Διαμαντής 75 χρόνων από Καλλονή. Ευάγγελος Σπανός 80 χρόνων από Δίλοφο. Βασίλης Τσούκλας 74 χρόνων, Νικόλαος Τσούκλας 72 χρόνων από Δασύλλιο. Βασίλης Τόλιος 80 χρόνων από Αγ. Κοσμά. Γιάννης Στούπας 70 χρόνων, Φώτης Στούπας 64 χρόνων από Εκκλησιές.

Άλλοι ρωτήθηκαν σε παρέα και μερικοί δεν θέλησαν ν' αναφερθεί τ' όνομά τους· ωστόσο η έρευνα συνεχίζεται κι η απόφασή τους αυτή δεν πρέπει να 'ναι οριστική.

3. Μιχ. Αθ. Καλινδέρης, Γραπτά μνημεία από τη Δυτική Μακεδονία των χρόνων της Τουρκοκρατίας, Πτολεμαΐς 1940.

4. Μιχ. Αθ. Καλινδέρης, Σημειώματα ιστορικά της Δυτικής Μακεδονίας, Πτολεμαΐς 1939, σ. 49-50. Εκτός από τον Πεντάλοφο αναφέρονται τα χωριά Κωστάντσικο (Γαλατινή), Λιμπόχοβο (Δίλοφο), Μοιραλή (Χρυσαυγή), Κριμίνι (Κριμήνι), Μοιρασάν (Μόρφη), Σβώλιαν (Αγ. Σωτήρα), Μαγέρ (Δασύλλιο) και Μπόρσια (Κορυφή).

5. Κίτσος Μακρής, Λαϊκή Τέχνη Πηλίου, Μέλισσα, Αθήνα 1976, σ. 40. Γενικά οι μαρτυρίες των επώνυμων μαστόρων από το Ζουπάνι, έξω από τον τόπο τους είναι πλούσιες και όπως αναφέρεται σε άλλη ανακοίνωση της γράφουσας (αδημοσίευτη) καλύπτουν όλο το διάστημα του 18ου αιώνα στο Πήλιο περισσότερο, λιγότερο στη Θεσσαλία, ενώ στις αρχές του αιώνα, υπογράφουν και στην Πελοπόννησο.

Σελ. 408
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/409.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Πρόκειται για χωριά -o πληθυσμός τους σήμερα κυμαίνεται από 35 ως 900 κατοίκους- που εξαιτίας του άγονου εδάφους και της πρώτης ύλης που υπήρχε άφθονη στον περιβάλλοντα χώρο τους, είχαν εξειδικευτεί στις αντίστοιχες τεχνικές. Το μεγαλύτερο ποσοστό του αντρικού πληθυσμού, εκτός από τη μετανάστευση (από το τέλος του περασμένου αιώνα στην Αμερική), και την οικόσιτη κτηνοτροφία, (σήμερα εξαιτίας της κτηνοτροφίας εξακολουθούν να "υπάρχουν" μερικά χωριά· γι' αυτό και παρουσιάζουν διαφορετική εικόνα) είχε εξειδικευτεί στην τεχνική της πέτρας: εξόρυξη, χτίσιμο με συνδετική ύλη λάσπη, πελέκημα. Μικρό ποσοστό εξειδικεύτηκε στην τεχνική του ξύλου.

Φύση της δουλειάς. Τώρα, οι παρατηρήσεις σχετικά με τη φύση της δουλειάς, γνωστές άλλωστε, και για το λόγο αυτό είναι σταχυολογημένες από τις συνεντεύξεις των 80χρονων πληροφορητών, χρησιμεύουν σαν πέρασμα στις παρατηρήσεις που ακολουθούν. Έτσι θα παρακολουθήσουμε καλύτερα τις διαφοροποιήσεις ανάμεσα στις 3 γενιές με άξονα τις πληροφορίες των σημερινών 80χρονων. Η τέχνη ήταν κληρονομική : "... πέτρα ηύραμε, πέτρα δουλέψαμε", "κι ο πατέρας μου κι ο παππούς του, ...και από τότε που θυμούμαι τον κόσμο", "και παπάς να 'σαι δω, είσαι, και μάστορας... ". Οι μαστόροι δεν είχαν μαθητέψει σε σχολή· η παρατηρητικότητα και η πείρα τους δίδαξαν: "Ιβλεπάμε τους μαστόρους, μαστορούλια εμείς κουράζονταν πότε ο μάστορας..., φύγε μπάρμπα, θα το φτιάσω γω, ιλεγάμε", "το μεσημέρι που σταματούσαμε, μαστορούλι γώ, έπαιρνα και δοκίμαζα να πελεκήσω έτσι... άντε από λίγο την άλλην μέρα", "...Δουλειά... από νύχτα σε νύχτα... όταν τελειώναμε βλέπαμε, δε βλέπαμε το ράμα...". "Όλου δουλεύαμε τότε...". H επιδεξιότητα και το μεράκι τους έκαναν αξίους κι ονομαστούς, ή όχι, τεχνίτες στην κοινότητα: "...Προσπαθούσα, ήμουν καλός εγώ, έβλεπα τον μάστορα, α ! ίλεγα να φτιάσω καλύτερο γω..., ", "...Μ' άρεζεν το πελέκημα, ήμουν ο πρώτος κι ας μην πήγα πανεπιστήμιο.., ". "...Προσπάθησα, δεν έπιανα καλά το καλέμι, το παράτησα χτούσα μονάχα... ". "...Είχαμεν άμιλλα τότε εμείς, πως να σε πω συναγωνισμό... κι όχι μονάχα με τις άλλες παρέες... με τους άλλους... και μεταξύ μας... ".

Σύμφωνα πάλι με τις μαρτυρίες των 80χρονων μαστόρων, το μικρότερο συνεργείο δουλειάς, "παρέα", το αποτελούσαν 7 άτομα: 2 μαστόροι χτιστάδες, 2 που έβγαζαν πέτρα, έχτιζαν κιόλας, ένας πελεκούσε και δύο μαστορούλια· ένα για τη λάσπη, ένα για την πέτρα.

Μαθητεία - αυθεντία, προφορικές μαρτυρίες. H μαθητεία άρχιζε από τα 10-13 χρόνια και η ένταξη γίνονταν στην "παρέα" που δούλευε τουλάχιστον ο πατέρας. Σε κάθε στάδιο δουλειάς, η διάρκεια ποίκιλε από την αντίληψη και το μεράκι του καθενός, τις απαιτήσεις του δάσκαλου-μάστορα, τις αντικειμενικές εξωτερικές συνθήκες· ωστόσο συνήθως η μαθητεία δεν κρατούσε λιγότερο

Β 2

Σελ. 409
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/410.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

από 6-7 χρόνια: α) στάδιο:6 μαστορούλι κουβαλούσε λάσπη στην αρχή και αργότερα έφτιαχνε λάσπη· β) στάδιο: μαστορούλι κουβαλούσε πέτρες με το μουλάρι από το νταμάρι στο μέρος που έχτιζε η "παρέα"· γ) στάδιο: μάθαινε να βγάζει πέτρες στο νταμάρι· δ) στάδιο: χτίστης-μάστορας από τη μέσα μεριά στο ντουβάρι: "από τα μέσα χτίζει χειρότερα o μάστορας"· ε) στάδιο: χτίστης μάστορας κι από την έξω πλευρά και στις γωνιές· μπορούσε ν' αποχτήσει και ειδικότητα σαν μάστορας για "πλάκα", δηλ. πλακοσκέπαστη σκεπή· στ) στάδιο: πελεκάνος-κάλφας, αρχιμάστοριας· τη θεωρούσαν σχετικά ξεκούραστη δουλειά.

