Error(s) found: '2'

+ Unable to change databases. Unknown database 'iaennew'.
+ Unable to perform the query SELECT * FROM keywords_description WHERE (language_id = ''). No database selected.
TEXT_VISIBLE_PAGES 437-456 TEXT_OF 730
TEXT_PREVIOUS_20
TEXT_CURRENT_PAGE
TEXT_NEXT_20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/437.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

με εκείνους των συγγραμμάτων του Ζυγούρα και της Λεοντιάδος ως προς την προετοιμασία των μαθητριών για τη μελλοντική αποστολή τους στον οίκο. Η έννοια του οίκου ως συνόλου που απαιτεί διοίκηση όμως υποχωρεί αργότερα μπροστά στην έννοια του νοικοκυριού που η λειτουργία του εξαρτάται σχεδόν αποκλειστικά από την ικανότητα της νοικοκυράς να διεκπεραιώνει τις επιμέρους οικιακές εργασίες. Το πρότυπο της οικοδέσποινας που οργανώνει τις λειτουργίες του οίκου και αναθέτει πολλές από τις δουλειές στο υπηρετικό προσωπικό, αντικαθίσταται από το πρότυπο της νοικοκυράς που βγάζει πέρα μόνη τις δουλειές.12 Οι "ευκολίες" που έχει στη διάθεση της αναπληρώνουν την έλλειψη των υπηρετών, και διατηρούν τα ζητούμενα της τάξης και της καθαριότητας σε υψηλά επίπεδα. Επίσης, σε σχέση με τα προγενέστερα συγγράμματα, τα μεταπολεμικά εγχειρίδια παρέχουν πολύ περισσότερες πληροφορίες και τεχνικές γνώσεις σχετικά με την οικοσκευή και τα τρόφιμα.

Η Λεοντιάς και πολύ περισσότερο ο Ζυγούρας δίνουν μεγάλη σημασία στη συμβολή της ορθολογιστικής διοίκησης του οίκου, στη συντήρηση και την αύξηση του οικογενειακού πλούτου. Τα νεότερα βιβλία συμβουλεύουν επίσης για τη σωστή διαχείριση του χρήματος με τη βοήθεια της οικιακής λογιστικής. Όμως σε αντίθεση με τη διοίκηση του οίκου που αποσκοπεί στη μεγιστοποίηση του πλούτου, η εργασία της μεταγενέστερης νοικοκυράς συμβάλλει κυρίως στον εξωραϊσμό του νοικοκυριού. Η σωστή διαχείριση περιλαμβάνει την προσπάθεια της νοικοκυράς να συνδυάσει τη μέγιστη ικανοποίηση των αναγκών της οικογενείας και των υποχρεώσεων που επιβάλλει η αξιοπρέπεια με τις φθηνότερες δυνατές τιμές. Αντίθετα με την αποστολή της νοικοκυράς, οι ανάγκες και οι υποχρεώσεις της οικογενείας δεν ανάγονται σε ηθικά κριτήρια, αλλά αξιολογούνται κυρίως με βάση τα οικονομικά εφόδια της οικογένειας. Η σπατάλη, ηθική αδυναμία, σύμφωνα με τα παλιότερα συγγράμματα, εξακολουθεί να είναι ο μεγάλος πειρασμός.

Η μελλοντική νοικοκυρά του 20ού αιώνα αντιμετωπίζει μια δεοντολογία που την προτρέπει στην αποταμίευση και την αποτρέπει από κάθε ιδέα να υπερβεί τα οικονομικά της μέσα, επισείοντας τον κίνδυνο της οικονομικής καταστροφής και ενίοτε της γελοιότητας, αλλά συγχρόνως δεν εξαίρει τη λιτότητα ως ευδαιμονία και ηθικότητα, ούτε αναγνωρίζει ηθικά όρια στην κατ' οίκον ευημερία,

12. Οι εκτιμήσεις μας σχετικά με τα πρότυπα που κυριαρχούν στα ελληνικά εγχειρίδια οικιακής οικονομίας συμφωνούν με τις παρατηρήσεις της Α. Λαδά (1984: 46-49) για τη σταδιακή αντικατάσταση του προτύπου της οικοδέσποινας που κυριαρχεί στα μεσαία στρώματα στα πρώτα στάδια του καπιταλισμού από το πρότυπο της "συνολικής νοικοκυράς". Η μελέτη της αναφέρεται στην αντιστοιχία προτύπων και διαφόρων μορφών (ανδροκεντρικής) οργάνωσης του χώρου του αστικού σπιτιού.

TEXT_PAGE_SHORT437
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/438.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Τέλος, παρά τη χρονική απόσταση που χωρίζει τα μεταπολεμικά εγχειρίδια από εκείνα του 19ου αιώνα, και παρά τις εξελίξεις που μεσολάβησαν στο μεταξύ στη συμμετοχή των γυναικών στην παραγωγή, το πρίσμα από το οποίο αντιμετωπίζεται η εξωοικιακή εργασία των γυναικών παραμένει καταρχήν η ταύτιση τους με το σπίτι.

Όπως και στα εγχειρίδια του 19ου αιώνα, η εικόνα της πραγματικότητας που παρουσιάζουν τα νεότερα βιβλία είναι αποσπασματική και πλασματική, μια και αφορά ορισμένες πτυχές της οικογενειακής ζωής μιας κατηγορίας ανθρώπων και αυτή όχι απαραίτητα όπως οι συγγραφείς νομίζουν ότι είναι, αλλά όπως θα 'πρεπε να είναι.

Στην εξέλιξη του περιεχομένου της οικιακής οικονομίας, όπως διαγράφεται στα εγχειρίδια, δύσκολα μπορούμε να μιλήσουμε για ριζικές τομές. Οι γενικότερες κοινωνικές, οικονομικές και τεχνολογικές αλλαγές αντανακλώνται στα νεότερα βιβλία και τα διαφοροποιούν. Σε γενικές γραμμές όμως, οι νεότερες συγγραφείς διατηρούν τα όρια που διαμόρφωσαν οι πρωτεργάτες της οικιακής οικονομίας και στο βαθμό που δεν επεκτείνονται σε γενικότερες συζητήσεις για τον προορισμό της γυναίκας τα στενεύουν.

Οι απόψεις των νεότερων εγχειριδίων για την εξωοικιακή εργασία των γυναικών δεν έχουν βέβαια τον πρωτοποριακό χαρακτήρα που είχαν στην εποχή τους οι αναφορές του Ζυγούρα και της Λεοντιάδος στα επαγγέλματα που μπορούν να κάνουν οι γυναίκες ή στις δυνατότητες τους για κερδοφόρες δραστηριότητες γενικά.

Η εξέλιξη της οικιακής οικονομίας, ενμέρει τουλάχιστον, είναι συνάρτηση της αποστολής που αυτή επιτελεί ανάλογα με το κοινό στο οποίο απευθύνεται. Αν κρίνουμε από τα εγχειρίδια, η οικιακή οικονομία στην αρχή της πορείας της αφορά κυρίως τις απαιτήσεις του ρόλου της οικοδέσποινας για τα μεσαία και ανώτερα στρώματα και ανταποκρίνεται στις προσδοκίες της οικιακής ευημερίας που συνοδεύει την κοινωνική αναρρίχηση. Μεταπολεμικά η αποστολή αυτή συνίσταται κυρίως από την προσαρμογή ενός μεγάλου αριθμού μαθητριών στις απαιτήσεις του μικροαστικού νοικοκυριού, δηλαδή την οικιακή εργασία που συνήθως η νοικοκυρά εκτελεί μόνη με τη βοήθεια των προϊόντων της αγοράς ή κάτω από την απειλή της.

Η ταξική θέση της "συζύγου μητέρας και οικοδεσποίνης", απόρροια κυρίως της θέσης των αρρένων μελών της οικογενείας της στην παραγωγή, καθορίζει το είδος του οίκου που αναλαμβάνει να φροντίσει. To χρέος της φροντίδας αυτής είναι δικό της, επειδή είναι γυναίκα και δεν απαλλάσσεται απ' αυτό ακόμη και όταν εργάζεται, όπως πρέπει να κάνει η νοικοκυρά στα νεοτέρα εγχειρίδια.

Οι διαφορές στο περιεχόμενο των εγχειριδίων είναι κάτι σαν παραλλαγές στο ίδιο θέμα. Φανερά ή σιωπηρά η ανάθεση της οικιακής εργασίας στις γυναίκες

TEXT_PAGE_SHORT438
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/439.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αναφέρεται στη «φύση» τους. Η νοικοκυρά αλλάζει πρόσωπα, μεθόδους, μερικές φορές αναλαμβάνει «άλλες» ασχολίες. Η δουλειά στο σπίτι όμως εναρμονίζεται με τις εκάστοτε αντικειμενικές συνθήκες και τα διάφορα πρότυπα ζωής και κοινωνίας ίσως επειδή είναι ιδιωτική, απλήρωτη και γυναικεία.13

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Δημαράς, Αλέξης, 1984 (1η έκδοση 1974): Η Μεταρρύθμιση που δεν έγινε, (Τεκμήρια Ιστορίας), Αθήνα, Ερμής.

