Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 457-476 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/457.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΤΑ ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΑ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΕΙΟΥ

(NAZIONE) ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ

ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΤΗΣ ΠΑΔΟΒΑΣ (17ος-18ος αι.)

ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΜΠΟΜΠΟΥ-ΣΤΑΜΑΤΗ

Η σημασία του Πανεπιστημίου της Πάδοβας1 για την πνευματική αναγέννηση του νεότερου ελληνισμού είναι γνωστή και ή σχετική ελληνική βιβλιογραφία πλουτίζεται, συνεχώς με εργασίες - καρπούς της έρευνας στα Αρχεία της Βενετίας και της Πάδοβας, που αποτελούν ανεξάντλητες πηγές πληροφοριών για τη νεότερη ιστορία μας. Έτσι έχουμε τώρα δημοσιευμένους τους καταλόγους εγγραφών των Ελλήνων φοιτητών στο Πανεπιστήμιο2 και γνωρίζουμε τα δημοσιεύματα τους, κατά τον 17ο και 18ο αι., που αποκαλύπτουν την εντυπωσιακή συμμετοχή τους στις πνευματικές εκδηλώσεις του πανεπιστημίου.3

1. Βλ. G. Fedalto, Stranieri a Venezia e a Padova, στη σειρά Storia della cultura Veneta, 1) στον τόμο: Del primo quattrocento al concilio di Trento, v. III, I, Vicenza 1980, σ. 499-501, και 2) στον τόμο: Il seicento, Vicenza 1894, σ. 251-279, όπου πολύ σημαντικά στοιχεία για τους έλληνες στη Βενετία και την Πάδοβα.

2. Γ. Σ. Πλουμίδη, "Αι πράξεις εγγραφής των Ελλήνων σπουδαστών του Πανεπιστημίου της Παδούης, Μέρος A' Artisti 1634-1782", Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών σπουδών, τ. 37, 1969-1970, σ. 260-33 "Μέρος Β' Legisti 1591-1809, Επίμετρον, Μέρος A' Artisti", Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών σπουδών, τ. 38, 1971, σ. 84-206 και "Μέρος A' Artisti (Συμπληρωματικά: έτη 1674-1701)", θησαυρίσματα, τ. 8, 1971, σ. 188-204. Του ίδιου, "Gli scolari Greci nello Studio di Padova", Quaderni per la storia dell'Università di Padova, τ. 4, 1971. Του ίδιου, "Gli scolari Oltramarini a Padova nei secoli XVI e XVII", Revue des Études Sud-Est européennes, τ. 10, 1972, σ. 257-270. Του ίδιου, "Οι Έλληνες σπουδαστές του Πανεπιστημίου της Πάδοβας", Δωδώνη, τ. 12, 1983, σ. 236-281.

3. Βλ. την εργασία του A. Στεργέλλη, Τα δημοσιεύματα των Ελλήνων σπουδαστών τον Πανεπιστημίου της Πάδοβας του 17ου και 18ου αι., Αθήνα 1970. Tο πρώτο κεφάλαιο αναφέρεται γενικά στην οργάνωση του Πανεπιστημίου και τη λειτουργία των πανεπιστημιακών

Β 6

Σελ. 457
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/458.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Ωστόσο μένουν πολλά ακόμη να γίνουν, τόσο για την ιστορία των ελληνικών Κολλεγίων της Πάδοβας όσο και για τις συνθήκες ζωής και σπουδών των Ελλήνων στο Πανεπιστήμιο.

Η εργασία της οποίας στοιχεία ανακοινώνω εδώ εντάσσεται σ' αυτήν ακριβώς την ερευνητική προσπάθεια και θέμα της είναι η δημοσίευση των Καταστατικών της ελληνικής φοιτητικής οργάνωσης της Πάδοβας, του Ενδόξου Έθνους των Υπερπόντιων, της Inclita Natio Ultramarina.

Τα Καταστατικά αυτά διασώζονται χειρόγραφα και παραμένουν ανέκδοτα και άγνωστα κατά το μεγαλύτερο μέρος τους.

Το Πανεπιστήμιο της Πάδοβας, το Studium, ιδρύθηκε τις πρώτες δεκαετίες του 13ου αι. και ήταν οργανωμένο κατά το πρότυπο του παλαιότερου μεσαιωνικού πανεπιστημίου της Ιταλίας, του Πανεπιστημίου της Bologna.

Στενά δεμένη με την ιστορία του είναι και ή οργάνωση και λειτουργία των φοιτητικών συσσωματώσεων, των Nazioni (λατ. Nationes),4 τις οποίες είχαν σχηματίσει από το 1260, πρώτα οι ξένοι σπουδαστές που είχαν κοινό τόπο καταγωγής και ήταν οργανωμένες κατά το πρότυπο των συγχρόνων τους συντεχνιών.

Σκοπός των Nazioni5 ήταν αρχικά η προστασία των ομοεθνών τους, η

θεσμών καθώς και τις ιδιαίτερες συνθήκες σπουδών των Ελλήνων φοιτητών στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας. Πολύτιμες πληροφορίες, για πρώτη φορά στην ελληνική βιβλιογραφία. Τα σχετικά με τη λειτουργία της Nazione Oltramarina και η πληροφορία για την ύπαρξη των ανέκδοτων καταστατικών της (σ. 17-18 και σημ. 4) μου εκίνησαν το ενδιαφέρον και με οδήγησαν στην απόφαση ν' ασχοληθώ με την παρουσίαση και έκδοση τους.

4. Σχετικά με τις Nazioni βλ. την ειδική εργασία του Ρ Kibre, The Nations in the mediaeval Universities, Cambridge Mass., 1948, σ. 240. Πολλά στοιχεία παρέχουν επίσης και οι παλαιότερες εργασίες του Β. Brugi, "Gli studenti Tedesci e la S. Inquisizione a Padova nella seconda metà del secolo XVI", Atti del R. Istituto Veneto di scienze, lettere ed arti, τ. VII, αρ. τχ. 5,1893-1894. Του ίδιου, Gli scolari dello Studio di Padova ne cinquecento, seconde ed., Padova 1905, καθώς και οι ειδικότερες εργασίες του: La Nazione Tedesca dei giuristi dello studio di Padova nel secolo XVII (da documenti inediti), Monographie storiche sullo studio di Padova, Venezia 1922, σ. 97-105 και "Gli antichi scolari di Francia allo studio di Padova", Mélanges offerts à M. Émile Picot, I, Paris 1913, σ. 536-555. Επίσης βλ. Landucci Lando, La nazione germanica degli scolari: l'Università di Padova nel VII centenario della sua fondazione, numero unico, Padova 1922. Ενδιαφέροντα στοιχεία στατιστικά παρέχει η εργασία των M. Sai-bante, C. Vivarini, G. Vogherà, "Gli studenti dell'Università di Padova dalla fine del 500 ai nostri giorni (studio statistico)", Metron, τ. 4, 1924-1925, για το θέμα μας ειδικά στις σ. 166-169 και 171-172.

5. Βλ. Kibre, The Nations, σ. 3 κ.ε. Κατά την πνευματική άνθηση του 12ου και 13ου αι. η Μπολώνια και το Παρίσι ήταν τα κέντρα της γνώσης, όπου συγκεντρώνονταν φοιτητές απ' όλη την Ευρώπη. Σ' αυτά τα Studia Generalia δημιουργήθηκαν οι πρώιμες

Σελ. 458
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/459.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

υπεράσπιση των δικαιωμάτων τους και των προνομίων που τους είχαν παραχωρηθεί αλλά και η συμμετοχή τους στα πανεπιστημιακά πράγματα: την εκλογή του διδακτικού προσωπικού και τη διοίκηση που την ασκούσαν οι ίδιοι οι φοιτητές.