Λοιπόν για τη γενιά των, πάνω από 80 χρονών, μαστόρων, o πελεκάνος ήταν ο αρχηγός της "παρέας": πρόλαβε να κάνει και το μηχανικό. Ήταν ο υπεύθυνος για τις δουλειές και τα δρομολόγια. Κυρία εργασία του, σ' αυτή τη γενιά, ήταν να πελεκάει τ' αγκωνάρια, "γωνιές", της οικοδομής· παράλληλα, να πελεκάει παραστάδες πόρτας, μερικές φορές τόξα παράθυρων, κολόνες, πεζούλια, σκάλες, τζάκια· το πολύ-πολύ κάποιο απλό ανάγλυφο στην επίπεδη επιφάνεια του τζακιού, ή κάποιο χάραγμα με χρονολογία σε ιδιωτικό ή δημόσιο χτίσμα.. Έτσι ορίζεται η αυθεντία στη γενιά αυτή.

Δέκα χρόνια μετά, στους 70χρονονς περίπου μαστόρους, η μαθητεία κι η εξειδίκευση είναι μικρότερες· απόδειξη: ελάχιστοι ξέρουν να βγάζουν πλάκα για να στρώνουν σκεπή· επίσης, δεν είναι απαραίτητη η δεξιοσύνη του πελεκάνου που περιορίζεται στο πελέκημα αγκωναριών για να "σύρει την παρέα" μπορεί να τ' αναλάβει, κι ο μάστορας-χτίστης. Η αυθεντία σταματάει στο καλό χτίσιμο.

Η γενιά βέβαια των μαστόρων αυτών, έζησε και δούλεψε σε μεταβατική περίοδο· πέρασε σχεδόν όλα τα στάδια μαθητείας στην παραδοσιακή τεχνική την εξάσκησε κι αναγκάστηκε να την εγκαταλείψει και να δουλέψει στη νέα τεχνική (μπετόν, ασβέστης, λάστιχο). Σύμφωνα με τις προφορικές μαρτυρίες άλλοι χάλασαν την παρέα από το 1924-25, άλλοι το 1939, λίγοι μετά το 1950· οι πιο πολλοί όμως στα 1933-36 γιατί δούλεψαν σ' εταιρείες ή εργολάβους. Η σταδιακή απορρόφηση τους (προσωπική μικρότερη ή μεγαλύτερη αντίσταση στο ξεκόλλημά τους από τις παλιές δομές) συμπίπτει χρονικά με τη χρηματοδότηση από το κράτος των δημοσίων έργων οδικών, υδρευτικών, αποξηραντικών, στεγαστικών, σ' όλη την επικράτεια.7

Στη γενιά τώρα των γονιών τους, η εξειδίκευση είναι επιβεβλημένη,

6. Η αναλυτική περιγραφή των σταδίων-φάσεων αποδίδει τη σημασία που είχε για τους ίδιους -τους 80χρονους- πληροφορητές η πολύχρονη διάρκεια της μαθητείας του φυσικά τα όρια από την μίαν φάση στην άλλη δεν είναι αρραγή, εφόσον δεν πρόκειται για οργανωμένη μαθητεία από κάποιο σύστημα, θεσμό ή εσωτερικό κανονισμό συντεχνίας.

7. Πρόχειρη ματιά βλ. Ιστορία Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΕ', Αθήναι 1978, σ. 335-83

Σελ. 410
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/411.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

δουλειά του πελεκάνου πολυπλοκότερη· σώζονται δείγματα δουλειάς των γονιών τους, όπως επιπεδόγλυφα ανάγλυφα στους "καθρέφτες" τζακιών, ένθετες ανάγλυφες πλάκες στις ανωδομές σπιτιών ή εκκλησιών επιμελημένη τοιχοδομία (χαρακτηριστικές διαφοροποιήσεις από τους Πυρσογιαννίτες) ιδιαίτερα φυσικά, δημόσια κτίρια· κάπου εκεί σταματάει κι η αυθεντία.

Στη γενιά όμως των παπούδων τους τα πράγματα είναι ακόμα πιο αυστηρά ως προς τις απαιτήσεις που είχε η κοινότητα από τους τεχνίτες. Για παράδειγμα, παρόλο που ο νταμαρτζής θεωρείται από πολλούς σήμερα κατώτερη δουλειά, θυμούνται πολλοί "...πως ήταν σημαντικό να 'ναι καλός ο μάστορας γιατί από το πώς θα βγάλει την πέτρα, θα εξαρτηθεί το καλό πελέκημα... κι αυτά τα πρόσεχαν οι παππούδες". Ο πελεκητής διέθετε κοπίδια πολλών ειδών "... μικρά, στριφτά, κοίλα... για να γλυκοπάρει την πέτρα, να πετύχει όλα τ' αυλάκια... ", επίσης "χτενιά" ή "ταρακιά" για να "χτενίσει το πανί να γίνει πιο όμορφο". Καθένας από τους σημερινούς παππούδες είχε κληρονομήσει μια δύο βαλίτσες αδούλευτα τέτοια εργαλεία.

Είναι σίγουρο ότι και στη γενιά των γονιών τους ακόμη, όπως φάνηκε από τη στάση τους, τις απαντήσεις τους, ότι η εργασία "από νύχτα σε νύχτα" δεν λειτουργούσε σαν δραστηριότητα κυρίως οικονομική: "...Εκείνος κάθονταν και 5-6 ώρες συνέχεια να το τελειώσει... πελεκούσε συνέχεια... δεν τους ένοιαζε πόσο θα 'κανε... ήταν το σύστημα τέτοιο...".

Επίσης οι συλλογικοί καταναγκασμοί που χαρακτηρίζουν μια παραδοσιακή κοινωνία λειτούργησαν και στη γενιά των σημερινών παππούδων: δηλ. σ' ό,τι σχετίζεται με τη δουλειά, υπακοή στον αρχηγό της παρέας· καθολική οικονομική εξάρτηση του μάστορα-οικογενειάρχη ακόμη, από τον αρχηγό της οικογενείας του κι απόλυτος σεβασμός στο δρομολόγιο της "παρέας" του πατέρα' μονάχα αφού αποσυρόταν από τη δουλειά ή μετά το θάνατο του, δοκίμασαν οι 80χρονοι μαστόροι νέους δρόμους.