Deem, Rosemary, 1978: Women and Schooling, London, Routledge and Kegan Paul.

Ζιώγου-Καραστεργίου, Σιδηρούλα, 1983: Η Μέση εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893). Ιστορική εξέλιξη της εκπαιδευτικής θεωρίας και πράξης. Κυριότερες τάσεις και προβλήματα, Θεσσαλονίκη: ΑΠΘ, Επιστημονική Επετηρίδα της Φιλοσοφικής σχολής, Παράρτημα αριθμός 38.

Λαδά, Αναστασία, 1984: «Μύθος και πραγματικότητες του "Ιδανικού Σπιτιού", ο ρόλος της κατοικίας στην κατά φύλα διαίρεση του χώρου», Η Αριστερά Σήμερα, τχ. 5, σ. 46-49.

Νούτσος, Χαράλαμπος, 1979: Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης και κοινωνικός έλεγχος (1931-1973), Αθήνα, Θεμέλιο.

Oakley, Ann, 1974: The Sociology of Housework, England, Martin Robertson.

Ρόουμπόθαμ, Σήλα, 1974: Η Συνείδηση της γυναίκας μέσα στον ανδρικό κόσμο, Αθήνα, Κύτταρο.

Σκούπα (ομάδα εργασίας), 1979: «Οικιακή εργασία», Σκούπα, τχ. 2, σ. 74-76.

Σκουτέρη-Διδασκάλου, Νόρα, 1980: «Τα εν οίκω μη εν Δήμω—και αντιστρόφως», Ο Πολίτης, τχ. 34, σ. 35-49.

Τσουκαλάς, Κωνσταντίνος, 1977: Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922), Αθήνα, Θεμέλιο.

Φραγκουδάκη, Άννα, 1978: Τα αναγνωστικά βιβλία του Δημοτικού Σχολείου. Ιδεολογικός πειθαναγκασμός και παιδαγωγική βία, Αθήνα, Θεμέλιο.

13. Διακινδυνεύουμε εδώ μια πολύ προκαταρκτική υπόθεση, ότι o «φυσικός» χαρακτήρας της ανάθεσης των οικιακών στις γυναίκες σε συνδυασμό με τον υποβιβασμό της κατ' οίκον αναπαραγωγής εν σχέσει με την εργασία στην παραγωγή καθορίζει και τη θέση της οικιακής οικονομίας στην εκπαίδευση. H έμφαση στην τελειοποίηση των «έμφυτων» κλίσεων των γυναικών και στην προετοιμασία τους για την οικογενειακή ζωή που δεσπόζει όσο η γυναικεία εκπαίδευση είναι περιορισμένη, ιδιόμορφη και περιθωριακή, υποχωρεί με την ενσωμάτωση των κοριτσιών στη γενική παιδεία. H ένταξη της οικιακής οικονομίας λοιπόν στο κέντρο του περιθωρίου και στο περιθώριο της ενσωματωμένης εκπαίδευσης των κοριτσιών φαίνεται να στηρίζεται σε σκεπτικά που διαφοροποιούνται κυρίως ως προς την πρόσβαση που επιτρέπουν στις γυναίκες στην εκπαίδευση και την παραγωγή (πάντα ανάλογα με την ταξική τους προέλευση), συγκλίνουν όμως ως προς την ανάθεση των οικιακών στις γυναίκες.

TEXT_PAGE_SHORT439
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/440.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Hartmann, Heidi, 1981: "The Unhappy marriage of Marxism and Feminism: Towards a more Progressive Union", στο The Unhappy Marriage of Marxism and Feminism - a Debate on Class and Patriarchy, Lydia Sargent, ed. London, Pluto Press.

Ψαρρά, Αγγέλικα, 1979: "Γυναικεία περιοδικά του 19ου αιώνα", Σκούπα, τχ. 2, σ. 3-13.

ΠΗΓΕΣ

Βαρουξάκη, Αικατερίνη, 1923 (4η έκδοση): Οικιακή Οικονομία, Αθήνα, Κολλάρος.

Γαρδελέα, Αριάδνη, 1983 (Νέα έκδοση βελτιωμένη): Οικιακή οικονομία: Διατροφή, Νοσηλευτική, Κοινωνική αγωγή, Αθήνα.

Ζυγούρας, Ξενοφών Δ., 1875: Η Ελληνική οικιακή οικονομία, θεωρητική και πρακτική, Κωνσταντινούπολις.

--, 1878: Επιτομή της οικιακής οικονομίας, Αθήναι.

Κοκκέβη, Ολυμπία, Κρίστη Κοκολάκη-Fadel, Μαρία Χασαπίδου, Φρόσω Δεκαβάλλα, 1984: Οικιακή οικονομία - «Για μια καλύτερη ζωή», Αθήνα, ΟΕΔΒ.

Λάμπρου, Ευσταθία, 1953: Γνώσεις Βρεφοκομίας, Αθήνα.

Λάμπρου, Ευσταθία και Αλεξοπούλου, Αικατερίνη, 1956: Στοιχεία Τροφογνωσίας και εφαρμογαί εις την παρασκευήν τροφών.

Λεοντιάς, Σαπφώ, 1887: Οικιακή οικονομία.

Μανούσος, Γ., 1884: Παιδαγωγική Διαιτητική και Παιδαγωγία, Αθήνησι, τυπογραφείον Κάλλος.

Ξηροτύρη, Ευγενία, 1973: Παιδοκομία και Νοσηλευτική, Θεσσαλονίκη, ΑΣΕ.

Παπαγεωργίου, Ασπασία, 1983 (ανατύπωση έκδοσης 1982): Οικογένεια-Παιδοκομία, Αθήνα.

Πράτσικα, Ειρήνη, 1915: Στοιχεία Οικοκυρικής. Μέρος A': Οικιακαί εργασίαι, Αθήνα, Τζάκα Δελαγραμμάτικα.

Σδριν, Ελεν και Σφακιανός, Γρηγόρης, 1971: Οικιακή οικονομία. Τεύχος Β': Διαιτητική, Νοσηλευτική, Οικογένεια, Παιδοκομία, Αθήνα, Κολλάρος.

--, 1977 (2η έκδοση βελτιωμένη και συγχρονισμένη): Οικιακή οικονομία. Τεύχος Β': Διαιτητική, Νοσηλευτική, Οικογένεια, Παιδοκομία, Αθήνα, Θ. Π. Τυροβολάς.

--, 1983 (5η έκδοση βελτιωμένη και συγχρονισμένη): Οικιακή οικονομία. Τεύχος Γ': Οικογένεια, Τα οικονομικά της οικογενείας, η οικογένεια σαν καταναλωτής, βρεφοκομία, παιδοκομία, αγωγή τον παιδιού, Αθήνα, Θ. Π. Τυροβολάς.

Σπαθάκης, Αριστείδης, 1889: Οικιακή παιδαγωγική ή περί της κατ' οίκον αγωγής των παίδων, Εν Αθήναις, τυπογραφείον Σ. Κουσουλίνου.

Τρομπέτα, Βαρβάρα, 1979: Οικιακή οικονομία, οικογένεια, βρεφοκομία, παιδοκομία, Αθήνα.

Φενελών, 1875 (3η έκδοση στα ελληνικά. Σύμφωνα με σχόλια του μεταφραστή, το βιβλίο γράφτηκε περίπου 200 χρόνια πριν από την έκδοση του 1875): Το περί αγωγής των Κορασίδων. Εξελληνισθέν υπό Θ. Νικολαΐδου Φιλαδελφέως, Αθήναι, τύποις Χ. N. Φιλαδελφέως.

TEXT_PAGE_SHORT440
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/441.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ΝΕΟΛΑΙΑ ΤΗΣ ΡΑΨΑΝΗΣ:

ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

ΕΥΓΕΝΙΑ ΜΠΟΥΡΝΟΒΑ

Η Ραψάνη είναι ένα ορεινό χωριό της Θεσσαλίας που ανήκει διοικητικά στην επαρχία Τυρνάβου. Τη συναντάμε σε δέκα χιλιόμετρα από την εθνική οδό Λαρίσης-Θεσσαλονίκης στο ύψος της κοιλάδας των Τεμπών και σε υψόμετρο 500 μ. πάνω στον Όλυμπο. Παλιό κεφαλοχώρι (πρωτεύουσα του Δήμου Ολύμπου από το 1881 ως το 1912) με 2.142 κατοίκους το 1907 μένει μέχρι το 1940 ένα σημαντικό χωριό με 2,427 κατοίκους. Η βασική παραγωγή του χωριού ήδη από τον 19ο αιώνα μέχρι το 1940 είναι, το κρασί και τα κουκούλια.

Η έρευνα που θα επιχειρήσω για τη νεολαία αυτού του χωριού βρίσκεται ακόμα στην αρχή της. Έτσι θα παρουσιάσουμε εδώ απλά μόνο τις πηγές και μερικές υποθέσεις εργασίας που μπορέσαμε να κάνουμε χάρη σ' άλλη έρευνα που κάνουμε στον ίδιο χώρο και πλησιάζει στο τέλος της.