Αργότερα οργανώθηκαν σε Nazioni και οι Ιταλοί φοιτητές. Έτσι οι Nazioni αποτέλεσαν τις Università (λατ. Universitates).6 Οι τελευταίες (οι

πανεπιστημιακές κοινωνίες, που ο κοσμοπολίτικος χαρακτήρας τους εκφράζεται από τη δημιουργία των Nazioni, τα Collegia αυτά των ξένων φοιτητών. Οι Nazioni εμφανίζονται στην Μπολώνια στις αρχές του 13ου αι. ως υποδιαιρέσεις των Κολλεγίων των ξένων φοιτητών των Δικαίων και δημιουργήθηκαν από την ανάγκη για αμοιβαία προστασία, και συλλογική ασφάλεια κατά τον τοπικών αρχών.

Το 1245 οι φοιτητές κατέκτησαν το δικαίωμα να έχουν ανεξάρτητες αρχές. Στο Παρίσι οι Nazioni (13ος αι.) ξεκίνησαν ως συντεχνίες των ξένων καθηγητών, και ο ιστορικός του Πανεπιστημίου του Παρισιού Du Boulay, τον 17ο αι. όριζε τη Nazione ως συσσωμάτωση των καθηγητών των Τεχνών (ήταν η πολυαριθμότερη σχολή στο Παρίσι) γραμμένων στο ίδιο μητρώο, που ζούσαν με τους ίδιους νόμους και υπό τους ίδιους αρχηγούς. Αργότερα λειτουργούσαν Nazioni και στα άλλα πανεπιστήμια που δημιουργήθηκαν και διατηρήθηκαν ως τον 19ο αι.

Ο λόγος που οι φοιτητικές αυτές συσσωματώσεις ονομάστηκαν Nazioni δεν είναι δυνατό να καθορισθεί με βεβαιότητα. Ίσως η χρήση του όρου για τους ξένους σπουδαστές της Μπαλώνια να έχει κάποια σχέση με τη ρωμαϊκή συνήθεια να αναφέρονται οι άνθρωποι που ζούσαν έξω από την πόλη ως Nationes, χρησιμοποιούσαν δηλαδή τη λέξη ως συνώνυμη με το "ξένοι". Η λέξη Natio -Έθνος είχε γενικά κατά τον μεσαίωνα μια πολύ πιο περιορισμένη σημασία από τη σύγχρονη κοινωνικο-πολιτική ή πολιτιστική έννοια του έθνους. Συχνά τη χρησιμοποιούσαν εναλλάξ με τη λέξη Gens, ή οικογένεια ή Clan, πάντοτε με αναφορά στον τόπο γέννησης η κατοικίας. Αυτή η αναφορά στον τόπο γέννησης χρησιμοποιήθηκε και στην Μπολώνια, όπως προκύπτει από τα καταστατικά των Nazioni. Ωστόσο ο τόπος γέννησης δεν αποτέλεσε πάντοτε το καθοριστικό στοιχείο για την εγγραφή στη Nazione πριν από το 1500. Κάποτε, όπως το 1497 στα Καταστατικά των Γερμανών, δινόταν έμφαση στην κοινή γλώσσα ή και άλλες ιστορικές ενδείξεις αποτελούσαν τις προϋποθέσεις εγγραφής. Πάντως στις αρχές του 16ου αι. στην Πάδοβα ο τόπος κατοικίας του μέλους καθόριζε τη Nazione.

6. Στις αρχές του 13ου αι., ειδικότερα το 1228, οι Nazioni στην Πάδοβα ήταν τέσσερις: των Γάλλων, των Ιταλών, των Γερμανών, και των Προβηγκιανών. Αργότερα, τα 1260, οι φοιτητές των δικαίων, οι Giuristi, οργανώθηκαν, κατά το πρότυπο της Μπολώνια, σε δύο Universitates: των Ultramontani ή Transalpini και των Citramontani ή Cisalpini. Κάθε μια από αυτές τις Universitates, που ως τον 15ο αι. είχε και δικό του Rectorem, αποτελείτο από τις Nationes. Σύμφωνα με το καταστατικό του 1331 την Università Oltramontana αποτελούσαν οι ακόλουθες Nazioni: η Γερμανική, της Βοημίας, της Ουγγαρίας, της Πολωνίας, της Προβηγκίας, της Βουργουνδίας, της Καταλονίας, της Ισπανίας, της Αγγλίας, της Σκωτίας και η Ultramarina, δηλαδή των Υπερπόντιων. Στο καταστατικό των Giuristi του 1550, αναφέρεται ότι η Ultramarina περιελάμβανε τους Κυπρίους: "Ultramarinorum una, quae Cypra vocatur". Αργότερα και όλους τους σπουδαστές από τα Ιόνια νησιά, από την Κρήτη, από το Αρχιπέλαγος, από την ηπειρωτική Ελλάδα, τη Σμύρνη, την Κωνσταντινούπολη και την Αλεξάνδρεια. Στην Università Citramontana

Σελ. 459
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/460.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Università) ξεκίνησαν ως απλές ενώσεις των Nazioni, βαθμιαία όμως απόκτησαν κύρος και διαμορφώθηκαν έτσι ώστε να πάρουν στα χέρια τους εκτός από την αυτόνομη δικαιοδοσία και τη ρύθμιση των πανεπιστημιακών εκπαιδευτικών πραγμάτων, αφού ασκούσαν και τη διοίκηση με τους αξιωματούχους τους, με επικεφαλής τον Rectore - αρχές που εκλέγονταν μεταξύ των αντιπροσώπων των Nazioni.

Την εποχή στην οποία ανήκουν τα Καταστατικά που παρουσιάζω (μέσα του 17ου αι. και αρχές του 18ου), το Πανεπιστήμιο (Studium) έχει την ακόλουθη διάρθρωση.7 Αποτελείται από δύο Università ή Facoltà (λατ. Facultates), Σχολές θα λέγαμε, την Università Leggista, την Νομική και Università Artista, την Ιατροφιλοσοφική. Κάθε Università έχει τις δικές της χωριστές πανεπιστημιακές αρχές, που ως το 1739 είναι φοιτητές και εκλέγονται για ένα χρόνο τις πρώτες ημέρες του Αυγούστου με διαφορετική για κάθε Σχολή διαδικασία.

Στα πλαίσια των Universitatum λειτουργούσαν οι Nazioni χωρισμένες σε δύο ομάδες: τους Citramontani (Εντεύθεν των Άλπεων), όπου περιλαμβάνονταν οι Ιταλοί (κάθε πόλη είχε και τη δική της Nazione) και τους Oltramontani (Εκείθεν των Άλπεων) όπου περιλαμβάνονταν όλες οι άλλες Nazioni των ξένων, με πρώτη τη Nazione Germana και ανάμεσα σ' αυτές και τη Nazione Oltramarina (των Υπερπόντιων). Στην Oltramarina εγγράφονταν στη Νομική μόνον Έλληνες, ενώ στην Ιατροφιλοσοφική, εκτός από τους Έλληνες, οι Ιλλυριοί, Δαλματοί, Ίστριοι και Σικελοί, χωρίς αυτή η κατανομή να είναι σταθερή. Έτσι ή Νομική είχε 22 Nazioni ενώ ή Ιατροφιλοσοφική μόνον 7. Επειδή τα παλαιότερα χρόνια (14ο και 15ο αι.) οι ultramarini, ήταν κυρίως Κύπριοι γι' αυτό η Nazione ονομαζόταν: Inclita natio Ultramarina give Cypria, όπως αναγράφεται και στο έμβλημά της. Οι Oltramarini είχαν την ένατη θέση μεταξύ των Oltramontani στη Νομική κα την τρίτη στην Ιατροφιλοσοφική.8