Αξιολόγηση δουλειάς. Τέλος, οι παρατηρήσεις των σημερινών πληροφορητών για τη δουλειά συγχρόνων, νεότερων και παλιότερων τους είναι αποκαλυπτικές: αξιολογούν τα δείγματα δουλειάς με τα κριτήρια που πρέπει ν' αντιμετωπίζεται η "λαϊκή τέχνη".

α) Για την δουλειά των συγχρόνων τους και των αμέσως νεότερων δεν διστάζουν να κατακρίνουν ή να παινέψουν ακόμη και τον εαυτό τους. "Χάθηκεν πια η τέχνη, αχρηστεύτηκε... ", "λέγαμε, πάει αυτή η δουλειά... δεν θα μας χρειαστεί πια...", "τώρα, τι 'ναι, αυτό, δεν είναι καν τίποτα", "τα 'χουν έτοιμα και κάθονται... δεν κάνουν τίποτες οι ίδιοι...", "ήμουν καλός γω, όλα ταύτα τα χεράκια μου τα 'χουν φτιασμένα...". "Να! ο Νίκος είχε έναν αδελφό, ήταν άφθαστος, καλος πετράς! Ε! μεις ερχόμασταν λίγο δεύτεροι... ".

β) Για την γενιά των γονιών τους σχεδόν όλοι υποστήριξαν πως ήταν καλύτερη από τη δική τους γιατί "... ήξεραν καλά την τέχνη..." (δηλ. την

Σελ. 411
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/412.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

τεχνική, απαραίτητη προϋπόθεση της λαϊκής τέχνης), γιατί "...ήσαν μερακλήδες αυτοί...". "Ελεγάμε, ποιοι είναι καλοί στο χωριό; ...ο τάδε, ο τάδε, όλους τους ηξεράμε...".

γ) Εκεί όμως που πραγματικά μένουν έκπληκτοι από θαυμασμό -όχι μόνον απόρροια του σύγχρονου ενδιαφέροντος του ερευνητή και της χρονικής απόστασης που ασκεί γοητεία στους ίδιους- είναι το έργο των παππούδων τους: "Είχα 'γω έναν παππού ! να ρώτησε να σε πουν, άφθαστος στη δουλειά, στο πελέκημα. , .". "Καθαυτού πελεκάνος να σε πω, γλύπτης σωστός..." "Έπαιρναν την πέτρα και την έκαμαν λουλούδι" (δηλ, τέλεια γνώση του υλικού, απαραίτητη προϋπόθεση στη "λαϊκή τέχνη"),

Και φυσικά, όλοι ανεξαιρέτως οι πληροφορητές θυμούνται, ονομάζουν, πολλές φορές και συγκινούνται όταν αναφερθούν στους "μοναδικούς" τεχνίτες, όταν η απόσταση που τους χωρίζει δεν είναι πολύ μακρινή. (Η λεγόμενη "ανωνυμία" και η παραποιημένη "συλλογικότητα", ξεπερασμένα ευτυχώς σήμερα, αποδεικνύονται πόσο λόγια κατασκευάσματα είναι.)

Η περίπτωση, για παράδειγμα, του πελεκητή Βράγκα8 είναι χαρακτηριστική: "Αυτός ήτον και προσωπική διάνοια, έφτιαχνε το σχέδιο στο χώμα, έβαζε και μηχανικούς κάτω κι ας μην ήξερε γράμματα... ". "Άλλος τέτοιος πελεκητής δεν πέρασε από το χωριό... δεν θυμούμαι ν' άκουσα..."

Συμπεριφορά. Οι ίδιοι σέβονται και τιμούν τη δουλειά των προηγούμενων, ωστόσο όχι όσο οι γονείς τους, στην πράξη· απόδειξη, ότι πολλοί από τους γονείς τους χρησιμοποιούσαν τα πελεκητά (αγκωνάρι, ένθετες πλάκες, τζακόπετρες κ.ά.) του παλιού σπιτιού στο νέο. Ελάχιστοι από τους τωρινούς έδειξαν την ίδια φροντίδα. Η γενιά μάλιστα των παιδιών τους, που σε μεγάλη αναλογία εξακολουθεί το ίδιο επάγγελμα στη σύγχρονη του μορφή -οικοδόμοι ή εργολάβοι σήμερα- φρόντισε ν' αφήσει τα ελάχιστα μόνο που απομένουν. Ιστορικές συγκυρίες (κατοχή, εμφύλιος με τα επακόλουθα τους) αλλά και η άγνοια για την μακριά και πολύπλοκη διαδικασία της γνώσης της δουλειάς συνέβαλαν σημαντικά στη συμπεριφορά τους.

Τέλος, η γενιά των παιδιών τους, οι σημερινοί νέοι των 20-25 χρόνων, τώρα που το θέμα του νεοελληνικού πολιτισμού και της τύχης του φαίνεται πως είναι εξαιρετικά δημοφιλές ζητούν (άσχετα με ποιο τρόπο κατά περίπτωση) να κρατήσουν ό,τι από την τοπική τους ιστορία απειλείται με αφανισμό.

8. Ήδη έχει επισημανθεί και καταγραφεί ένα μεγάλο μέρος της δουλειάς του από τη γράφουσα.

Σελ. 412
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/413.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΕΙΚΟΝΑ 1. Δείγμα δουλειάς τον πελεκητή Βράγκα στα 1907-1908 στο σπίτι της Σοφίας Ζούδα στο Δασύλιο. (Φωτ. Γ. Παπανικολάου, Κ. Θωμόπουλου)

ΕΙΚΟΝΑ 2. Πελεκητό τζάκι (1934) στο σπίτι της Ευμορφίας Μητράκα στον Πεντάλοφο. (Φωτ. Ν. Στυλιανίδη)

Σελ. 413
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/414.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΕΙΚΟΝΑ 3. Δείγμα δουλειάς των «παπούδων»: υπέρθυρο από σπίτι στον Πεντάλοφο (1790/Μαρτίου 6) Τα δύο αγκωνάρια κάτω από το πελεκητό υπέρθυρο είναι τα «κανονικά» λεγόμενα (Φωτ. Ν. Στυλιανίδη)

ΕΙΚΟΝΑ 4. Δείγμα δουλειάς των παπούδων (1844): από την εκκλησία της Παναγίας στο Δίλοφο (ανατολική πλευρά). Επιμελημένη λάξευση στο μονόλιθο επιστήλιο, τεχνική αρτιότητα στο πέτρινο θηλύκι απ' όπου περνούσε η αλυσίδα του καντηλιού. (Φωτ. Γ. Παπανικολάου, Κ. Θωμόπουλου)

Σελ. 414
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/415.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΕΙΚΟΝΑ 5. Η γενιά των σημερινών νέων φρόντισε να αποκαταστήσει τον αποκεφαλισμένο, δικέφαλο αετό (άτεχνα ή πρόχειρα επεξεργασμένο) αφαιρώντας την ηλεκτρική λάμπα που είχαν τοποθετήσει οι προγενέστεροι: υπέρθυρο από σπίτι στον Πεντάλοφο.