Για την πραγματοποίηση αυτής της μελέτης θα χρησιμοποιήσουμε την προφορική ιστορία αλλά κυρίως ιστορικά ντοκουμέντα. Γι' αυτά τα τελευταία σκοπεύουμε να χρησιμοποιήσουμε τα εξής:

— Τις ληξιαρχικές πράξεις (γάμου, γεννήσεως, θανάτου) που υπάρχουν στην κοινότητα της Ραψάνης μετά το 1929.

— To Δημοτολόγιο που φτιάχθηκε το 1954 και, ενημερώνεται μέχρι σήμερα.

— Συμβολαιογραφικές πράξεις και ιδιαίτερα τα προικοσύμφωνα που βρίσκονται σήμερα στο συμβολαιογραφείο Πυργετού.

— Τα προσωπικά ανέκδοτα ημερολόγια δύο νέων Ραψανιωτών:

- το πρώτο αφορά την περίοδο 1907-1914, και

- το δεύτερο «ημερολόγιο εργασίας» αφορά ολόκληρη τη χρονιά του 1933 και τη μισή του '34.

Β 5

TEXT_PAGE_SHORT441
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/442.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

— Τα μαθητολόγια του 1949-1950 (όλα τα προηγούμενα έχουν καεί το 1948 με τα γεγονότα του εμφυλίου), και τέλος

— τα λογιστικά βιβλία του πιο σημαντικού μπακάλη του χωριού —«ημερολόγια» και «καθολικά»— όπου φαίνεται ότι τα παιδιά με τα έσοδα από την εργασία συμμετέχουν στην εξόφληση των χρεών των οικογενειών-πελατών.

Μ' αυτά τα ιστορικά ντοκουμέντα θα προσπαθήσουμε να πραγματώσουμε μια έρευνα-μονογραφία για το πρώτο μισό του αιώνα μας.

Και πρώτα για την δημογραφική μελέτη: Χρησιμοποιήσαμε τις ληξιαρχικές πράξεις και το δημοτολόγιο. Στη διάρκεια της περιόδου 1929-1950 βρήκαμε 332 γάμους, αλλά συμπληρώσαμε μόνο 285 δελτία αποκαταστάσεως οικογενειών, γιατί εκτός από τη ληξιαρχική πράξη γάμου κανένα άλλο στοιχείο δεν μας πιστοποιεί ότι τα υπόλοιπα 47 ζευγάρια συνέχισαν να μένουν στη Ραψάνη μετά την τελετή του γάμου.

Μερικά από τα στατιστικά στοιχεία στην ιστορική δημογραφία είναι τα εξής: Η μέση ηλικία γάμου είναι σχετικά προχωρημένη: 31,14 χρόνια για τους άνδρες και 25,66 για τις γυναίκες. Εξάλλου μπορούμε να πούμε μ' αυτή την ευκαιρία ότι το φαινόμενο δεν είναι συνειδητό μέσα στη χωριανή νοοτροπία. Όταν ρωτήσαμε τους ντόπιους «Σε ποια ηλικία παντρεύονται οι άνδρες στο χωριό;», οι περισσότεροι απάντησαν ότι παντρεύονταν οπωσδήποτε μόλις έφταναν τα 25 χρόνια.

Στην πραγματικότητα είμαστε σε μια αγροτική κοινωνία, όπου ο παράγοντας της μεταβίβασης της περιουσίας και ιδίως της προίκας, καθυστερεί τη δημιουργία ζευγαριού. Η μέση ηλικία χαμηλώνει μόνο με την ατομική εργασία, οπότε δίνεται σχετική ελευθερία στην εκλογή συζύγου, ιδίως στις γυναίκες. Η πολιτιστική συμπεριφορά και οι οικονομικές ανάγκες εξηγούν εν μέρει την προχωρημένη ηλικία γάμου. Είναι κοινωνική πρακτική ένας άνδρας να παντρεύεται αφού πρώτα παντρευτούν οι αδερφές του. Αρκετοί αναγκάζονται να ξενιτευτούν για να συγκεντρώσουν προίκα για τις αδερφές τους.

Παρ' όλα αυτά, έχουμε 14 περιπτώσεις όπου ο σύζυγος είναι πιο νέος από τη νύφη. Η μέση διαφορά ηλικίας ανάμεσα στους άνδρες και τις γυναίκες είναι 5,48 χρόνια.

Διαπιστώνουμε επίσης ότι 65,4% των ανδρών παντρεύονται ανάμεσα 25 και 34 χρονών, και 83,1% των γυναικών ανάμεσα 20 και 29 χρονών. Σημειώνουμε ότι δεν βρίσκουμε άνδρα παντρεμένο νεότερο από 20 χρονών και γυναίκα μεγαλύτερη από 44 χρονών.

Γι« την περίοδο 1929-1950 ψάξαμε όλα τα προικοσύμφωνα και βρήκαμε 32: πρόκειται για το 9,6% μόνο των γάμων που τελέστηκαν, που σημαίνει ότι αυτή η πρακτική είχε μάλλον ιδιαίτερο και περιορισμένο χαρακτήρα. Αφορά σε σπίτια, μαγαζιά, αγρούς, βοσκοτόπια, αμπέλια, κήπους με μωρεόδενδρα,

TEXT_PAGE_SHORT442
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/443.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ζώα. Μόνο μια φορά γίνεται λόγος για χρήματα: ο μέλλων σύζυγος υποδηματοποιός. Έχουμε επίσης να παρατηρήσουμε ότι τα μισά προικοσύμφωνα έγιναν από γυναίκες είτε για τα κορίτσια τους (12 περιπτώσεις) είτε για ανιψιές ή εγγονές. Στις 12 πρώτες περιπτώσεις, οι 10 γυναίκες είναι χήρες: μήπως μπορούμε να υποθέσουμε ότι η σύνταξη συμβολαίου με την παρουσία τρίτου προσώπου φαίνεται απαραίτητη όταν η πατρική εξουσία είναι απούσα;

Ας περάσουμε όμως στις γεννήσεις. Ο μέσος αριθμός παιδιών κατά ζευγάρι στην ίδια περίοδο (1929-1950) είναι 3,18 παιδιά. Ειδικότερα παρατηρούμε ότι υπάρχει μεγάλη αύξηση των οικογενειών που έχουν από 2 ως 4 παιδιά: στη δεκαετία του "40 αντιπροσωπεύουν το 76%, ενώ σ' αυτή του '30 έφταναν μόνο το 61,3%. Οι πολυπληθείς δηλαδή οικογένειες με περισσότερα από 5 παιδιά τείνουν να εξαφανιστούν στο τέλος του πρώτου μισού του αιώνα μας. Εδώ ο Β' Παγκόσμιος πόλεμος και στη συνέχεια o εμφύλιος έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη δημογραφική συμπεριφορά όλου του αγροτικού κόσμου.

Τέλος στο σύνολο των γεννήσεων αυτής της περιόδου -που είναι 713- καταγράψαμε 43 θανάτους σε ηλικία κάτω του ενός έτους. Η αιτία του θανάτου διαπιστώνεται από γιατρό και συμπληρώνεται στη ληξιαρχική πράξη θανάτου: πρόκειται για αρρώστιες του αναπνευστικού συστήματος, εντερίτιδα, μηνιγγίτιδα, γρίπη, ατροφία.

Ας δοκιμάσουμε να παρακολουθήσουμε τώρα τα παιδιά που επιζούνε. Βασικό χαρακτηριστικό της κοινωνίας στην οποία ζούνε είναι η συνύπαρξη των τριών γενιών κάτω από την ίδια στέγη.

Για τη μόρφωση τους η προφορική ιστορία μας λέει πως πηγαίνανε όλα στο δημοτικό σχολείο. Ελπίζουμε η εξέταση των μαθητολογίων, έστω από το 1949 και για μερικά χρόνια στη συνέχεια, να απαντήσει στο πρόβλημα της παρακολούθησης ή μη του συνόλου ή έστω της πλειοψηφίας των παιδιών της Ραψάνης.

Στο Σχολαρχείο, που λειτούργησε από το 1881 μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1930, φοιτούσε μια μειοψηφία αυτών των νέων. Για το 1917-20, η προφορική ιστορία μας λέει για 16 μαθητές από τους οποίους οι μισοί ήταν παιδιά από του γύρω χωριά.

Ας περάσουμε τώρα στον κοινωνικο-οικυνομικό ρόλο των παιδιών μέσα στην οικογένεια. Πέρα από το γεγονός ότι δουλεύανε κορίτσια και αγόρια στα αμπέλια της οικογένειάς τους, δουλεύανε και μεροκάματο σε ξένους αγρούς. Υπενθυμίζουμε εδώ ότι το παιδικό και το γυναικείο ημερομίσθιο ισοδυναμούσε με το μισό του ανδρικού. Για τη σημαντική συμμετοχή των νέων στην εξόφληση των οικογενειακών χρεών τα κιτάπια του μπακάλη είναι διαφωτιστικά, όσον αφορά την περίοδο 1906-1936.

