Error(s) found: '2'

+ Unable to change databases. Unknown database 'iaennew'.
+ Unable to perform the query SELECT * FROM keywords_description WHERE (language_id = ''). No database selected.
TEXT_VISIBLE_PAGES 434-453 TEXT_OF 730
TEXT_PREVIOUS_20
TEXT_CURRENT_PAGE
TEXT_NEXT_20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/434.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

στα βιβλία αποσκοπούν στην ελαχιστοποίηση του χρόνου και του χρήματος που απαιτεί κάθε εργασία και στη μεγιστοποίηση της απόδοσης της νοικοκυράς σε κάθε δουλειά. Η ορθολογιστική χρήση του χρόνου όμως δεν λιγοστεύει το συνολικό χρόνο της εργασίας της, αλλά κυρίως της επιτρέπει να κάνει περισσότερα.9

Οι ουδέτερες περιγραφές της οικοσκευής απαντούν εξίσου αντικειμενικά στο ζήτημα τι πρέπει να περιλαμβάνει το σπίτι. Οι λεπτομερείς περιγραφές διαφόρων ειδών ίσως προδίδουν μία τάση των συγγραφέων για τυπολατρία. Ωστόσο, τουλάχιστον στα παλαιότερα βιβλία οι περιγραφές π.χ. τι είναι λεκάνη αποχωρητηρίου, μπιντές, ηλεκτρική κουζίνα κτλ. θα πρέπει να αποσκοπούσαν στη σύσταση τέτοιων ειδών σε μαθήτριες που πιθανόν δεν ήταν εξοικειωμένες με τη σύγχρονη οικοσκευή. Οι συμβουλές για τη χρήση και την τοποθέτηση διαφόρων ειδών της οικοσκευής προϋποθέτουν την ύπαρξη των ειδών αυτών ως απαραίτητων στοιχείων του σύγχρονου σπιτιού.

Από τις καινοτομίες που εμφανίζονται στα εγχειρίδια που κυκλοφορούν μετά τα μέσα της δεκαετίας του '70 ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι αναφορές στην εξωοικιακή εργασία των γυναικών που γίνονται διεξοδικότερες στα πιο πρόσφατα βιβλία, χωρίς όμως συγκεκριμένες αναφορές στα επαγγέλματα τους.

Η καινούρια ιδιότητα των γυναικών γίνεται αφορμή για μεμονωμένα σχόλια που ενθαρρύνουν τη συμμετοχή των ανδρών στα οικιακά. Οι άνδρες πρέπει να βοηθούν στο σπίτι τώρα. Τα σχόλια όμως αυτά δεν αναιρούν τον πρωταρχικό χαρακτήρα της γυναικείας απασχόλησης στο σπίτι. Έτσι στο ίδιο εγχειρίδιο και μάλιστα στην ίδια σελίδα (Παπαγεωργίου, 1983: 31) προτρέπεται ο άνδρας «να συνειδητοποιήσει πως για το νοικοκυριό και για τα παιδιά του έχει τις ίδιες ακριβώς ευθύνες με τη γυναίκα του» και η εργαζόμενη μητέρα μικρών παιδιών πληροφορείται ότι «η καλύτερη λύση του προβλήματός της είναι να μην εργάζεται κατά τα πρώτα τους χρόνια (1-5 ετών)». (Στα

να αντιλαμβάνονται τις επιμέρους εργασίες ως ένα ενιαίο σύνολα, «μια δουλειά», ότι εκφράζουν την προσωπική τους ευθύνη για το σπίτι, και τέλος ότι η ικανοποίηση που νιώθουν οι νοικοκυρές από την εργασία τους εξαρτάται από τη συμμόρφωση τους σε κανόνες και κριτήρια στις απαιτήσεις του νοικοκυριού. Οι νοικοκυρές αντικειμενοποιούν τις απαιτήσεις αυτές και τους κανόνες — τα νιώθουν σαν κάτι έξω από αυτές. Τα σχολικά εγχειρίδια φαίνεται να ενισχύουν ακριβώς αυτό το αίσθημα. Ακόμη, σύμφωνα με τα ευρήματα της Oakley, οι κανόνες και τα κριτήρια συμβάλλουν στη μεγέθυνση των εργασιών: Όσο υψηλότερες οι απαιτήσεις της νοικοκυράς, τόσο περισσότερες και οι ώρες της εργασίας της.

9. Το αντίθετο θα ήταν παράδοξο, μια και, όπως επισημαίνει η ομάδα εργασίας της Σκούπας (1979: 75), η οικιακή εργασία παρουσιάζεται στις γυναίκες ως φυσική προέκταση ή ουσία της φυσικής τους υπόστασης, ως καθήκον που πάει μαζί με την αγάπη τους για τα πρόσωπα που εξυπηρετούν. Και ως καθήκον δεν έχει υλικότητα ή οικονομική σημασία, αλλά μόνο ηθική.

TEXT_PAGE_SHORT434
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/435.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σχόλια αυτά επισυνάπτεται μια φωτογραφία ενός πατέρα που εργάζεται σε μια υπερσύγχρονη κουζίνα μαζί με τα δύο παιδιά του.)

Ο πολύ περιορισμένος χαρακτήρας των "λύσεων" που προτείνονται και οι πολλαπλές τους αναιρέσεις από σχόλια που προϋποθέτουν την ταύτιση της γυναίκας με το σπίτι, φανερώνουν την αντίληψη ότι οι ανακατατάξεις που επιδέχεται o ιδιωτικός χώρος είναι περιορισμένες. Έτσι οι εργασίες που πρέπει να αναθέτει η νοικοκυρά στα μέλη της οικογενείας πρέπει να ταιριάζουν στο φύλο και την ηλικία τους: τα αγόρια να τακτοποιούν τα πράγματα τους, τα κορίτσια να στρώνουν το τραπέζι, ο πατέρας να ψωνίζει κτλ. (Τρομπέτα, 1979, τεύχος Γ': 38). Ακόμη, οι ανακατατάξεις αποσκοπούν στην ομαλή λειτουργία του σπιτιού και στη διευκόλυνση της νοικοκυράς εκεί και όχι γιατί την βοηθάνε να αντιμετωπίσει τις ευθύνες της έξω από το σπίτι. Η εξωοικιακή εργασία λοιπόν είναι μια περιπλοκή και μια επιπλέον ευθύνη για την εργαζόμενη που πρέπει να προσαρμοστεί: "να είναι ήρεμη και όχι αγχώδης, χαμογελαστή και όχι γκρινιάρα [...] και όχι να παριστάνει το θύμα" (Τρομπέτα, 1979, τεύχος Γ': 38). Οι κατεξοχήν ευθύνες των γυναικών λοιπόν παραμένουν αυτές που έχουν οι νοικοκυρές για το σύζυγο και τα παιδιά τους στο σπίτι. Το εισόδημα από την εργασία τους (όταν αναφέρεται) παρουσιάζεται ως συμπληρωματικό και τα προβλήματα των "εργαζομένων γυναικών" (τίτλος σχετικών κεφαλαίων) ως απόρροια των διαφορετικών (και τελικά αντιφατικών) ρόλων τους στο σπίτι και την εργασία.10 Αλλά, "Εργαζόμενη δίπλα, μέσα και έξω

10. H Ν. Σκουτέρη-Διδασκάλου (1980: 35-49) μιλάει για το στρίμωγμα των γυναικών ανάμεσα στην παραγωγή και την αναπαραγωγή γενικότερα και για τον "εφεδρικό" χαρακτήρα της εξωοικιακής εργασίας των γυναικών που ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις του κεφαλαίου και της οικογένειας, και αναφέρεται (1980: 46) στον ενδεικτικό χαρακτήρα της αντίφασης που προβάλλεται μεταξύ του ρόλου των γυναικών στο σπίτι και στην παραγωγή.

O τρόπος με τον οποίο η ανάθεση της οικιακής εργασίας στις γυναίκες βολεύει το κεφάλαιο ή του είναι απαραίτητη και πως ακριβώς συντελεί στην εκμετάλλευση της εργατικής δύναμης είναι αντικείμενο εκτενών συζητήσεων και πολεμικής που είναι έξω από τα όρια αυτής της εισήγησης. To πολύπλοκο του ζητήματος αυτού όμως δεν πρέπει να επισκιάσει το γεγονός, ότι η ανάθεση των οικιακών στις γυναίκες, εκτός από το ότι διευκολύνει ποικιλοτρόπως την κυριαρχία των αρσενικών μελών της κοινωνικής τους τάξης στην παραγωγή, τους παρέχει και άμεσα οφέλη στο σπίτι. H "μη εργασία" των γυναικών είναι απαραίτητη για την επιβίωση των ανδρών (Ρόουμπόθαμ, 1974: 113). Οι αναφορές στους σκοπούς και τις λειτουργίες της οικογενείας γενικά που αφθονούν στα βιβλία συγκαλύπτουν το διαφορετικό κόστος και τη σημασία που έχουν για τα διάφορα μέλη.

