Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 449-468 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/449.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΟΙ ΠΑΡΟΜΟΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

ΜΠΑΜΠΗΣ ΝΟΥΤΣΟΣ

Θα ήθελα να υπογραμμίσω αρχικά —όπως εξάλλου γίνεται φανερό και από τον τίτλο της ανακοίνωσης— πως η ανάλυση που ακολουθεί περιορίζεται σχεδόν αποκλειστικά στο επίπεδο της παιδαγωγικής θεωρίας. Αυτός ο όρος χρησιμοποιείται εδώ για να δηλώσει κυρίως κάποιες συστηματικές και ολοκληρωμένες ιδέες τόσο για την αγωγή γενικά όσο και για τη σχολική αγωγή ειδικότερα. Ο όρος «παρομοίωση για το παιδί» χρησιμοποιείται τέλος ταυτόσημα με τους όρους «μεταφορά», «μεταφορική περιγραφή», «μεταφορικό σχήμα» και «εικόνα για το παιδί».

Είναι αυτονόητο πως χρειάζεται εδώ να διευκρινίσουμε σύντομα τις θεωρητικές αφετηρίες της ανάλυσης μας. Υποστηρίζουμε λοιπόν πως: 1) Οι διάφορες παιδαγωγικές θεωρίες δεν προσεγγίζονται ως μια απλή αλληλουχία ιδεών για την αγωγή αλλά ως μια αντιφατική πορεία. 2) Η εμφάνιση και διάδοση των παρομοιώσεων για το παιδί, για να ερμηνευτούν, συσχετίζονται ποικιλότροπα με αντίστοιχες επιστημονικές, ιδεολογικές, πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες. 3) Η μακροχρόνια διατήρηση ή κυριαρχία κάποιων παιδαγωγικών παρομοιώσεων είναι δυνατό να αποκρύπτει κάποιες σημαντικές σημασιολογικές μεταβολές των αντίστοιχων όρων. 4) Η εμφάνιση των νέων παρομοιώσεων για το παιδί δε συνεπιφέρει αναγκαστικά την υποχώρηση ή την εξαφάνιση κάποιων από τις παλιότερες.

Ύστερα, λοιπόν, από τις προηγούμενες εισαγωγικές διευκρινίσεις θα μπορούσε το θέμα μου να συνοψιστεί στο επόμενο ερώτημα: Ποιες παρομοιώσεις για το παιδί κυριάρχησαν στη νεοελληνική παιδαγωγική σκέψη από τις αρχές του 19ου αιώνα ως σήμερα και γιατί;

Η τυπολογία του Γληνού. Η απάντηση σ' αυτό το ερώτημα θα μπορούσε να ξεκινήσει αρχικά από την ανάλυση κάποιων χαρακτηριστικών απόψεων του

Πρόδρομη ανακοίνωση.

Σελ. 449
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/450.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Δ. Γληνού. "Η σωστή παρομοίωση για την παιδεία -έγραφε ο Γληνός- δεν είναι πια o πλάστης, που παίρνει πηλό στα χέρια του και του δίνει μορφή, ούτε ο γλύπτης, που πάνω στο μάρμαρο αποτυπώνει την εικόνα, που έχει στο νου του. Το παιδί είναι ένα φυτό, που θα υψωθή. Θ' ανθίση και θα καρπίση και έχει μέσα του δυνάμεις τις κύριες μελλοντικές μορφές του. Οι μορφές από μέσα θα βγουν: Μέσα στο παιδί υπάρχει η βασική δυναμικότητα, η γενική ορμή και οι κύριες κατευθύνσεις για το οργανικό του ξετύλιγμα".1 Το απόσπασμα αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την επιστημολογία και την ιστορία της νεοελληνικής παιδαγωγικής θεωρίας, για τους επόμενους λόγους: 1) Αποτελεί την πρώτη, απ' όσο γνωρίζω, ρητή αναφορά στη νεοελληνική Παιδαγωγική για την ύπαρξη "σωστής" -άρα έμμεσα και "λαθεμένης"- παρομοίωσης για την παιδεία γενικά και ειδικότερα για το παιδί. 2) Αφήνει να εννοήσουμε πως υπάρχουν ασφαλώς κάποιοι επιστημολογικοί λόγοι και κριτήρια, που καθιστούν αναγκαία τη διάκριση σε ορθή και λαθεμένη παρομοίωση 3) Αναγνωρίζεται έμμεσα η αναγκαιότητα και ο ρόλος της σωστής παρομοίωσης όχι μόνο στο επίπεδο της θεωρίας αλλά και στο επίπεδο της παιδαγωγικής πράξης. 4) Η διάκριση σε σωστή και λαθεμένη παρομοίωση μας παραπέμπει έμμεσα στην ύπαρξη κάποιας "φύσης" ή "ψυχής" του παιδιού, δηλ σε κάποια κοινή για όλα τα παιδιά εσωτερική ποιότητα ή ιδιότητα. 5) Μας επιτρέπει να αντιληφθούμε εύκολα πως η λαθεμένη παρομοίωση για το παιδί (δηλ. το παιδί-πηλός ή μάρμαρο) αποτελεί ταυτόχρονα και τη χρονικά παλιότερη μεταφορική περιγραφή του. Αντίθετα, η σωστή παρομοίωση (δηλ. το παιδί-φυτό) είναι η χρονικά μεταγενέστερη και πρόσφατη μεταφορά για το παιδί. Ας σημειώσουμε τέλος εδώ πως αυτή η χρονική διάκριση των παρομοιώσεων γίνεται από τον Γληνό στο τέλος του 1923.

Είναι φανερό πως δε μπορούμε να διερευνήσουμε, στα πλαίσια της εισήγησής μας, τα επιστημολογικά προβλήματα που θέτει άμεσα ή έμμεσα Δ. Γληνός μ' αυτό το κείμενό του. Θα χρειαζόταν γι' αυτό μια ξεχωριστή εργασία. Θα αρκεστούμε λοιπόν να κρατήσουμε μόνο τη διάκριση-τυπολογία των παρομοιώσεων για το παιδί, που απορρέει από το απόσπασμα του Γληνού και θ' αναρωτηθούμε για το πριν και μετά το 1923, δηλ. για τη θέση και το ρόλο αυτών των παρομοιώσεων στη νεοελληνική παιδαγωγική σκέψη. Μπορούμε, λοιπόν, παρ' όλους τους κινδύνους που εγκυμονεί ένα τέτοιο εγχείρημα, να διαγράψουμε συνοπτικά, και μερικές φορές ως υπόθεση εργασίας, την επόμενη πορεία αυτών των παιδαγωγικών μεταφορικών σχημάτων. Με βάση αυτή την περιοδολόγηση θα προχωρήσουμε τέλος σε ορισμένες ερμηνευτικές προτάσεις.

Η "λαθεμένη" παρομοίωση. Αν και τα μεταφορικά σχήματα παιδί-πηλός,

1, Δ. Γληνού, "Το βασικό πρόβλημα της παιδείας", στη συλλ. Εκλεκτές Σελίδες, τ. Α', Αθήνα, εκδ. Στοχαστής, 1971, σ. 72.

Σελ. 450
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/451.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

παιδί-μάρμαρο, παιδί-σφουγγάρι -για να περιοριστούμε στα πιο γνωστά- κυριαρχούν στη νεοελληνική παιδαγωγική σκέψη όλο το δέκατο ένατο αιώνα ως την εποχή του Γληνού, αυτό δε σημαίνει πως αυτές οι παρομοιώσεις απορρέουν ή εντάσσονται στις ίδιες θεωρητικές αντιλήψεις για την αγωγή και την εκπαίδευση. Αντίθετα μάλιστα -κι εδώ βρίσκεται η πρώτη ιδιομορφία στην εξέλιξη της νεοελληνικής Παιδαγωγικής- διαφορετικές παιδαγωγικές αντιλήψεις χρησιμοποιούν για διαφορετικούς παιδαγωγικούς και κοινωνικούς στόχους τις ίδιες μεταφορικές περιγραφές για το παιδί. Δυσκολεύεται έτσι κανείς ορισμένες φορές να ξεδιαλύνει τα στοιχεία εκείνα που διαφοροποιούν τις παιδαγωγικές ιδέες και αντιλήψεις μιας ορισμένης περιόδου. Και αυτό βέβαια δε συμβαίνει μόνο τον 19ο αιώνα. Έτσι π.χ. η παρομοίωση του παιδιού με "απαλόν κηρίον" από τον Μοισιόδακα (1779),2 η "αναζύμωσις" για τον Κοραή (1822),3 o "εύπλαστος κηρός" για τον A. Μελά (1871),4 η "λιπαρά άρουρα" για τον Ν. Σαρίπολο (1875)5 και η "εμφύτευσις" για τον Μ. Βρατσάνο (1885)6 προϋποθέτουν διαφορετικές παιδαγωγικές και ιδεολογικές αφετηρίες και σκοπεύουν, μέσα σε διαφορετικές συνθήκες, σε διαφορετικούς εκπαιδευτικούς και κοινωνικο-πολιτικούς στόχους.

Η διατήρηση και η πολύ συχνή χρήση αυτών ή ανάλογων παρομοιώσεων σ' όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα7 δε σημαίνει τελικά και τη διατήρηση του ίδιου εννοιολογικού περιεχομένου στους αντίστοιχους όρους, H τελευταία, σύντομη

2. Ι. Μοισιόδακος, Πραγματεία περί παίδων αγωγής ή Παιδαγωγία, Ενετίησι 1779, σ. 17. Βλ. στο ίδιο σ. 18 για την παρομοίωση του παιδιού με σφουγγάρι και σ. 21 για το παιδί-τρυφερό φυτό. Γενικότερα για την παιδαγωγική του Μοισιόδακα βλ. Ν. Βοσταντζή, Παιδαγωγικαί ιδέαι Ιωσήπου του Μοισιόδακος, διδ. διατρ., Εν Αθήναις 1941 (πρόκειται για άτυχη εργασία). Πβ. Ε. Κριαράς, "H 'Παιδαγωγία' του Μοισιόδακος και η σχέση της με το παιδαγωγικό σύγγραμμα του Locke", Byzantinisch - Neugriechische Jahrbücher, τ. ΧΙΙΙ. Αθήνα 1944, σ. 135-153.

3. Στην έκδοση των Ηθικών Νικομαχείων του Αριστοτέλη. Βλ. Κοραής, Άπαντα, έκδοση Γ. Βαλέτα, Αθήνα, εκδ. Δωρικός, 1964, τόμ. Α1, σ. 356. Πβ. την παρομοίωση για τους "άγριους και πέτρινους νέους", ό.π., τόμ. Α2 (1965), σ. 1213.