Στα πλαίσια μιας έρευνας στην οικονομική ιστορία καταφύγαμε στη

TEXT_PAGE_SHORT443
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/444.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

λύση της πληροφορικής,1 όπου πήραμε ήδη τα πρώτα αποτελέσματα: Πρόκειται για στατιστική ανάλυση των τρόπων με τους οποίους ξοφλούσαν οι οικογένειες τον έμπορα-μπακάλη. Ανάμεσα στους διαφόρους τρόπους η εργασία αντιπροσωπεύει το 15 ως 40% του ποσού που συνολικά κατέβαλε κάθε οικογένεια προς ξεχρέωσή της. Αν προσθέσουμε στο στοιχείο αυτό το γεγονός της συνύπαρξης των τριών γενιών καθώς και την προχωρημένη ηλικία γάμου, καταλαβαίνουμε ότι τα εργατικά χέρια των νέων παίζανε σπουδαίο ρόλο στην οικονομία κάθε οικογένειας. Ας σημειωθεί επίσης ότι η παραγωγή κουκουλιών περνούσε βασικά από τα χέρια των μητέρων και των κοριτσιών για πέντε περίπου μήνες. Με τ" έσοδα από τα κουκούλια εξοφλούνται, σε ποσοστό 5 ως 30% τα οικογενειακά χρέη στον μπακάλη, αλλά και πέρα από αυτό αγοράζονταν το χρονιάτικο σιτάρι ή μέρος της προίκας. Φτάνουμε έτσι στο συμπέρασμα ότι η νεολαία συμμετέχει ενεργά και άμεσα στην παραγωγή αμέσως μετά το δημοτικό σχολείο.

Πάντα λοιπόν μέσα στα πλαίσια της κοινωνικο-οικονομικής μελέτης για τη νεολαία, θα εξετάσουμε και τα δύο ανέκδοτα ημερολόγια.

Το πρώτο, που αφορά την περίοδο 1907-1914, πρόκειται για ημερολόγιο που αρχίζει να κρατιέται μετά το θάνατο του πατέρα, και ο νέος παίρνει στα χέρια του την οικονομική διαχείριση του σπιτιού, σαν μεγαλύτερος γιος σε ηλικία 24 ετών.

Έτσι βρίσκουμε καταγραφές οικονομικών στοιχείων, όπως τα έξοδα για την αγορά κουκουλόσπορου αλλά και τη χρονιάτικη παραγωγή κουκουλιών καθώς και τους χώρους (δωμάτια) που χρησιμοποιούνται γι' αυτόν το σκοπό. Καταγράφονται επίσης τα έξοδα για την καλλιέργεια αμπελιών (π.χ. τα μεροκάματα της χρονιάς) και η απόδοσή τους.

Τέλος βρίσκουμε τα προσωπικά έξοδα του νέου στο καφενείο για κάθε μήνα, στοιχείο κοινωνικό συγχρόνως, μια και μπορούμε να δούμε πόσο σύχναζε, δηλαδή που αφιέρωνε ένα μέρος του ελεύθερου χρόνου του. Άλλες πληροφορίες κοινωνιολογικού τύπου είναι η συστηματική αναφορά στην αλληλογραφία του νέων Ραψανιωτών που ξενιτεύτηκαν στην Αμερική. Το ημερολόγιο κλείνει με τα έξοδα αρραβώνων και γάμου, στοιχεία ιδιαίτερα ενδιαφέροντα μια και καταγράφεται λεπτομερώς η φύση των εξόδων (κεράσματα, δώρα κλπ,).

Το δεύτερο ανέκδοτο "ημερολόγιο εργασίας" αφορά το 1933 και το μισό του 1934. Εδώ o συγγραφέας του είναι 20 χρόνων, Η τέχνη του είναι αυτή του μαραγκού, αλλά δουλεύει και ως αγροτικός εργάτης στα αμπέλια ή και αγωγέας. Μπορούμε να τον παρακολουθήσουμε μέρα με τη μέρα. Αναφέρει αν δούλευε, το είδος της δουλειάς και τον τόπο. Αλλιώς γράφει "εκαθόμουν".

1. Η εργασία αυτή έγινε στο Laboratoire Informatique Sciences Humaines του C.N.R.S. με τον Logiciel S.A.S.

TEXT_PAGE_SHORT444
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/445.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Τις περισσότερες φορές πρόκειται για τις αργίες. Σπάνια γράφει «πήγα βόλτα». Έτσι μπορούμε να δούμε την κινητικότητα αυτού του νέου μέσα στην περιοχή της Ραψάνης, καθώς και την αναλογία ελεύθερου χρόνου - χρόνου εργασίας μέσα στο έτος.

Τελειώνοντας θα 'θελα να πω πως η παρουσίαση των πηγών καθώς και οι υποθέσεις εργασίας που κάναμε εδώ για τη μελέτη της νεολαίας της Ραψάνης τέθηκαν με τρόπο αποσπασματικό και κάθετο. Ελπίζουμε η παραπέρα επεξεργασία όλων αυτών των στοιχείων να μας επιτρέψει την αποκατάσταση της εικόνας της νεολαίας μέσα στο χρόνο αλλά και το χώρο όπου η αγροτική κοινωνία της Ραψάνης πάλευε για την επιβίωση. Και ίσως έτσι καταφέρουμε να απαντήσουμε στο ερώτημα γιατί οι νέοι Ραψανιώτες φεύγουν συνέχεια από το χωριό.

TEXT_PAGE_SHORT445
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/446.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

TEXT_PAGE_SHORT446
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/447.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Διάχυση των ιδεολογιών και εκπαίδευση

Πέμπτη 4 Οκτωβρίου 1984

Πρωινή συνεδρία

Πρόεδρος: ΑΛΕΞΗΣ ΠΟΛΙΤΗΣ

TEXT_PAGE_SHORT447
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/448.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

TEXT_PAGE_SHORT448
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/449.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΟΙ ΠΑΡΟΜΟΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

ΜΠΑΜΠΗΣ ΝΟΥΤΣΟΣ

Θα ήθελα να υπογραμμίσω αρχικά —όπως εξάλλου γίνεται φανερό και από τον τίτλο της ανακοίνωσης— πως η ανάλυση που ακολουθεί περιορίζεται σχεδόν αποκλειστικά στο επίπεδο της παιδαγωγικής θεωρίας. Αυτός ο όρος χρησιμοποιείται εδώ για να δηλώσει κυρίως κάποιες συστηματικές και ολοκληρωμένες ιδέες τόσο για την αγωγή γενικά όσο και για τη σχολική αγωγή ειδικότερα. Ο όρος «παρομοίωση για το παιδί» χρησιμοποιείται τέλος ταυτόσημα με τους όρους «μεταφορά», «μεταφορική περιγραφή», «μεταφορικό σχήμα» και «εικόνα για το παιδί».

Είναι αυτονόητο πως χρειάζεται εδώ να διευκρινίσουμε σύντομα τις θεωρητικές αφετηρίες της ανάλυσης μας. Υποστηρίζουμε λοιπόν πως: 1) Οι διάφορες παιδαγωγικές θεωρίες δεν προσεγγίζονται ως μια απλή αλληλουχία ιδεών για την αγωγή αλλά ως μια αντιφατική πορεία. 2) Η εμφάνιση και διάδοση των παρομοιώσεων για το παιδί, για να ερμηνευτούν, συσχετίζονται ποικιλότροπα με αντίστοιχες επιστημονικές, ιδεολογικές, πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες. 3) Η μακροχρόνια διατήρηση ή κυριαρχία κάποιων παιδαγωγικών παρομοιώσεων είναι δυνατό να αποκρύπτει κάποιες σημαντικές σημασιολογικές μεταβολές των αντίστοιχων όρων. 4) Η εμφάνιση των νέων παρομοιώσεων για το παιδί δε συνεπιφέρει αναγκαστικά την υποχώρηση ή την εξαφάνιση κάποιων από τις παλιότερες.

Ύστερα, λοιπόν, από τις προηγούμενες εισαγωγικές διευκρινίσεις θα μπορούσε το θέμα μου να συνοψιστεί στο επόμενο ερώτημα: Ποιες παρομοιώσεις για το παιδί κυριάρχησαν στη νεοελληνική παιδαγωγική σκέψη από τις αρχές του 19ου αιώνα ως σήμερα και γιατί;

Η τυπολογία του Γληνού. Η απάντηση σ' αυτό το ερώτημα θα μπορούσε να ξεκινήσει αρχικά από την ανάλυση κάποιων χαρακτηριστικών απόψεων του

Πρόδρομη ανακοίνωση.