Οι Nazioni λειτουργούσαν σύμφωνα με το δικό της η καθεμιά Καταστατικό, που είχε ψηφιστεί από όλα τα μέλη της. Οι δυο πανεπιστημιακές Σχολές είχαν δικά τους χωριστά Καταστατικά που τυπώθηκαν σε πολλές εκδόσεις

ανήκαν οι Nazioni των καταγόμενων από τη Ρώμη, από τη Σικελία, την περιοχή τη Ανκόνα, τη Λομβαρδία, τη Βενετία και τη Δαλματία. Μόλις από το 1399 άρχισαν οι φοιτητές των τεχνών και της ιατρικής να αποσπώνται από τους Νομικούς και ν' αποκτούν σιγά σιγά την αυτονομία τους. Έτσι το 1465 με απόφαση του Δόγη χωρίζονται και αυτί σε χωριστές Nazioni, επτά τον αριθμό. Βλ. Kibre, The Nations, σ. 116-117 και G. Fedalto, Stranieri, o.π. (2), σ. 526-528.

7. Βλ. Α. Στεργέλλης, Τα δημοσιεύματα, σ. 18 κ.e.

8. ό.π., σ. 22, σημ. 1.

Σελ. 460
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/461.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

μέσα στον 17ο και 18ο αι.9 με ανάλογες κάθε φορά τροποποιήσεις. Τα Καταστατικά αυτά δεν πρέπει να συγχέονται με τα Καταστατικά των Nazioni.

Η Nazione είναι η οικογένεια των ομοεθνών· υποδεχόταν τους νέους που έφθαναν να σπουδάσουν στην Πάδοβα, Αφού μελετούσαν το Καταστατικό και κατατοπίζονταν για τις υποχρεώσεις τους και τα προνόμια που θα απολάμβαναν ως μέλη της Nazione, ορκίζονταν ότι θα τηρούν τις διατάξεις. Αφού πλήρωναν το καθορισμένο ποσό εγγραφής τους και έπαιρναν την ανάλογη επίσημη βεβαίωση μέλους, με τη συνοδεία εκπροσώπου της Nazione παρουσιάζονταν στον Ρέκτορα της Σχολής και γινόταν η εγγραφή τους, Matricola, αφού ερρύθμιζαν και εκεί τις οικονομικές υποχρεώσεις τους.

Αν αναλογιστούμε ότι πολύ συχνά οι νέοι υποψήφιοι, οι Pupilli, ήταν μικρής ηλικίας κάποτε κάτω των 15 ετών, μπορούμε να καταλάβουμε τη σημασία αυτής της προστασίας μέσα στη Nazione και να ιδούμε όλες αυτές τις διαδικασίες στις σωστές τους διαστάσεις.

Το Καταστατικό της Nazione των Oltramarini μας έχει διασωθεί σε δύο χειρόγραφα. Το παλαιότερο, του 1663, βρίσκεται στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Πάδοβας. Το δεύτερο, μεταγενέστερο αλλά αχρονολόγητο, βρίσκεται στη Μαρκιανή βιβλιοθήκη της Βενετίας.10

Εζήτησα από τις παραπάνω βιβλιοθήκες και έλαβα σε μικροταινίες τα δύο ανέκδοτα αυτά χειρόγραφα καταστατικά. Από τη μελέτη του περιεχομένου τους βεβαιώθηκα ότι πρόκειται για κείμενα με ξεχωριστό ενδιαφέρον, αφού αποτελούν επίσημες μαρτυρίες για τις συνθήκες σπουδών αλλά και γενικότερα αποκαλύπτουν τη νοοτροπία και τον τρόπο ζωής των Ελλήνων φοιτητών μιας εποχής τόσο σημαντικής για τη νεότερη ιστορία μας. Έτσι έκρινα τη δημοσίευσή τους επιβεβλημένη, και την προετοιμάζω.

Το χειρόγραφο της Βιβλιοθήκης της Πάδοβας είναι χάρτινο και έχει διαστάσεις 28,8 x 21,5 εκ. Είναι δεμένο με δέρμα όπου υπάρχει έντυπη αλλά δυσδιάκριτη η εικόνα του Ρέκτορα του έτους ενώ στο πίσω εξώφυλλο αναγράφεται με έντυπα χρυσά γράμματα: Statuta Inclitae Nationis Ultramarinae sive Cypriae, Αποτελείται από 51 αριθμημένα φύλλα από τα οποία το τελευταίο άγραφο. Ακολουθούν οκτώ φύλλα χωρίς αρίθμηση οπού περιέχονται μεταγενέστερες προσθήκες, και τέλος δέκα φύλλα άγραφα. Είναι γραμμένο με επιμέλεια από έμπειρο γραφέα, με περίτεχνα αρχικά και ωραία ευανάγνωστα γράμματα. Στο φ. 1 αναγράφεται με κεφαλαία: Statuti dell'Inclita Natione Oltramarina και στο κάτω μέρος του φύλλου κάτω από ένα κομψό κόσμημα: In Padoua 23 Marzo 1663.

Γνωρίζουμε το γραφέα του χειρογράφου που δηλώνει ο ίδιος την ταυτότητά

9. ό.π., σ. 11, σημ. 1.

10. ό.π., σ. 17, σημ. 4.

Σελ. 461
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/462.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

του στο τέλος: Paulus Corressius Cretensis Juris utriusque ac Philosophiae Doctor scribebat - 1663. Από τους καταλόγους εγγραφών έχουμε την πληροφορία ότι εγγράφεται για πρώτη φορά το 1654 στη Νομική11 και από το 1657 ως το 1661 στους Ιατροφιλοσόφους.12

Το "Προοίμιο" αποτελεί τυπικό παράδειγμα του περίτεχνου ρητορικού ύφους της εποχής που έχει γραφτεί (β' μισό του 17ου αι.) και απηχεί το ακαδημαϊκό κλασικιστικό πνεύμα και την τεχνοτροπία του μπαρόκ,13 Μετά την εισαγωγή για την αναγκαιότητα των νόμων, που πηγή τους είναι ή αρχαία Ελλάδα και ή Ρώμη, καταλήγει: Οι Oltramarini, ως Έλληνες που μετά την πτώση της ένδοξης πατρίδας τους έχουν την τύχη "per pietà di qualque benefica stella", να ζουν στο ένδοξο Dominio Veneto, μιμητές των σοφών προγόνων τους, έχουν θεσπίσει νόμους για την καλή διακυβέρνηση της Nazione τους, con ordine aristicratico, γιατί θεωρούν ότι η μοναρχία είναι τις πιο πολλές φορές τυραννική και μισητή. Επειδή όμως αλλάζουν οι καιροί και σε πολλές περιπτώσεις οι παλαιοί νόμοι αποδεικνύονται ελλιπείς, με απόφαση της Συνέλευσης της Εθνότητας της 2 Ιουλίου 1655, αποφάσισαν να αναθέσουν την αναθεώρηση τους στους υπογράφοντες Regolatori e Riformatori delli Statuti: D: Stanco da Corfu και D: Francesco da Rettimo,

Οι νόμοι αυτοί, όπως παραδίδονται στο Καταστατικό, πρέπει να τηρούνται από τους ομοεθνείς για να δοξάζεται η Nazione που περιλαμβάνει όλους τους ορθοδόξους (di rito greco) και τους Υπερπόντιους (Oltramarini), καθώς και όσους δεν έχουν στην Πάδοβα δική τους Nazione,

Ακολουθούν 17 άρθρα (capitoli), που καθορίζουν τον τρόπο λειτουργίας της Nazione, τις υποχρεώσεις και τα δικαιώματα των αξιωματούχων και ρυθμίζουν τις σχέσεις της με τα μέλη της.