4. Λ. Μελά, Παιδαγωγικόν εγχειρίδιον..., Εν Αθήναις 1871, σ. κζ'. Πβ. του ίδιου, Παιδαγωγικόν εγκόλπιον των ελληνοπαίδων, Εν Αθήναις 1879, σ. 13. (Πρόκειται για διασκευή του προηγούμενου έργου.) Για την παρομοίωση του παιδιού με "ξηρά πέτρα" βλ. του ίδιου, Ο Χριστόφορος, ή το ναυάγιον και η διάσωσις. Εν Αθήναις 1869, σ. 202.

5. Ν. Σαριπόλου, Πραγματεία περί του συνταγματικού δικαίου, Εν Αθήναις 1875, τ. Δ', σ. 390.

6. Μ. Βρατσάνου, "Λόγος εκφωνηθείς... ", Το Παιδαγωγικόν Σχολείον, έτος Β', φύλλ. ΣΤ', Ιούνιος 1885, σ. 257. Βλ. και σ. 258, όπου το παιδί περιγράφεται ως "αληθινή εικών του Θεού".

7. Οι μεταφράσεις γερμανικών παιδαγωγικών εγχειριδίων πολλαπλασιάζουν τη χρήση τους από το 1880 και ύστερα. Βλ. το πιο γνωστό ερβαρτιανό εγχειρίδιο του Γ. Λινδνέρου, Γενική Παιδαγωγική και Διδακτική, εξελληνισθείσα υπό Χ. Παπαδοπούλου, Εν Αθήναις 1880, σ. 5-6, σημ. 2.

Σελ. 451
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/452.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

υπεράσπιση της "παιδαγωγικής νεολογίας ή νεολογικής παιδαγωγικής του Ρουσσώ και του Βάζεδοφ" στα 1839 από τον Ι. Κοκκώνη8 είναι ενδεικτική τόσο για τη μεταμόρφωση της φιλελεύθερης δυτικοευρωπαϊκής παιδαγωγικής του 18ου αιώνα από έλληνες παιδαγωγούς όσο και για την τύχη της στις επόμενες δεκαετίες. Πραγματικά, η συστηματική διερεύνηση των παιδαγωγικών αντιλήψεων στην ελληνική κοινωνία του 1840 ως τις αρχές του εικοστού αιώνα μας δείχνει, καθαρά πως επισυμβαίνει μια βαθμιαία εννοιολογική ταύτιση των όρων "φύση του παιδιού" και "φύση του ανθρώπου". Διαβάζοντας δηλ. κανείς τα παιδαγωγικά κείμενα αυτής της περιόδου έχει τη βεβαιότητα πως το "παιδί" δεν είναι παρά μια μικρογραφία του ενήλικα.9 To παιδί αντιμετωπίζεται στη νεοελληνική παιδαγωγική σκέψη αυτής της εποχής ως homunculus.10 Η ερβαρτιανή ψυχολογία και παιδαγωγική θα επιχειρήσει, από την τελευταία εικοσαετία του 19ου αιώνα και ύστερα, να δικαιολογήσει και θεωρητικά αυτή την ταύτιση.11 Η ψυχοπαιδαγωγική εκδοχή της ελληνοχριστιανικής ιδεολογίας για την αγωγή και την εκπαίδευση αρχίζει να κυριαρχεί στη νεοελληνική παιδαγωγική σκέψη.

Η "σωστή" παρομοίωση. Το μεταφορικό σχήμα παιδί-φυτό, δηλ. η «σωστή» παρομοίωση για το παιδί, σύμφωνα με τον Γληνό, προϋποθέτει με τη σειρά της την εμφάνιση και διάδοση νέων παιδαγωγικών αντιλήψεων. Σύμφωνα με τους εκπροσώπους τους εγκαινιάζεται μια νέα εποχή στην παιδαγωγική θεωρία και πράξη. Πρόκειται για τις φιλελεύθερες αστικές αντιλήψεις του λεγόμενου "σχολείου εργασίας" ή της "νέας αγωγής". Το "νέο σχολείο" ορθώνεται τώρα απέναντι στο "παλιό". Οι αντιλήψεις αυτές κάνουν την εμφάνιση τους σποραδικά στις αρχές του εικοστού αιώνα και υιοθετούνται ποικιλότροπα τόσο από τους δημοτικιστές παιδαγωγούς και εκπαιδευτικούς όσο και από καθαρευουσιάνους συντηρητικούς παιδαγωγούς.12 Αυτό το φαινόμενο συνιστά μια άλλη ιδιοτυπία στη νεοελληνική παιδαγωγική σκέψη, που

8. "Εισαγωγή εκ της Γενικής Παιδαγωγίας", Ο Παιδαγωγός, έτος Α', αρ. 5-7, Μάρτιος Απρίλιος 1839, σ. 76-79.

9. Βλ. π.χ. Περί κατωτέρας και μέσης Παιδείας εν Ελλάδι, Έκθεσις της αγωνοδίκου επιτροπείας αναγνωσθείσα εν τω προς διάδοσιν των ελληνικών γραμμάτων Συλλόγω, Αθήνησι 1872, σ. 62-63. Κ. Ξανθοπούλου, Πρώτη και μέση εκπαίδευσις και περί ανατροφής και εκπαιδεύσεως των κορασίων, Εν Αθήναις 1873, σ. 1-2, 5-22, 31 κτλ.

10. Βλ. π.χ. Β. Γρηγοριάδου, "Λόγος περί εκπαιδεύσεως", Το Παιδαγωγικόν Σχολείον, Β', φύλλ. H', Αύγουστος 1885, σ. 339-340.

11. Είναι χαρακτηριστικό πως οι ερβαρτιανοί τονίζουν με έμφαση την "πλάνη" του Ρουσό σχετικά με το θέμα της "φύσης" του παιδιού. Βλ. Σ. Ρώση, Εγχειρίδιον Παιδαγωγικής, Εν Αθήναις 21889, σ. 20, σημ. 1.

12. Μπορεί κανείς να τοποθετήσει από το ένα μέρος τον Φ. Φωτιάδη, τον Α. Δελμούζο, τον Δ. Γληνό, τον Μ. Παπαμαύρο κ.ά., και από το άλλο τον Σ. Καλλιάφα, τον Ν. Καραχρίστο κ.ά., καθώς και, από ορισμένες απόψεις, τον Ν. Εξαρχόπουλο.

Σελ. 452
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/453.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

χρειάζεται να μελετηθεί και να ερμηνευτεί ξεχωριστά. Εδώ θα περιοριστούμε να πούμε μόνο πως αυτές οι αντιλήψεις δεν πέφτουν ξαφνικά από τον αττικό ουρανό. Προϋποθέτουν κάποιες γενικότερες παιδαγωγικές και κοινωνικο-πολιτικές συνθήκες, ευνοϊκές για την εμφάνιση και διάδοση τους. Έτσι, π.χ., για να μείνουμε μόνο στο θεωρητικό επίπεδο, όχι μόνο η καθημερινή εμπειρία αλλά και η επιστήμη κάνουν αναγκαία τη διάκριση σε "σωστή" και "λαθεμένη" παρομοίωση για το παιδί. Η επιστήμη δεν είναι άλλη από την ψυχολογία του παιδιού, Η έννοια της "ανθρώπινης φύσης" ή "ψυχής" δίνει τη θέση της στην έννοια, της "φύσης" ή "ψυχής του παιδιού". Με βάση αυτή τη νέα, "επιστημονική" προσέγγιση του παιδιού,13 που με τη σειρά της προϋποθέτει την εμφάνιση και στην Ελλάδα ορισμένων παραλλαγών της θετικιστικής ιδεολογίας, θα επιζητήσουν να στηρίξουν την οργάνωση της εκπαίδευσης στη διάκριση των παιδιών σε ψυχολογικούς τύπους.14 Έτσι, για τη λύση πιο συγκεκριμένων εκπαιδευτικών προβλημάτων, όπως είναι το αναλυτικό πρόγραμμα, θα προταθεί η εκκίνηση από το αξίωμα του "έκαστος (μαθητής) δι' ο επλάσθη".15

Για λόγους που έχουμε αναλύσει αλλού,16 αυτές οι φιλελεύθερες αστικές αντιλήψεις για το παιδί δεν κατόρθωσαν να κυριαρχήσουν, παρ' όλη τη διάδοση τους, στις επόμενες δεκαετίες και να εκτοπίσουν τις παιδαγωγικές εκδοχές της ελληνοχριστιανικής ιδεολογίας. Δημιουργήθηκαν έτσι, ιδιαίτερα μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, ιδιότυπα παιδαγωγικά αμαλγάματα. Οι παραδοσιακοί διανοούμενοι εξακολουθούν και τώρα να υποστηρίζουν πως "ο παις δεν είναι άνθρωπος εν σμικρώ, αλλ' ον sui generis",17 ταυτόχρονα όμως δεν παύουν να κηρύσσουν την αντίληψη για την "εν αυτώ ενυπάρχουσαν θείαν φύσιν", μπάζοντας έτσι την παρομοίωση του homunculus από το παράθυρο.18 Οι φιλελεύθεροι παιδαγωγοί τέλος, σε υποχώρηση ασφαλώς μέχρι πρόσφατα, Θα κινηθούν είτε στα γνωστά σχήματα του μεσοπολέμου19 είτε θα υιοθετήσουν μια νεο-ρουσσωική αντίληψη για τη "φύση του παιδιού" καθώς και διάφορες παραλλαγές της ιδεολογίας των φυσικών χαρισμάτων.20

13. Βλ. τη μετάφραση του γνωστού έργου του A. Binet, Αι νέαι ιδέαι περί του παιδιού, Εν Αθήναις 1919, από τον Χρ. Λέφα.

14. Βλ. π.χ. Α. Δελμουζου, Οι πρώτες προσπάθειες στο Μαράσλειο, Αθήνα 1929, σ. 42 κ.κ

15. Ν. Καραχρίστου, Η διδακτική του σχολείου εργασίας, Αθήναι 1929, τχ. A', σ. 92.

16. Βλ. Μπ. Νούτσου, Διδακτικοί στόχοι και αναλυτικό πρόγραμμα, Αθήνα 1983, σ. 21 κ.κ.

17. Ν. Εξαρχοπούλου, Η εξέλιξις της γλώσσης τον παιδός και η διδασκαλία της μητρικής γλώσσης, ανάτυπο από την ΕΕΦΣΠΑ (1955-1956), Εν Αθήναις 1956, σ. 78.

18. Ν. Εξαρχοπούλου, Εισαγωγή εις την Παιδαγωγικήν, Αθήναι 51950, τ. Α', σ. 243.

19. Βλ. π.χ. Ε. Παπανούτσου, Φιλοσοφία και παιδεία, Αθήνα 1958, σ. 81 κ.κ. (Β' έκδοση 1977, σ. 88 κ.κ.).