TEXT_PAGE_SHORT449
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/450.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Δ. Γληνού. "Η σωστή παρομοίωση για την παιδεία -έγραφε ο Γληνός- δεν είναι πια o πλάστης, που παίρνει πηλό στα χέρια του και του δίνει μορφή, ούτε ο γλύπτης, που πάνω στο μάρμαρο αποτυπώνει την εικόνα, που έχει στο νου του. Το παιδί είναι ένα φυτό, που θα υψωθή. Θ' ανθίση και θα καρπίση και έχει μέσα του δυνάμεις τις κύριες μελλοντικές μορφές του. Οι μορφές από μέσα θα βγουν: Μέσα στο παιδί υπάρχει η βασική δυναμικότητα, η γενική ορμή και οι κύριες κατευθύνσεις για το οργανικό του ξετύλιγμα".1 Το απόσπασμα αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την επιστημολογία και την ιστορία της νεοελληνικής παιδαγωγικής θεωρίας, για τους επόμενους λόγους: 1) Αποτελεί την πρώτη, απ' όσο γνωρίζω, ρητή αναφορά στη νεοελληνική Παιδαγωγική για την ύπαρξη "σωστής" -άρα έμμεσα και "λαθεμένης"- παρομοίωσης για την παιδεία γενικά και ειδικότερα για το παιδί. 2) Αφήνει να εννοήσουμε πως υπάρχουν ασφαλώς κάποιοι επιστημολογικοί λόγοι και κριτήρια, που καθιστούν αναγκαία τη διάκριση σε ορθή και λαθεμένη παρομοίωση 3) Αναγνωρίζεται έμμεσα η αναγκαιότητα και ο ρόλος της σωστής παρομοίωσης όχι μόνο στο επίπεδο της θεωρίας αλλά και στο επίπεδο της παιδαγωγικής πράξης. 4) Η διάκριση σε σωστή και λαθεμένη παρομοίωση μας παραπέμπει έμμεσα στην ύπαρξη κάποιας "φύσης" ή "ψυχής" του παιδιού, δηλ σε κάποια κοινή για όλα τα παιδιά εσωτερική ποιότητα ή ιδιότητα. 5) Μας επιτρέπει να αντιληφθούμε εύκολα πως η λαθεμένη παρομοίωση για το παιδί (δηλ. το παιδί-πηλός ή μάρμαρο) αποτελεί ταυτόχρονα και τη χρονικά παλιότερη μεταφορική περιγραφή του. Αντίθετα, η σωστή παρομοίωση (δηλ. το παιδί-φυτό) είναι η χρονικά μεταγενέστερη και πρόσφατη μεταφορά για το παιδί. Ας σημειώσουμε τέλος εδώ πως αυτή η χρονική διάκριση των παρομοιώσεων γίνεται από τον Γληνό στο τέλος του 1923.

Είναι φανερό πως δε μπορούμε να διερευνήσουμε, στα πλαίσια της εισήγησής μας, τα επιστημολογικά προβλήματα που θέτει άμεσα ή έμμεσα Δ. Γληνός μ' αυτό το κείμενό του. Θα χρειαζόταν γι' αυτό μια ξεχωριστή εργασία. Θα αρκεστούμε λοιπόν να κρατήσουμε μόνο τη διάκριση-τυπολογία των παρομοιώσεων για το παιδί, που απορρέει από το απόσπασμα του Γληνού και θ' αναρωτηθούμε για το πριν και μετά το 1923, δηλ. για τη θέση και το ρόλο αυτών των παρομοιώσεων στη νεοελληνική παιδαγωγική σκέψη. Μπορούμε, λοιπόν, παρ' όλους τους κινδύνους που εγκυμονεί ένα τέτοιο εγχείρημα, να διαγράψουμε συνοπτικά, και μερικές φορές ως υπόθεση εργασίας, την επόμενη πορεία αυτών των παιδαγωγικών μεταφορικών σχημάτων. Με βάση αυτή την περιοδολόγηση θα προχωρήσουμε τέλος σε ορισμένες ερμηνευτικές προτάσεις.

Η "λαθεμένη" παρομοίωση. Αν και τα μεταφορικά σχήματα παιδί-πηλός,

1, Δ. Γληνού, "Το βασικό πρόβλημα της παιδείας", στη συλλ. Εκλεκτές Σελίδες, τ. Α', Αθήνα, εκδ. Στοχαστής, 1971, σ. 72.

TEXT_PAGE_SHORT450
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/451.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

παιδί-μάρμαρο, παιδί-σφουγγάρι -για να περιοριστούμε στα πιο γνωστά- κυριαρχούν στη νεοελληνική παιδαγωγική σκέψη όλο το δέκατο ένατο αιώνα ως την εποχή του Γληνού, αυτό δε σημαίνει πως αυτές οι παρομοιώσεις απορρέουν ή εντάσσονται στις ίδιες θεωρητικές αντιλήψεις για την αγωγή και την εκπαίδευση. Αντίθετα μάλιστα -κι εδώ βρίσκεται η πρώτη ιδιομορφία στην εξέλιξη της νεοελληνικής Παιδαγωγικής- διαφορετικές παιδαγωγικές αντιλήψεις χρησιμοποιούν για διαφορετικούς παιδαγωγικούς και κοινωνικούς στόχους τις ίδιες μεταφορικές περιγραφές για το παιδί. Δυσκολεύεται έτσι κανείς ορισμένες φορές να ξεδιαλύνει τα στοιχεία εκείνα που διαφοροποιούν τις παιδαγωγικές ιδέες και αντιλήψεις μιας ορισμένης περιόδου. Και αυτό βέβαια δε συμβαίνει μόνο τον 19ο αιώνα. Έτσι π.χ. η παρομοίωση του παιδιού με "απαλόν κηρίον" από τον Μοισιόδακα (1779),2 η "αναζύμωσις" για τον Κοραή (1822),3 o "εύπλαστος κηρός" για τον A. Μελά (1871),4 η "λιπαρά άρουρα" για τον Ν. Σαρίπολο (1875)5 και η "εμφύτευσις" για τον Μ. Βρατσάνο (1885)6 προϋποθέτουν διαφορετικές παιδαγωγικές και ιδεολογικές αφετηρίες και σκοπεύουν, μέσα σε διαφορετικές συνθήκες, σε διαφορετικούς εκπαιδευτικούς και κοινωνικο-πολιτικούς στόχους.

Η διατήρηση και η πολύ συχνή χρήση αυτών ή ανάλογων παρομοιώσεων σ' όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα7 δε σημαίνει τελικά και τη διατήρηση του ίδιου εννοιολογικού περιεχομένου στους αντίστοιχους όρους, H τελευταία, σύντομη

2. Ι. Μοισιόδακος, Πραγματεία περί παίδων αγωγής ή Παιδαγωγία, Ενετίησι 1779, σ. 17. Βλ. στο ίδιο σ. 18 για την παρομοίωση του παιδιού με σφουγγάρι και σ. 21 για το παιδί-τρυφερό φυτό. Γενικότερα για την παιδαγωγική του Μοισιόδακα βλ. Ν. Βοσταντζή, Παιδαγωγικαί ιδέαι Ιωσήπου του Μοισιόδακος, διδ. διατρ., Εν Αθήναις 1941 (πρόκειται για άτυχη εργασία). Πβ. Ε. Κριαράς, "H 'Παιδαγωγία' του Μοισιόδακος και η σχέση της με το παιδαγωγικό σύγγραμμα του Locke", Byzantinisch - Neugriechische Jahrbücher, τ. ΧΙΙΙ. Αθήνα 1944, σ. 135-153.

3. Στην έκδοση των Ηθικών Νικομαχείων του Αριστοτέλη. Βλ. Κοραής, Άπαντα, έκδοση Γ. Βαλέτα, Αθήνα, εκδ. Δωρικός, 1964, τόμ. Α1, σ. 356. Πβ. την παρομοίωση για τους "άγριους και πέτρινους νέους", ό.π., τόμ. Α2 (1965), σ. 1213.

4. Λ. Μελά, Παιδαγωγικόν εγχειρίδιον..., Εν Αθήναις 1871, σ. κζ'. Πβ. του ίδιου, Παιδαγωγικόν εγκόλπιον των ελληνοπαίδων, Εν Αθήναις 1879, σ. 13. (Πρόκειται για διασκευή του προηγούμενου έργου.) Για την παρομοίωση του παιδιού με "ξηρά πέτρα" βλ. του ίδιου, Ο Χριστόφορος, ή το ναυάγιον και η διάσωσις. Εν Αθήναις 1869, σ. 202.

5. Ν. Σαριπόλου, Πραγματεία περί του συνταγματικού δικαίου, Εν Αθήναις 1875, τ. Δ', σ. 390.

6. Μ. Βρατσάνου, "Λόγος εκφωνηθείς... ", Το Παιδαγωγικόν Σχολείον, έτος Β', φύλλ. ΣΤ', Ιούνιος 1885, σ. 257. Βλ. και σ. 258, όπου το παιδί περιγράφεται ως "αληθινή εικών του Θεού".

7. Οι μεταφράσεις γερμανικών παιδαγωγικών εγχειριδίων πολλαπλασιάζουν τη χρήση τους από το 1880 και ύστερα. Βλ. το πιο γνωστό ερβαρτιανό εγχειρίδιο του Γ. Λινδνέρου, Γενική Παιδαγωγική και Διδακτική, εξελληνισθείσα υπό Χ. Παπαδοπούλου, Εν Αθήναις 1880, σ. 5-6, σημ. 2.