ΕΙΚΟΝΑ 6. Δείγμα δουλειάς των «παπούδων» Επιμελημένη διαμόρφωση γωνίας από πελεκητά αγκωνάρια σε σπίτι στο Δίλοφο.

(Φωτ. Γ. Παπανικολάου, Κ. Θωμόπουλου

Σελ. 415
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/416.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 416
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/417.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΜΟΡΦΕΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ - ΒΙΟΤΕΧΝΙΑ

1909-1936

ΜΙΧΑΛΗΣ ΡΗΓΙΝΟΣ

Πρόθεση της ανακοίνωσης αυτής, είναι η διατύπωση ορισμένων υποθέσεων αναφορικά με τον ρόλο και την έκταση της παιδικής και νεανικής εργασίας στον τομέα της μεταποίησης, στην Ελλάδα των πρώτων δεκαετιών του αιώνα μας, τυπικό παράδειγμα κοινωνικού σχηματισμού που πραγματοποιεί τα πρώτα βήματα προς την εκβιομηχάνιση.

Το ανάπτυγμα των ηλικιών προς τις οποίες θα προσανατολισθεί, κυρίως, η αναλυτική μας προσπάθεια, οριοθετείται από το άρθρο 3 του Β. Διατάγματος της 14.8.1913. Σύμφωνα με το εν λόγω άρθρο "νοούνται αδιακρίτως φύλου, παιδιά μεν τα άγοντα ηλικίαν 12-14 ετών, νεαρά πρόσωπα τα ηλικίας 14-18 ετών".1

Οι μορφές τις οποίες λαμβάνει η παιδική εργασία και κατά συνέπεια o τύπος ένταξης και ο βαθμός συμμετοχής της στην παραγωγική διαδικασία, είναι συνάρτηση μιας σειράς παραμέτρων όπως είναι το επίπεδο της εκβιομηχάνισης, ο τύπος των παραγωγικών σχέσεων, το μέγεθος των οικονομικών μονάδων, ο καταμερισμός της εργασίας και η οργάνωση της παραγωγής.

Στις περιπτώσεις που κυριαρχεί ο βιοτεχνικός τρόπος παραγωγής και οι μικρές οικογενειακές μονάδες, τα παιδιά, που τις περισσότερες φορές έχουν και συγγενικές σχέσεις με τον ιδιοκτήτη της επιχείρησης, εργάζονται σαν μαθητευόμενοι ή βοηθοί, εξελισσόμενοι μετά από μια ορισμένη περίοδο σε τεχνίτες, οι οποίοι είτε διαδέχονται το πρώην αφεντικό τους, είτε δημιουργούν την δική τους επιχείρηση.

1. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Τμήμα Εργασίας, Εργασία Γυναικών και Ανηλίκων, Νόμοι, Β. Διατάγματα, Εγκύκλιοι, Αθήναι 1919, σ. 15.

Σελ. 417
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/418.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η μακρά περίοδος της μαθητείας καθιστά δαπανηρό το κόστος διαμόρφωσης της ειδικευμένης εργασίας με αποτέλεσμα την διατήρηση της τιμής της τελευταίας σε υψηλά επίπεδα σε συνάρτηση βέβαια με τον χαμηλό εκμηχανισμό της βιομηχανίας που έχει, ανάγκη από τέτοιου είδους εργασία.

Σε ανώτερο στάδιο βιομηχανικής ανάπτυξης, αντίθετα, όπου η παραγωγική διαδικασία έχει κατατεμαχισθεί σε μια σειρά από απλές προσπάθειες, οι νεαρές ηλικίες μετατρέπονται, μέσω των μηχανισμών της αγοράς, σε φθηνή εργατική δύναμη, απλούς επόπτες των μηχανών, συμπιέζοντας έτσι το επίπεδο των βιομηχανικών ημερομισθίων.2

Η έκταση της χρησιμοποίησης παιδικής εργασίας, εξάλλου, συνδέεται αφ1 ενός με τους περιορισμούς της εργατικής νομοθεσίας, το επίπεδο της ζωής και την υποχρεωτική εκπαίδευση και αφ' ετέρου με την συγκυρία και την φάση στην οποία βρίσκεται η εξέλιξη του οικονομικού κύκλου.

Τους πρώτους περιορισμούς στην είσοδο παιδικής εργατικής δύναμης στην παραγωγική διαδικασία, επέβαλε o νόμος 4029 του 1912, σύμφωνα με τον οποίο, απαγορεύεται η χρησιμοποίηση παιδιών που δεν έχουν συμπληρώσει το 12ο έτος της ηλικίας τους, σαν εργάτες ή μαθητευόμενοι. Παρ' όλα αυτά ο ίδιος νόμος επιτρέπει, την απασχόληση παιδιών άνω των ΙΟ ετών σε επιχειρήσεις που διευθύνουν οι γονείς τους αρκεί να μην γίνεται, χρήση μηχανικής ενέργειας και να μην εμποδίζεται η φοίτηση των νεαρών εργατών στο σχολείο της στοιχειώδους εκπαίδευσης.3

Η διάρκεια της εργάσιμης ημέρας καθορίζεται για μεν τα παιδιά που δε·» έχουν υπερβεί το 14ον έτος της ηλικίας τους σε 6 ώρες, για δε τα νεαρά άτομα μέχρι 18 ετών σε 10 ώρες.4 Το κατώτερο όριο ηλικίας για εργασία αυξήθηκε με το νόμο 2271 του 1920 στα 14 έτη.5

Οι αιτίες που ωθούν τα νεαρής ηλικίας άτομα σε αναζήτηση εργασίας, κυρίως στην βιομηχανία, συνοψίζονται είτε στην έλλειψη γονέων είτε στο ότι αποτελούν μέλη πολυμελών οικογενειών.

Είναι χαρακτηριστικό ότι σε έρευνα που διεξήχθη κατά το 1921 από την Επιθεώρηση Εργασίας σε ένα μεταξουργείο και δεκαέξι, κλωστοϋφαντουργεία της περιοχής Πειραιά, σε σύνολο 1.949 εργατριών, από τις οποίες το 48,69% ήταν ηλικίας 12-18 ετών, οι 732, ποσοστό 37,56%, ήταν ορφανές από τον έναν ή και τους δύο γονείς και οι 759, δηλαδή το 39%, ανήκαν σε

2. Για τον ρόλο της παιδικής εργασίας πριν και μετά την βιομηχανική επανάσταση, βλέπε Jean Sandrin, Enfants trouvés enfants ouvriers, 17e-19e siècle, Paris, Ed. Aubier, 1982, ειδικώς σ. 111-113.

3. Υπ. Εθν. Οικ., ό.π., σ. 3.

4. ό.π., σ. 4.

5. Γ. Χαριτάκη, Η Ελληνική Βιομηχανία, Αθήναι 1927, σ. 124.