20. Ορισμένες παραλλαγές της τείνουν να συγκαλύψουν μερικές φορές τη θεολογική

Σελ. 453
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/454.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Ερμηνευτικές προτάσεις. Η προηγούμενη συνοπτική περιοδολόγηση των μεταφορικών σχημάτων για το παιδί στη νεοελληνική παιδαγωγική σκέψη αποτελεί βέβαια ένα πολύ γενικό πλαίσιο διερεύνησης τους. Είναι φανερό πως χρειάζεται μια πιο λεπτομερειακή ανάλυση των χρονικών ορίων, μέσα στα οποία μπορούμε να εντάξουμε τις προνομιακές, κυρίαρχες στιγμές του κάθε σκέλους της τυπολογίας και να τις συσχετίσουμε πειστικά με ευρύτερες εκπαιδευτικές, ιδεολογικές και κοινωνικο-πολιτικές συνθήκες. Θα περιοριστούμε εδώ να προτείνουμε δύο ερμηνευτικές προτάσεις, μια για κάθε σκέλος της τυπολογίας αντίστοιχα. 1) Η σταδιακή υποχώρηση και συρρίκνωση της φιλελεύθερης δυτικοευρωπαϊκής παιδαγωγικής στη νεοελληνική κοινωνία, από τη δεκαετία του 1840 και ύστερα, οφείλεται ασφαλώς στις νέες, πραγματικές επιδιώξεις της κρατικής οργάνωσης και αντανακλά, σε τελευταία ανάλυση, τον τότε συσχετισμό δυνάμεων σε επίπεδο της νεόκοπης κρατικής εξουσίας. Η ήττα των φιλελευθέρων, ριζοσπαστικών δυνάμεων του ελληνισμού κατά τη διάρκεια και ύστερα από την επανάσταση του 1821 21 σημαδεύει την απαρχή αυτής της υποχώρησης και συρρίκνωσης και στο επίπεδο της παιδαγωγικής θεωρίας. Η έκδοση και ο θεωρητικός προσανατολισμός του βραχύβιου περιοδικού Ο παιδαγωγός (1839) σφραγίζει το τέλος αυτής της παιδαγωγικής.22 Η νεοελληνική παιδαγωγική σκέψη θα απορροφηθεί από την κυρίαρχη ελληνοχριστιανική ιδεολογία και θα χρειαστούν οι νέες κοινωνικο-οικονομικές μεταβολές του τέλους του 19ου αιώνα για να εμφανιστούν τα ιδιότυπα ερβαρτιανά αμαλγάματα της ψυχολογίας και της παιδαγωγικής. 2) To γενικό αίτημα για την επέκταση και ανύψωση της πρωτοβάθμιας υποχρεωτικής εκπαίδευσης στο τέλος του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα23 προετοιμάζει ευνοϊκά την παιδαγωγική μετάβαση από τη θεωρία του homunculus στην «πειραματική παιδαγωγική», την ψυχολογία του παιδιού και, συνεπώς, στην εμφάνιση και διάδοση της παρομοίωσης του παιδιού με φυτό. Είναι ωστόσο βέβαιο πως το αίτημα αυτό αποτελεί με τη σειρά του την έκφραση γενικότερων δημογραφικών

αφετηρία νεόκοπων παιδαγωγικών αντιλήψεων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το βιβλίο του Α. Κοσμόπουλου, Σχεσιοδυναμική παιδαγωγική του προσώπου, Αθήνα 1983, σ. 71, 77, 114-115.

21. Ν. Σβορώνου, Ανάλεκτα νεοελληνικής ιστορίας και ιστοριογραφίας, Αθήνα 1982, σ. 234-235.

22. Η εργασία του Θ. Παπακωνσταντίνου, Ο Παιδαγωγός... Εισαγωγή, Παρουσίαση - Ευρετήρια, Αθήνα 1982, ελάχιστα ικανοποιεί το αίτημα για μια ιστορική μελέτη των απόψεων που διατυπώθηκαν στο περιοδικό. Χρήσιμη, αν και σε πολλά ξεπερασμένη, η εργασία της Μ. Αμαριώτου, Ιω. Π. Κοκκώνης, ο πρώτος μας παιδαγωγός, Αθήνα 1937.

23. Όπως εκφράζεται κυρίως στα εκπαιδευτικά νομοσχέδια του 1899 και του 1913. Βλ. Δ. Γληνός, Άπαντα (επιμ Φ. Ηλιού), Αθήνα 1983, τ. Β', σ. 381 κ.κ.

Σελ. 454
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/455.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

κοινωνικο-οικονομικών κτλ. μεταβολών, όπως αυτές έχουν αναλυθεί σε πρόσφατες μελέτες.24

Με βάση την παραπάνω οπτική μπορούμε να καταλάβουμε και να ερμηνέψουμε ικανοποιητικά τον ειδικό ιδεολογικό ρόλο, που έπαιξε κάθε φορά η χρήση και διάδοση αυτών των παρομοιώσεων για το παιδί τόσο στα πλαίσια της αγωγής και του σχολείου όσο και στα πλαίσια των ευρύτερων κοινωνικοπολιτικών και ιδεολογικών αντιλήψεων μιας ορισμένης περιόδου. Θα αρκεστούμε εδώ να επισημάνουμε σύντομα αυτόν το ρόλο στο επίπεδο του σχολείου από τη μια μεριά και στο κοινωνικο-πολιτικο επίπεδο από την άλλη. 1) Η υποχώρηση και συρρίκνωση της φιλελεύθερης δυτικοευρωπαϊκής παιδαγωγικής, για την οποία μιλήσαμε πιο πάνω, και η ταυτόχρονη επιβολή των κυρίαρχων παραδοσιακών παρομοιώσεων για το παιδί αφήνει ελεύθερο το πεδίο, θεωρητικά τουλάχιστο, σε κάθε αιτιολόγηση και δικαίωση των σκληρότατων παιδονομικών μέτρων, που χαρακτήριζαν την ελληνική εκπαίδευση ως τις αρχές του 20ού αιώνα.25 Θα χρειαστεί να διαδοθούν οι αντιλήψεις του "νέου σχολείου" για να περάσουμε από την ιδεολογία της ερβαρτιανής παιδονομίας στην μπιχεβιοριστική ιδεολογία των αμοιβών και των ποινών.26 2) Η μυθοποίηση του παιδιού ή καλύτερα της παιδικής ηλικίας για συγκεκριμένους κοινωνικο-πολιτικούς στόχους αφορά και τα δύο σκέλη της τυπολογίας. Έτσι π.χ. οι κοινωνικές ομάδες, που διαβλέπουν τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις των γεγονότων του 1862-63 στο κοινωνικο-πολιτικό και ιδεολογικό επίπεδο, θεωρούν πως είναι δυνατό να ανακοπούν οι δυσμενείς γι' αυτές εξελίξεις με κατάλληλη χειραγώγηση της νηπιακής ή αλλιώς της "πρώτης" παιδικής ηλικίας. "Ριζικήν, μόνιμον και διαρκή θεραπείαν εις μάτην ζητούμεν, εάν δεν ανατρέξωμεν εις την πρώτην παιδικήν ηλικίαν, την μόνην επιδεκτικήν διαπλάσεως, την ως τον κηρόν εύπλαστον", γράφει στα 1871 o A. Μελάς.27 Μέσα

24. Βλ. π.χ. Κ. Βεργόπουλος, Το αγροτικό ζήτημα στην Ελλάδα: το πρόβλημα της κοινωνικής ενσωμάτωσης της γεωργίας, Αθήνα 1975. Γ. Δερτιλής, Κοινωνικός μετασχηματισμός και στρατιωτική επέμβαση, Αθήνα 198Ο. Του ίδιου. Το ζήτημα των Τραπεζών (1871-1873), Αθήνα 1980. Β. Παναγιωτόπουλος, "Η βιομηχανική επανάσταση και η Ελλάδα, 1832-1871", Ο Πολίτης, τχ. 12, Αύγουστος-Σεπτέμβριος 1977, σ. 38-45. K. Τσουκαλάς, Εξάρτηση και αναπαραγωγή: ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα, Αθήνα 1977. Του ίδιου, Κοινωνική ανάπτυξη και κράτος, Αθήνα 1981.

25. Η έκδοση των σχετικών εγκυκλίων για την απαγόρευση των σωματικών ποινών (1848, 1854, 1867, 1884) εκφράζει αυτή την πραγματικότητα. Βλ. Χρ. Λέφα, Ιστορία της εκπαιδεύσεως, Εν Αθήναις 1942, σ. 162-164. Πβ. Ε*, "Σχολικαί αναμνήσεις", Εθνική Αγωγή, Β', αρ. 9, Μάιος 1899, σ. 129-131.

26. Το θέμα αυτό αποτελεί αντικείμενο δεκάδων άρθρων. Βλ., ενδεικτικά, Κ. Τσιμπούκη. Ελληνική βιβλιογραφία για τις επιστήμες της αγωγής, Αθηνά 1977, τόμ. πρώτος (αποδελτίωση περιοδικού τύπου), σ. 495 (ευρετήριο ύλης).

27. A. Μελά, Παιδαγωγικόν εγχειρίδιον..., σ. κζ'.

Σελ. 455
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/456.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σε διαφορετικά κοινωνικο-πολιτικά και ιδεολογικά πλαίσια, ο Φ. Φωτιάδης, εκφράζοντας στα 1902 τα εκπαιδευτικά αιτήματα των ανερχόμενων αστικών στρωμάτων, θα εξαρτήσει τη μελλοντική τους υλοποίηση από την κατάλληλη εκπαίδευση των παιδιών. "Τα παιδιά, γράφει o ίδιος, είναι οι πόθοι, οι ελπίδες μας διά το μέλλον το καλλίτερο".28

Συμπεράσματα και ερωτήματα. Τα παιδιά, γράφει ο Φωτιάδης, κι όχι το παιδί. Κι είναι φανερό πως o πληθυντικός αυτός δεν είναι ούτε θεωρητικά ουδέτερος ούτε κοινωνικά αθώος, γιατί αμέσως-αμέσως ανακύπτουν τα ερωτήματα: Γιατί όχι το "παιδί"; Κι αν όχι το "παιδί", για ποια παιδιά πρόκειται; Για όλα; Τα ερωτήματα αυτά δεν είναι καθόλου ρητορικά. Αντίθετα η διατύπωση του Φωτιάδη μας δίνει την ευκαιρία, στο τέλος της ανάλυσης μας, να αναρωτηθούμε αν οι κυρίαρχες κατευθύνσεις της νεοελληνικής παιδαγωγικής σκέψης από τον 19ο αιώνα ως σήμερα δεν ήταν τελικά παρά μια εναλλαγή, πολύπλοκη βέβαια και αντιφατική, των απόψεων για τον Άνθρωπο και για το Παιδί. Αν δηλ., μ' άλλα λόγια η ιδεολογία του Ανθρώπου, όπως αποτυπώνεται, στη "λαθεμένη" παρομοίωση, δε συμβάδιζε από τις αρχές του αιώνα μας με τη σύγχρονη παιδαγωγική εκδοχή της, δηλ. την ιδεολογία του Παιδιού, όπως αποτυπώνεται στη "σωστή" παρομοίωση. Το Παιδί-πηλός και το Παιδί-φυτό δεν προϋποθέτουν άραγε ως παιδαγωγικές παρομοιώσεις μια κοινή αντίληψη για την ύπαρξη κάποιας υπερ-ιστορικής και άχρονης "φύσης", του Ανθρώπου στην πρώτη περίπτωση και του Παιδιού στη δεύτερη; Νομίζουμε πως η απάντηση είναι καταφατική, παρόλο που θα χρειαζόταν μια άλλη ξεχωριστή ανακοίνωση για να το δείξουμε.