Όσο για τον πρωταρχικό χαρακτήρα της φροντίδας των εργαζομένων γυναικών για το σπίτι, που δέχονται τα εγχειρίδια, αυτός φαίνεται να διατηρείται ούτως ή άλλως, σύμφωνα με δεδομένα που δείχνουν ότι οι εργαζόμενες γυναίκες σε χώρες προηγμένου καπιταλισμού αναλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς στο σπίτι (Hartmann, 1981: 27).

TEXT_PAGE_SHORT435
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/436.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

από το σπίτι της [η γυναίκα] ανταποκρίνεται τέλεια στις οικογενειακές και, κοινωνικές υποχρεώσεις της" (Σδριν-Σφακιανός, 1977: 125).

Τα εγχειρίδια που εκδίδονται μέχρι το τέλος της δεκαετίας του '70 απευθύνονταν εξ ορισμού μόνο στα κορίτσια. Αντίθετα, αυτά που κυκλοφόρησαν μετά το 1978 διδάχτηκαν σε μικτές τάξεις. Ουδέτερες, ασαφείς ή διφορούμενες διατυπώσεις ως προς το γένος των υποκειμένων που αναλαμβάνουν διάφορες δραστηριότητες καθώς και παραινέσεις στο πρώτο πληθυντικό πρόσωπο υπάρχουν σε όλα τα βιβλία, Στα πιο πρόσφατα όμως, οι επεξηγήσεις που συγκεκριμενοποιούν και αποσαφηνίζουν εκφράσεις, όπως "το άτομο", "οι γονείς", "ο άνθρωπος" ή "η οικογένεια" προσδιορίζοντας την κατανομή των ρόλων στα μέλη της οικογένειας, δηλώνουν συγχρόνως και τον τρόπο με τον οποίο διάφορα σχόλια αφορούν μαθητές και μαθήτριες. Έτσι, π.χ., η Αριάδνη Γαρδελέα (1983: 108), αφού αναφερθεί στα προσόντα "που πρέπει να διαθέτει το άτομο που θα αναλάβει τη νοσηλεία" στον τίτλο του σχετικού κεφαλαίου, εξηγεί ότι "το καταλληλότερο πρόσωπο για τη νοσηλεία του αρρώστου είναι η πιο στενή συγγενής του, αδελφή, μητέρα, σύζυγος" και αμέσως μετά χρησιμοποιεί τους εναλλακτικούς τύπους "ο νοσοκόμος ή η νοσοκόμα".11

Οι διαφορές στο περιεχόμενο των συγγραμμάτων της Λεοντιάδος και του Ζυγούρα, η χρονική απόσταση που τα χωρίζει από τα μεταγενέστερα εγχειρίδια, η ποικίλη θεματολογία των δεύτερων και οι κάποιες διαφορές μεταξύ των παλιότερων και των νεότερων απ' αυτά, τέλος οι εξελίξεις που σημειώνονται στην πρόσβαση των γυναικών στα σχολεία, καθώς και στον προσανατολισμό της εκπαίδευσης των κοριτσιών γενικά κάνουν τη σύγκριση μεταξύ των συγγραμμάτων του τέλους του 19ου αιώνα και των μεταγενέστερων βιβλίων δύσκολη. Ωστόσο, με βάση την πρώτη αυτή κριτική και επιλεκτική παρουσίαση των βιβλίων διακινδυνεύουμε μερικές προκαταρκτικές διαπιστώσεις.

Σε γενικές γραμμές, οι στόχοι των μεταπολεμικών εγχειριδίων συμπίπτουν

11. Το εγχειρίδιο της A΄ γυμνασίου (Κοκκέβη, Κοκολάκη-Fadel, Χασαπίδου, Δεκα-βάλλα), που εκδόθηκε το 1984, είναι έξω από τα όρια αυτής της εισήγησης, ακριβώς επειδή αντιπροσωπεύει την πρώτη συστηματική προσπάθεια εκσυγχρονισμού του μαθήματος. Είναι το πρώτο βιβλίο οικιακής οικονομίας που εκδίδεται από τον ΟΕΔΒ, προηγείται των υπό έκδοση εγχειριδίων για τη Β' και την Γ' τάξη και παρουσιάζει σημαντικές αλλαγές στο περιεχόμενο, την οργάνωση και την εμφάνιση. Με υπότιτλο "Για μια καλύτερη ζωή" απευθύνεται σε μαθήτριες και μαθητές δίνοντας μεγάλη έμφαση στην έκφραση της προσωπικότητας και τις ενδοοικιακές σχέσεις και αμφισβητώντας συχνά τον "ορθόδοξο" καταμερισμό της οικιακής εργασίας. Η έκδοση του είναι ενμέρει τουλάχιστον αποτέλεσμα προσπαθειών των εκπροσώπων του κλάδου, και ικανοποιεί ένα από τα πολλά συνδικαλιστικά τους αιτήματα. Πρέπει, ωστόσο, να παρατηρήσουμε ότι η εκσυγχρονιστική αυτή προσπάθεια υλοποιείται και κυρίως βρίσκει συμπαράσταση στο κράτος, μετά την καθιέρωση του μαθήματος και για τα αγόρια, και παρόλο τον υποβιβασμό του στο γυμνάσιο πλέον με μονόωρη μόνο διδασκαλία.

TEXT_PAGE_SHORT436
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/437.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

με εκείνους των συγγραμμάτων του Ζυγούρα και της Λεοντιάδος ως προς την προετοιμασία των μαθητριών για τη μελλοντική αποστολή τους στον οίκο. Η έννοια του οίκου ως συνόλου που απαιτεί διοίκηση όμως υποχωρεί αργότερα μπροστά στην έννοια του νοικοκυριού που η λειτουργία του εξαρτάται σχεδόν αποκλειστικά από την ικανότητα της νοικοκυράς να διεκπεραιώνει τις επιμέρους οικιακές εργασίες. Το πρότυπο της οικοδέσποινας που οργανώνει τις λειτουργίες του οίκου και αναθέτει πολλές από τις δουλειές στο υπηρετικό προσωπικό, αντικαθίσταται από το πρότυπο της νοικοκυράς που βγάζει πέρα μόνη τις δουλειές.12 Οι "ευκολίες" που έχει στη διάθεση της αναπληρώνουν την έλλειψη των υπηρετών, και διατηρούν τα ζητούμενα της τάξης και της καθαριότητας σε υψηλά επίπεδα. Επίσης, σε σχέση με τα προγενέστερα συγγράμματα, τα μεταπολεμικά εγχειρίδια παρέχουν πολύ περισσότερες πληροφορίες και τεχνικές γνώσεις σχετικά με την οικοσκευή και τα τρόφιμα.

Η Λεοντιάς και πολύ περισσότερο ο Ζυγούρας δίνουν μεγάλη σημασία στη συμβολή της ορθολογιστικής διοίκησης του οίκου, στη συντήρηση και την αύξηση του οικογενειακού πλούτου. Τα νεότερα βιβλία συμβουλεύουν επίσης για τη σωστή διαχείριση του χρήματος με τη βοήθεια της οικιακής λογιστικής. Όμως σε αντίθεση με τη διοίκηση του οίκου που αποσκοπεί στη μεγιστοποίηση του πλούτου, η εργασία της μεταγενέστερης νοικοκυράς συμβάλλει κυρίως στον εξωραϊσμό του νοικοκυριού. Η σωστή διαχείριση περιλαμβάνει την προσπάθεια της νοικοκυράς να συνδυάσει τη μέγιστη ικανοποίηση των αναγκών της οικογενείας και των υποχρεώσεων που επιβάλλει η αξιοπρέπεια με τις φθηνότερες δυνατές τιμές. Αντίθετα με την αποστολή της νοικοκυράς, οι ανάγκες και οι υποχρεώσεις της οικογενείας δεν ανάγονται σε ηθικά κριτήρια, αλλά αξιολογούνται κυρίως με βάση τα οικονομικά εφόδια της οικογένειας. Η σπατάλη, ηθική αδυναμία, σύμφωνα με τα παλιότερα συγγράμματα, εξακολουθεί να είναι ο μεγάλος πειρασμός.

Η μελλοντική νοικοκυρά του 20ού αιώνα αντιμετωπίζει μια δεοντολογία που την προτρέπει στην αποταμίευση και την αποτρέπει από κάθε ιδέα να υπερβεί τα οικονομικά της μέσα, επισείοντας τον κίνδυνο της οικονομικής καταστροφής και ενίοτε της γελοιότητας, αλλά συγχρόνως δεν εξαίρει τη λιτότητα ως ευδαιμονία και ηθικότητα, ούτε αναγνωρίζει ηθικά όρια στην κατ' οίκον ευημερία,

12. Οι εκτιμήσεις μας σχετικά με τα πρότυπα που κυριαρχούν στα ελληνικά εγχειρίδια οικιακής οικονομίας συμφωνούν με τις παρατηρήσεις της Α. Λαδά (1984: 46-49) για τη σταδιακή αντικατάσταση του προτύπου της οικοδέσποινας που κυριαρχεί στα μεσαία στρώματα στα πρώτα στάδια του καπιταλισμού από το πρότυπο της "συνολικής νοικοκυράς". Η μελέτη της αναφέρεται στην αντιστοιχία προτύπων και διαφόρων μορφών (ανδροκεντρικής) οργάνωσης του χώρου του αστικού σπιτιού.