TEXT_PAGE_SHORT451
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/452.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

υπεράσπιση της "παιδαγωγικής νεολογίας ή νεολογικής παιδαγωγικής του Ρουσσώ και του Βάζεδοφ" στα 1839 από τον Ι. Κοκκώνη8 είναι ενδεικτική τόσο για τη μεταμόρφωση της φιλελεύθερης δυτικοευρωπαϊκής παιδαγωγικής του 18ου αιώνα από έλληνες παιδαγωγούς όσο και για την τύχη της στις επόμενες δεκαετίες. Πραγματικά, η συστηματική διερεύνηση των παιδαγωγικών αντιλήψεων στην ελληνική κοινωνία του 1840 ως τις αρχές του εικοστού αιώνα μας δείχνει, καθαρά πως επισυμβαίνει μια βαθμιαία εννοιολογική ταύτιση των όρων "φύση του παιδιού" και "φύση του ανθρώπου". Διαβάζοντας δηλ. κανείς τα παιδαγωγικά κείμενα αυτής της περιόδου έχει τη βεβαιότητα πως το "παιδί" δεν είναι παρά μια μικρογραφία του ενήλικα.9 To παιδί αντιμετωπίζεται στη νεοελληνική παιδαγωγική σκέψη αυτής της εποχής ως homunculus.10 Η ερβαρτιανή ψυχολογία και παιδαγωγική θα επιχειρήσει, από την τελευταία εικοσαετία του 19ου αιώνα και ύστερα, να δικαιολογήσει και θεωρητικά αυτή την ταύτιση.11 Η ψυχοπαιδαγωγική εκδοχή της ελληνοχριστιανικής ιδεολογίας για την αγωγή και την εκπαίδευση αρχίζει να κυριαρχεί στη νεοελληνική παιδαγωγική σκέψη.

Η "σωστή" παρομοίωση. Το μεταφορικό σχήμα παιδί-φυτό, δηλ. η «σωστή» παρομοίωση για το παιδί, σύμφωνα με τον Γληνό, προϋποθέτει με τη σειρά της την εμφάνιση και διάδοση νέων παιδαγωγικών αντιλήψεων. Σύμφωνα με τους εκπροσώπους τους εγκαινιάζεται μια νέα εποχή στην παιδαγωγική θεωρία και πράξη. Πρόκειται για τις φιλελεύθερες αστικές αντιλήψεις του λεγόμενου "σχολείου εργασίας" ή της "νέας αγωγής". Το "νέο σχολείο" ορθώνεται τώρα απέναντι στο "παλιό". Οι αντιλήψεις αυτές κάνουν την εμφάνιση τους σποραδικά στις αρχές του εικοστού αιώνα και υιοθετούνται ποικιλότροπα τόσο από τους δημοτικιστές παιδαγωγούς και εκπαιδευτικούς όσο και από καθαρευουσιάνους συντηρητικούς παιδαγωγούς.12 Αυτό το φαινόμενο συνιστά μια άλλη ιδιοτυπία στη νεοελληνική παιδαγωγική σκέψη, που

8. "Εισαγωγή εκ της Γενικής Παιδαγωγίας", Ο Παιδαγωγός, έτος Α', αρ. 5-7, Μάρτιος Απρίλιος 1839, σ. 76-79.

9. Βλ. π.χ. Περί κατωτέρας και μέσης Παιδείας εν Ελλάδι, Έκθεσις της αγωνοδίκου επιτροπείας αναγνωσθείσα εν τω προς διάδοσιν των ελληνικών γραμμάτων Συλλόγω, Αθήνησι 1872, σ. 62-63. Κ. Ξανθοπούλου, Πρώτη και μέση εκπαίδευσις και περί ανατροφής και εκπαιδεύσεως των κορασίων, Εν Αθήναις 1873, σ. 1-2, 5-22, 31 κτλ.

10. Βλ. π.χ. Β. Γρηγοριάδου, "Λόγος περί εκπαιδεύσεως", Το Παιδαγωγικόν Σχολείον, Β', φύλλ. H', Αύγουστος 1885, σ. 339-340.

11. Είναι χαρακτηριστικό πως οι ερβαρτιανοί τονίζουν με έμφαση την "πλάνη" του Ρουσό σχετικά με το θέμα της "φύσης" του παιδιού. Βλ. Σ. Ρώση, Εγχειρίδιον Παιδαγωγικής, Εν Αθήναις 21889, σ. 20, σημ. 1.

12. Μπορεί κανείς να τοποθετήσει από το ένα μέρος τον Φ. Φωτιάδη, τον Α. Δελμούζο, τον Δ. Γληνό, τον Μ. Παπαμαύρο κ.ά., και από το άλλο τον Σ. Καλλιάφα, τον Ν. Καραχρίστο κ.ά., καθώς και, από ορισμένες απόψεις, τον Ν. Εξαρχόπουλο.

TEXT_PAGE_SHORT452
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/453.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

χρειάζεται να μελετηθεί και να ερμηνευτεί ξεχωριστά. Εδώ θα περιοριστούμε να πούμε μόνο πως αυτές οι αντιλήψεις δεν πέφτουν ξαφνικά από τον αττικό ουρανό. Προϋποθέτουν κάποιες γενικότερες παιδαγωγικές και κοινωνικο-πολιτικές συνθήκες, ευνοϊκές για την εμφάνιση και διάδοση τους. Έτσι, π.χ., για να μείνουμε μόνο στο θεωρητικό επίπεδο, όχι μόνο η καθημερινή εμπειρία αλλά και η επιστήμη κάνουν αναγκαία τη διάκριση σε "σωστή" και "λαθεμένη" παρομοίωση για το παιδί. Η επιστήμη δεν είναι άλλη από την ψυχολογία του παιδιού, Η έννοια της "ανθρώπινης φύσης" ή "ψυχής" δίνει τη θέση της στην έννοια, της "φύσης" ή "ψυχής του παιδιού". Με βάση αυτή τη νέα, "επιστημονική" προσέγγιση του παιδιού,13 που με τη σειρά της προϋποθέτει την εμφάνιση και στην Ελλάδα ορισμένων παραλλαγών της θετικιστικής ιδεολογίας, θα επιζητήσουν να στηρίξουν την οργάνωση της εκπαίδευσης στη διάκριση των παιδιών σε ψυχολογικούς τύπους.14 Έτσι, για τη λύση πιο συγκεκριμένων εκπαιδευτικών προβλημάτων, όπως είναι το αναλυτικό πρόγραμμα, θα προταθεί η εκκίνηση από το αξίωμα του "έκαστος (μαθητής) δι' ο επλάσθη".15

Για λόγους που έχουμε αναλύσει αλλού,16 αυτές οι φιλελεύθερες αστικές αντιλήψεις για το παιδί δεν κατόρθωσαν να κυριαρχήσουν, παρ' όλη τη διάδοση τους, στις επόμενες δεκαετίες και να εκτοπίσουν τις παιδαγωγικές εκδοχές της ελληνοχριστιανικής ιδεολογίας. Δημιουργήθηκαν έτσι, ιδιαίτερα μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, ιδιότυπα παιδαγωγικά αμαλγάματα. Οι παραδοσιακοί διανοούμενοι εξακολουθούν και τώρα να υποστηρίζουν πως "ο παις δεν είναι άνθρωπος εν σμικρώ, αλλ' ον sui generis",17 ταυτόχρονα όμως δεν παύουν να κηρύσσουν την αντίληψη για την "εν αυτώ ενυπάρχουσαν θείαν φύσιν", μπάζοντας έτσι την παρομοίωση του homunculus από το παράθυρο.18 Οι φιλελεύθεροι παιδαγωγοί τέλος, σε υποχώρηση ασφαλώς μέχρι πρόσφατα, Θα κινηθούν είτε στα γνωστά σχήματα του μεσοπολέμου19 είτε θα υιοθετήσουν μια νεο-ρουσσωική αντίληψη για τη "φύση του παιδιού" καθώς και διάφορες παραλλαγές της ιδεολογίας των φυσικών χαρισμάτων.20

13. Βλ. τη μετάφραση του γνωστού έργου του A. Binet, Αι νέαι ιδέαι περί του παιδιού, Εν Αθήναις 1919, από τον Χρ. Λέφα.

14. Βλ. π.χ. Α. Δελμουζου, Οι πρώτες προσπάθειες στο Μαράσλειο, Αθήνα 1929, σ. 42 κ.κ

15. Ν. Καραχρίστου, Η διδακτική του σχολείου εργασίας, Αθήναι 1929, τχ. A', σ. 92.

16. Βλ. Μπ. Νούτσου, Διδακτικοί στόχοι και αναλυτικό πρόγραμμα, Αθήνα 1983, σ. 21 κ.κ.

17. Ν. Εξαρχοπούλου, Η εξέλιξις της γλώσσης τον παιδός και η διδασκαλία της μητρικής γλώσσης, ανάτυπο από την ΕΕΦΣΠΑ (1955-1956), Εν Αθήναις 1956, σ. 78.

18. Ν. Εξαρχοπούλου, Εισαγωγή εις την Παιδαγωγικήν, Αθήναι 51950, τ. Α', σ. 243.