Η ιστορία της νεοελληνικής παιδαγωγικής σκέψης, ως προς το θέμα της "φύσης του παιδιού", μπορεί να συνοψιστεί στο πέρασμα από την ιδεολογία της "λαθεμένης" παρομοίωσης στην ιδεολογία της "σωστής" παρομοίωσης για το παιδί, μ' όλες τις πολύ πρόσφατες επιστημονικοφανείς παραλλαγές που επενδύεται αυτή η τελευταία. Αν έτσι έχουν, λοιπόν, τα πράγματα, είναι φανερό πως ανακύπτουν για ορισμένους από μας σήμερα κάποια από τα επόμενα ή συναφή ερωτήματα: 1) Πώς θα μπορούσε να Θεμελιωθεί μια επιστημονική παιδαγωγική κριτική της ιδεολογίας του Παιδιού και των παραλλαγών της; 2) Είναι δυνατό να υπάρξει επιστημονική παιδαγωγική Θεωρία χωρίς την προσφυγή σε μεταφορικές περιγραφές; 2) Σε ποια επίπεδα και με ποιες προϋποθέσεις θα μπορούσε να αμφισβητήσει κανείς την κυριαρχία της ιδεολογίας του Παιδιού στην εκπαιδευτική πράξη;

Οι απαντήσεις σ' αυτά ή παρόμοια ερωτήματα παραμένουν ανοιχτές σήμερα για τη νεοελληνική επιστημονική παιδαγωγική θεωρία.

28. Φ. Φωτιάδη, Το γλωσσικόν ζήτημα κ' η εκπαιδευτική μας αναγέννησις, Αθήνα 1902, σ. 401. Πβ. στο ίδιο, σ. 375-376.

Σελ. 456
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/457.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΤΑ ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΑ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΕΙΟΥ

(NAZIONE) ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ

ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΤΗΣ ΠΑΔΟΒΑΣ (17ος-18ος αι.)

ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΜΠΟΜΠΟΥ-ΣΤΑΜΑΤΗ

Η σημασία του Πανεπιστημίου της Πάδοβας1 για την πνευματική αναγέννηση του νεότερου ελληνισμού είναι γνωστή και ή σχετική ελληνική βιβλιογραφία πλουτίζεται, συνεχώς με εργασίες - καρπούς της έρευνας στα Αρχεία της Βενετίας και της Πάδοβας, που αποτελούν ανεξάντλητες πηγές πληροφοριών για τη νεότερη ιστορία μας. Έτσι έχουμε τώρα δημοσιευμένους τους καταλόγους εγγραφών των Ελλήνων φοιτητών στο Πανεπιστήμιο2 και γνωρίζουμε τα δημοσιεύματα τους, κατά τον 17ο και 18ο αι., που αποκαλύπτουν την εντυπωσιακή συμμετοχή τους στις πνευματικές εκδηλώσεις του πανεπιστημίου.3

1. Βλ. G. Fedalto, Stranieri a Venezia e a Padova, στη σειρά Storia della cultura Veneta, 1) στον τόμο: Del primo quattrocento al concilio di Trento, v. III, I, Vicenza 1980, σ. 499-501, και 2) στον τόμο: Il seicento, Vicenza 1894, σ. 251-279, όπου πολύ σημαντικά στοιχεία για τους έλληνες στη Βενετία και την Πάδοβα.

2. Γ. Σ. Πλουμίδη, "Αι πράξεις εγγραφής των Ελλήνων σπουδαστών του Πανεπιστημίου της Παδούης, Μέρος A' Artisti 1634-1782", Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών σπουδών, τ. 37, 1969-1970, σ. 260-33 "Μέρος Β' Legisti 1591-1809, Επίμετρον, Μέρος A' Artisti", Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών σπουδών, τ. 38, 1971, σ. 84-206 και "Μέρος A' Artisti (Συμπληρωματικά: έτη 1674-1701)", θησαυρίσματα, τ. 8, 1971, σ. 188-204. Του ίδιου, "Gli scolari Greci nello Studio di Padova", Quaderni per la storia dell'Università di Padova, τ. 4, 1971. Του ίδιου, "Gli scolari Oltramarini a Padova nei secoli XVI e XVII", Revue des Études Sud-Est européennes, τ. 10, 1972, σ. 257-270. Του ίδιου, "Οι Έλληνες σπουδαστές του Πανεπιστημίου της Πάδοβας", Δωδώνη, τ. 12, 1983, σ. 236-281.

3. Βλ. την εργασία του A. Στεργέλλη, Τα δημοσιεύματα των Ελλήνων σπουδαστών τον Πανεπιστημίου της Πάδοβας του 17ου και 18ου αι., Αθήνα 1970. Tο πρώτο κεφάλαιο αναφέρεται γενικά στην οργάνωση του Πανεπιστημίου και τη λειτουργία των πανεπιστημιακών

Β 6

Σελ. 457
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/458.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Ωστόσο μένουν πολλά ακόμη να γίνουν, τόσο για την ιστορία των ελληνικών Κολλεγίων της Πάδοβας όσο και για τις συνθήκες ζωής και σπουδών των Ελλήνων στο Πανεπιστήμιο.

Η εργασία της οποίας στοιχεία ανακοινώνω εδώ εντάσσεται σ' αυτήν ακριβώς την ερευνητική προσπάθεια και θέμα της είναι η δημοσίευση των Καταστατικών της ελληνικής φοιτητικής οργάνωσης της Πάδοβας, του Ενδόξου Έθνους των Υπερπόντιων, της Inclita Natio Ultramarina.

Τα Καταστατικά αυτά διασώζονται χειρόγραφα και παραμένουν ανέκδοτα και άγνωστα κατά το μεγαλύτερο μέρος τους.

Το Πανεπιστήμιο της Πάδοβας, το Studium, ιδρύθηκε τις πρώτες δεκαετίες του 13ου αι. και ήταν οργανωμένο κατά το πρότυπο του παλαιότερου μεσαιωνικού πανεπιστημίου της Ιταλίας, του Πανεπιστημίου της Bologna.

Στενά δεμένη με την ιστορία του είναι και ή οργάνωση και λειτουργία των φοιτητικών συσσωματώσεων, των Nazioni (λατ. Nationes),4 τις οποίες είχαν σχηματίσει από το 1260, πρώτα οι ξένοι σπουδαστές που είχαν κοινό τόπο καταγωγής και ήταν οργανωμένες κατά το πρότυπο των συγχρόνων τους συντεχνιών.

Σκοπός των Nazioni5 ήταν αρχικά η προστασία των ομοεθνών τους, η

θεσμών καθώς και τις ιδιαίτερες συνθήκες σπουδών των Ελλήνων φοιτητών στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας. Πολύτιμες πληροφορίες, για πρώτη φορά στην ελληνική βιβλιογραφία. Τα σχετικά με τη λειτουργία της Nazione Oltramarina και η πληροφορία για την ύπαρξη των ανέκδοτων καταστατικών της (σ. 17-18 και σημ. 4) μου εκίνησαν το ενδιαφέρον και με οδήγησαν στην απόφαση ν' ασχοληθώ με την παρουσίαση και έκδοση τους.

4. Σχετικά με τις Nazioni βλ. την ειδική εργασία του Ρ Kibre, The Nations in the mediaeval Universities, Cambridge Mass., 1948, σ. 240. Πολλά στοιχεία παρέχουν επίσης και οι παλαιότερες εργασίες του Β. Brugi, "Gli studenti Tedesci e la S. Inquisizione a Padova nella seconda metà del secolo XVI", Atti del R. Istituto Veneto di scienze, lettere ed arti, τ. VII, αρ. τχ. 5,1893-1894. Του ίδιου, Gli scolari dello Studio di Padova ne cinquecento, seconde ed., Padova 1905, καθώς και οι ειδικότερες εργασίες του: La Nazione Tedesca dei giuristi dello studio di Padova nel secolo XVII (da documenti inediti), Monographie storiche sullo studio di Padova, Venezia 1922, σ. 97-105 και "Gli antichi scolari di Francia allo studio di Padova", Mélanges offerts à M. Émile Picot, I, Paris 1913, σ. 536-555. Επίσης βλ. Landucci Lando, La nazione germanica degli scolari: l'Università di Padova nel VII centenario della sua fondazione, numero unico, Padova 1922. Ενδιαφέροντα στοιχεία στατιστικά παρέχει η εργασία των M. Sai-bante, C. Vivarini, G. Vogherà, "Gli studenti dell'Università di Padova dalla fine del 500 ai nostri giorni (studio statistico)", Metron, τ. 4, 1924-1925, για το θέμα μας ειδικά στις σ. 166-169 και 171-172.

5. Βλ. Kibre, The Nations, σ. 3 κ.ε. Κατά την πνευματική άνθηση του 12ου και 13ου αι. η Μπολώνια και το Παρίσι ήταν τα κέντρα της γνώσης, όπου συγκεντρώνονταν φοιτητές απ' όλη την Ευρώπη. Σ' αυτά τα Studia Generalia δημιουργήθηκαν οι πρώιμες

Σελ. 458
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/459.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

υπεράσπιση των δικαιωμάτων τους και των προνομίων που τους είχαν παραχωρηθεί αλλά και η συμμετοχή τους στα πανεπιστημιακά πράγματα: την εκλογή του διδακτικού προσωπικού και τη διοίκηση που την ασκούσαν οι ίδιοι οι φοιτητές.

Αργότερα οργανώθηκαν σε Nazioni και οι Ιταλοί φοιτητές. Έτσι οι Nazioni αποτέλεσαν τις Università (λατ. Universitates).6 Οι τελευταίες (οι

πανεπιστημιακές κοινωνίες, που ο κοσμοπολίτικος χαρακτήρας τους εκφράζεται από τη δημιουργία των Nazioni, τα Collegia αυτά των ξένων φοιτητών. Οι Nazioni εμφανίζονται στην Μπολώνια στις αρχές του 13ου αι. ως υποδιαιρέσεις των Κολλεγίων των ξένων φοιτητών των Δικαίων και δημιουργήθηκαν από την ανάγκη για αμοιβαία προστασία, και συλλογική ασφάλεια κατά τον τοπικών αρχών.