Στο άρθρο 1, που τιτλοφορείται: "Delli Professori e numero della Nazione", αναφέρεται χαρακτηριστικά: "Επειδή γεννιέται σύγχυση όπου διατάζουν όλοι και τυραννίδα όπου ένας μονάχα, γι' αυτό η Nazione μας σαν μια μικρή δημοκρατική Κοινότητα διοικείται όχι από έναν ή απ' όλους, αλλά από έξη διαλεγμένους μέσα από τα μέλη της, οι οποίοι ξεχωρίζουν για την καλή καταγωγή τους, την αρετή και την καλή διαγωγή τους. Έτσι εκλέγονται οι πιο ευυπόληπτοι και τους παραχωρείται η δύναμη και η εξουσία καθώς και η υποχρέωση να προστατεύουν περισσότερο από τον καθένα τα συμφέροντα

11. Γ. Πλουμίδης, Αι πράξεις, Μέρος Β', σ. 93, αρ. 171.

12. Γ. Πλουμίδης, Αι πράξεις, Μέρος A', σ. 267, αρ. 143, 163, σ. 268, αρ. 176, 203 και σ. 269, αρ. 208.

13. A. Στεργέλλης, Τα δημοσιεύματα, σ. 55. Είναι οι ίδιοι "πνευματικοί παράγοντες" που επισημαίνεται εδώ ότι επηρέασαν την ρητορική και ποιητική παραγωγή των ελλήνων σπουδαστών οι οποίοι καθορίζουν, νομίζω, και το ύφος του κειμένου του Καταστατικού.

Σελ. 462
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/463.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

της Nazione". Οι αξιωματούχοι είναι οι ακόλουθοι: Ο Σύμβουλος της Νομικής - Consigliar Leggista, που είναι και ο Capo della Nazione, o πρώτος στην τάξη. Δυο Σύμβουλοι της Ιατροφιλοσοφικής - Consiglieri Artisti, ένας Σύνδικος της Nazione και δύο Εισπράκτορες - Esattori, Όλοι αυτοί αποτελούν το σώμα των αξιωματούχων - Officiali και εκλέγονται με μυστική ψηφοφορία για ένα χρόνο χωρίς να έχουν δικαίωμα επανεκλογής τους, μονάχα στην περίπτωση που πρόκειται για ένα πρόσωπο μεγάλης και αναγνωρισμένης αξίας και τότε ακόμη δεν επιτρέπεται να εκλεγεί στο ίδιο αξίωμα και πριν από την παρέλευση ενός έτους. Επειδή η Nazione πρέπει να έχει μια προστασία εκλέγονται δύο προσωπικότητες - δημόσιοι καθηγητές των πρώτων εδρών Προστάτες - Prottetori, ένας της Νομικής και άλλος της Ιατρικής ή της Φιλοσοφίας, οι οποίοι, όταν επιθυμούν να παραστούν στις Συνελεύσεις, τότε γίνονται στο σπίτι του ενός απ' αυτούς και μπορούν να λάβουν μέρος στις ψηφοφορίες με δικαίωμα διπλής ψήφου. Όταν δεν παρίστανται οι Prottetori καθηγητές, τότε οι Συνελεύσεις γίνονται στο Collegio Greco, δηλαδή στο Κολλέγιο Παλαιόκαπα. Επειδή οι Officiali πρέπει, να έχουν την αξιοπρεπή παρουσία των αξιωματούχων και εκπροσώπων των Nazioni είναι απαραίτητη η ύπαρξη ενός Κλητήρα - Bidello, o οποίος θα μεταφέρει τις εντολές τους στους ομοεθνείς και θα υπηρετεί γενικά την Nazione. Πρέπει να είναι πρόσωπο που να έχει πείρα των πανεπιστημιακών πραγμάτων και να γνωρίζει την πόλη ώστε να κινείται με άνεση σ' αυτούς τους χώρους, και αμείβεται για τις υπηρεσίες του.

Το άρθρο 2 καθορίζει τις προϋποθέσεις της συγκλήσεως της Συνελεύσεως και τον τρόπο που καταρτίζεται ή ημερησία διάταξη. Τα θέματα εξετάζονται πρώτα από το Συμβούλιο των αξιωματούχων, οι οποίοι επιλύουν τα απλά Θέματα με ψηφοφορία, για τα σοβαρότερα συγκαλείται η Συνέλευση των μελών. Αν το Διοικητικό Συμβούλιο, οι Officiali αποφεύγουν να συγκαλέσουν τη Συνέλευση αδικαιολόγητα έχουν τη δυνατότητα να την συγκαλέσουν τα μέλη αν συμφωνήσουν τα 2/3 και ενημερώσουν τους Officiali με τον Bidello, σύμφωνα με το νόμο, τρεις ημέρες ενωρίτερα. Οι αποφάσεις αυτής της Συνελεύσεως είναι έγκυρες αν δεχτεί να παραστεί ο ένας από τους προστάτες καθηγητές. Καθιερώνεται επίσης το απόρρητο των συζητήσεων του Συμβουλίου, τα μέλη του οποίου δεσμεύονται με όρκο για τη διαφύλαξή του.

Κάθε χρόνο τρεις ημέρες πριν από τη Γενική Συνέλευση του Πανεπιστημίου - Università Grande για την εκλογή των πρυτανικών Αρχών, που είναι καθορισμένη για την 1 και 2 Αυγούστου, συνέρχεται η Nazione στον καθιερωμένο τόπο, όπου εκλέγονται οι νέοι Σύμβουλοι που θα την εκπροσωπήσουν. Αν εκλεγεί Πρύτανις από την Nazione των Oltramarini, θεωρείται αυτός Capo della Nazione. Οι Συνελεύσεις γίνονται στο σπίτι του και έχει δικαίωμα διπλής ψήφου.

Σελ. 463
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/464.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Στις Συνελεύσεις έχουν το δικαίωμα να παραστούν και να ψηφίσουν όσοι είναι πραγματικοί φοιτητές και είναι ταμειακώς τακτοποιημένοι. Απαραίτητη προϋπόθεση να έχουν συμπληρώσει το 15ο έτος της ηλικίας τους· σε περίπτωση αμφισβήτησης το βεβαιώνουν ενόρκως.

Δεν γίνονται δεκτοί στις Συνελεύσεις όσοι οπλοφορούν και είναι υποχρεωμένοι να καταθέσουν τα όπλα τους για να τους επιτραπεί η είσοδος στη Συνέλευση· αν δεν υπακούσει κάποιος στην παρατήρηση ενός Officiale και προσπαθήσει να μπει με τη βία ένοπλος τιμωρείται αυστηρά.

Επειδή απαιτείται σωστή κρίση για την εκλογή των αρχών και για όποιον δεν γνωρίζει πρόσωπα και πράγματα υπάρχει ο κίνδυνος να επηρεαστεί από εσφαλμένες και ύποπτες πληροφορήσεις, γι' αυτόν το λόγο δικαίωμα εκλογής έχει ο φοιτητής που έχει εγγραφεί στη Σχολή του τουλάχιστον δύο μήνες ενωρίτερα και έχει ζήσει όλο αυτό το διάστημα στην Πάδοβα.

Σε όλες τις Συνελεύσεις ψηφίζουν οι ομοεθνείς φοιτητές τόσο οι Leggisti όσο και οι Artisti χωρίς διάκριση, γιατί μια Nazione πρέπει να ζει με ομοψυχία και είναι απαράδεκτη κάθε διαίρεση και μάλιστα για αποφάσεις τόσο σημαντικές όπου έχει ξεχωριστή σημασία η σωστή κρίση των πολλών.