Σελ. 418
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/419.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

πολυμελείς οικογένειες 6-10 και καμιά φορά 12 ή 14 ατόμων. Οι υπόλοιπες στην πλειοψηφία τους πάνω από 22 ετών ήταν παντρεμένες ή χήρες.6

Ως προς το μορφωτικό επίπεδο των εργατών, σύμφωνα με το ίδιο δείγμα, το 70% των εργατριών ήταν αγράμματες, το 16,62% είχε φοιτήσει μέχρι, την Γ' τάξη, ενώ μόνο το 13,38% είχε παρακολουθήσει πάνω από τέσσερις τάξεις.7

Η εκπαιδευτική στάθμη των νεαρών εργαζομένων είναι υψηλότερη μεταξύ των μαθητευόμενων, ιδιαίτερα των αρρένων. Στην έρευνα που πραγματοποίησε κατά το 1920 ο Επόπτης Βιομηχανίας Ν. Μικέλης σε 1.436 μαθητευόμενους της Αθήνας και του Πειραιά, υπολογίζει το ποσοστό των αγραμμάτων σε 13% για την Αθήνα και σε 19% για τον Πειραιά. Τα μεγαλύτερα ποσοστά αγραμμάτων εμφανίζονται μεταξύ των μαθητευόμενων, στα κλωστοϋφαντουργεία και ακολουθούν τα ξυλουργεία, τα υποδηματοποιεία, ενώ οι μαθητευόμενοι των μηχανουργείων θεωρούνται οι πλέον εγγράμματοι.8

Κατά τους βαλκανικούς πολέμους παρατηρείται για πρώτη φορά το φαινόμενο της αθρόας εισαγωγής στα εργοστάσια, γυναικών και παιδιών οφειλόμενο στην επιστράτευση.9 Κατά την βιομηχανική απογραφή του 1920, οι νεαρές ηλικίες αποτελούν το 18,1% του συνόλου των απασχολούμενων στον τομέα της μεταποίησης και το 26% των βιομηχανικών εργατών. (Βλέπε πίνακα Ι παραρτήματος.) Ειδικότερα οι νέοι μέχρι 18 ετών ανέρχονται στο 21,5% του ανδρικού εργατικού δυναμικού και στο 42,57% του γυναικείου. To υψηλό ποσοστό συμμετοχής των νεαρών κοριτσιών στις γυναίκες εργάτριες εξηγείται, εν μέρει από την αποχώρηση των τελευταίων, μετά τον γάμο τους, από την βιομηχανική παραγωγή, εξακολουθώντας ωστόσο να παραμένουν ενεργές, απασχολούμενες κυρίως στον τομέα των υπηρεσιών.10

Η παρουσία της παιδικής και νεανικής εργασίας είναι αρκετά σημαντική στους περισσότερους βιομηχανικούς κλάδους και κυμαίνεται από 9,87% στην βιομηχανία παραγωγής ενέργειας μέχρι 49,1% στην βιομηχανία ενδυμάτων.

Τα αγόρια απορροφούνται σε ποσοστό 58,88% από την μικρή βιοτεχνία, ενώ μόλις το 18,88% εργάζεται σε επιχειρήσεις που απασχολούν πάνω από 26 άτομα. Τα ποσοστά της παρουσίας τους είναι ιδιαίτερα υψηλά σε παραδοσιακούς κλάδους, όπως της βυρσοδεψίας, της μηχανουργίας και της βιομηχανίας

6. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, ΔιευΘ. Εργασίας, Εκθέσεις του προσωπικού Επιθεωρήσεως Εργασίας επί της εφαρμογής των εργατικών νόμων, 1921, Αθήναι 1923, σ. 82.

7. ό.π.

8. Γ. Χαριτάκης, ό.π., σ. 100,

9. Α. Μπεναρόγια, Ο επαγγελματικός αγών του ελληνικού προλεταριάτου, στο Η πρώτη σταδιοδρομία του ελληνικού προλεταριάτου, Αθήνα 1975, σ. 212.

10. Εκθέσεις του προσωπικού..., σ. 74.

Σελ. 419
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/420.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ξύλου και κυμαίνονται από το 51% μέχρι το 36% του συνόλου των ατόμων που έχουν καταγραφεί σαν εργάτες. Πρέπει να σημειωθεί ότι ο μέσος όρος των απασχολούμενων στις μικρές βιοτεχνικές μονάδες των εν λόγω κλάδων ανέρχεται σε 2,5 άτομα. Το γεγονός αυτό μας παραπέμπει σε ένα παραδοσιακό καταμερισμό της εργασίας του τύπου τεχνίτης-μαθητευόμενος βοηθός. Τον ρόλο αυτό καλούνται να παίξουν τα αγόρια 12-18 ετών τα οποία, ως εκ τούτου, δεν αποτελούν καθαυτό εργατική δύναμη, αλλά διανύουν μια περίοδο εκπαίδευσης με στόχο, είτε να συνεργασθούν με το αφεντικό τους είτε να εξελιχθούν και οι ίδιοι σε μικρο-ιδιοκτήτες.

Προς την ίδια κατεύθυνση μας οδηγούν και τα υψηλά ποσοστά αγοριών που βρίσκουμε μεταξύ των μελών της οικογενείας του ιδιοκτήτη (32,5%), που συμμετέχουν στην λειτουργία της επιχείρησης.

Τα κορίτσια εργάζονται σε ποσοστό 51,66% στην μεγάλη βιομηχανία και ιδιαίτερα στους κλάδους της υφαντουργίας και της βιομηχανίας ενδυμάτων, όπου αποτελούν το 34% και 49% αντίστοιχα του μισθωτού εργατικού δυναμικού, επηρεάζοντας κατά συνέπεια την ποσότητα της προσφερόμενης εργασίας στους ανωτέρω κλάδους και ασκώντας πιέσεις στα επίπεδα της αμοιβής της γυναικείας εργασίας. Αντίθετα μόνο το 21% των κοριτσιών μαθητεύει, σχεδόν χωρίς αμοιβή στα μικρά εργαστήρια κατασκευής γυναικείων ειδών και ενδυμάτων. (Βλέπε πίνακα II παραρτήματος.)

Μετά το 1922 παρατηρείται, σύμφωνα με τις εκθέσεις του σώματος επιθεωρήσεως εργασίας, έξαρση της παιδικής εργασίας καθώς και στροφή των νεαρής ηλικίας ομάδων του αστικού ενεργού πληθυσμού, ιδιαίτερα των κοριτσιών, σε κλάδους που δεν έχουν ανάγκη μαθητείας αλλά χρησιμοποιούν ανειδίκευτη εργασία.11

Το γεγονός αυτό μπορεί να αποδοθεί αφ' ενός στο ευνοϊκό οικονομικό κλίμα της εποχής που δημιουργούσε στην ελληνική βιομηχανία πρόσθετες ανάγκες για εργατικό δυναμικό και αφ' ετέρου στην ύπαρξη ενός μεγάλου αριθμού ορφανών παιδιών, προσφύγων της μικρασιατικής καταστροφής, τα οποία, με την εισαγωγή τους στο εργοστάσιο, εξασφάλιζαν αμέσως το απαραίτητο, για την συντήρηση τους, ημερομίσθιο.