Το 1245 οι φοιτητές κατέκτησαν το δικαίωμα να έχουν ανεξάρτητες αρχές. Στο Παρίσι οι Nazioni (13ος αι.) ξεκίνησαν ως συντεχνίες των ξένων καθηγητών, και ο ιστορικός του Πανεπιστημίου του Παρισιού Du Boulay, τον 17ο αι. όριζε τη Nazione ως συσσωμάτωση των καθηγητών των Τεχνών (ήταν η πολυαριθμότερη σχολή στο Παρίσι) γραμμένων στο ίδιο μητρώο, που ζούσαν με τους ίδιους νόμους και υπό τους ίδιους αρχηγούς. Αργότερα λειτουργούσαν Nazioni και στα άλλα πανεπιστήμια που δημιουργήθηκαν και διατηρήθηκαν ως τον 19ο αι.

Ο λόγος που οι φοιτητικές αυτές συσσωματώσεις ονομάστηκαν Nazioni δεν είναι δυνατό να καθορισθεί με βεβαιότητα. Ίσως η χρήση του όρου για τους ξένους σπουδαστές της Μπαλώνια να έχει κάποια σχέση με τη ρωμαϊκή συνήθεια να αναφέρονται οι άνθρωποι που ζούσαν έξω από την πόλη ως Nationes, χρησιμοποιούσαν δηλαδή τη λέξη ως συνώνυμη με το "ξένοι". Η λέξη Natio -Έθνος είχε γενικά κατά τον μεσαίωνα μια πολύ πιο περιορισμένη σημασία από τη σύγχρονη κοινωνικο-πολιτική ή πολιτιστική έννοια του έθνους. Συχνά τη χρησιμοποιούσαν εναλλάξ με τη λέξη Gens, ή οικογένεια ή Clan, πάντοτε με αναφορά στον τόπο γέννησης η κατοικίας. Αυτή η αναφορά στον τόπο γέννησης χρησιμοποιήθηκε και στην Μπολώνια, όπως προκύπτει από τα καταστατικά των Nazioni. Ωστόσο ο τόπος γέννησης δεν αποτέλεσε πάντοτε το καθοριστικό στοιχείο για την εγγραφή στη Nazione πριν από το 1500. Κάποτε, όπως το 1497 στα Καταστατικά των Γερμανών, δινόταν έμφαση στην κοινή γλώσσα ή και άλλες ιστορικές ενδείξεις αποτελούσαν τις προϋποθέσεις εγγραφής. Πάντως στις αρχές του 16ου αι. στην Πάδοβα ο τόπος κατοικίας του μέλους καθόριζε τη Nazione.

6. Στις αρχές του 13ου αι., ειδικότερα το 1228, οι Nazioni στην Πάδοβα ήταν τέσσερις: των Γάλλων, των Ιταλών, των Γερμανών, και των Προβηγκιανών. Αργότερα, τα 1260, οι φοιτητές των δικαίων, οι Giuristi, οργανώθηκαν, κατά το πρότυπο της Μπολώνια, σε δύο Universitates: των Ultramontani ή Transalpini και των Citramontani ή Cisalpini. Κάθε μια από αυτές τις Universitates, που ως τον 15ο αι. είχε και δικό του Rectorem, αποτελείτο από τις Nationes. Σύμφωνα με το καταστατικό του 1331 την Università Oltramontana αποτελούσαν οι ακόλουθες Nazioni: η Γερμανική, της Βοημίας, της Ουγγαρίας, της Πολωνίας, της Προβηγκίας, της Βουργουνδίας, της Καταλονίας, της Ισπανίας, της Αγγλίας, της Σκωτίας και η Ultramarina, δηλαδή των Υπερπόντιων. Στο καταστατικό των Giuristi του 1550, αναφέρεται ότι η Ultramarina περιελάμβανε τους Κυπρίους: "Ultramarinorum una, quae Cypra vocatur". Αργότερα και όλους τους σπουδαστές από τα Ιόνια νησιά, από την Κρήτη, από το Αρχιπέλαγος, από την ηπειρωτική Ελλάδα, τη Σμύρνη, την Κωνσταντινούπολη και την Αλεξάνδρεια. Στην Università Citramontana

Σελ. 459
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/460.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Università) ξεκίνησαν ως απλές ενώσεις των Nazioni, βαθμιαία όμως απόκτησαν κύρος και διαμορφώθηκαν έτσι ώστε να πάρουν στα χέρια τους εκτός από την αυτόνομη δικαιοδοσία και τη ρύθμιση των πανεπιστημιακών εκπαιδευτικών πραγμάτων, αφού ασκούσαν και τη διοίκηση με τους αξιωματούχους τους, με επικεφαλής τον Rectore - αρχές που εκλέγονταν μεταξύ των αντιπροσώπων των Nazioni.

Την εποχή στην οποία ανήκουν τα Καταστατικά που παρουσιάζω (μέσα του 17ου αι. και αρχές του 18ου), το Πανεπιστήμιο (Studium) έχει την ακόλουθη διάρθρωση.7 Αποτελείται από δύο Università ή Facoltà (λατ. Facultates), Σχολές θα λέγαμε, την Università Leggista, την Νομική και Università Artista, την Ιατροφιλοσοφική. Κάθε Università έχει τις δικές της χωριστές πανεπιστημιακές αρχές, που ως το 1739 είναι φοιτητές και εκλέγονται για ένα χρόνο τις πρώτες ημέρες του Αυγούστου με διαφορετική για κάθε Σχολή διαδικασία.

Στα πλαίσια των Universitatum λειτουργούσαν οι Nazioni χωρισμένες σε δύο ομάδες: τους Citramontani (Εντεύθεν των Άλπεων), όπου περιλαμβάνονταν οι Ιταλοί (κάθε πόλη είχε και τη δική της Nazione) και τους Oltramontani (Εκείθεν των Άλπεων) όπου περιλαμβάνονταν όλες οι άλλες Nazioni των ξένων, με πρώτη τη Nazione Germana και ανάμεσα σ' αυτές και τη Nazione Oltramarina (των Υπερπόντιων). Στην Oltramarina εγγράφονταν στη Νομική μόνον Έλληνες, ενώ στην Ιατροφιλοσοφική, εκτός από τους Έλληνες, οι Ιλλυριοί, Δαλματοί, Ίστριοι και Σικελοί, χωρίς αυτή η κατανομή να είναι σταθερή. Έτσι ή Νομική είχε 22 Nazioni ενώ ή Ιατροφιλοσοφική μόνον 7. Επειδή τα παλαιότερα χρόνια (14ο και 15ο αι.) οι ultramarini, ήταν κυρίως Κύπριοι γι' αυτό η Nazione ονομαζόταν: Inclita natio Ultramarina give Cypria, όπως αναγράφεται και στο έμβλημά της. Οι Oltramarini είχαν την ένατη θέση μεταξύ των Oltramontani στη Νομική κα την τρίτη στην Ιατροφιλοσοφική.8

Οι Nazioni λειτουργούσαν σύμφωνα με το δικό της η καθεμιά Καταστατικό, που είχε ψηφιστεί από όλα τα μέλη της. Οι δυο πανεπιστημιακές Σχολές είχαν δικά τους χωριστά Καταστατικά που τυπώθηκαν σε πολλές εκδόσεις

ανήκαν οι Nazioni των καταγόμενων από τη Ρώμη, από τη Σικελία, την περιοχή τη Ανκόνα, τη Λομβαρδία, τη Βενετία και τη Δαλματία. Μόλις από το 1399 άρχισαν οι φοιτητές των τεχνών και της ιατρικής να αποσπώνται από τους Νομικούς και ν' αποκτούν σιγά σιγά την αυτονομία τους. Έτσι το 1465 με απόφαση του Δόγη χωρίζονται και αυτί σε χωριστές Nazioni, επτά τον αριθμό. Βλ. Kibre, The Nations, σ. 116-117 και G. Fedalto, Stranieri, o.π. (2), σ. 526-528.

7. Βλ. Α. Στεργέλλης, Τα δημοσιεύματα, σ. 18 κ.e.

8. ό.π., σ. 22, σημ. 1.

Σελ. 460
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/461.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

μέσα στον 17ο και 18ο αι.9 με ανάλογες κάθε φορά τροποποιήσεις. Τα Καταστατικά αυτά δεν πρέπει να συγχέονται με τα Καταστατικά των Nazioni.

Η Nazione είναι η οικογένεια των ομοεθνών· υποδεχόταν τους νέους που έφθαναν να σπουδάσουν στην Πάδοβα, Αφού μελετούσαν το Καταστατικό και κατατοπίζονταν για τις υποχρεώσεις τους και τα προνόμια που θα απολάμβαναν ως μέλη της Nazione, ορκίζονταν ότι θα τηρούν τις διατάξεις. Αφού πλήρωναν το καθορισμένο ποσό εγγραφής τους και έπαιρναν την ανάλογη επίσημη βεβαίωση μέλους, με τη συνοδεία εκπροσώπου της Nazione παρουσιάζονταν στον Ρέκτορα της Σχολής και γινόταν η εγγραφή τους, Matricola, αφού ερρύθμιζαν και εκεί τις οικονομικές υποχρεώσεις τους.

Αν αναλογιστούμε ότι πολύ συχνά οι νέοι υποψήφιοι, οι Pupilli, ήταν μικρής ηλικίας κάποτε κάτω των 15 ετών, μπορούμε να καταλάβουμε τη σημασία αυτής της προστασίας μέσα στη Nazione και να ιδούμε όλες αυτές τις διαδικασίες στις σωστές τους διαστάσεις.

Το Καταστατικό της Nazione των Oltramarini μας έχει διασωθεί σε δύο χειρόγραφα. Το παλαιότερο, του 1663, βρίσκεται στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Πάδοβας. Το δεύτερο, μεταγενέστερο αλλά αχρονολόγητο, βρίσκεται στη Μαρκιανή βιβλιοθήκη της Βενετίας.10

Εζήτησα από τις παραπάνω βιβλιοθήκες και έλαβα σε μικροταινίες τα δύο ανέκδοτα αυτά χειρόγραφα καταστατικά. Από τη μελέτη του περιεχομένου τους βεβαιώθηκα ότι πρόκειται για κείμενα με ξεχωριστό ενδιαφέρον, αφού αποτελούν επίσημες μαρτυρίες για τις συνθήκες σπουδών αλλά και γενικότερα αποκαλύπτουν τη νοοτροπία και τον τρόπο ζωής των Ελλήνων φοιτητών μιας εποχής τόσο σημαντικής για τη νεότερη ιστορία μας. Έτσι έκρινα τη δημοσίευσή τους επιβεβλημένη, και την προετοιμάζω.