TEXT_PAGE_SHORT437
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/438.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Τέλος, παρά τη χρονική απόσταση που χωρίζει τα μεταπολεμικά εγχειρίδια από εκείνα του 19ου αιώνα, και παρά τις εξελίξεις που μεσολάβησαν στο μεταξύ στη συμμετοχή των γυναικών στην παραγωγή, το πρίσμα από το οποίο αντιμετωπίζεται η εξωοικιακή εργασία των γυναικών παραμένει καταρχήν η ταύτιση τους με το σπίτι.

Όπως και στα εγχειρίδια του 19ου αιώνα, η εικόνα της πραγματικότητας που παρουσιάζουν τα νεότερα βιβλία είναι αποσπασματική και πλασματική, μια και αφορά ορισμένες πτυχές της οικογενειακής ζωής μιας κατηγορίας ανθρώπων και αυτή όχι απαραίτητα όπως οι συγγραφείς νομίζουν ότι είναι, αλλά όπως θα 'πρεπε να είναι.

Στην εξέλιξη του περιεχομένου της οικιακής οικονομίας, όπως διαγράφεται στα εγχειρίδια, δύσκολα μπορούμε να μιλήσουμε για ριζικές τομές. Οι γενικότερες κοινωνικές, οικονομικές και τεχνολογικές αλλαγές αντανακλώνται στα νεότερα βιβλία και τα διαφοροποιούν. Σε γενικές γραμμές όμως, οι νεότερες συγγραφείς διατηρούν τα όρια που διαμόρφωσαν οι πρωτεργάτες της οικιακής οικονομίας και στο βαθμό που δεν επεκτείνονται σε γενικότερες συζητήσεις για τον προορισμό της γυναίκας τα στενεύουν.

Οι απόψεις των νεότερων εγχειριδίων για την εξωοικιακή εργασία των γυναικών δεν έχουν βέβαια τον πρωτοποριακό χαρακτήρα που είχαν στην εποχή τους οι αναφορές του Ζυγούρα και της Λεοντιάδος στα επαγγέλματα που μπορούν να κάνουν οι γυναίκες ή στις δυνατότητες τους για κερδοφόρες δραστηριότητες γενικά.

Η εξέλιξη της οικιακής οικονομίας, ενμέρει τουλάχιστον, είναι συνάρτηση της αποστολής που αυτή επιτελεί ανάλογα με το κοινό στο οποίο απευθύνεται. Αν κρίνουμε από τα εγχειρίδια, η οικιακή οικονομία στην αρχή της πορείας της αφορά κυρίως τις απαιτήσεις του ρόλου της οικοδέσποινας για τα μεσαία και ανώτερα στρώματα και ανταποκρίνεται στις προσδοκίες της οικιακής ευημερίας που συνοδεύει την κοινωνική αναρρίχηση. Μεταπολεμικά η αποστολή αυτή συνίσταται κυρίως από την προσαρμογή ενός μεγάλου αριθμού μαθητριών στις απαιτήσεις του μικροαστικού νοικοκυριού, δηλαδή την οικιακή εργασία που συνήθως η νοικοκυρά εκτελεί μόνη με τη βοήθεια των προϊόντων της αγοράς ή κάτω από την απειλή της.

Η ταξική θέση της "συζύγου μητέρας και οικοδεσποίνης", απόρροια κυρίως της θέσης των αρρένων μελών της οικογενείας της στην παραγωγή, καθορίζει το είδος του οίκου που αναλαμβάνει να φροντίσει. To χρέος της φροντίδας αυτής είναι δικό της, επειδή είναι γυναίκα και δεν απαλλάσσεται απ' αυτό ακόμη και όταν εργάζεται, όπως πρέπει να κάνει η νοικοκυρά στα νεοτέρα εγχειρίδια.

Οι διαφορές στο περιεχόμενο των εγχειριδίων είναι κάτι σαν παραλλαγές στο ίδιο θέμα. Φανερά ή σιωπηρά η ανάθεση της οικιακής εργασίας στις γυναίκες

TEXT_PAGE_SHORT438
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/439.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αναφέρεται στη «φύση» τους. Η νοικοκυρά αλλάζει πρόσωπα, μεθόδους, μερικές φορές αναλαμβάνει «άλλες» ασχολίες. Η δουλειά στο σπίτι όμως εναρμονίζεται με τις εκάστοτε αντικειμενικές συνθήκες και τα διάφορα πρότυπα ζωής και κοινωνίας ίσως επειδή είναι ιδιωτική, απλήρωτη και γυναικεία.13

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Δημαράς, Αλέξης, 1984 (1η έκδοση 1974): Η Μεταρρύθμιση που δεν έγινε, (Τεκμήρια Ιστορίας), Αθήνα, Ερμής.

Deem, Rosemary, 1978: Women and Schooling, London, Routledge and Kegan Paul.

Ζιώγου-Καραστεργίου, Σιδηρούλα, 1983: Η Μέση εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893). Ιστορική εξέλιξη της εκπαιδευτικής θεωρίας και πράξης. Κυριότερες τάσεις και προβλήματα, Θεσσαλονίκη: ΑΠΘ, Επιστημονική Επετηρίδα της Φιλοσοφικής σχολής, Παράρτημα αριθμός 38.

Λαδά, Αναστασία, 1984: «Μύθος και πραγματικότητες του "Ιδανικού Σπιτιού", ο ρόλος της κατοικίας στην κατά φύλα διαίρεση του χώρου», Η Αριστερά Σήμερα, τχ. 5, σ. 46-49.

Νούτσος, Χαράλαμπος, 1979: Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης και κοινωνικός έλεγχος (1931-1973), Αθήνα, Θεμέλιο.

Oakley, Ann, 1974: The Sociology of Housework, England, Martin Robertson.

Ρόουμπόθαμ, Σήλα, 1974: Η Συνείδηση της γυναίκας μέσα στον ανδρικό κόσμο, Αθήνα, Κύτταρο.

Σκούπα (ομάδα εργασίας), 1979: «Οικιακή εργασία», Σκούπα, τχ. 2, σ. 74-76.

Σκουτέρη-Διδασκάλου, Νόρα, 1980: «Τα εν οίκω μη εν Δήμω—και αντιστρόφως», Ο Πολίτης, τχ. 34, σ. 35-49.

Τσουκαλάς, Κωνσταντίνος, 1977: Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922), Αθήνα, Θεμέλιο.

Φραγκουδάκη, Άννα, 1978: Τα αναγνωστικά βιβλία του Δημοτικού Σχολείου. Ιδεολογικός πειθαναγκασμός και παιδαγωγική βία, Αθήνα, Θεμέλιο.

13. Διακινδυνεύουμε εδώ μια πολύ προκαταρκτική υπόθεση, ότι o «φυσικός» χαρακτήρας της ανάθεσης των οικιακών στις γυναίκες σε συνδυασμό με τον υποβιβασμό της κατ' οίκον αναπαραγωγής εν σχέσει με την εργασία στην παραγωγή καθορίζει και τη θέση της οικιακής οικονομίας στην εκπαίδευση. H έμφαση στην τελειοποίηση των «έμφυτων» κλίσεων των γυναικών και στην προετοιμασία τους για την οικογενειακή ζωή που δεσπόζει όσο η γυναικεία εκπαίδευση είναι περιορισμένη, ιδιόμορφη και περιθωριακή, υποχωρεί με την ενσωμάτωση των κοριτσιών στη γενική παιδεία. H ένταξη της οικιακής οικονομίας λοιπόν στο κέντρο του περιθωρίου και στο περιθώριο της ενσωματωμένης εκπαίδευσης των κοριτσιών φαίνεται να στηρίζεται σε σκεπτικά που διαφοροποιούνται κυρίως ως προς την πρόσβαση που επιτρέπουν στις γυναίκες στην εκπαίδευση και την παραγωγή (πάντα ανάλογα με την ταξική τους προέλευση), συγκλίνουν όμως ως προς την ανάθεση των οικιακών στις γυναίκες.

TEXT_PAGE_SHORT439
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/440.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Hartmann, Heidi, 1981: "The Unhappy marriage of Marxism and Feminism: Towards a more Progressive Union", στο The Unhappy Marriage of Marxism and Feminism - a Debate on Class and Patriarchy, Lydia Sargent, ed. London, Pluto Press.

Ψαρρά, Αγγέλικα, 1979: "Γυναικεία περιοδικά του 19ου αιώνα", Σκούπα, τχ. 2, σ. 3-13.

ΠΗΓΕΣ

Βαρουξάκη, Αικατερίνη, 1923 (4η έκδοση): Οικιακή Οικονομία, Αθήνα, Κολλάρος.

Γαρδελέα, Αριάδνη, 1983 (Νέα έκδοση βελτιωμένη): Οικιακή οικονομία: Διατροφή, Νοσηλευτική, Κοινωνική αγωγή, Αθήνα.

Ζυγούρας, Ξενοφών Δ., 1875: Η Ελληνική οικιακή οικονομία, θεωρητική και πρακτική, Κωνσταντινούπολις.

--, 1878: Επιτομή της οικιακής οικονομίας, Αθήναι.