Επειδή οι αποφάσεις της Nazione δεν έχουν άλλο σκοπό από το κοινό καλό και πρέπει να λαμβάνονται με "incorrotta giustizia", αποφασίστηκε να ορκίζονται πριν από την ψηφοφορία τα μέλη ότι θα ψηφίσουν κατά συνείδηση. Οι αποφάσεις λαμβάνονται με πλειοψηφία που ξεπερνάει το μισό των ψήφων. Αν κατά την εκλογή των αξιωματούχων ισοψηφίσουν δύο υποψήφιοι, επαναλαμβάνεται η ψηφοφορία μεταξύ των απερχομένων αξιωματούχων, αν ισοψηφίσουν και τότε, γίνεται κλήρωση.

Το άρθρο 3 αναφέρεται στις υποχρεώσεις της Nazione προς τις Αρχές και των ομοεθνών προς τους αξιωματούχους. Η Nazione είναι υποχρεωμένη μια φορά το χρόνο, τις ημέρες των Χριστουγέννων, να υποβάλει τα σέβη της και τις ευχές της στις Αρχές της πόλεως (τον Capitano και τον Podestà)· σ' αυτή την εκδήλωση οφείλουν να μετέχουν όλα τα μέλη και η αδικαιολόγητη απουσία τιμωρείται με χρηματική ποινή.

Όλοι μαζί και καθένας χωριστά έχουν την υποχρέωση να ενδιαφέρονται και να υπερασπίζονται την τιμή και την καλή φήμη της Nazione και όποιος παραλείψει αυτό το καθήκον τιμωρείται με αποβολή από το Σώμα.

Εάν συμβεί κάποτε κάποιος από τους αξιωματούχους να μην εκτελεί τα καθήκοντά του και δεν συμμορφωθεί στην προειδοποίηση του Συνδίκου, συγκαλείται η Συνέλευση, τον αντικαθιστά και αποβάλλεται για ένα χρόνο. Γίνεται δεκτός μόνον αν λογοδοτήσει ενώπιον της Συνελεύσεως δημόσια και ανασκευάσει τις κατηγορίες που τον βαρύνουν.

Μόνο δικαιολογημένες απουσίες συγχωρούνται από τις Συνελεύσεις. Όποιος απουσιάσει χωρίς να ειδοποιήσει τον Σύνδικο, οφείλει την επόμενη φορά

Σελ. 464
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/465.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

να δικαιολογηθεί και αν υπάρχουν αμφιβολίες να ορκιστεί και θα αποφασίσει ο Σύνδικος αν είναι αρκετά δικαιολογημένος.

Οι αξιωματούχοι οφείλουν να επαγρυπνούν, ώστε να μην εκτίθεται το όνομα της Nazione με αφιερώσεις ποιητικών συλλογών, Ελογίων και Λόγων ή και εικόνων σε πρόσωπα από ομοεθνείς στο όνομα της Nazione, γιατί αυτά συνήθως αφορούν ιδιωτικές σχέσεις. Εξαίρεση αποτελούν οι αφιερώσεις σε κάποιον από τις Αρχές της πόλεως και τους καθηγητές.

Το άρθρο 6: Della Cassa e Danaro della Nazione. Το ταμείο βρίσκεται στα χέρια του Κλητήρα-Bidello, που είναι έμπιστο πρόσωπο και έχει εκλεγεί για τέσσερα χρόνια, και έχει 3 κλειδιά που τα κρατούν 3 αξιωματούχοι· το ένα κρατεί o Bidello, το δεύτερο οι Ταμίες, που το εναλλάσσουν κάθε μήνα και το τρίτο ο Σύνδικος και ο δεύτερος Σύμβουλος των Ιατροφιλόσοφων που το εναλλάσσουν κατά τον ίδιο τρόπο. Στο Ταμείο τοποθετούνται τα χρήματα των συνδρομών και κάθε άλλο ποσό που αναφέρεται στην Nazione. Ο Σύνδικος κρατεί ένα βιβλίο Ταμείου όπου σημειώνει τα ποσά και κάθε μεταβολή ο Bidello, ενώ στο δεύτερο βιβλίο που κρατεί ο Bidello σημειώνει ο Σύνδικος με το χέρι του τα ποσά. Το Ταμείο δεν ανοίγει αν δεν είναι παρόντες οι τρεις αξιωματούχοι, που δεν επιτρέπεται να ορίζουν αντικαταστάτη. Σε περίπτωση σοβαρού λόγου απουσίας τους πρέπει να παραστεί ένας από τους δύο Συμβούλους, μόνο κάτω από τα μάτια τους ανοίγει το Ταμείο και τοποθετεί ή παίρνει χρήματα ο Bidello.

Οι υπεύθυνοι δεν δέχονται να ανοίξουν το Ταμείο παρά ύστερα από τυπωμένη απόφαση. Υπογράφουν και οι δύο Σύμβουλοι και για την έκδοση της ακολουθείται μια αρκετά πολύπλοκη διαδικασία, όπου τον κύριο λόγο έχει ο Σύνδικος. Αν πρόκειται για ποσό 10 λιρών, υποβάλλεται η πρόταση στη Συνέλευση και αφού εκτεθούν οι λόγοι, γίνεται ψηφοφορία και αν πάρει τις μισές ψήφους εγκρίνεται. Αν πρόκειται για μεγαλύτερο ποσό, για να συζητηθεί, πρέπει να συγκεντρωθούν 12 μέλη ομοεθνών συνολικά, μαζί με τους αξιωματούχους και να ορκιστούν στο Ευαγγέλιο ότι δεν έχουν πονηρό σκοπό: "di non aver cativa intelligenza". Η απόφαση πρέπει να στηρίζεται στα 3/4 των ψήφων. Τότε ο Σύνδικος καλεί τον Bidello, του ανακοινώνει το ποσό που αποφασίστηκε, για να προχωρήσει η διαδικασία. Προβλέπονται αυστηρές κυρώσεις για τον Σύνδικο αν δεν ακολουθήσει την παραπάνω διαδικασία.

Κάθε χρόνο η Εξελεγκτική Επιτροπή -οι Inquisitori- κάνει έλεγχο των βιβλίων και απαλλάσσει τους υπευθύνους.

Επειδή τα χρήματα της Nazione "è il più possente nervo della medesima", είναι το ισχυρότερο νεύρο της, και χωρίς αυτό το "instromento" είναι αδύνατον να κινηθεί με αξιοπρέπεια και να αντιμετωπίσει τυχόν προσβολές ή να υπερασπιστεί τα προνόμια της, γι' αυτό αποφασίζεται ότι ανάμεσα στους θεσμούς αυτοί που αφορούν το Ταμείο πρέπει να μένουν απαράβατοι

Σελ. 465
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/466.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και σεβαστοί σε όλη τους την έκταση και από όλους. Και θα τιμωρούνται όσοι προτείνουν απλοποίηση των διαδικασιών για την αφαίρεση χρημάτων από το Ταμείο.

Τα επόμενα άρθρα αναφέρονται στις υποχρεώσεις και τις δικαιοδοσίες των αξιωματούχων, για τον καθένα χωριστά.

Και πρώτα για τους Συμβούλους, που είναι οι κύριοι εκπρόσωποι της Nazione, αναφέρεται γενικά: Αυτοί που εκλέγονται σ' αυτές τις σπουδαίες θέσεις πρέπει να είναι "Sogetti d'ogni conditione riguardevole", γιατί οι αρχηγοί δεν πρέπει να είναι λιγότερο ευγενείς από τα μέλη. Γι' αυτό η Nazione οφείλει να εκλέγει πάντοτε τους διαλεχτούς ανάμεσα στους ομοεθνείς φοιτητές που περικλείει στους κόλπους της, και όσους έχουν πείρα των πανεπιστημιακών πραγμάτων, ώστε να είναι σε θέση να υποστηρίζουν τα δικαιώματά της.