19. Βλ. π.χ. Ε. Παπανούτσου, Φιλοσοφία και παιδεία, Αθήνα 1958, σ. 81 κ.κ. (Β' έκδοση 1977, σ. 88 κ.κ.).

20. Ορισμένες παραλλαγές της τείνουν να συγκαλύψουν μερικές φορές τη θεολογική

TEXT_PAGE_SHORT453
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/454.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Ερμηνευτικές προτάσεις. Η προηγούμενη συνοπτική περιοδολόγηση των μεταφορικών σχημάτων για το παιδί στη νεοελληνική παιδαγωγική σκέψη αποτελεί βέβαια ένα πολύ γενικό πλαίσιο διερεύνησης τους. Είναι φανερό πως χρειάζεται μια πιο λεπτομερειακή ανάλυση των χρονικών ορίων, μέσα στα οποία μπορούμε να εντάξουμε τις προνομιακές, κυρίαρχες στιγμές του κάθε σκέλους της τυπολογίας και να τις συσχετίσουμε πειστικά με ευρύτερες εκπαιδευτικές, ιδεολογικές και κοινωνικο-πολιτικές συνθήκες. Θα περιοριστούμε εδώ να προτείνουμε δύο ερμηνευτικές προτάσεις, μια για κάθε σκέλος της τυπολογίας αντίστοιχα. 1) Η σταδιακή υποχώρηση και συρρίκνωση της φιλελεύθερης δυτικοευρωπαϊκής παιδαγωγικής στη νεοελληνική κοινωνία, από τη δεκαετία του 1840 και ύστερα, οφείλεται ασφαλώς στις νέες, πραγματικές επιδιώξεις της κρατικής οργάνωσης και αντανακλά, σε τελευταία ανάλυση, τον τότε συσχετισμό δυνάμεων σε επίπεδο της νεόκοπης κρατικής εξουσίας. Η ήττα των φιλελευθέρων, ριζοσπαστικών δυνάμεων του ελληνισμού κατά τη διάρκεια και ύστερα από την επανάσταση του 1821 21 σημαδεύει την απαρχή αυτής της υποχώρησης και συρρίκνωσης και στο επίπεδο της παιδαγωγικής θεωρίας. Η έκδοση και ο θεωρητικός προσανατολισμός του βραχύβιου περιοδικού Ο παιδαγωγός (1839) σφραγίζει το τέλος αυτής της παιδαγωγικής.22 Η νεοελληνική παιδαγωγική σκέψη θα απορροφηθεί από την κυρίαρχη ελληνοχριστιανική ιδεολογία και θα χρειαστούν οι νέες κοινωνικο-οικονομικές μεταβολές του τέλους του 19ου αιώνα για να εμφανιστούν τα ιδιότυπα ερβαρτιανά αμαλγάματα της ψυχολογίας και της παιδαγωγικής. 2) To γενικό αίτημα για την επέκταση και ανύψωση της πρωτοβάθμιας υποχρεωτικής εκπαίδευσης στο τέλος του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα23 προετοιμάζει ευνοϊκά την παιδαγωγική μετάβαση από τη θεωρία του homunculus στην «πειραματική παιδαγωγική», την ψυχολογία του παιδιού και, συνεπώς, στην εμφάνιση και διάδοση της παρομοίωσης του παιδιού με φυτό. Είναι ωστόσο βέβαιο πως το αίτημα αυτό αποτελεί με τη σειρά του την έκφραση γενικότερων δημογραφικών

αφετηρία νεόκοπων παιδαγωγικών αντιλήψεων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το βιβλίο του Α. Κοσμόπουλου, Σχεσιοδυναμική παιδαγωγική του προσώπου, Αθήνα 1983, σ. 71, 77, 114-115.

21. Ν. Σβορώνου, Ανάλεκτα νεοελληνικής ιστορίας και ιστοριογραφίας, Αθήνα 1982, σ. 234-235.

22. Η εργασία του Θ. Παπακωνσταντίνου, Ο Παιδαγωγός... Εισαγωγή, Παρουσίαση - Ευρετήρια, Αθήνα 1982, ελάχιστα ικανοποιεί το αίτημα για μια ιστορική μελέτη των απόψεων που διατυπώθηκαν στο περιοδικό. Χρήσιμη, αν και σε πολλά ξεπερασμένη, η εργασία της Μ. Αμαριώτου, Ιω. Π. Κοκκώνης, ο πρώτος μας παιδαγωγός, Αθήνα 1937.

23. Όπως εκφράζεται κυρίως στα εκπαιδευτικά νομοσχέδια του 1899 και του 1913. Βλ. Δ. Γληνός, Άπαντα (επιμ Φ. Ηλιού), Αθήνα 1983, τ. Β', σ. 381 κ.κ.

TEXT_PAGE_SHORT454
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/455.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

κοινωνικο-οικονομικών κτλ. μεταβολών, όπως αυτές έχουν αναλυθεί σε πρόσφατες μελέτες.24

Με βάση την παραπάνω οπτική μπορούμε να καταλάβουμε και να ερμηνέψουμε ικανοποιητικά τον ειδικό ιδεολογικό ρόλο, που έπαιξε κάθε φορά η χρήση και διάδοση αυτών των παρομοιώσεων για το παιδί τόσο στα πλαίσια της αγωγής και του σχολείου όσο και στα πλαίσια των ευρύτερων κοινωνικοπολιτικών και ιδεολογικών αντιλήψεων μιας ορισμένης περιόδου. Θα αρκεστούμε εδώ να επισημάνουμε σύντομα αυτόν το ρόλο στο επίπεδο του σχολείου από τη μια μεριά και στο κοινωνικο-πολιτικο επίπεδο από την άλλη. 1) Η υποχώρηση και συρρίκνωση της φιλελεύθερης δυτικοευρωπαϊκής παιδαγωγικής, για την οποία μιλήσαμε πιο πάνω, και η ταυτόχρονη επιβολή των κυρίαρχων παραδοσιακών παρομοιώσεων για το παιδί αφήνει ελεύθερο το πεδίο, θεωρητικά τουλάχιστο, σε κάθε αιτιολόγηση και δικαίωση των σκληρότατων παιδονομικών μέτρων, που χαρακτήριζαν την ελληνική εκπαίδευση ως τις αρχές του 20ού αιώνα.25 Θα χρειαστεί να διαδοθούν οι αντιλήψεις του "νέου σχολείου" για να περάσουμε από την ιδεολογία της ερβαρτιανής παιδονομίας στην μπιχεβιοριστική ιδεολογία των αμοιβών και των ποινών.26 2) Η μυθοποίηση του παιδιού ή καλύτερα της παιδικής ηλικίας για συγκεκριμένους κοινωνικο-πολιτικούς στόχους αφορά και τα δύο σκέλη της τυπολογίας. Έτσι π.χ. οι κοινωνικές ομάδες, που διαβλέπουν τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις των γεγονότων του 1862-63 στο κοινωνικο-πολιτικό και ιδεολογικό επίπεδο, θεωρούν πως είναι δυνατό να ανακοπούν οι δυσμενείς γι' αυτές εξελίξεις με κατάλληλη χειραγώγηση της νηπιακής ή αλλιώς της "πρώτης" παιδικής ηλικίας. "Ριζικήν, μόνιμον και διαρκή θεραπείαν εις μάτην ζητούμεν, εάν δεν ανατρέξωμεν εις την πρώτην παιδικήν ηλικίαν, την μόνην επιδεκτικήν διαπλάσεως, την ως τον κηρόν εύπλαστον", γράφει στα 1871 o A. Μελάς.27 Μέσα

24. Βλ. π.χ. Κ. Βεργόπουλος, Το αγροτικό ζήτημα στην Ελλάδα: το πρόβλημα της κοινωνικής ενσωμάτωσης της γεωργίας, Αθήνα 1975. Γ. Δερτιλής, Κοινωνικός μετασχηματισμός και στρατιωτική επέμβαση, Αθήνα 198Ο. Του ίδιου. Το ζήτημα των Τραπεζών (1871-1873), Αθήνα 1980. Β. Παναγιωτόπουλος, "Η βιομηχανική επανάσταση και η Ελλάδα, 1832-1871", Ο Πολίτης, τχ. 12, Αύγουστος-Σεπτέμβριος 1977, σ. 38-45. K. Τσουκαλάς, Εξάρτηση και αναπαραγωγή: ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα, Αθήνα 1977. Του ίδιου, Κοινωνική ανάπτυξη και κράτος, Αθήνα 1981.

25. Η έκδοση των σχετικών εγκυκλίων για την απαγόρευση των σωματικών ποινών (1848, 1854, 1867, 1884) εκφράζει αυτή την πραγματικότητα. Βλ. Χρ. Λέφα, Ιστορία της εκπαιδεύσεως, Εν Αθήναις 1942, σ. 162-164. Πβ. Ε*, "Σχολικαί αναμνήσεις", Εθνική Αγωγή, Β', αρ. 9, Μάιος 1899, σ. 129-131.