Κοκκέβη, Ολυμπία, Κρίστη Κοκολάκη-Fadel, Μαρία Χασαπίδου, Φρόσω Δεκαβάλλα, 1984: Οικιακή οικονομία - «Για μια καλύτερη ζωή», Αθήνα, ΟΕΔΒ.

Λάμπρου, Ευσταθία, 1953: Γνώσεις Βρεφοκομίας, Αθήνα.

Λάμπρου, Ευσταθία και Αλεξοπούλου, Αικατερίνη, 1956: Στοιχεία Τροφογνωσίας και εφαρμογαί εις την παρασκευήν τροφών.

Λεοντιάς, Σαπφώ, 1887: Οικιακή οικονομία.

Μανούσος, Γ., 1884: Παιδαγωγική Διαιτητική και Παιδαγωγία, Αθήνησι, τυπογραφείον Κάλλος.

Ξηροτύρη, Ευγενία, 1973: Παιδοκομία και Νοσηλευτική, Θεσσαλονίκη, ΑΣΕ.

Παπαγεωργίου, Ασπασία, 1983 (ανατύπωση έκδοσης 1982): Οικογένεια-Παιδοκομία, Αθήνα.

Πράτσικα, Ειρήνη, 1915: Στοιχεία Οικοκυρικής. Μέρος A': Οικιακαί εργασίαι, Αθήνα, Τζάκα Δελαγραμμάτικα.

Σδριν, Ελεν και Σφακιανός, Γρηγόρης, 1971: Οικιακή οικονομία. Τεύχος Β': Διαιτητική, Νοσηλευτική, Οικογένεια, Παιδοκομία, Αθήνα, Κολλάρος.

--, 1977 (2η έκδοση βελτιωμένη και συγχρονισμένη): Οικιακή οικονομία. Τεύχος Β': Διαιτητική, Νοσηλευτική, Οικογένεια, Παιδοκομία, Αθήνα, Θ. Π. Τυροβολάς.

--, 1983 (5η έκδοση βελτιωμένη και συγχρονισμένη): Οικιακή οικονομία. Τεύχος Γ': Οικογένεια, Τα οικονομικά της οικογενείας, η οικογένεια σαν καταναλωτής, βρεφοκομία, παιδοκομία, αγωγή τον παιδιού, Αθήνα, Θ. Π. Τυροβολάς.

Σπαθάκης, Αριστείδης, 1889: Οικιακή παιδαγωγική ή περί της κατ' οίκον αγωγής των παίδων, Εν Αθήναις, τυπογραφείον Σ. Κουσουλίνου.

Τρομπέτα, Βαρβάρα, 1979: Οικιακή οικονομία, οικογένεια, βρεφοκομία, παιδοκομία, Αθήνα.

Φενελών, 1875 (3η έκδοση στα ελληνικά. Σύμφωνα με σχόλια του μεταφραστή, το βιβλίο γράφτηκε περίπου 200 χρόνια πριν από την έκδοση του 1875): Το περί αγωγής των Κορασίδων. Εξελληνισθέν υπό Θ. Νικολαΐδου Φιλαδελφέως, Αθήναι, τύποις Χ. N. Φιλαδελφέως.

TEXT_PAGE_SHORT440
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/441.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ΝΕΟΛΑΙΑ ΤΗΣ ΡΑΨΑΝΗΣ:

ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

ΕΥΓΕΝΙΑ ΜΠΟΥΡΝΟΒΑ

Η Ραψάνη είναι ένα ορεινό χωριό της Θεσσαλίας που ανήκει διοικητικά στην επαρχία Τυρνάβου. Τη συναντάμε σε δέκα χιλιόμετρα από την εθνική οδό Λαρίσης-Θεσσαλονίκης στο ύψος της κοιλάδας των Τεμπών και σε υψόμετρο 500 μ. πάνω στον Όλυμπο. Παλιό κεφαλοχώρι (πρωτεύουσα του Δήμου Ολύμπου από το 1881 ως το 1912) με 2.142 κατοίκους το 1907 μένει μέχρι το 1940 ένα σημαντικό χωριό με 2,427 κατοίκους. Η βασική παραγωγή του χωριού ήδη από τον 19ο αιώνα μέχρι το 1940 είναι, το κρασί και τα κουκούλια.

Η έρευνα που θα επιχειρήσω για τη νεολαία αυτού του χωριού βρίσκεται ακόμα στην αρχή της. Έτσι θα παρουσιάσουμε εδώ απλά μόνο τις πηγές και μερικές υποθέσεις εργασίας που μπορέσαμε να κάνουμε χάρη σ' άλλη έρευνα που κάνουμε στον ίδιο χώρο και πλησιάζει στο τέλος της.

Για την πραγματοποίηση αυτής της μελέτης θα χρησιμοποιήσουμε την προφορική ιστορία αλλά κυρίως ιστορικά ντοκουμέντα. Γι' αυτά τα τελευταία σκοπεύουμε να χρησιμοποιήσουμε τα εξής:

— Τις ληξιαρχικές πράξεις (γάμου, γεννήσεως, θανάτου) που υπάρχουν στην κοινότητα της Ραψάνης μετά το 1929.

— To Δημοτολόγιο που φτιάχθηκε το 1954 και, ενημερώνεται μέχρι σήμερα.

— Συμβολαιογραφικές πράξεις και ιδιαίτερα τα προικοσύμφωνα που βρίσκονται σήμερα στο συμβολαιογραφείο Πυργετού.

— Τα προσωπικά ανέκδοτα ημερολόγια δύο νέων Ραψανιωτών:

- το πρώτο αφορά την περίοδο 1907-1914, και

- το δεύτερο «ημερολόγιο εργασίας» αφορά ολόκληρη τη χρονιά του 1933 και τη μισή του '34.

Β 5

TEXT_PAGE_SHORT441
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/442.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

— Τα μαθητολόγια του 1949-1950 (όλα τα προηγούμενα έχουν καεί το 1948 με τα γεγονότα του εμφυλίου), και τέλος

— τα λογιστικά βιβλία του πιο σημαντικού μπακάλη του χωριού —«ημερολόγια» και «καθολικά»— όπου φαίνεται ότι τα παιδιά με τα έσοδα από την εργασία συμμετέχουν στην εξόφληση των χρεών των οικογενειών-πελατών.

Μ' αυτά τα ιστορικά ντοκουμέντα θα προσπαθήσουμε να πραγματώσουμε μια έρευνα-μονογραφία για το πρώτο μισό του αιώνα μας.

Και πρώτα για την δημογραφική μελέτη: Χρησιμοποιήσαμε τις ληξιαρχικές πράξεις και το δημοτολόγιο. Στη διάρκεια της περιόδου 1929-1950 βρήκαμε 332 γάμους, αλλά συμπληρώσαμε μόνο 285 δελτία αποκαταστάσεως οικογενειών, γιατί εκτός από τη ληξιαρχική πράξη γάμου κανένα άλλο στοιχείο δεν μας πιστοποιεί ότι τα υπόλοιπα 47 ζευγάρια συνέχισαν να μένουν στη Ραψάνη μετά την τελετή του γάμου.

Μερικά από τα στατιστικά στοιχεία στην ιστορική δημογραφία είναι τα εξής: Η μέση ηλικία γάμου είναι σχετικά προχωρημένη: 31,14 χρόνια για τους άνδρες και 25,66 για τις γυναίκες. Εξάλλου μπορούμε να πούμε μ' αυτή την ευκαιρία ότι το φαινόμενο δεν είναι συνειδητό μέσα στη χωριανή νοοτροπία. Όταν ρωτήσαμε τους ντόπιους «Σε ποια ηλικία παντρεύονται οι άνδρες στο χωριό;», οι περισσότεροι απάντησαν ότι παντρεύονταν οπωσδήποτε μόλις έφταναν τα 25 χρόνια.

Στην πραγματικότητα είμαστε σε μια αγροτική κοινωνία, όπου ο παράγοντας της μεταβίβασης της περιουσίας και ιδίως της προίκας, καθυστερεί τη δημιουργία ζευγαριού. Η μέση ηλικία χαμηλώνει μόνο με την ατομική εργασία, οπότε δίνεται σχετική ελευθερία στην εκλογή συζύγου, ιδίως στις γυναίκες. Η πολιτιστική συμπεριφορά και οι οικονομικές ανάγκες εξηγούν εν μέρει την προχωρημένη ηλικία γάμου. Είναι κοινωνική πρακτική ένας άνδρας να παντρεύεται αφού πρώτα παντρευτούν οι αδερφές του. Αρκετοί αναγκάζονται να ξενιτευτούν για να συγκεντρώσουν προίκα για τις αδερφές τους.

Παρ' όλα αυτά, έχουμε 14 περιπτώσεις όπου ο σύζυγος είναι πιο νέος από τη νύφη. Η μέση διαφορά ηλικίας ανάμεσα στους άνδρες και τις γυναίκες είναι 5,48 χρόνια.

Διαπιστώνουμε επίσης ότι 65,4% των ανδρών παντρεύονται ανάμεσα 25 και 34 χρονών, και 83,1% των γυναικών ανάμεσα 20 και 29 χρονών. Σημειώνουμε ότι δεν βρίσκουμε άνδρα παντρεμένο νεότερο από 20 χρονών και γυναίκα μεγαλύτερη από 44 χρονών.