Από το άρθρο 9, που αναφέρεται στις υποχρεώσεις των αξιωματούχων, σημειώνω ότι η παρουσία των Συμβούλων είναι υποχρεωτική στις Συνελεύσεις και αν λείψουν τρεις φορές συνέχεια χωρίς σοβαρή δικαιολογία, που να μπορούν να τη βεβαιώσουν με όρκο αν τους ζητηθεί, τότε τιμωρούνται με αφαίρεση του αξιώματος. Δεν επιτρέπεται επίσης να ορίζουν αντικαταστάτη αν βρίσκονται, οι ίδιοι στην Πάδοβα, ούτε να απουσιάσουν χωρίς να ενημερώσουν τον Σύνδικο.

Το άρθρο 11 αναφέρεται στον "Σύμβουλο των Νομικών- Consigner Leggista", που είναι ο πρώτος στην τάξη, Ο υποψήφιος γι' αυτή τη θέση πρέπει να συγκεντρώνει τα ακόλουθα προσόντα: Πρέπει να έχει γεννηθεί από νόμιμο γάμο, να ζει με δικά του έξοδα, να έχει συμπληρώσει τα 20 χρόνια, να σπουδάζει τα δύο τελευταία χρόνια στην Πάδοβα και απ' αυτά το τελευταίο στη Νομική, και να είναι ταμειακώς εντάξει. Ο Consiglier Leggista έχει το προβάδισμα ανάμεσα στους άλλους αξιωματούχους και το δικαίωμα διπλής ψήφου. Συγκαλεί τις Συνελεύσεις και τα Συμβούλια και προηγούνται στην ψηφοφορία οι δικές του προτάσεις. Έχει το δικαίωμα, όταν νομίζει, να ελέγχει τα βιβλία και τους λογαριασμούς και κάθε σχετικό στοιχείο, να κάνει κατασχέσεις και να διώκει ως τη φυλάκιση τους οφειλέτες της Nazione, χωρίς άλλη εξουσιοδότηση, όταν τα χρέη είναι εκκαθαρισμένα. Αυτός εκπροσωπεί τη Nazione και εκφράζει τις ευχές της τα Χριστούγεννα στις Αρχές της πόλης, στους Καθηγητές και τον Πρύτανη, Οφείλει να υπερασπίζεται και να προστατεύει τους φοιτητές και την καλή φήμη της Nazione, να ενημερώνει τους ομοεθνείς του για τα πανεπιστημιακά ζητήματα. Είναι ακόμη υποχρεωμένος να κρατεί βιβλίο των εσόδων και εξόδων της Nazione, να σημειώνει τους οφειλέτες και να το παραδίδει στο διάδοχό του.

Για τον πρώτο Σύμβουλο των Ιατροφιλοσόφων, τον Consiglier Artista, ισχύουν περίπου τα ίδια. Πρέπει να έχει τα ίδια προσόντα αφού έχει και τις ίδιες υποχρεώσεις και δικαιώματα. Είναι ο δεύτερος στην τάξη, αλλά ανώτερος

Σελ. 466
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/467.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

από όλους τους άλλους. Αντικαθιστά τον Σύμβουλο της Νομικής όταν λείπει. Ο δεύτερος Σύμβουλος των Ιατροφιλοσόφων πρέπει να έχει ανάλογα προσόντα. Αρκεί όμως γι' αυτόν να έχει ένα χρόνο σπουδών και να έχει συμπληρώσει το 18ο έτος της ηλικίας του.

Το άρθρο 14 αναφέρεται στον Σύνδικο της Nazione, που δεν πρέπει να συγχέεται με τον Σύνδικο του Πανεπιστημίου που είναι άλλο πρόσωπο, με άλλες αρμοδιότητες.

Ο Σύνδικος της Nazione, επειδή κατέχει ένα από τα σοβαρότερα και περισσότερο υπεύθυνα αξιώματα, πρέπει να είναι πρόσωπο έμπειρο, "provetto e prattico", με σπουδές τουλάχιστον δύο ετών στην Πάδοβα. Οφείλει να επαγρυπνεί ώστε πάντοτε οι αποφάσεις να συμφωνούν με τις διατάξεις του Καταστατικού, να κρατεί τα Βιβλία της Nazione όπου να καταγράφει με λεπτομέρεια όλες τις αποφάσεις της Συνελεύσεως και τα κλειδιά του ερμαρίου όπου φυλάσσεται το Βιβλίο. Επίσης κρατεί Βιβλίο Ταμείου, όπως σημειώσαμε. Κρατεί τα έντυπα των πιστοποιητικών για τις εγγραφές στις Πανεπιστημιακές Σχολές και εισπράττει από κάθε πρωτοετή 24 σολδία και από τους άλλους 12. Επίσης εισπράττει από κάθε υποψήφιο Διδάκτορα 1 δουκάτο. Κατά την ετήσια Γενική Συνέλευση διαβάζει τον κατάλογο των οφειλετών και δεν επιτρέπει να γίνει δεκτός στη Συνέλευση όποιος οφείλει. Ορκίζει τα μέλη της Nazione πριν από τις εκλογές των νέων αξιωματούχων και τους νεοεγγραφόμενους φοιτητές.

Το άρθρο 15 αναφέρεται στους Εισπράκτορες-Esattore, που είναι δύο, ένας από το Regno και άλλος delle Isole. Είναι φοιτητές "provetti e prattici". Απαιτούν το δικαίωμα εγγραφής από τους νεοεγγραφόμενους φοιτητές που είναι 5 δουκάτα Βενετίας και το καταθέτουν αμέσως στον Bidello, ενώπιον του Συνδίκου και του δεύτερου Συμβούλου-Artista που είναι παρόντες. Εισπράττουν επίσης και το ποσό των 25 σολδίων από τους ίδιους φοιτητές για να τους παραχωρηθεί το πιστοποιητικό εγγραφής τους στην Nazione, απαραίτητη προϋπόθεση για την εγγραφή τους στο Πανεπιστήμιο.

Οι υποχρεώσεις του νεοεγγραφόμενου φοιτητή "del Pupillo", περιγράφονται στο επόμενο άρθρο 16. Σημειώνω ότι τις οικονομικές υποχρεώσεις του (12 σολδία) έχει τη δυνατότητα να τις εξοφλήσει σε διάστημα δύο μηνών. Οφείλει επίσης μετά την εγγραφή του να εκπληρώσει και δύο ακόμη υποχρεώσεις: Την guantaria, να δωρίσει δηλαδή από ένα ζευγάρι γάντια στον κάθε Εισπράκτορα, αξίας 1/2 δουκάτου το καθένα, και την Offeleria, να κεράσει δηλαδή τους αξιωματούχους, και μάλιστα ορισμένο ποσό, από 3 ως 5 βενετσιάνικα δουκάτα. Οφείλει να μελετήσει με προσοχή το Καταστατικό και να ορκιστεί ότι θα σέβεται τις διατάξεις του, θα υπακούει στους αξιωματούχους, θα αποφεύγει τους φατριασμούς και θα υπερασπίζεται τα δικαιώματα της Nazione.