26. Το θέμα αυτό αποτελεί αντικείμενο δεκάδων άρθρων. Βλ., ενδεικτικά, Κ. Τσιμπούκη. Ελληνική βιβλιογραφία για τις επιστήμες της αγωγής, Αθηνά 1977, τόμ. πρώτος (αποδελτίωση περιοδικού τύπου), σ. 495 (ευρετήριο ύλης).

27. A. Μελά, Παιδαγωγικόν εγχειρίδιον..., σ. κζ'.

TEXT_PAGE_SHORT455
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/456.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σε διαφορετικά κοινωνικο-πολιτικά και ιδεολογικά πλαίσια, ο Φ. Φωτιάδης, εκφράζοντας στα 1902 τα εκπαιδευτικά αιτήματα των ανερχόμενων αστικών στρωμάτων, θα εξαρτήσει τη μελλοντική τους υλοποίηση από την κατάλληλη εκπαίδευση των παιδιών. "Τα παιδιά, γράφει o ίδιος, είναι οι πόθοι, οι ελπίδες μας διά το μέλλον το καλλίτερο".28

Συμπεράσματα και ερωτήματα. Τα παιδιά, γράφει ο Φωτιάδης, κι όχι το παιδί. Κι είναι φανερό πως o πληθυντικός αυτός δεν είναι ούτε θεωρητικά ουδέτερος ούτε κοινωνικά αθώος, γιατί αμέσως-αμέσως ανακύπτουν τα ερωτήματα: Γιατί όχι το "παιδί"; Κι αν όχι το "παιδί", για ποια παιδιά πρόκειται; Για όλα; Τα ερωτήματα αυτά δεν είναι καθόλου ρητορικά. Αντίθετα η διατύπωση του Φωτιάδη μας δίνει την ευκαιρία, στο τέλος της ανάλυσης μας, να αναρωτηθούμε αν οι κυρίαρχες κατευθύνσεις της νεοελληνικής παιδαγωγικής σκέψης από τον 19ο αιώνα ως σήμερα δεν ήταν τελικά παρά μια εναλλαγή, πολύπλοκη βέβαια και αντιφατική, των απόψεων για τον Άνθρωπο και για το Παιδί. Αν δηλ., μ' άλλα λόγια η ιδεολογία του Ανθρώπου, όπως αποτυπώνεται, στη "λαθεμένη" παρομοίωση, δε συμβάδιζε από τις αρχές του αιώνα μας με τη σύγχρονη παιδαγωγική εκδοχή της, δηλ. την ιδεολογία του Παιδιού, όπως αποτυπώνεται στη "σωστή" παρομοίωση. Το Παιδί-πηλός και το Παιδί-φυτό δεν προϋποθέτουν άραγε ως παιδαγωγικές παρομοιώσεις μια κοινή αντίληψη για την ύπαρξη κάποιας υπερ-ιστορικής και άχρονης "φύσης", του Ανθρώπου στην πρώτη περίπτωση και του Παιδιού στη δεύτερη; Νομίζουμε πως η απάντηση είναι καταφατική, παρόλο που θα χρειαζόταν μια άλλη ξεχωριστή ανακοίνωση για να το δείξουμε.

Η ιστορία της νεοελληνικής παιδαγωγικής σκέψης, ως προς το θέμα της "φύσης του παιδιού", μπορεί να συνοψιστεί στο πέρασμα από την ιδεολογία της "λαθεμένης" παρομοίωσης στην ιδεολογία της "σωστής" παρομοίωσης για το παιδί, μ' όλες τις πολύ πρόσφατες επιστημονικοφανείς παραλλαγές που επενδύεται αυτή η τελευταία. Αν έτσι έχουν, λοιπόν, τα πράγματα, είναι φανερό πως ανακύπτουν για ορισμένους από μας σήμερα κάποια από τα επόμενα ή συναφή ερωτήματα: 1) Πώς θα μπορούσε να Θεμελιωθεί μια επιστημονική παιδαγωγική κριτική της ιδεολογίας του Παιδιού και των παραλλαγών της; 2) Είναι δυνατό να υπάρξει επιστημονική παιδαγωγική Θεωρία χωρίς την προσφυγή σε μεταφορικές περιγραφές; 2) Σε ποια επίπεδα και με ποιες προϋποθέσεις θα μπορούσε να αμφισβητήσει κανείς την κυριαρχία της ιδεολογίας του Παιδιού στην εκπαιδευτική πράξη;

Οι απαντήσεις σ' αυτά ή παρόμοια ερωτήματα παραμένουν ανοιχτές σήμερα για τη νεοελληνική επιστημονική παιδαγωγική θεωρία.

28. Φ. Φωτιάδη, Το γλωσσικόν ζήτημα κ' η εκπαιδευτική μας αναγέννησις, Αθήνα 1902, σ. 401. Πβ. στο ίδιο, σ. 375-376.

TEXT_PAGE_SHORT456
    TEXT_SEARCH_FORM
    TEXT_SEARCH_IN_BOOK
    TEXT_SEARCH_RESULTS
      TEXT_BOOK_LIST
        1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

        με εκείνους των συγγραμμάτων του Ζυγούρα και της Λεοντιάδος ως προς την προετοιμασία των μαθητριών για τη μελλοντική αποστολή τους στον οίκο. Η έννοια του οίκου ως συνόλου που απαιτεί διοίκηση όμως υποχωρεί αργότερα μπροστά στην έννοια του νοικοκυριού που η λειτουργία του εξαρτάται σχεδόν αποκλειστικά από την ικανότητα της νοικοκυράς να διεκπεραιώνει τις επιμέρους οικιακές εργασίες. Το πρότυπο της οικοδέσποινας που οργανώνει τις λειτουργίες του οίκου και αναθέτει πολλές από τις δουλειές στο υπηρετικό προσωπικό, αντικαθίσταται από το πρότυπο της νοικοκυράς που βγάζει πέρα μόνη τις δουλειές.12 Οι "ευκολίες" που έχει στη διάθεση της αναπληρώνουν την έλλειψη των υπηρετών, και διατηρούν τα ζητούμενα της τάξης και της καθαριότητας σε υψηλά επίπεδα. Επίσης, σε σχέση με τα προγενέστερα συγγράμματα, τα μεταπολεμικά εγχειρίδια παρέχουν πολύ περισσότερες πληροφορίες και τεχνικές γνώσεις σχετικά με την οικοσκευή και τα τρόφιμα.

        Η Λεοντιάς και πολύ περισσότερο ο Ζυγούρας δίνουν μεγάλη σημασία στη συμβολή της ορθολογιστικής διοίκησης του οίκου, στη συντήρηση και την αύξηση του οικογενειακού πλούτου. Τα νεότερα βιβλία συμβουλεύουν επίσης για τη σωστή διαχείριση του χρήματος με τη βοήθεια της οικιακής λογιστικής. Όμως σε αντίθεση με τη διοίκηση του οίκου που αποσκοπεί στη μεγιστοποίηση του πλούτου, η εργασία της μεταγενέστερης νοικοκυράς συμβάλλει κυρίως στον εξωραϊσμό του νοικοκυριού. Η σωστή διαχείριση περιλαμβάνει την προσπάθεια της νοικοκυράς να συνδυάσει τη μέγιστη ικανοποίηση των αναγκών της οικογενείας και των υποχρεώσεων που επιβάλλει η αξιοπρέπεια με τις φθηνότερες δυνατές τιμές. Αντίθετα με την αποστολή της νοικοκυράς, οι ανάγκες και οι υποχρεώσεις της οικογενείας δεν ανάγονται σε ηθικά κριτήρια, αλλά αξιολογούνται κυρίως με βάση τα οικονομικά εφόδια της οικογένειας. Η σπατάλη, ηθική αδυναμία, σύμφωνα με τα παλιότερα συγγράμματα, εξακολουθεί να είναι ο μεγάλος πειρασμός.

        Η μελλοντική νοικοκυρά του 20ού αιώνα αντιμετωπίζει μια δεοντολογία που την προτρέπει στην αποταμίευση και την αποτρέπει από κάθε ιδέα να υπερβεί τα οικονομικά της μέσα, επισείοντας τον κίνδυνο της οικονομικής καταστροφής και ενίοτε της γελοιότητας, αλλά συγχρόνως δεν εξαίρει τη λιτότητα ως ευδαιμονία και ηθικότητα, ούτε αναγνωρίζει ηθικά όρια στην κατ' οίκον ευημερία,

        12. Οι εκτιμήσεις μας σχετικά με τα πρότυπα που κυριαρχούν στα ελληνικά εγχειρίδια οικιακής οικονομίας συμφωνούν με τις παρατηρήσεις της Α. Λαδά (1984: 46-49) για τη σταδιακή αντικατάσταση του προτύπου της οικοδέσποινας που κυριαρχεί στα μεσαία στρώματα στα πρώτα στάδια του καπιταλισμού από το πρότυπο της "συνολικής νοικοκυράς". Η μελέτη της αναφέρεται στην αντιστοιχία προτύπων και διαφόρων μορφών (ανδροκεντρικής) οργάνωσης του χώρου του αστικού σπιτιού.