Γι« την περίοδο 1929-1950 ψάξαμε όλα τα προικοσύμφωνα και βρήκαμε 32: πρόκειται για το 9,6% μόνο των γάμων που τελέστηκαν, που σημαίνει ότι αυτή η πρακτική είχε μάλλον ιδιαίτερο και περιορισμένο χαρακτήρα. Αφορά σε σπίτια, μαγαζιά, αγρούς, βοσκοτόπια, αμπέλια, κήπους με μωρεόδενδρα,

TEXT_PAGE_SHORT442
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/443.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ζώα. Μόνο μια φορά γίνεται λόγος για χρήματα: ο μέλλων σύζυγος υποδηματοποιός. Έχουμε επίσης να παρατηρήσουμε ότι τα μισά προικοσύμφωνα έγιναν από γυναίκες είτε για τα κορίτσια τους (12 περιπτώσεις) είτε για ανιψιές ή εγγονές. Στις 12 πρώτες περιπτώσεις, οι 10 γυναίκες είναι χήρες: μήπως μπορούμε να υποθέσουμε ότι η σύνταξη συμβολαίου με την παρουσία τρίτου προσώπου φαίνεται απαραίτητη όταν η πατρική εξουσία είναι απούσα;

Ας περάσουμε όμως στις γεννήσεις. Ο μέσος αριθμός παιδιών κατά ζευγάρι στην ίδια περίοδο (1929-1950) είναι 3,18 παιδιά. Ειδικότερα παρατηρούμε ότι υπάρχει μεγάλη αύξηση των οικογενειών που έχουν από 2 ως 4 παιδιά: στη δεκαετία του "40 αντιπροσωπεύουν το 76%, ενώ σ' αυτή του '30 έφταναν μόνο το 61,3%. Οι πολυπληθείς δηλαδή οικογένειες με περισσότερα από 5 παιδιά τείνουν να εξαφανιστούν στο τέλος του πρώτου μισού του αιώνα μας. Εδώ ο Β' Παγκόσμιος πόλεμος και στη συνέχεια o εμφύλιος έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη δημογραφική συμπεριφορά όλου του αγροτικού κόσμου.

Τέλος στο σύνολο των γεννήσεων αυτής της περιόδου -που είναι 713- καταγράψαμε 43 θανάτους σε ηλικία κάτω του ενός έτους. Η αιτία του θανάτου διαπιστώνεται από γιατρό και συμπληρώνεται στη ληξιαρχική πράξη θανάτου: πρόκειται για αρρώστιες του αναπνευστικού συστήματος, εντερίτιδα, μηνιγγίτιδα, γρίπη, ατροφία.

Ας δοκιμάσουμε να παρακολουθήσουμε τώρα τα παιδιά που επιζούνε. Βασικό χαρακτηριστικό της κοινωνίας στην οποία ζούνε είναι η συνύπαρξη των τριών γενιών κάτω από την ίδια στέγη.

Για τη μόρφωση τους η προφορική ιστορία μας λέει πως πηγαίνανε όλα στο δημοτικό σχολείο. Ελπίζουμε η εξέταση των μαθητολογίων, έστω από το 1949 και για μερικά χρόνια στη συνέχεια, να απαντήσει στο πρόβλημα της παρακολούθησης ή μη του συνόλου ή έστω της πλειοψηφίας των παιδιών της Ραψάνης.

Στο Σχολαρχείο, που λειτούργησε από το 1881 μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1930, φοιτούσε μια μειοψηφία αυτών των νέων. Για το 1917-20, η προφορική ιστορία μας λέει για 16 μαθητές από τους οποίους οι μισοί ήταν παιδιά από του γύρω χωριά.

Ας περάσουμε τώρα στον κοινωνικο-οικυνομικό ρόλο των παιδιών μέσα στην οικογένεια. Πέρα από το γεγονός ότι δουλεύανε κορίτσια και αγόρια στα αμπέλια της οικογένειάς τους, δουλεύανε και μεροκάματο σε ξένους αγρούς. Υπενθυμίζουμε εδώ ότι το παιδικό και το γυναικείο ημερομίσθιο ισοδυναμούσε με το μισό του ανδρικού. Για τη σημαντική συμμετοχή των νέων στην εξόφληση των οικογενειακών χρεών τα κιτάπια του μπακάλη είναι διαφωτιστικά, όσον αφορά την περίοδο 1906-1936.

Στα πλαίσια μιας έρευνας στην οικονομική ιστορία καταφύγαμε στη

TEXT_PAGE_SHORT443
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/444.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

λύση της πληροφορικής,1 όπου πήραμε ήδη τα πρώτα αποτελέσματα: Πρόκειται για στατιστική ανάλυση των τρόπων με τους οποίους ξοφλούσαν οι οικογένειες τον έμπορα-μπακάλη. Ανάμεσα στους διαφόρους τρόπους η εργασία αντιπροσωπεύει το 15 ως 40% του ποσού που συνολικά κατέβαλε κάθε οικογένεια προς ξεχρέωσή της. Αν προσθέσουμε στο στοιχείο αυτό το γεγονός της συνύπαρξης των τριών γενιών καθώς και την προχωρημένη ηλικία γάμου, καταλαβαίνουμε ότι τα εργατικά χέρια των νέων παίζανε σπουδαίο ρόλο στην οικονομία κάθε οικογένειας. Ας σημειωθεί επίσης ότι η παραγωγή κουκουλιών περνούσε βασικά από τα χέρια των μητέρων και των κοριτσιών για πέντε περίπου μήνες. Με τ" έσοδα από τα κουκούλια εξοφλούνται, σε ποσοστό 5 ως 30% τα οικογενειακά χρέη στον μπακάλη, αλλά και πέρα από αυτό αγοράζονταν το χρονιάτικο σιτάρι ή μέρος της προίκας. Φτάνουμε έτσι στο συμπέρασμα ότι η νεολαία συμμετέχει ενεργά και άμεσα στην παραγωγή αμέσως μετά το δημοτικό σχολείο.

Πάντα λοιπόν μέσα στα πλαίσια της κοινωνικο-οικονομικής μελέτης για τη νεολαία, θα εξετάσουμε και τα δύο ανέκδοτα ημερολόγια.

Το πρώτο, που αφορά την περίοδο 1907-1914, πρόκειται για ημερολόγιο που αρχίζει να κρατιέται μετά το θάνατο του πατέρα, και ο νέος παίρνει στα χέρια του την οικονομική διαχείριση του σπιτιού, σαν μεγαλύτερος γιος σε ηλικία 24 ετών.

Έτσι βρίσκουμε καταγραφές οικονομικών στοιχείων, όπως τα έξοδα για την αγορά κουκουλόσπορου αλλά και τη χρονιάτικη παραγωγή κουκουλιών καθώς και τους χώρους (δωμάτια) που χρησιμοποιούνται γι' αυτόν το σκοπό. Καταγράφονται επίσης τα έξοδα για την καλλιέργεια αμπελιών (π.χ. τα μεροκάματα της χρονιάς) και η απόδοσή τους.

Τέλος βρίσκουμε τα προσωπικά έξοδα του νέου στο καφενείο για κάθε μήνα, στοιχείο κοινωνικό συγχρόνως, μια και μπορούμε να δούμε πόσο σύχναζε, δηλαδή που αφιέρωνε ένα μέρος του ελεύθερου χρόνου του. Άλλες πληροφορίες κοινωνιολογικού τύπου είναι η συστηματική αναφορά στην αλληλογραφία του νέων Ραψανιωτών που ξενιτεύτηκαν στην Αμερική. Το ημερολόγιο κλείνει με τα έξοδα αρραβώνων και γάμου, στοιχεία ιδιαίτερα ενδιαφέροντα μια και καταγράφεται λεπτομερώς η φύση των εξόδων (κεράσματα, δώρα κλπ,).

Το δεύτερο ανέκδοτο "ημερολόγιο εργασίας" αφορά το 1933 και το μισό του 1934. Εδώ o συγγραφέας του είναι 20 χρόνων, Η τέχνη του είναι αυτή του μαραγκού, αλλά δουλεύει και ως αγροτικός εργάτης στα αμπέλια ή και αγωγέας. Μπορούμε να τον παρακολουθήσουμε μέρα με τη μέρα. Αναφέρει αν δούλευε, το είδος της δουλειάς και τον τόπο. Αλλιώς γράφει "εκαθόμουν".

1. Η εργασία αυτή έγινε στο Laboratoire Informatique Sciences Humaines του C.N.R.S. με τον Logiciel S.A.S.

TEXT_PAGE_SHORT444
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/445.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Τις περισσότερες φορές πρόκειται για τις αργίες. Σπάνια γράφει «πήγα βόλτα». Έτσι μπορούμε να δούμε την κινητικότητα αυτού του νέου μέσα στην περιοχή της Ραψάνης, καθώς και την αναλογία ελεύθερου χρόνου - χρόνου εργασίας μέσα στο έτος.