Το χειρόγραφο της Βιβλιοθήκης της Πάδοβας είναι χάρτινο και έχει διαστάσεις 28,8 x 21,5 εκ. Είναι δεμένο με δέρμα όπου υπάρχει έντυπη αλλά δυσδιάκριτη η εικόνα του Ρέκτορα του έτους ενώ στο πίσω εξώφυλλο αναγράφεται με έντυπα χρυσά γράμματα: Statuta Inclitae Nationis Ultramarinae sive Cypriae, Αποτελείται από 51 αριθμημένα φύλλα από τα οποία το τελευταίο άγραφο. Ακολουθούν οκτώ φύλλα χωρίς αρίθμηση οπού περιέχονται μεταγενέστερες προσθήκες, και τέλος δέκα φύλλα άγραφα. Είναι γραμμένο με επιμέλεια από έμπειρο γραφέα, με περίτεχνα αρχικά και ωραία ευανάγνωστα γράμματα. Στο φ. 1 αναγράφεται με κεφαλαία: Statuti dell'Inclita Natione Oltramarina και στο κάτω μέρος του φύλλου κάτω από ένα κομψό κόσμημα: In Padoua 23 Marzo 1663.

Γνωρίζουμε το γραφέα του χειρογράφου που δηλώνει ο ίδιος την ταυτότητά

9. ό.π., σ. 11, σημ. 1.

10. ό.π., σ. 17, σημ. 4.

Σελ. 461
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/462.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

του στο τέλος: Paulus Corressius Cretensis Juris utriusque ac Philosophiae Doctor scribebat - 1663. Από τους καταλόγους εγγραφών έχουμε την πληροφορία ότι εγγράφεται για πρώτη φορά το 1654 στη Νομική11 και από το 1657 ως το 1661 στους Ιατροφιλοσόφους.12

Το "Προοίμιο" αποτελεί τυπικό παράδειγμα του περίτεχνου ρητορικού ύφους της εποχής που έχει γραφτεί (β' μισό του 17ου αι.) και απηχεί το ακαδημαϊκό κλασικιστικό πνεύμα και την τεχνοτροπία του μπαρόκ,13 Μετά την εισαγωγή για την αναγκαιότητα των νόμων, που πηγή τους είναι ή αρχαία Ελλάδα και ή Ρώμη, καταλήγει: Οι Oltramarini, ως Έλληνες που μετά την πτώση της ένδοξης πατρίδας τους έχουν την τύχη "per pietà di qualque benefica stella", να ζουν στο ένδοξο Dominio Veneto, μιμητές των σοφών προγόνων τους, έχουν θεσπίσει νόμους για την καλή διακυβέρνηση της Nazione τους, con ordine aristicratico, γιατί θεωρούν ότι η μοναρχία είναι τις πιο πολλές φορές τυραννική και μισητή. Επειδή όμως αλλάζουν οι καιροί και σε πολλές περιπτώσεις οι παλαιοί νόμοι αποδεικνύονται ελλιπείς, με απόφαση της Συνέλευσης της Εθνότητας της 2 Ιουλίου 1655, αποφάσισαν να αναθέσουν την αναθεώρηση τους στους υπογράφοντες Regolatori e Riformatori delli Statuti: D: Stanco da Corfu και D: Francesco da Rettimo,

Οι νόμοι αυτοί, όπως παραδίδονται στο Καταστατικό, πρέπει να τηρούνται από τους ομοεθνείς για να δοξάζεται η Nazione που περιλαμβάνει όλους τους ορθοδόξους (di rito greco) και τους Υπερπόντιους (Oltramarini), καθώς και όσους δεν έχουν στην Πάδοβα δική τους Nazione,

Ακολουθούν 17 άρθρα (capitoli), που καθορίζουν τον τρόπο λειτουργίας της Nazione, τις υποχρεώσεις και τα δικαιώματα των αξιωματούχων και ρυθμίζουν τις σχέσεις της με τα μέλη της.

Στο άρθρο 1, που τιτλοφορείται: "Delli Professori e numero della Nazione", αναφέρεται χαρακτηριστικά: "Επειδή γεννιέται σύγχυση όπου διατάζουν όλοι και τυραννίδα όπου ένας μονάχα, γι' αυτό η Nazione μας σαν μια μικρή δημοκρατική Κοινότητα διοικείται όχι από έναν ή απ' όλους, αλλά από έξη διαλεγμένους μέσα από τα μέλη της, οι οποίοι ξεχωρίζουν για την καλή καταγωγή τους, την αρετή και την καλή διαγωγή τους. Έτσι εκλέγονται οι πιο ευυπόληπτοι και τους παραχωρείται η δύναμη και η εξουσία καθώς και η υποχρέωση να προστατεύουν περισσότερο από τον καθένα τα συμφέροντα

11. Γ. Πλουμίδης, Αι πράξεις, Μέρος Β', σ. 93, αρ. 171.

12. Γ. Πλουμίδης, Αι πράξεις, Μέρος A', σ. 267, αρ. 143, 163, σ. 268, αρ. 176, 203 και σ. 269, αρ. 208.

13. A. Στεργέλλης, Τα δημοσιεύματα, σ. 55. Είναι οι ίδιοι "πνευματικοί παράγοντες" που επισημαίνεται εδώ ότι επηρέασαν την ρητορική και ποιητική παραγωγή των ελλήνων σπουδαστών οι οποίοι καθορίζουν, νομίζω, και το ύφος του κειμένου του Καταστατικού.

Σελ. 462
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/463.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

της Nazione". Οι αξιωματούχοι είναι οι ακόλουθοι: Ο Σύμβουλος της Νομικής - Consigliar Leggista, που είναι και ο Capo della Nazione, o πρώτος στην τάξη. Δυο Σύμβουλοι της Ιατροφιλοσοφικής - Consiglieri Artisti, ένας Σύνδικος της Nazione και δύο Εισπράκτορες - Esattori, Όλοι αυτοί αποτελούν το σώμα των αξιωματούχων - Officiali και εκλέγονται με μυστική ψηφοφορία για ένα χρόνο χωρίς να έχουν δικαίωμα επανεκλογής τους, μονάχα στην περίπτωση που πρόκειται για ένα πρόσωπο μεγάλης και αναγνωρισμένης αξίας και τότε ακόμη δεν επιτρέπεται να εκλεγεί στο ίδιο αξίωμα και πριν από την παρέλευση ενός έτους. Επειδή η Nazione πρέπει να έχει μια προστασία εκλέγονται δύο προσωπικότητες - δημόσιοι καθηγητές των πρώτων εδρών Προστάτες - Prottetori, ένας της Νομικής και άλλος της Ιατρικής ή της Φιλοσοφίας, οι οποίοι, όταν επιθυμούν να παραστούν στις Συνελεύσεις, τότε γίνονται στο σπίτι του ενός απ' αυτούς και μπορούν να λάβουν μέρος στις ψηφοφορίες με δικαίωμα διπλής ψήφου. Όταν δεν παρίστανται οι Prottetori καθηγητές, τότε οι Συνελεύσεις γίνονται στο Collegio Greco, δηλαδή στο Κολλέγιο Παλαιόκαπα. Επειδή οι Officiali πρέπει, να έχουν την αξιοπρεπή παρουσία των αξιωματούχων και εκπροσώπων των Nazioni είναι απαραίτητη η ύπαρξη ενός Κλητήρα - Bidello, o οποίος θα μεταφέρει τις εντολές τους στους ομοεθνείς και θα υπηρετεί γενικά την Nazione. Πρέπει να είναι πρόσωπο που να έχει πείρα των πανεπιστημιακών πραγμάτων και να γνωρίζει την πόλη ώστε να κινείται με άνεση σ' αυτούς τους χώρους, και αμείβεται για τις υπηρεσίες του.

Το άρθρο 2 καθορίζει τις προϋποθέσεις της συγκλήσεως της Συνελεύσεως και τον τρόπο που καταρτίζεται ή ημερησία διάταξη. Τα θέματα εξετάζονται πρώτα από το Συμβούλιο των αξιωματούχων, οι οποίοι επιλύουν τα απλά Θέματα με ψηφοφορία, για τα σοβαρότερα συγκαλείται η Συνέλευση των μελών. Αν το Διοικητικό Συμβούλιο, οι Officiali αποφεύγουν να συγκαλέσουν τη Συνέλευση αδικαιολόγητα έχουν τη δυνατότητα να την συγκαλέσουν τα μέλη αν συμφωνήσουν τα 2/3 και ενημερώσουν τους Officiali με τον Bidello, σύμφωνα με το νόμο, τρεις ημέρες ενωρίτερα. Οι αποφάσεις αυτής της Συνελεύσεως είναι έγκυρες αν δεχτεί να παραστεί ο ένας από τους προστάτες καθηγητές. Καθιερώνεται επίσης το απόρρητο των συζητήσεων του Συμβουλίου, τα μέλη του οποίου δεσμεύονται με όρκο για τη διαφύλαξή του.

Κάθε χρόνο τρεις ημέρες πριν από τη Γενική Συνέλευση του Πανεπιστημίου - Università Grande για την εκλογή των πρυτανικών Αρχών, που είναι καθορισμένη για την 1 και 2 Αυγούστου, συνέρχεται η Nazione στον καθιερωμένο τόπο, όπου εκλέγονται οι νέοι Σύμβουλοι που θα την εκπροσωπήσουν. Αν εκλεγεί Πρύτανις από την Nazione των Oltramarini, θεωρείται αυτός Capo della Nazione. Οι Συνελεύσεις γίνονται στο σπίτι του και έχει δικαίωμα διπλής ψήφου.

Σελ. 463
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/464.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Στις Συνελεύσεις έχουν το δικαίωμα να παραστούν και να ψηφίσουν όσοι είναι πραγματικοί φοιτητές και είναι ταμειακώς τακτοποιημένοι. Απαραίτητη προϋπόθεση να έχουν συμπληρώσει το 15ο έτος της ηλικίας τους· σε περίπτωση αμφισβήτησης το βεβαιώνουν ενόρκως.

Δεν γίνονται δεκτοί στις Συνελεύσεις όσοι οπλοφορούν και είναι υποχρεωμένοι να καταθέσουν τα όπλα τους για να τους επιτραπεί η είσοδος στη Συνέλευση· αν δεν υπακούσει κάποιος στην παρατήρηση ενός Officiale και προσπαθήσει να μπει με τη βία ένοπλος τιμωρείται αυστηρά.

Επειδή απαιτείται σωστή κρίση για την εκλογή των αρχών και για όποιον δεν γνωρίζει πρόσωπα και πράγματα υπάρχει ο κίνδυνος να επηρεαστεί από εσφαλμένες και ύποπτες πληροφορήσεις, γι' αυτόν το λόγο δικαίωμα εκλογής έχει ο φοιτητής που έχει εγγραφεί στη Σχολή του τουλάχιστον δύο μήνες ενωρίτερα και έχει ζήσει όλο αυτό το διάστημα στην Πάδοβα.

Σε όλες τις Συνελεύσεις ψηφίζουν οι ομοεθνείς φοιτητές τόσο οι Leggisti όσο και οι Artisti χωρίς διάκριση, γιατί μια Nazione πρέπει να ζει με ομοψυχία και είναι απαράδεκτη κάθε διαίρεση και μάλιστα για αποφάσεις τόσο σημαντικές όπου έχει ξεχωριστή σημασία η σωστή κρίση των πολλών.