Το 1930 η συμμετοχή των ατόμων μέχρι 18 ετών στο εργατικό δυναμικό της βιομηχανίας, αυξήθηκε κατά 17,2%, Έτσι τα αγόρια ανέρχονται στο 25% των ανδρών και τα κορίτσια στο 46% των γυναικών που απασχολούνται από τον τομέα της μεταποίησης. (Βλέπε πίνακα ΠΙ παραρτήματος.) Μια ακόμη ένδειξη για την διαφορετική θέση που κατέχουν τα νεαρά άτομα, με βάση το

11. Υπ. Εθν. Οικ., Επιθεώρησις Εργασίας, Εκθέσεις και πεπραγμένα του Σώματος Επιθεωρήσεως Εργασίας επί της εφαρμογής των εργατικών νόμων και των συνθηκών εργασίας εν Ελλάδι, 1931, Αθήναι 1934, σ. 19 και 34.

Σελ. 420
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/421.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

φύλο τους, στην παραγωγική διαδικασία, εμφανίζεται στο γεγονός ότι το 69,5% των αγοριών ηλικίας 10-14 ετών είναι μαθητευόμενοι, ενώ το ίδιο ισχύει μόνο για το 37,44% των κοριτσιών της αντίστοιχης ηλικίας.

Περνώντας στο κλιμάκιο των ηλικιών 15-19 ετών τα ποσοστά των μαθητευόμενων κατέρχονται στο 38,8% των αρρένων και στο 11% των θηλέων.12 Πτώση στα ποσοστά της παιδικής εργασίας εμφανίζονται μετά το 1930, κυρίως στην μεγάλη βιομηχανία, αποτέλεσμα της μεγάλης οικονομικής κρίσης.13

Το 1930 το μέσο ημερομίσθιο του μαθητευόμενου ήταν 18,4 δρχ. για τα αγόρια μέχρι 18 ετών και 15,4 για τα κορίτσια της αντίστοιχης ηλικίας, ενώ το εργατικό ημερομίσθιο ανερχόταν σε 30 δρχ. για την πρώτη κατηγορία και σε 24 δρχ. για την δεύτερη.14

Οι ομάδες των ηλικιών 10-19 ετών συμμετέχουν στην διαμόρφωση του μέσου εργατικού ημερομισθίου σε ποσοστό 21% για τους άνδρες και 46% για τις γυναίκες.15 Έτσι στην πρώτη περίπτωση το παιδικό ημερομίσθιο ανέρχεται μόλις στο 47,62% του μέσου ανδρικού, ενώ η κατανομή των ημερομισθίων στους άνδρες μπορεί να χαρακτηρισθεί σαν ομοιογενής. Στην δεύτερη περίπτωση έχουμε συμπίεση των γυναικείων ημερομισθίων με αποτέλεσμα το 68% του γυναικείου εργατικού δυναμικού να λαμβάνει ημερομίσθιο που είναι ίσο ή κατώτερο με το μέσο, το οποίο με την σειρά του διαμορφώνεται σε επίπεδα που είναι μόλις 11,5% υψηλότερα από το αντίστοιχο παιδικό ημερομίσθιο.

Καταλήγοντας θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι εργασιακές σχέσεις μέσω των οποίων συμμετέχει η παιδική εργασία στην διαδικασία της παραγωγής, καθώς και η θέση που κατέχει σ' αυτή καθορίζουν σε τελευταία ανάλυση και τον τύπο της αμοιβής της. Έτσι οι απολαβές ενός μαθητευόμενου σ' ένα βιοτεχνικό εργαστήριο συνίστανται στην εκμάθηση της τέχνης και σε ένα μικρό χρηματικό ποσό που ορισμένες φορές, όπως στην περίπτωση των μαθητριών στις βιοτεχνίες γυναικείων ενδυμάτων, τείνει στο μηδέν. Το γεγονός αυτό εντάσσει τους μαθητευόμενους σε ειδική εργατική κατηγορία που αντιστοιχεί σε προκαπιταλιστικές μορφές παραγωγής και επηρεάζει μόνο έμμεσα την αγορά εργασίας.

Αντίθετα η αμοιβή του απασχολούμενου, στην βιομηχανία, νεαρού εργάτη, με σχέσεις μισθωτής εργασίας, αντανακλά κατά το μάλλον ή ήττον την αξία της εργατικής του δύναμης, συμμετέχοντας ανάλογα με την έκταση που λαμβάνει η προσφορά και χρησιμοποίηση της παιδικής εργασίας, στον καθορισμό των γενικών επιπέδων των ημερομισθίων.

12. Γ.Σ.Υ.Ε., Μηνιαίον Στατιστικόν Δελτίον Ιαν.- Δεκ. 1931, σ. 57.

13. Υπ. Εθν. Οικ., Επιθ. Εργ , Εκθέσεις και πεπραγμένα..., σ. 32

14. Γ.Σ.Υ.Ε., ό.π, σ. 60

15. ο π.

Σελ. 421
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/422.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

ΠΙΝΑΚΑΣ Ι

Σύνθεση του εργατικού δυναμικού στην ελληνική Βιομηχανία-Βιοτεχνία, 1920, επί τοις εκατό (%)

Κλάδοι

-18

Άνδρες 18-

Συν.

-18

Γυναίκες 18- Συν.

Σύνολο 18- 18-

Τρόφιμα και καπνός

7,67

79,27

86,9

3,5

9,55

13,06

11,1

88,82

Χημική Βιομηχανία

10,39

77,37

88,3

M9

8,05

12,24

14,5

85,50

Κατεργασία Ορυκτών

17,07

74,17

91,24

4,62

4,14

8,76

21,69

78,31

Παραγωγή Ενέργειας

9,87

89,8

99,7

0,3

0,3

9,87

90,1

Μεταλ. και Μηχανουργ.

30,24

67,14

97,41

1,5

2,31

3,81

31,74

68,26

Βιομηχανία Ξύλου

26,73

65,81

92,54

2,25

3,43

5,68

28,98

71,02

Υφαντουργία

7

18,92

25,9

26,02

48,06

74,08

33,02

66,98

Βιομ. Δέρματος

43

51,75

95,75

3,02

2,26

5,28

46,02

53,9

Βιομ. Ενδυμάτων

12,72

26,23

38,95

36,41

24,86

61,27

49,13

50,87

Βιομ. Χαρτιού

16,65

43,27

59,92

22,9

17,01

40,91

39,55

60,45

Σύνολο

16,99 61,96 78,95 8,96 12,09 21,05 25,95 74,05

Πηγή: Γ.Σ.Υ.Ε., Απογραφή των βιοτεχνικών και βιομηχανικών επιχειρήσεων κατά την 18.12.1920 (π. ημ.)

ΠΙΝΑΚΑΣ II

Κατανομή των βιομηχανικών εργατών ηλικίας μέχρι 18 ετών κατά κατηγορίες επιχειρήσεων, 1920

Πηγή: ό.π.