Τελειώνοντας θα 'θελα να πω πως η παρουσίαση των πηγών καθώς και οι υποθέσεις εργασίας που κάναμε εδώ για τη μελέτη της νεολαίας της Ραψάνης τέθηκαν με τρόπο αποσπασματικό και κάθετο. Ελπίζουμε η παραπέρα επεξεργασία όλων αυτών των στοιχείων να μας επιτρέψει την αποκατάσταση της εικόνας της νεολαίας μέσα στο χρόνο αλλά και το χώρο όπου η αγροτική κοινωνία της Ραψάνης πάλευε για την επιβίωση. Και ίσως έτσι καταφέρουμε να απαντήσουμε στο ερώτημα γιατί οι νέοι Ραψανιώτες φεύγουν συνέχεια από το χωριό.

TEXT_PAGE_SHORT445
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/446.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

TEXT_PAGE_SHORT446
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/447.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Διάχυση των ιδεολογιών και εκπαίδευση

Πέμπτη 4 Οκτωβρίου 1984

Πρωινή συνεδρία

Πρόεδρος: ΑΛΕΞΗΣ ΠΟΛΙΤΗΣ

TEXT_PAGE_SHORT447
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/448.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

TEXT_PAGE_SHORT448
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/449.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΟΙ ΠΑΡΟΜΟΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

ΜΠΑΜΠΗΣ ΝΟΥΤΣΟΣ

Θα ήθελα να υπογραμμίσω αρχικά —όπως εξάλλου γίνεται φανερό και από τον τίτλο της ανακοίνωσης— πως η ανάλυση που ακολουθεί περιορίζεται σχεδόν αποκλειστικά στο επίπεδο της παιδαγωγικής θεωρίας. Αυτός ο όρος χρησιμοποιείται εδώ για να δηλώσει κυρίως κάποιες συστηματικές και ολοκληρωμένες ιδέες τόσο για την αγωγή γενικά όσο και για τη σχολική αγωγή ειδικότερα. Ο όρος «παρομοίωση για το παιδί» χρησιμοποιείται τέλος ταυτόσημα με τους όρους «μεταφορά», «μεταφορική περιγραφή», «μεταφορικό σχήμα» και «εικόνα για το παιδί».

Είναι αυτονόητο πως χρειάζεται εδώ να διευκρινίσουμε σύντομα τις θεωρητικές αφετηρίες της ανάλυσης μας. Υποστηρίζουμε λοιπόν πως: 1) Οι διάφορες παιδαγωγικές θεωρίες δεν προσεγγίζονται ως μια απλή αλληλουχία ιδεών για την αγωγή αλλά ως μια αντιφατική πορεία. 2) Η εμφάνιση και διάδοση των παρομοιώσεων για το παιδί, για να ερμηνευτούν, συσχετίζονται ποικιλότροπα με αντίστοιχες επιστημονικές, ιδεολογικές, πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες. 3) Η μακροχρόνια διατήρηση ή κυριαρχία κάποιων παιδαγωγικών παρομοιώσεων είναι δυνατό να αποκρύπτει κάποιες σημαντικές σημασιολογικές μεταβολές των αντίστοιχων όρων. 4) Η εμφάνιση των νέων παρομοιώσεων για το παιδί δε συνεπιφέρει αναγκαστικά την υποχώρηση ή την εξαφάνιση κάποιων από τις παλιότερες.

Ύστερα, λοιπόν, από τις προηγούμενες εισαγωγικές διευκρινίσεις θα μπορούσε το θέμα μου να συνοψιστεί στο επόμενο ερώτημα: Ποιες παρομοιώσεις για το παιδί κυριάρχησαν στη νεοελληνική παιδαγωγική σκέψη από τις αρχές του 19ου αιώνα ως σήμερα και γιατί;

Η τυπολογία του Γληνού. Η απάντηση σ' αυτό το ερώτημα θα μπορούσε να ξεκινήσει αρχικά από την ανάλυση κάποιων χαρακτηριστικών απόψεων του

Πρόδρομη ανακοίνωση.

TEXT_PAGE_SHORT449
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/450.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Δ. Γληνού. "Η σωστή παρομοίωση για την παιδεία -έγραφε ο Γληνός- δεν είναι πια o πλάστης, που παίρνει πηλό στα χέρια του και του δίνει μορφή, ούτε ο γλύπτης, που πάνω στο μάρμαρο αποτυπώνει την εικόνα, που έχει στο νου του. Το παιδί είναι ένα φυτό, που θα υψωθή. Θ' ανθίση και θα καρπίση και έχει μέσα του δυνάμεις τις κύριες μελλοντικές μορφές του. Οι μορφές από μέσα θα βγουν: Μέσα στο παιδί υπάρχει η βασική δυναμικότητα, η γενική ορμή και οι κύριες κατευθύνσεις για το οργανικό του ξετύλιγμα".1 Το απόσπασμα αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την επιστημολογία και την ιστορία της νεοελληνικής παιδαγωγικής θεωρίας, για τους επόμενους λόγους: 1) Αποτελεί την πρώτη, απ' όσο γνωρίζω, ρητή αναφορά στη νεοελληνική Παιδαγωγική για την ύπαρξη "σωστής" -άρα έμμεσα και "λαθεμένης"- παρομοίωσης για την παιδεία γενικά και ειδικότερα για το παιδί. 2) Αφήνει να εννοήσουμε πως υπάρχουν ασφαλώς κάποιοι επιστημολογικοί λόγοι και κριτήρια, που καθιστούν αναγκαία τη διάκριση σε ορθή και λαθεμένη παρομοίωση 3) Αναγνωρίζεται έμμεσα η αναγκαιότητα και ο ρόλος της σωστής παρομοίωσης όχι μόνο στο επίπεδο της θεωρίας αλλά και στο επίπεδο της παιδαγωγικής πράξης. 4) Η διάκριση σε σωστή και λαθεμένη παρομοίωση μας παραπέμπει έμμεσα στην ύπαρξη κάποιας "φύσης" ή "ψυχής" του παιδιού, δηλ σε κάποια κοινή για όλα τα παιδιά εσωτερική ποιότητα ή ιδιότητα. 5) Μας επιτρέπει να αντιληφθούμε εύκολα πως η λαθεμένη παρομοίωση για το παιδί (δηλ. το παιδί-πηλός ή μάρμαρο) αποτελεί ταυτόχρονα και τη χρονικά παλιότερη μεταφορική περιγραφή του. Αντίθετα, η σωστή παρομοίωση (δηλ. το παιδί-φυτό) είναι η χρονικά μεταγενέστερη και πρόσφατη μεταφορά για το παιδί. Ας σημειώσουμε τέλος εδώ πως αυτή η χρονική διάκριση των παρομοιώσεων γίνεται από τον Γληνό στο τέλος του 1923.

Είναι φανερό πως δε μπορούμε να διερευνήσουμε, στα πλαίσια της εισήγησής μας, τα επιστημολογικά προβλήματα που θέτει άμεσα ή έμμεσα Δ. Γληνός μ' αυτό το κείμενό του. Θα χρειαζόταν γι' αυτό μια ξεχωριστή εργασία. Θα αρκεστούμε λοιπόν να κρατήσουμε μόνο τη διάκριση-τυπολογία των παρομοιώσεων για το παιδί, που απορρέει από το απόσπασμα του Γληνού και θ' αναρωτηθούμε για το πριν και μετά το 1923, δηλ. για τη θέση και το ρόλο αυτών των παρομοιώσεων στη νεοελληνική παιδαγωγική σκέψη. Μπορούμε, λοιπόν, παρ' όλους τους κινδύνους που εγκυμονεί ένα τέτοιο εγχείρημα, να διαγράψουμε συνοπτικά, και μερικές φορές ως υπόθεση εργασίας, την επόμενη πορεία αυτών των παιδαγωγικών μεταφορικών σχημάτων. Με βάση αυτή την περιοδολόγηση θα προχωρήσουμε τέλος σε ορισμένες ερμηνευτικές προτάσεις.

Η "λαθεμένη" παρομοίωση. Αν και τα μεταφορικά σχήματα παιδί-πηλός,

1, Δ. Γληνού, "Το βασικό πρόβλημα της παιδείας", στη συλλ. Εκλεκτές Σελίδες, τ. Α', Αθήνα, εκδ. Στοχαστής, 1971, σ. 72.

TEXT_PAGE_SHORT450
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/451.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

παιδί-μάρμαρο, παιδί-σφουγγάρι -για να περιοριστούμε στα πιο γνωστά- κυριαρχούν στη νεοελληνική παιδαγωγική σκέψη όλο το δέκατο ένατο αιώνα ως την εποχή του Γληνού, αυτό δε σημαίνει πως αυτές οι παρομοιώσεις απορρέουν ή εντάσσονται στις ίδιες θεωρητικές αντιλήψεις για την αγωγή και την εκπαίδευση. Αντίθετα μάλιστα -κι εδώ βρίσκεται η πρώτη ιδιομορφία στην εξέλιξη της νεοελληνικής Παιδαγωγικής- διαφορετικές παιδαγωγικές αντιλήψεις χρησιμοποιούν για διαφορετικούς παιδαγωγικούς και κοινωνικούς στόχους τις ίδιες μεταφορικές περιγραφές για το παιδί. Δυσκολεύεται έτσι κανείς ορισμένες φορές να ξεδιαλύνει τα στοιχεία εκείνα που διαφοροποιούν τις παιδαγωγικές ιδέες και αντιλήψεις μιας ορισμένης περιόδου. Και αυτό βέβαια δε συμβαίνει μόνο τον 19ο αιώνα. Έτσι π.χ. η παρομοίωση του παιδιού με "απαλόν κηρίον" από τον Μοισιόδακα (1779),2 η "αναζύμωσις" για τον Κοραή (1822),3 o "εύπλαστος κηρός" για τον A. Μελά (1871),4 η "λιπαρά άρουρα" για τον Ν. Σαρίπολο (1875)5 και η "εμφύτευσις" για τον Μ. Βρατσάνο (1885)6 προϋποθέτουν διαφορετικές παιδαγωγικές και ιδεολογικές αφετηρίες και σκοπεύουν, μέσα σε διαφορετικές συνθήκες, σε διαφορετικούς εκπαιδευτικούς και κοινωνικο-πολιτικούς στόχους.