Σελ. 467
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/468.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

To τελευταίο άρθρο αναφέρεται στις υπηρεσίες του Bidello. Είναι στις υποχρεώσεις του να πληροφορείται από κάθε νεοφερμένο φοιτητή τη διεύθυνση της κατοικίας του, να παρίσταται στις διδακτορικές εξετάσεις των ομοεθνών, να ειδοποιεί τα μέλη για τις Συνελεύσεις, όταν τον διατάξει ο Σύμβουλος της Νομικής. Για τις υπηρεσίες του πληρώνεται 10 βενετσιάνικα δουκάτα το χρόνο σε δύο δόσεις. Ο Bidello απολαμβάνει τα προνόμια των πανεπιστημιακών υπαλλήλων. Είναι επίσης υποχρεωμένος να ειδοποιεί τους Συμβούλους της Εθνότητας για τα Πανεπιστημιακά Συμβούλια, όταν τον ειδοποιεί γι' αυτά o Bidello Generale του πανεπιστημίου και να συνοδεύει τους αξιωματούχους στα Συμβούλια αυτά μήπως τον χρειαστούν.

Στον ίδιο κώδικα, όπως σημειώσαμε στην περιγραφή του χειρογράφου., έχουν προστεθεί, 74 χρόνια αργότερα, το 1737, ορισμένες τροποποιητικές διατάξεις στο άρθρο το σχετικό με το Ταμείο και τις υποχρεώσεις του Ταμία. Επισυνάπτεται επίσης και αντίγραφο του "decretto", της απόφασης δηλαδή των τοπικών Αρχών που επικυρώνουν αυτές τις τροποποιήσεις.

Στα εισαγωγικά αναφέρονται οι λόγοι που οδήγησαν σ' αυτές τις τροποποιήσεις: "Επειδή το Ταμείο βρίσκεται σε αξιοθρήνητη κατάσταση από την κακή διακυβέρνηση των προκατόχων μας, κατόρθωσε ο Consiglier Leggista Αθανάσιος Πολίτης από την Κέρκυρα με την αγάπη και την εύνοια του Προέδρου μας αξιότιμου Αββά Νικολάου Κομνηνού Παπαδόπουλου και με τη συγκατάθεση των ομοεθνών μας, να θεραπεύσει τις τόσες καταχρήσεις. Έχοντας ανακαλύψει ότι αιτία του κακού είναι οι ομοεθνείς μας που εκλέγονται στη θέση του Συνδίκου του Πανεπιστημίου (αυτή την εποχή ο Σύνδικος ασκεί τα πρυτανικά καθήκοντα), και για να κλείσουμε στο μέλλον το δρόμο σε τέτοιου είδους καταχρήσεις, αποφασίζουμε: όταν εκλέγεται Σύνδικος από το Έθνος μας, να μην έχει το δικαίωμα να παίρνει από το Ταμείο περισσότερα από 10 δουκάτα, και αυτά για να ανάψουν τα φώτα της πόλεως (για τον εορτασμό της εκλογής του). Ούτε οι ομοεθνείς οφείλουν να του προσφέρουν τίποτε περισσότερο. Αν θέλουν, ας του τυπώνουν ένα σονέτο".

Ακολουθούν οι τροποποιήσεις. Η σημαντικότερη είναι ότι το Ταμείο θα το κρατεί τώρα κάποιο πρόσωπο αξιόπιστο, ο Ταμίας, που θα εκλέγεται ισόβια και στο οποίο θα μπορούσε η Nazione να καταφύγει σε κάθε ανάγκη της. Αυξάνεται ο αριθμός των κλειδιών από τρία σε τέσσερα και γίνονται πολύ αυστηρότεροι οι όροι και πολυπλοκότερες οι διαδικασίες ανοίγματος του Ταμείου.

Αξίζει να σημειωθεί ότι δεν παρέχονται στο εξής διευκολύνσεις στους πρωτοετείς, άλλα είναι υποχρεωμένοι να καταβάλλουν ολόκληρο το ποσό εγγραφής τους στη Nazione και σε περίπτωση που κάποιος πτωχός εγγράφεται δωρεάν, δεν θα έχει δικαίωμα συμμετοχής στις Συνελεύσεις, Ακολουθούν 8 σύντομα άρθρα.

Σελ. 468
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/469.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Το δεύτερο χειρόγραφο Καταστατικό, που βρίσκεται στη Μαρκιακή βιβλιοθήκη είναι γραμμένο με την ίδια επιμέλεια από πεπειραμένο καλλιγράφο. Το προοίμιο είναι γραμμένο με χρυσά γράμματα και ολόκληρο το κείμενο γράφεται σε πλαίσιο και με επιμελημένα και περίτεχνα κόκκινα αρχικά. Το ίδιο και οι τίτλοι των 21 άρθρων που ακολουθούν μετά το προοίμιο. Η γενική εμφάνιση είναι πολύ επιβλητική.

Το χειρόγραφο αυτό δεν είναι χρονολογημένο, ούτε δηλώνεται ο γραφέας του. Το θετικότερο στοιχείο για τη χρονολόγηση του είναι ή παρουσία του καθηγητή Νικόλαου Κομνηνού Παπαδόπουλου14 που αναφέρεται, ως Presidente e Padre della Nazione. Αν μάλιστα ισχύει η προϋπόθεση που αναφέρεται στο παλαιό Καταστατικό, ότι δηλαδή ο προστάτης καθηγητής πρέπει να είναι της πρώτης έδρας, τότε θα πρέπει να χρονολογηθεί μετά το 1702, χρονιά που ο Παπαδόπουλος παίρνει αυτή τη θέση.

Από την παραβολή των δύο Καταστατικών προκύπτει ότι το δεύτερο είναι αναλυτικότερο, λεπτομερέστερο, η διατύπωση του λιτότερη και περισσότερο συγκεκριμένη.

Αναφέρεται στο Προοίμιο: "Επειδή η Nazione Oltramarina, μια από τις πιο σπουδαίες που συγκροτούν αυτό το Πανεπιστήμιο, τόσο για το πλήθος των φοιτητών όσο και για τη συνεχή και μακρά ιστορία της στην πανεπιστημιακή ζωή, στηρίζεται κυρίως στο Ελληνικό Έθνος: "Principalmente risiede nella nazion15 greca", μητέρα των πιο φηφισμένων και τέλειων νόμων που θεσμοθετήθηκαν για την ευτυχία των λαών και τη διοίκηση των Δημοκρατιών, γι' αυτό είχε πάντοτε σκοπό όχι μόνο να έχει δικούς της νόμους, αλλά τέτοιους που να την καθιστούν την πιο αξιοσέβαστη. Και διοικουμένη με τους δικούς της νόμους να εκφράζει τη σωστή διακυβέρνησή της, μια ιδέα ελληνοπρεπή: "Una idea alla greca", που σημαίνει συνετή, ενάρετη και άψογη Κοινότητα. Γι' αυτό έχει διαμορφώσει το Καταστατικό της, από αποφάσεις που έχουν ληφθεί σε διάφορες περιστάσεις, έχουν ωριμάσει ύστερα από συζητήσεις και είναι καρποί της σύνεσης και της πείρας. Επειδή ωστόσο είναι μάταιο να υπάρχουν νόμοι που δεν γίνονται γνωστοί σ' αυτούς για τους όποιους έχουν θεσπιστεί, αφού ως τώρα το Καταστατικό περιορισμένο σ' ένα χειρόγραφο (υπονοεί ασφαλώς το χειρόγραφο του 1663) παρέμενε αόρατο ή δυσπρόσιτο, γι' αυτό ύστερα από ώριμη σκέψη το Συμβούλιο αποφάσισε με πλειοψηφία, αφού αναθεωρηθεί από τον καθηγητή μας και πατέρα Sr Nicolo Abba

14. Για τον καθηγητή Νικόλαο Κομνηνό Παπαδόπουλο, που δίδαξε το Κανονικό Δίκαιο στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας πενήντα χρόνια και έγραψε και την Ιστορία του Πανεπιστημίου, βλ. A. Στεργέλλη, ό.π., σ. 32-33, όπου και η σχετική βιβλιογραφία.