Κλάδοι

Επιχειρήσεις μέχρι 5 άτομα

Άνδρες Γυναίκες

Επιχειρήσεις 6-25 ατόμων

Άνδρες Γυναίκες

Επιχειρήσεις πάνω από 26 άτομα

Άνδρες Γυναίκες.

Τρόφιμα και Καπνός

Χημική Βιομηχανία

Κατεργασία Ορυκτών Παράγωγη Ενέργειας Μεταλ. και Μηχανουργ. Βιομ. Ξύλου Υφαντουργία

Βιομ. Δέρματος

Βιομ. Ενδυμάτων

Βιομ. Χαρτιού

1633 164

206 21

85 15 5 — 1454 18 983 33 46 36

4098 178

950 1345

185 66

749 259

104 87

120 23 34 — 491 18 361 78 57 162

1330 157

197 1164

199 317

669 936

72 46

216 76 110 — 677 94 153 15 447 1845

467 80

54 909

228 462

Σύνολο

9645 1876

3642 2301

3093 4463

Σελ. 422
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/423.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΠΙΝΑΚΑΣ III

Σύνθεση του εργατικού δυναμικού στην ελληνική Βιομηχανία - Βιοτεχνία, 1930, επί τοις %

κλάδοι

-18

Άνδρες

18-

Συν.

-18

Γυναίκες 18- Σύν.

Σύνολο

-18 18-

Βιομ. Τροφίμων

15,17

65,55

80,72

7

12,28

19,28

22,2

77,83

Χημική Βιομηχανία

12,35

62,54

74,89

ιι ..53

13,58

25,11

23,9

76,ι

Κατεργασία Ορυκτών

16,68

72,42

89,1

3,83

7,4

11,2

20,5

79,5

Οικοδ. Βιομ.

11,87

86,51

98,4

0,2

1,3

1,5

12,1

87,9

Παραγωγή Ενέργειας

7,7

91,04

98,74

0,18

1,07

1,25

7,9

92,1

Μεταλλουργία

24,32

64,95

89,27

4,38

6,34

10,72

28,7

71,3

Μηχανουργεία

43,24

53,3

96,54

1,34

2,12

3,46

44,6

55,4

Βιομ. Ξύλου

39,44

55,79

95,29

1,79

2,98

4,77

41,2

58,8

Βιομ. Δέρματος

31,98

63,16

95,14

2,38

2,48

4,86

34,3

65,7

Υφαντουργία

7,04

14,89

21,93

36,88

41,19

78,07

43,9

56,1

Βιομ. Ενδυμάτων

16,92

23,08

40

30,37

29,73

60

47,2

52,8

Βιομ. Χαρτιού

19,76

42,57

62,33

21,37

16,30

37,67

41,1

58,9

Βιομ. Καπνού

5,74

31,99

37,73

27,51

34,76

62,27

33,2

66,8

Διάφορες

12,76

55,74

70,5

11,53

17,9

29,43

24,3

75,7

Σύνολο

18,59

55,57

74.,16

11,89

13,95

25,84

30,48

69.54

Πηγή: Γ.Σ.Υ.Ε., Απογραφή των καταστημάτων των βιομηχανικών και εμπορικών επιχειρήσεων ενεργηθείσα τον Σεπτ. του 1930, Αθήναι 1934.

Σελ. 423
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/424.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 424
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/425.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΑ ΟΙΚΙΑΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ:

ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΕΚΔΟΧΕΣ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΚΑΘΗΚΟΝΤΩΝ

EΛENH ΕΛΕΓΜΙΤΟΥ, ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΜΠΑΚΑΛΑΚΗ

Η οικιακή οικονομία περιλαμβανόταν σε προγράμματα αρκετών δευτεροβάθμιων σχολείων θηλέων ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα. Συνέχισε να διδάσκεται αποκλειστικά στα κορίτσια μέχρι την καθιέρωση της συνεκπαίδευσης το 1979.

Τα παλιότερα εγχειρίδια1 που εντοπίσαμε και που γράφτηκαν με σκοπό να χρησιμοποιηθούν στην εκπαίδευση είναι: η Ελληνική Οικιακή Οικονομία - θεωρητική και πρακτική του Ξενοφώντος Δ. Ζυγούρα (1875), η Επιτομή της Οικιακής Οικονομίας του ίδιου συγγραφέα (1878) και η Οικιακή Οικονομία της Σαπφούς Λεοντιάδος (1887).2

1. Αποτέλεσμα μιας πρώτης προσέγγισης στο θέμα και μέρος μιας ευρύτερης ανολοκλήρωτης ακόμα έρευνας για την ιστορία της οικιακής οικονομίας στην ελληνική εκπαίδευση η ανάλυση που διατυπώσαμε εδώ έχει αναγκαστικά προσωρινό χαρακτήρα.

Η κ. Κ. Γκότση μας έδωσε αντίτυπα εγχειριδίων που έχουν αποσυρθεί από το εμπόριο. Η κ. Ε. Ξηροτύρη μας χάρισε τα δικά της βιβλία και η κ. Ε. Φουρναράκη μας παρέπεμψε στα παλιότερα συγγράμματα οικιακής οικονομίας. Τις ευχαριστούμε θερμά.

2. Μόνο για ένα απ' αυτά τα βιβλία έχουμε τη βεβαιότητα ότι χρησιμοποιήθηκε στην ελληνική εκπαίδευση: η Επιτομή της οικιακής οικονομίας (συνταχθείσα προς χρήσιν των δημοτικών σχολείων και των παρθεναγωγείων) εκδόθηκε στην Αθήνα και φέρει την υπογραφή του υπουργού εκκλησιαστικών και δημοσίας παιδεύσεως Α. Κουμουνδούρου, o οποίος το συνιστά "ως χρήσιμον βιβλίον εν ταις ανωτέραις του συνδιδακτικού τάξεσι". Η Ελληνική Οικιακή Οικονομία - θεωρητική και πρακτική του Ξενοφώντος Δ. Ζυγούρα και η Οικιακή Οικονομία της Σαπφούς Λεοντιάδος εκδόθηκαν στην Κωνσταντινούπολη και φέρουν την άδεια του αρμόδιου αυτοκρατορικού υπουργείου. Το γεγονός αυτό δε σημαίνει βέβαια ότι ήταν άγνωστα στην Ελλάδα. Το αντίθετο μπορούμε να βεβαιώσουμε τουλάχιστο για το σύγγραμμα της Λεοντιάδος που παρουσιάζεται σε ειδικό άρθρο της Εφημερίδας των Κυριών (έτος Α', 1887, αρ. 30, σ. 6) που το συνιστά μάλιστα για σχολική χρήση.

Β 4

Σελ. 425
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/426.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Οι συγγραφείς εξαίρουν τη συμβολή των αρχαίων Ελλήνων και ιδιαίτερα του Ξενοφώντος στην οικονομία, επαναλαμβάνοντας τις παραινέσεις του "Οικονομικού" για τάξη, λιτότητα, πειθαρχία, εργατικότητα και συστηματικό καταμερισμό εργασιών, αρμοδιοτήτων και δικαιοδοσιών στον οίκο.