Η διατήρηση και η πολύ συχνή χρήση αυτών ή ανάλογων παρομοιώσεων σ' όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα7 δε σημαίνει τελικά και τη διατήρηση του ίδιου εννοιολογικού περιεχομένου στους αντίστοιχους όρους, H τελευταία, σύντομη

2. Ι. Μοισιόδακος, Πραγματεία περί παίδων αγωγής ή Παιδαγωγία, Ενετίησι 1779, σ. 17. Βλ. στο ίδιο σ. 18 για την παρομοίωση του παιδιού με σφουγγάρι και σ. 21 για το παιδί-τρυφερό φυτό. Γενικότερα για την παιδαγωγική του Μοισιόδακα βλ. Ν. Βοσταντζή, Παιδαγωγικαί ιδέαι Ιωσήπου του Μοισιόδακος, διδ. διατρ., Εν Αθήναις 1941 (πρόκειται για άτυχη εργασία). Πβ. Ε. Κριαράς, "H 'Παιδαγωγία' του Μοισιόδακος και η σχέση της με το παιδαγωγικό σύγγραμμα του Locke", Byzantinisch - Neugriechische Jahrbücher, τ. ΧΙΙΙ. Αθήνα 1944, σ. 135-153.

3. Στην έκδοση των Ηθικών Νικομαχείων του Αριστοτέλη. Βλ. Κοραής, Άπαντα, έκδοση Γ. Βαλέτα, Αθήνα, εκδ. Δωρικός, 1964, τόμ. Α1, σ. 356. Πβ. την παρομοίωση για τους "άγριους και πέτρινους νέους", ό.π., τόμ. Α2 (1965), σ. 1213.

4. Λ. Μελά, Παιδαγωγικόν εγχειρίδιον..., Εν Αθήναις 1871, σ. κζ'. Πβ. του ίδιου, Παιδαγωγικόν εγκόλπιον των ελληνοπαίδων, Εν Αθήναις 1879, σ. 13. (Πρόκειται για διασκευή του προηγούμενου έργου.) Για την παρομοίωση του παιδιού με "ξηρά πέτρα" βλ. του ίδιου, Ο Χριστόφορος, ή το ναυάγιον και η διάσωσις. Εν Αθήναις 1869, σ. 202.

5. Ν. Σαριπόλου, Πραγματεία περί του συνταγματικού δικαίου, Εν Αθήναις 1875, τ. Δ', σ. 390.

6. Μ. Βρατσάνου, "Λόγος εκφωνηθείς... ", Το Παιδαγωγικόν Σχολείον, έτος Β', φύλλ. ΣΤ', Ιούνιος 1885, σ. 257. Βλ. και σ. 258, όπου το παιδί περιγράφεται ως "αληθινή εικών του Θεού".

7. Οι μεταφράσεις γερμανικών παιδαγωγικών εγχειριδίων πολλαπλασιάζουν τη χρήση τους από το 1880 και ύστερα. Βλ. το πιο γνωστό ερβαρτιανό εγχειρίδιο του Γ. Λινδνέρου, Γενική Παιδαγωγική και Διδακτική, εξελληνισθείσα υπό Χ. Παπαδοπούλου, Εν Αθήναις 1880, σ. 5-6, σημ. 2.

TEXT_PAGE_SHORT451
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/452.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

υπεράσπιση της "παιδαγωγικής νεολογίας ή νεολογικής παιδαγωγικής του Ρουσσώ και του Βάζεδοφ" στα 1839 από τον Ι. Κοκκώνη8 είναι ενδεικτική τόσο για τη μεταμόρφωση της φιλελεύθερης δυτικοευρωπαϊκής παιδαγωγικής του 18ου αιώνα από έλληνες παιδαγωγούς όσο και για την τύχη της στις επόμενες δεκαετίες. Πραγματικά, η συστηματική διερεύνηση των παιδαγωγικών αντιλήψεων στην ελληνική κοινωνία του 1840 ως τις αρχές του εικοστού αιώνα μας δείχνει, καθαρά πως επισυμβαίνει μια βαθμιαία εννοιολογική ταύτιση των όρων "φύση του παιδιού" και "φύση του ανθρώπου". Διαβάζοντας δηλ. κανείς τα παιδαγωγικά κείμενα αυτής της περιόδου έχει τη βεβαιότητα πως το "παιδί" δεν είναι παρά μια μικρογραφία του ενήλικα.9 To παιδί αντιμετωπίζεται στη νεοελληνική παιδαγωγική σκέψη αυτής της εποχής ως homunculus.10 Η ερβαρτιανή ψυχολογία και παιδαγωγική θα επιχειρήσει, από την τελευταία εικοσαετία του 19ου αιώνα και ύστερα, να δικαιολογήσει και θεωρητικά αυτή την ταύτιση.11 Η ψυχοπαιδαγωγική εκδοχή της ελληνοχριστιανικής ιδεολογίας για την αγωγή και την εκπαίδευση αρχίζει να κυριαρχεί στη νεοελληνική παιδαγωγική σκέψη.

Η "σωστή" παρομοίωση. Το μεταφορικό σχήμα παιδί-φυτό, δηλ. η «σωστή» παρομοίωση για το παιδί, σύμφωνα με τον Γληνό, προϋποθέτει με τη σειρά της την εμφάνιση και διάδοση νέων παιδαγωγικών αντιλήψεων. Σύμφωνα με τους εκπροσώπους τους εγκαινιάζεται μια νέα εποχή στην παιδαγωγική θεωρία και πράξη. Πρόκειται για τις φιλελεύθερες αστικές αντιλήψεις του λεγόμενου "σχολείου εργασίας" ή της "νέας αγωγής". Το "νέο σχολείο" ορθώνεται τώρα απέναντι στο "παλιό". Οι αντιλήψεις αυτές κάνουν την εμφάνιση τους σποραδικά στις αρχές του εικοστού αιώνα και υιοθετούνται ποικιλότροπα τόσο από τους δημοτικιστές παιδαγωγούς και εκπαιδευτικούς όσο και από καθαρευουσιάνους συντηρητικούς παιδαγωγούς.12 Αυτό το φαινόμενο συνιστά μια άλλη ιδιοτυπία στη νεοελληνική παιδαγωγική σκέψη, που

8. "Εισαγωγή εκ της Γενικής Παιδαγωγίας", Ο Παιδαγωγός, έτος Α', αρ. 5-7, Μάρτιος Απρίλιος 1839, σ. 76-79.

9. Βλ. π.χ. Περί κατωτέρας και μέσης Παιδείας εν Ελλάδι, Έκθεσις της αγωνοδίκου επιτροπείας αναγνωσθείσα εν τω προς διάδοσιν των ελληνικών γραμμάτων Συλλόγω, Αθήνησι 1872, σ. 62-63. Κ. Ξανθοπούλου, Πρώτη και μέση εκπαίδευσις και περί ανατροφής και εκπαιδεύσεως των κορασίων, Εν Αθήναις 1873, σ. 1-2, 5-22, 31 κτλ.

10. Βλ. π.χ. Β. Γρηγοριάδου, "Λόγος περί εκπαιδεύσεως", Το Παιδαγωγικόν Σχολείον, Β', φύλλ. H', Αύγουστος 1885, σ. 339-340.

11. Είναι χαρακτηριστικό πως οι ερβαρτιανοί τονίζουν με έμφαση την "πλάνη" του Ρουσό σχετικά με το θέμα της "φύσης" του παιδιού. Βλ. Σ. Ρώση, Εγχειρίδιον Παιδαγωγικής, Εν Αθήναις 21889, σ. 20, σημ. 1.

12. Μπορεί κανείς να τοποθετήσει από το ένα μέρος τον Φ. Φωτιάδη, τον Α. Δελμούζο, τον Δ. Γληνό, τον Μ. Παπαμαύρο κ.ά., και από το άλλο τον Σ. Καλλιάφα, τον Ν. Καραχρίστο κ.ά., καθώς και, από ορισμένες απόψεις, τον Ν. Εξαρχόπουλο.