Επειδή οι αποφάσεις της Nazione δεν έχουν άλλο σκοπό από το κοινό καλό και πρέπει να λαμβάνονται με "incorrotta giustizia", αποφασίστηκε να ορκίζονται πριν από την ψηφοφορία τα μέλη ότι θα ψηφίσουν κατά συνείδηση. Οι αποφάσεις λαμβάνονται με πλειοψηφία που ξεπερνάει το μισό των ψήφων. Αν κατά την εκλογή των αξιωματούχων ισοψηφίσουν δύο υποψήφιοι, επαναλαμβάνεται η ψηφοφορία μεταξύ των απερχομένων αξιωματούχων, αν ισοψηφίσουν και τότε, γίνεται κλήρωση.

Το άρθρο 3 αναφέρεται στις υποχρεώσεις της Nazione προς τις Αρχές και των ομοεθνών προς τους αξιωματούχους. Η Nazione είναι υποχρεωμένη μια φορά το χρόνο, τις ημέρες των Χριστουγέννων, να υποβάλει τα σέβη της και τις ευχές της στις Αρχές της πόλεως (τον Capitano και τον Podestà)· σ' αυτή την εκδήλωση οφείλουν να μετέχουν όλα τα μέλη και η αδικαιολόγητη απουσία τιμωρείται με χρηματική ποινή.

Όλοι μαζί και καθένας χωριστά έχουν την υποχρέωση να ενδιαφέρονται και να υπερασπίζονται την τιμή και την καλή φήμη της Nazione και όποιος παραλείψει αυτό το καθήκον τιμωρείται με αποβολή από το Σώμα.

Εάν συμβεί κάποτε κάποιος από τους αξιωματούχους να μην εκτελεί τα καθήκοντά του και δεν συμμορφωθεί στην προειδοποίηση του Συνδίκου, συγκαλείται η Συνέλευση, τον αντικαθιστά και αποβάλλεται για ένα χρόνο. Γίνεται δεκτός μόνον αν λογοδοτήσει ενώπιον της Συνελεύσεως δημόσια και ανασκευάσει τις κατηγορίες που τον βαρύνουν.

Μόνο δικαιολογημένες απουσίες συγχωρούνται από τις Συνελεύσεις. Όποιος απουσιάσει χωρίς να ειδοποιήσει τον Σύνδικο, οφείλει την επόμενη φορά

Σελ. 464
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/465.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

να δικαιολογηθεί και αν υπάρχουν αμφιβολίες να ορκιστεί και θα αποφασίσει ο Σύνδικος αν είναι αρκετά δικαιολογημένος.

Οι αξιωματούχοι οφείλουν να επαγρυπνούν, ώστε να μην εκτίθεται το όνομα της Nazione με αφιερώσεις ποιητικών συλλογών, Ελογίων και Λόγων ή και εικόνων σε πρόσωπα από ομοεθνείς στο όνομα της Nazione, γιατί αυτά συνήθως αφορούν ιδιωτικές σχέσεις. Εξαίρεση αποτελούν οι αφιερώσεις σε κάποιον από τις Αρχές της πόλεως και τους καθηγητές.

Το άρθρο 6: Della Cassa e Danaro della Nazione. Το ταμείο βρίσκεται στα χέρια του Κλητήρα-Bidello, που είναι έμπιστο πρόσωπο και έχει εκλεγεί για τέσσερα χρόνια, και έχει 3 κλειδιά που τα κρατούν 3 αξιωματούχοι· το ένα κρατεί o Bidello, το δεύτερο οι Ταμίες, που το εναλλάσσουν κάθε μήνα και το τρίτο ο Σύνδικος και ο δεύτερος Σύμβουλος των Ιατροφιλόσοφων που το εναλλάσσουν κατά τον ίδιο τρόπο. Στο Ταμείο τοποθετούνται τα χρήματα των συνδρομών και κάθε άλλο ποσό που αναφέρεται στην Nazione. Ο Σύνδικος κρατεί ένα βιβλίο Ταμείου όπου σημειώνει τα ποσά και κάθε μεταβολή ο Bidello, ενώ στο δεύτερο βιβλίο που κρατεί ο Bidello σημειώνει ο Σύνδικος με το χέρι του τα ποσά. Το Ταμείο δεν ανοίγει αν δεν είναι παρόντες οι τρεις αξιωματούχοι, που δεν επιτρέπεται να ορίζουν αντικαταστάτη. Σε περίπτωση σοβαρού λόγου απουσίας τους πρέπει να παραστεί ένας από τους δύο Συμβούλους, μόνο κάτω από τα μάτια τους ανοίγει το Ταμείο και τοποθετεί ή παίρνει χρήματα ο Bidello.

Οι υπεύθυνοι δεν δέχονται να ανοίξουν το Ταμείο παρά ύστερα από τυπωμένη απόφαση. Υπογράφουν και οι δύο Σύμβουλοι και για την έκδοση της ακολουθείται μια αρκετά πολύπλοκη διαδικασία, όπου τον κύριο λόγο έχει ο Σύνδικος. Αν πρόκειται για ποσό 10 λιρών, υποβάλλεται η πρόταση στη Συνέλευση και αφού εκτεθούν οι λόγοι, γίνεται ψηφοφορία και αν πάρει τις μισές ψήφους εγκρίνεται. Αν πρόκειται για μεγαλύτερο ποσό, για να συζητηθεί, πρέπει να συγκεντρωθούν 12 μέλη ομοεθνών συνολικά, μαζί με τους αξιωματούχους και να ορκιστούν στο Ευαγγέλιο ότι δεν έχουν πονηρό σκοπό: "di non aver cativa intelligenza". Η απόφαση πρέπει να στηρίζεται στα 3/4 των ψήφων. Τότε ο Σύνδικος καλεί τον Bidello, του ανακοινώνει το ποσό που αποφασίστηκε, για να προχωρήσει η διαδικασία. Προβλέπονται αυστηρές κυρώσεις για τον Σύνδικο αν δεν ακολουθήσει την παραπάνω διαδικασία.

Κάθε χρόνο η Εξελεγκτική Επιτροπή -οι Inquisitori- κάνει έλεγχο των βιβλίων και απαλλάσσει τους υπευθύνους.

Επειδή τα χρήματα της Nazione "è il più possente nervo della medesima", είναι το ισχυρότερο νεύρο της, και χωρίς αυτό το "instromento" είναι αδύνατον να κινηθεί με αξιοπρέπεια και να αντιμετωπίσει τυχόν προσβολές ή να υπερασπιστεί τα προνόμια της, γι' αυτό αποφασίζεται ότι ανάμεσα στους θεσμούς αυτοί που αφορούν το Ταμείο πρέπει να μένουν απαράβατοι

Σελ. 465
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/466.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και σεβαστοί σε όλη τους την έκταση και από όλους. Και θα τιμωρούνται όσοι προτείνουν απλοποίηση των διαδικασιών για την αφαίρεση χρημάτων από το Ταμείο.

Τα επόμενα άρθρα αναφέρονται στις υποχρεώσεις και τις δικαιοδοσίες των αξιωματούχων, για τον καθένα χωριστά.

Και πρώτα για τους Συμβούλους, που είναι οι κύριοι εκπρόσωποι της Nazione, αναφέρεται γενικά: Αυτοί που εκλέγονται σ' αυτές τις σπουδαίες θέσεις πρέπει να είναι "Sogetti d'ogni conditione riguardevole", γιατί οι αρχηγοί δεν πρέπει να είναι λιγότερο ευγενείς από τα μέλη. Γι' αυτό η Nazione οφείλει να εκλέγει πάντοτε τους διαλεχτούς ανάμεσα στους ομοεθνείς φοιτητές που περικλείει στους κόλπους της, και όσους έχουν πείρα των πανεπιστημιακών πραγμάτων, ώστε να είναι σε θέση να υποστηρίζουν τα δικαιώματά της.

Από το άρθρο 9, που αναφέρεται στις υποχρεώσεις των αξιωματούχων, σημειώνω ότι η παρουσία των Συμβούλων είναι υποχρεωτική στις Συνελεύσεις και αν λείψουν τρεις φορές συνέχεια χωρίς σοβαρή δικαιολογία, που να μπορούν να τη βεβαιώσουν με όρκο αν τους ζητηθεί, τότε τιμωρούνται με αφαίρεση του αξιώματος. Δεν επιτρέπεται επίσης να ορίζουν αντικαταστάτη αν βρίσκονται, οι ίδιοι στην Πάδοβα, ούτε να απουσιάσουν χωρίς να ενημερώσουν τον Σύνδικο.

Το άρθρο 11 αναφέρεται στον "Σύμβουλο των Νομικών- Consigner Leggista", που είναι ο πρώτος στην τάξη, Ο υποψήφιος γι' αυτή τη θέση πρέπει να συγκεντρώνει τα ακόλουθα προσόντα: Πρέπει να έχει γεννηθεί από νόμιμο γάμο, να ζει με δικά του έξοδα, να έχει συμπληρώσει τα 20 χρόνια, να σπουδάζει τα δύο τελευταία χρόνια στην Πάδοβα και απ' αυτά το τελευταίο στη Νομική, και να είναι ταμειακώς εντάξει. Ο Consiglier Leggista έχει το προβάδισμα ανάμεσα στους άλλους αξιωματούχους και το δικαίωμα διπλής ψήφου. Συγκαλεί τις Συνελεύσεις και τα Συμβούλια και προηγούνται στην ψηφοφορία οι δικές του προτάσεις. Έχει το δικαίωμα, όταν νομίζει, να ελέγχει τα βιβλία και τους λογαριασμούς και κάθε σχετικό στοιχείο, να κάνει κατασχέσεις και να διώκει ως τη φυλάκιση τους οφειλέτες της Nazione, χωρίς άλλη εξουσιοδότηση, όταν τα χρέη είναι εκκαθαρισμένα. Αυτός εκπροσωπεί τη Nazione και εκφράζει τις ευχές της τα Χριστούγεννα στις Αρχές της πόλης, στους Καθηγητές και τον Πρύτανη, Οφείλει να υπερασπίζεται και να προστατεύει τους φοιτητές και την καλή φήμη της Nazione, να ενημερώνει τους ομοεθνείς του για τα πανεπιστημιακά ζητήματα. Είναι ακόμη υποχρεωμένος να κρατεί βιβλίο των εσόδων και εξόδων της Nazione, να σημειώνει τους οφειλέτες και να το παραδίδει στο διάδοχό του.

Για τον πρώτο Σύμβουλο των Ιατροφιλοσόφων, τον Consiglier Artista, ισχύουν περίπου τα ίδια. Πρέπει να έχει τα ίδια προσόντα αφού έχει και τις ίδιες υποχρεώσεις και δικαιώματα. Είναι ο δεύτερος στην τάξη, αλλά ανώτερος

Σελ. 466
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/467.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

από όλους τους άλλους. Αντικαθιστά τον Σύμβουλο της Νομικής όταν λείπει. Ο δεύτερος Σύμβουλος των Ιατροφιλοσόφων πρέπει να έχει ανάλογα προσόντα. Αρκεί όμως γι' αυτόν να έχει ένα χρόνο σπουδών και να έχει συμπληρώσει το 18ο έτος της ηλικίας του.