Ο Ζυγούρας (1875: 30-32) βρίσκει άτοπο το χαρακτηρισμό της πολιτικής οικονομίας ως επιστήμης και της οικιακής (που συνήθως αποκαλεί απλώς οικονομία) ως τέχνης, μια και θεωρεί ότι όχι μόνο διέπονται από τις ίδιες αρχές, αλλά η πολιτική οικονομία έχει την αφετηρία της στην οικιακή. Η Λεοντιάς (1887 στο σύνολο) αποκαλεί την οικιακή οικονομία "επιστήμη και τέχνη" και θεωρεί (1887: 283) ότι ως τέχνη έχει το "πρακτικόν αυτής μέρος" και ως επιστήμη το θεωρητικόν.

Οι συγγραφείς διαφέρουν ως προς την αξιολόγηση του θεωρητικού και του πρακτικού μέρους της οικιακής οικονομίας, δηλαδή την προτεραιότητα που δίνουν στις γενικές αρχές της οικονομίας και τις συμβουλές για τη διεκπεραίωση συγκεκριμένων εργασιών. Ο Ζυγούρας (1878: ζ', 13) ψέγει τους Ευρωπαίους, γιατί αντίθετα με τους αρχαίους Έλληνες που καλλιέργησαν την (οικιακή) οικονομία "ως πρώτιστον μάθημα καλής ανατροφής", αυτοί την υποβίβασαν σε πρακτικές συμβουλές, και έδωσαν προτεραιότητα στην πολιτική οικονομία. Ακόμη (1878: στ') αντιπαραβάλλει την ελληνική οικονομία με τη "νόθο και ποταπή διδασκαλία [που] εξαρτά την οικογενειακήν ευδαιμονίαν από την κομψήν περικόσμησιν του οίκου, από τυπικάς τινας συνταγάς προς καθαρισμόν επίπλων, σκευών και φορεμάτων και τέλος από νόθον τινά καλαισθησίαν...". Η Λεοντιάς (1887: 281) πιστεύει ότι τα πρακτικά ζητήματα "δεν συγκροτούσιν το σοβαρόν και πλουτοφόρον βάθος της εννοίας [της οικιακής οικονομίας], αλλ' ανήκουσιν εις εν σημείον του εκτεταμένου πλάτους αυτής".

Αντίθετα με τον Ζυγούρα που θεωρεί τα πρακτικά ζητήματα υποδεέστερα, η Λεοντιάς (1887: ε') απολογείται για το ότι αρχίζει "από του πρακτικού μέρους" και αυτό προτάσσει "όπερ ίσως θέλη φανή παράδοξός τις νεωτερισμός", αλλά εξηγεί ότι "πολλώ δε μάλλον εις τούτο το μάθημα, όπερ παν άλλο επί της εποπτείας και της πείρας θεμελιούται, και εκ ταύτης εξάγονται αμέσως αι θεωρίαι και οι κανόνες αυτού".

Οι διαφορές των συγγραφέων όμως δε σταματούν στην προτεραιότητα Θεωρίας και πρακτικής. Ο Ζυγούρας (1875: 36, 1878: 12) ανάγει την οικιακή οικονομία στην ανάγκη του ανθρώπου για φειδώ, ενώ η Λεοντιάς (1887: 10) πιστεύει ότι "η σπουδαιότατη επιστήμη και τέχνη" γεννιέται "εκ της εν τω οίκω πρώτης ταύτης σπουδαιότατης ενεργείας και κινήσεως και ζωής".

Ο Ζυγούρας (1875: 30-32) συμφωνεί με τον καθηγητή "Μετζιέρο" (M. L. Mezières) που το 1853 στο σύγγραμμα του L'Economie θεωρεί ότι η πολιτική οικονομία αφορά τον εθνικό πλούτο, ενώ η ιδιωτική (η οικιακή) τον ατομικό "όστις αποκτάται διά της εργασίας, συντηρείται διά της φειδούς και

Σελ. 426
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 407
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    ΕΚΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΑΥΘΕΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΜΑΣΤΟΡΟΥΣ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

    ΟΙ "ΠΑΡΕΕΣ" ΣΕ ΤΡΕΙΣ ΓΕΝΕΕΣ

    ΒΙΚΤΩΡΙΑ ΝΙΚΗΤΑ

    Το θέμα. Τα όσα ακολουθούν είναι τμήμα μιας έρευνας που βρίσκεται σε εξέλιξη με θέμα τους μαστόρους, ειδικότερα τους πελεκητές της πέτρας, τους πελεκάνους και τα δείγματα της δουλειάς τους στο χώρο της δυτικής Μακεδονίας. Με την εργασία επιχειρείται, στον Πεντάλοφο, το παλιό Ζουπάνι και τα γύρω μαστοροχώρια, μια αυστηρή καταγραφή του έμψυχου και άψυχου υλικού από σεβασμό στο χώρο: αντιστάθμισμα στις αβασάνιστες γενικεύσεις καταστάσεων σε δημοσιεύματα για τα χωριά και στην ταχύρρυθμη εξαφάνιση του υλικού.

    Εργαλεία έρευνας. Εργαλεία έρευνας, ως το σημείο αυτό, χρησιμοποιήθηκαν κυρίως η παρατήρηση και οι προφορικές πηγές.

    Με την παρατήρηση και όλες τις προεκτάσεις της (φωτογράφηση, σχέδιο) επαληθεύτηκαν οι προφορικές πηγές.

    Για τις προφορικές πηγές ακολουθήθηκε η μέθοδος της ημικατευθυνό-μενης συνέντευξης1 γιατί, στην πράξη, αποδείχτηκε αποτελεσματικότερη. Ρωτήθηκαν 28 μαστόροι (13 και πελεκητές) ηλικίας 75-80 χρόνων περίπου, με γραμματικές γνώσεις οι περισσότεροι ως γ' δημοτικού.2 Αποδείχτηκε πως οι

    1. Για την τεχνική της συνέντευξης αλλά και την σημαντικότερη βιβλιογραφία για την προφορική ιστορία, βλ. Στ. Παπαδόπουλος, Η χαλκοτεχνία στον ελληνικό χώρο 1900-1975 κατά τις προφορικές μαρτυρίες χαλκουργών, τ. A', ΠΛI, Ναύπλιο 1982, σ. 46-54.

    2. Οι κυριότεροι από τους πληροφορητές είναι: Ζήσης Κάσσος (1902-1981), Νικόλαος Κογιόπουλος (1904-1981), Νίκος Τζημουρέλας 86 χρόνων, Θύμιος Σβολιαντόπουλος 85 χρόνων, Χαράλαμπος Σούρμπιτος 82 χρόνων, Αντρέας Γραμματίκας 80 χρόνων, Παναγιώτης Τζημουρέλας 78 χρόνων, Κώστας Μακρυκώστας 77 χρόνων, Αλκιβιάδης Κούγκουλος 76 χρόνων, Θωμάς Ζάρας 74 χρόνων από Πεντάλοφο. Αντρέας Παπανικολάου 84 χρόνων,