TEXT_PAGE_SHORT452
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/453.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

χρειάζεται να μελετηθεί και να ερμηνευτεί ξεχωριστά. Εδώ θα περιοριστούμε να πούμε μόνο πως αυτές οι αντιλήψεις δεν πέφτουν ξαφνικά από τον αττικό ουρανό. Προϋποθέτουν κάποιες γενικότερες παιδαγωγικές και κοινωνικο-πολιτικές συνθήκες, ευνοϊκές για την εμφάνιση και διάδοση τους. Έτσι, π.χ., για να μείνουμε μόνο στο θεωρητικό επίπεδο, όχι μόνο η καθημερινή εμπειρία αλλά και η επιστήμη κάνουν αναγκαία τη διάκριση σε "σωστή" και "λαθεμένη" παρομοίωση για το παιδί. Η επιστήμη δεν είναι άλλη από την ψυχολογία του παιδιού, Η έννοια της "ανθρώπινης φύσης" ή "ψυχής" δίνει τη θέση της στην έννοια, της "φύσης" ή "ψυχής του παιδιού". Με βάση αυτή τη νέα, "επιστημονική" προσέγγιση του παιδιού,13 που με τη σειρά της προϋποθέτει την εμφάνιση και στην Ελλάδα ορισμένων παραλλαγών της θετικιστικής ιδεολογίας, θα επιζητήσουν να στηρίξουν την οργάνωση της εκπαίδευσης στη διάκριση των παιδιών σε ψυχολογικούς τύπους.14 Έτσι, για τη λύση πιο συγκεκριμένων εκπαιδευτικών προβλημάτων, όπως είναι το αναλυτικό πρόγραμμα, θα προταθεί η εκκίνηση από το αξίωμα του "έκαστος (μαθητής) δι' ο επλάσθη".15

Για λόγους που έχουμε αναλύσει αλλού,16 αυτές οι φιλελεύθερες αστικές αντιλήψεις για το παιδί δεν κατόρθωσαν να κυριαρχήσουν, παρ' όλη τη διάδοση τους, στις επόμενες δεκαετίες και να εκτοπίσουν τις παιδαγωγικές εκδοχές της ελληνοχριστιανικής ιδεολογίας. Δημιουργήθηκαν έτσι, ιδιαίτερα μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, ιδιότυπα παιδαγωγικά αμαλγάματα. Οι παραδοσιακοί διανοούμενοι εξακολουθούν και τώρα να υποστηρίζουν πως "ο παις δεν είναι άνθρωπος εν σμικρώ, αλλ' ον sui generis",17 ταυτόχρονα όμως δεν παύουν να κηρύσσουν την αντίληψη για την "εν αυτώ ενυπάρχουσαν θείαν φύσιν", μπάζοντας έτσι την παρομοίωση του homunculus από το παράθυρο.18 Οι φιλελεύθεροι παιδαγωγοί τέλος, σε υποχώρηση ασφαλώς μέχρι πρόσφατα, Θα κινηθούν είτε στα γνωστά σχήματα του μεσοπολέμου19 είτε θα υιοθετήσουν μια νεο-ρουσσωική αντίληψη για τη "φύση του παιδιού" καθώς και διάφορες παραλλαγές της ιδεολογίας των φυσικών χαρισμάτων.20

13. Βλ. τη μετάφραση του γνωστού έργου του A. Binet, Αι νέαι ιδέαι περί του παιδιού, Εν Αθήναις 1919, από τον Χρ. Λέφα.

14. Βλ. π.χ. Α. Δελμουζου, Οι πρώτες προσπάθειες στο Μαράσλειο, Αθήνα 1929, σ. 42 κ.κ

15. Ν. Καραχρίστου, Η διδακτική του σχολείου εργασίας, Αθήναι 1929, τχ. A', σ. 92.

16. Βλ. Μπ. Νούτσου, Διδακτικοί στόχοι και αναλυτικό πρόγραμμα, Αθήνα 1983, σ. 21 κ.κ.

17. Ν. Εξαρχοπούλου, Η εξέλιξις της γλώσσης τον παιδός και η διδασκαλία της μητρικής γλώσσης, ανάτυπο από την ΕΕΦΣΠΑ (1955-1956), Εν Αθήναις 1956, σ. 78.

18. Ν. Εξαρχοπούλου, Εισαγωγή εις την Παιδαγωγικήν, Αθήναι 51950, τ. Α', σ. 243.

19. Βλ. π.χ. Ε. Παπανούτσου, Φιλοσοφία και παιδεία, Αθήνα 1958, σ. 81 κ.κ. (Β' έκδοση 1977, σ. 88 κ.κ.).

20. Ορισμένες παραλλαγές της τείνουν να συγκαλύψουν μερικές φορές τη θεολογική

TEXT_PAGE_SHORT453
    TEXT_SEARCH_FORM
    TEXT_SEARCH_IN_BOOK
    TEXT_SEARCH_RESULTS
      TEXT_BOOK_LIST
        1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

        στα βιβλία αποσκοπούν στην ελαχιστοποίηση του χρόνου και του χρήματος που απαιτεί κάθε εργασία και στη μεγιστοποίηση της απόδοσης της νοικοκυράς σε κάθε δουλειά. Η ορθολογιστική χρήση του χρόνου όμως δεν λιγοστεύει το συνολικό χρόνο της εργασίας της, αλλά κυρίως της επιτρέπει να κάνει περισσότερα.9

        Οι ουδέτερες περιγραφές της οικοσκευής απαντούν εξίσου αντικειμενικά στο ζήτημα τι πρέπει να περιλαμβάνει το σπίτι. Οι λεπτομερείς περιγραφές διαφόρων ειδών ίσως προδίδουν μία τάση των συγγραφέων για τυπολατρία. Ωστόσο, τουλάχιστον στα παλαιότερα βιβλία οι περιγραφές π.χ. τι είναι λεκάνη αποχωρητηρίου, μπιντές, ηλεκτρική κουζίνα κτλ. θα πρέπει να αποσκοπούσαν στη σύσταση τέτοιων ειδών σε μαθήτριες που πιθανόν δεν ήταν εξοικειωμένες με τη σύγχρονη οικοσκευή. Οι συμβουλές για τη χρήση και την τοποθέτηση διαφόρων ειδών της οικοσκευής προϋποθέτουν την ύπαρξη των ειδών αυτών ως απαραίτητων στοιχείων του σύγχρονου σπιτιού.

        Από τις καινοτομίες που εμφανίζονται στα εγχειρίδια που κυκλοφορούν μετά τα μέσα της δεκαετίας του '70 ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι αναφορές στην εξωοικιακή εργασία των γυναικών που γίνονται διεξοδικότερες στα πιο πρόσφατα βιβλία, χωρίς όμως συγκεκριμένες αναφορές στα επαγγέλματα τους.

        Η καινούρια ιδιότητα των γυναικών γίνεται αφορμή για μεμονωμένα σχόλια που ενθαρρύνουν τη συμμετοχή των ανδρών στα οικιακά. Οι άνδρες πρέπει να βοηθούν στο σπίτι τώρα. Τα σχόλια όμως αυτά δεν αναιρούν τον πρωταρχικό χαρακτήρα της γυναικείας απασχόλησης στο σπίτι. Έτσι στο ίδιο εγχειρίδιο και μάλιστα στην ίδια σελίδα (Παπαγεωργίου, 1983: 31) προτρέπεται ο άνδρας «να συνειδητοποιήσει πως για το νοικοκυριό και για τα παιδιά του έχει τις ίδιες ακριβώς ευθύνες με τη γυναίκα του» και η εργαζόμενη μητέρα μικρών παιδιών πληροφορείται ότι «η καλύτερη λύση του προβλήματός της είναι να μην εργάζεται κατά τα πρώτα τους χρόνια (1-5 ετών)». (Στα

        να αντιλαμβάνονται τις επιμέρους εργασίες ως ένα ενιαίο σύνολα, «μια δουλειά», ότι εκφράζουν την προσωπική τους ευθύνη για το σπίτι, και τέλος ότι η ικανοποίηση που νιώθουν οι νοικοκυρές από την εργασία τους εξαρτάται από τη συμμόρφωση τους σε κανόνες και κριτήρια στις απαιτήσεις του νοικοκυριού. Οι νοικοκυρές αντικειμενοποιούν τις απαιτήσεις αυτές και τους κανόνες — τα νιώθουν σαν κάτι έξω από αυτές. Τα σχολικά εγχειρίδια φαίνεται να ενισχύουν ακριβώς αυτό το αίσθημα. Ακόμη, σύμφωνα με τα ευρήματα της Oakley, οι κανόνες και τα κριτήρια συμβάλλουν στη μεγέθυνση των εργασιών: Όσο υψηλότερες οι απαιτήσεις της νοικοκυράς, τόσο περισσότερες και οι ώρες της εργασίας της.

        9. Το αντίθετο θα ήταν παράδοξο, μια και, όπως επισημαίνει η ομάδα εργασίας της Σκούπας (1979: 75), η οικιακή εργασία παρουσιάζεται στις γυναίκες ως φυσική προέκταση ή ουσία της φυσικής τους υπόστασης, ως καθήκον που πάει μαζί με την αγάπη τους για τα πρόσωπα που εξυπηρετούν. Και ως καθήκον δεν έχει υλικότητα ή οικονομική σημασία, αλλά μόνο ηθική.