Το άρθρο 14 αναφέρεται στον Σύνδικο της Nazione, που δεν πρέπει να συγχέεται με τον Σύνδικο του Πανεπιστημίου που είναι άλλο πρόσωπο, με άλλες αρμοδιότητες.

Ο Σύνδικος της Nazione, επειδή κατέχει ένα από τα σοβαρότερα και περισσότερο υπεύθυνα αξιώματα, πρέπει να είναι πρόσωπο έμπειρο, "provetto e prattico", με σπουδές τουλάχιστον δύο ετών στην Πάδοβα. Οφείλει να επαγρυπνεί ώστε πάντοτε οι αποφάσεις να συμφωνούν με τις διατάξεις του Καταστατικού, να κρατεί τα Βιβλία της Nazione όπου να καταγράφει με λεπτομέρεια όλες τις αποφάσεις της Συνελεύσεως και τα κλειδιά του ερμαρίου όπου φυλάσσεται το Βιβλίο. Επίσης κρατεί Βιβλίο Ταμείου, όπως σημειώσαμε. Κρατεί τα έντυπα των πιστοποιητικών για τις εγγραφές στις Πανεπιστημιακές Σχολές και εισπράττει από κάθε πρωτοετή 24 σολδία και από τους άλλους 12. Επίσης εισπράττει από κάθε υποψήφιο Διδάκτορα 1 δουκάτο. Κατά την ετήσια Γενική Συνέλευση διαβάζει τον κατάλογο των οφειλετών και δεν επιτρέπει να γίνει δεκτός στη Συνέλευση όποιος οφείλει. Ορκίζει τα μέλη της Nazione πριν από τις εκλογές των νέων αξιωματούχων και τους νεοεγγραφόμενους φοιτητές.

Το άρθρο 15 αναφέρεται στους Εισπράκτορες-Esattore, που είναι δύο, ένας από το Regno και άλλος delle Isole. Είναι φοιτητές "provetti e prattici". Απαιτούν το δικαίωμα εγγραφής από τους νεοεγγραφόμενους φοιτητές που είναι 5 δουκάτα Βενετίας και το καταθέτουν αμέσως στον Bidello, ενώπιον του Συνδίκου και του δεύτερου Συμβούλου-Artista που είναι παρόντες. Εισπράττουν επίσης και το ποσό των 25 σολδίων από τους ίδιους φοιτητές για να τους παραχωρηθεί το πιστοποιητικό εγγραφής τους στην Nazione, απαραίτητη προϋπόθεση για την εγγραφή τους στο Πανεπιστήμιο.

Οι υποχρεώσεις του νεοεγγραφόμενου φοιτητή "del Pupillo", περιγράφονται στο επόμενο άρθρο 16. Σημειώνω ότι τις οικονομικές υποχρεώσεις του (12 σολδία) έχει τη δυνατότητα να τις εξοφλήσει σε διάστημα δύο μηνών. Οφείλει επίσης μετά την εγγραφή του να εκπληρώσει και δύο ακόμη υποχρεώσεις: Την guantaria, να δωρίσει δηλαδή από ένα ζευγάρι γάντια στον κάθε Εισπράκτορα, αξίας 1/2 δουκάτου το καθένα, και την Offeleria, να κεράσει δηλαδή τους αξιωματούχους, και μάλιστα ορισμένο ποσό, από 3 ως 5 βενετσιάνικα δουκάτα. Οφείλει να μελετήσει με προσοχή το Καταστατικό και να ορκιστεί ότι θα σέβεται τις διατάξεις του, θα υπακούει στους αξιωματούχους, θα αποφεύγει τους φατριασμούς και θα υπερασπίζεται τα δικαιώματα της Nazione.

Σελ. 467
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/468.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

To τελευταίο άρθρο αναφέρεται στις υπηρεσίες του Bidello. Είναι στις υποχρεώσεις του να πληροφορείται από κάθε νεοφερμένο φοιτητή τη διεύθυνση της κατοικίας του, να παρίσταται στις διδακτορικές εξετάσεις των ομοεθνών, να ειδοποιεί τα μέλη για τις Συνελεύσεις, όταν τον διατάξει ο Σύμβουλος της Νομικής. Για τις υπηρεσίες του πληρώνεται 10 βενετσιάνικα δουκάτα το χρόνο σε δύο δόσεις. Ο Bidello απολαμβάνει τα προνόμια των πανεπιστημιακών υπαλλήλων. Είναι επίσης υποχρεωμένος να ειδοποιεί τους Συμβούλους της Εθνότητας για τα Πανεπιστημιακά Συμβούλια, όταν τον ειδοποιεί γι' αυτά o Bidello Generale του πανεπιστημίου και να συνοδεύει τους αξιωματούχους στα Συμβούλια αυτά μήπως τον χρειαστούν.

Στον ίδιο κώδικα, όπως σημειώσαμε στην περιγραφή του χειρογράφου., έχουν προστεθεί, 74 χρόνια αργότερα, το 1737, ορισμένες τροποποιητικές διατάξεις στο άρθρο το σχετικό με το Ταμείο και τις υποχρεώσεις του Ταμία. Επισυνάπτεται επίσης και αντίγραφο του "decretto", της απόφασης δηλαδή των τοπικών Αρχών που επικυρώνουν αυτές τις τροποποιήσεις.

Στα εισαγωγικά αναφέρονται οι λόγοι που οδήγησαν σ' αυτές τις τροποποιήσεις: "Επειδή το Ταμείο βρίσκεται σε αξιοθρήνητη κατάσταση από την κακή διακυβέρνηση των προκατόχων μας, κατόρθωσε ο Consiglier Leggista Αθανάσιος Πολίτης από την Κέρκυρα με την αγάπη και την εύνοια του Προέδρου μας αξιότιμου Αββά Νικολάου Κομνηνού Παπαδόπουλου και με τη συγκατάθεση των ομοεθνών μας, να θεραπεύσει τις τόσες καταχρήσεις. Έχοντας ανακαλύψει ότι αιτία του κακού είναι οι ομοεθνείς μας που εκλέγονται στη θέση του Συνδίκου του Πανεπιστημίου (αυτή την εποχή ο Σύνδικος ασκεί τα πρυτανικά καθήκοντα), και για να κλείσουμε στο μέλλον το δρόμο σε τέτοιου είδους καταχρήσεις, αποφασίζουμε: όταν εκλέγεται Σύνδικος από το Έθνος μας, να μην έχει το δικαίωμα να παίρνει από το Ταμείο περισσότερα από 10 δουκάτα, και αυτά για να ανάψουν τα φώτα της πόλεως (για τον εορτασμό της εκλογής του). Ούτε οι ομοεθνείς οφείλουν να του προσφέρουν τίποτε περισσότερο. Αν θέλουν, ας του τυπώνουν ένα σονέτο".

Ακολουθούν οι τροποποιήσεις. Η σημαντικότερη είναι ότι το Ταμείο θα το κρατεί τώρα κάποιο πρόσωπο αξιόπιστο, ο Ταμίας, που θα εκλέγεται ισόβια και στο οποίο θα μπορούσε η Nazione να καταφύγει σε κάθε ανάγκη της. Αυξάνεται ο αριθμός των κλειδιών από τρία σε τέσσερα και γίνονται πολύ αυστηρότεροι οι όροι και πολυπλοκότερες οι διαδικασίες ανοίγματος του Ταμείου.

Αξίζει να σημειωθεί ότι δεν παρέχονται στο εξής διευκολύνσεις στους πρωτοετείς, άλλα είναι υποχρεωμένοι να καταβάλλουν ολόκληρο το ποσό εγγραφής τους στη Nazione και σε περίπτωση που κάποιος πτωχός εγγράφεται δωρεάν, δεν θα έχει δικαίωμα συμμετοχής στις Συνελεύσεις, Ακολουθούν 8 σύντομα άρθρα.

Σελ. 468
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 449
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    ΟΙ ΠΑΡΟΜΟΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

    ΜΠΑΜΠΗΣ ΝΟΥΤΣΟΣ

    Θα ήθελα να υπογραμμίσω αρχικά —όπως εξάλλου γίνεται φανερό και από τον τίτλο της ανακοίνωσης— πως η ανάλυση που ακολουθεί περιορίζεται σχεδόν αποκλειστικά στο επίπεδο της παιδαγωγικής θεωρίας. Αυτός ο όρος χρησιμοποιείται εδώ για να δηλώσει κυρίως κάποιες συστηματικές και ολοκληρωμένες ιδέες τόσο για την αγωγή γενικά όσο και για τη σχολική αγωγή ειδικότερα. Ο όρος «παρομοίωση για το παιδί» χρησιμοποιείται τέλος ταυτόσημα με τους όρους «μεταφορά», «μεταφορική περιγραφή», «μεταφορικό σχήμα» και «εικόνα για το παιδί».

    Είναι αυτονόητο πως χρειάζεται εδώ να διευκρινίσουμε σύντομα τις θεωρητικές αφετηρίες της ανάλυσης μας. Υποστηρίζουμε λοιπόν πως: 1) Οι διάφορες παιδαγωγικές θεωρίες δεν προσεγγίζονται ως μια απλή αλληλουχία ιδεών για την αγωγή αλλά ως μια αντιφατική πορεία. 2) Η εμφάνιση και διάδοση των παρομοιώσεων για το παιδί, για να ερμηνευτούν, συσχετίζονται ποικιλότροπα με αντίστοιχες επιστημονικές, ιδεολογικές, πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες. 3) Η μακροχρόνια διατήρηση ή κυριαρχία κάποιων παιδαγωγικών παρομοιώσεων είναι δυνατό να αποκρύπτει κάποιες σημαντικές σημασιολογικές μεταβολές των αντίστοιχων όρων. 4) Η εμφάνιση των νέων παρομοιώσεων για το παιδί δε συνεπιφέρει αναγκαστικά την υποχώρηση ή την εξαφάνιση κάποιων από τις παλιότερες.

    Ύστερα, λοιπόν, από τις προηγούμενες εισαγωγικές διευκρινίσεις θα μπορούσε το θέμα μου να συνοψιστεί στο επόμενο ερώτημα: Ποιες παρομοιώσεις για το παιδί κυριάρχησαν στη νεοελληνική παιδαγωγική σκέψη από τις αρχές του 19ου αιώνα ως σήμερα και γιατί;

    Η τυπολογία του Γληνού. Η απάντηση σ' αυτό το ερώτημα θα μπορούσε να ξεκινήσει αρχικά από την ανάλυση κάποιων χαρακτηριστικών απόψεων του

    Πρόδρομη ανακοίνωση.