15. Αξιοσημείωτη είναι η χρήση του όρου Nazion με την έννοια του "έθνους" σε μια τόσο πρώιμη εποχή.

Σελ. 469
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/470.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Comneno Papadopoli, να τυπωθεί: "Sia dato alle stampe", αφού δοθεί η άδεια γι' αυτό από τον Serenissimo Principe. Έτσι επικυρωμένο επίσημα από τις Δημόσιες Αρχές και προσιτό στους ομοεθνείς μας, θα είναι δυνατό να το μελετούν, να το σέβονται και να το προστατεύουν από κάθε κατάχρηση· που είναι δυνατόν να επιχειρηθεί, είτε ιδιωτικά ή δημόσια, από κακή πρόθεση ή αδιαφορία, όπως συνέβη στο παρελθόν. Αφού λοιπόν ο καθηγητής Παπαδόπουλος αναθεώρησε ένα προς ένα τα άρθρα και ψηφίστηκαν με μυστική ψηφοφορία από τη γενική Συνέλευση, ας προστεθεί και το Decretto που θα επιτρέψει το τύπωμά του όπως είναι και βρίσκεται, για κοινή χρήση, απόδειξη της επιθυμίας της Nazione να ζήσει στην Πάδοβα με την ευπρέπεια και υπόληψη που ταιριάζει σε μια ομάδα νέων, οι οποίοι μακριά από τον τόπο τους δεν έχουν άλλο σκοπό παρά να επωφεληθούν από τις προσφορές και τα προνόμια και να αναβιώσουν στους κόλπους της Nazione όχι μόνο την παλιά δόξα των επιστημών αλλά και των πιο ευγενικών και αξιοσέβαστων ηθών".

Ωστόσο, άγνωστο γιατί, το όνειρο αυτό της Nazione να ιδεί το Καταστατικό της "εις τους τύπους" δεν έγινε ποτέ πραγματικότητα.

Από το Καταστατικό αυτό αναφέρω μερικά πολύ χαρακτηριστικά σημεία.

Στο άρθρο 1 επισημαίνεται ότι όλοι οι ομοεθνείς οφείλουν να φανούν αντάξιοι των προνομίων που τους έχουν παραχωρηθεί από τον Principe και επειδή ο σκοπός τους είναι, οι σπουδές τους πρέπει να αφοσιώνονται με επιμέλεια σ' αυτές, αλλιώς θα αποκλείονται ως ανάξια μέλη της Nazione.

Στο άρθρο 3 Del Dottorato e Dottore σημειώνεται ότι σκοπός της, παραμονής στην Πάδοβα είναι η "διδακτορική δάφνη" και είναι υποχρεωμένοι οι φοιτητές να σπουδάζουν με επιμέλεια. Αν αμελούν ή αδιαφορούν και παρά τις παραινέσεις των καθηγητών δεν συμμορφωθούν, αποβάλλονται ως ανάξιοι να συναναστρέφονται νέους που σπουδάζουν, εκείνοι που προτιμάνε την αμάθεια και τη ραθυμία, "madre di tutti i vizii e principio d'ogni corrutella nella scolaresca".

Μια άλλη χαρακτηριστική διάταξη είναι νομίζω και ή ακόλουθη: ο υποψήφιος διδάκτορας προκειμένου να προσέλθει στις δημόσιες εξετάσεις πρέπει να προσέλθει και να εξεταστεί τουλάχιστον μια φορά από τον καθηγητή της Nazione και να συμμορφωθεί με τις υποδείξεις του, γιατί δεν πρέπει να εκθέσει τη Nazione κατά τις εξετάσεις. Μόνον αν υπακούσει σ' αυτή τη διάταξη θα έχει τη συμπαράσταση της Nazione, που θα τον συνοδεύσει σύσσωμη στις εξετάσεις και θα περιμένει να τον οδηγήσει πανηγυρικά μετά την επιτυχία του ως το σπίτι του με την αξιοπρέπεια που αρμόζει σε μία τέτοια Nazione. Οι διδάκτορες, αν παραμείνουν ακόμη στην Πάδοβα για μεταπτυχιακές σπουδές, έχουν δικαίωμα να μετέχουν στις Συνελεύσεις και οι ομοεθνείς είναι υποχρεωμένοι να τους δέχονται με σεβασμό και να τους παραχωρούν τις πρώτες θέσεις.

Σελ. 470
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/471.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Στο σχετικό άρθρο αναφέρεται ότι η Nazione έχει ανάγκη υψηλής προστασίας και επειδή στην Πάδοβα δεν μπορεί να έχει άλλους προστάτες από τους καθηγητές της, γι' αυτό αναζητεί κάποια προσωπικότητα στη Βενετία, που θα αναλάβει την προστασία της ισόβια. (Εδώ γίνεται, έμμεση αναφορά στο θέσπισμα του 1674 που γνωρίζουμε ότι, απαγόρευσε στο εξής να αναλαμβάνει καθηγητής προστασία άλλης Nazione εκτός από τη Γερμανική.) Δημιουργείται όμως ένας άλλος θεσμός, διέξοδος όπως φαίνεται: η Nazione εκλέγει δύο καθηγητές, έναν από κάθε Σχολή, ομοεθνείς της οι οποίοι αρχιεπιστατούν "sopraintendano", χωρίς να δίνεται σαφής χαρακτηρισμός του αξιώματος. Μετά την εκλογή αυτών των καθηγητών τους αποδίδονται τιμές και τους παραδίδονται τα "Σύμβολα" της Nazione, που οφείλουν να τα έχουν αναρτημένα στο σπίτι τους.

Το τελευταίο άρθρο αναφέρεται στη Βιβλιοθήκη. Δεν υπάρχει ανάλογο στο παλαιότερο Καταστατικό, γεγονός που φανερώνει ότι ή Βιβλιοθήκη ιδρύθηκε αργότερα.

Η Nazione έχει ανάγκη από Βιβλιοθήκη όπου να καταφεύγουν και να μελετούν οι φοιτητές, γιατί μακριά από την πατρίδα τους δεν έχουν τη δυνατότητα να διαθέτουν ιδιωτικές βιβλιοθήκες.

Ακολουθούν τα άρθρα που καθορίζουν τις συνθήκες λειτουργίας της βιβλιοθήκης και τους πόρους της: Η Βιβλιοθήκη στεγάζεται στο σπίτι του ενός από τους καθηγητές: "in suo mezàdo", στο ισόγειο του σπιτιού του, όπου συνήθως βρίσκεται και το γραφείο του. Τα βιβλία πρέπει να είναι τοποθετημένα σε χωριστά ράφια με την ένδειξη της Nazione στο καθένα, να έχουν καταγραφεί σε βιβλίο από τον Σύνδικο, ώστε σε περίπτωση θανάτου ή αποχώρησης του καθηγητή να αναγνωρίζονται. Ο καθηγητής αναλαμβάνει και την υποχρέωση, σε περίπτωση που θα μετακομίσει σε άλλο σπίτι, να φροντίσει και για τη μεταφορά της Βιβλιοθήκης της Nazione. Οι πόροι της Βιβλιοθήκης είναι το 1 από τα 8 δουκάτα του δικαιώματος εγγραφής των μελών, το σκούδο που είναι υποχρεωμένος να καταθέσει ο διδάκτορας, αν έχει χρησιμοποιήσει τα βιβλία, το δουκάτο που πληρώνει ο διδάκτορας αν συνεχίσει σπουδές στην Πάδοβα, όλες οι χρηματικές ποινές, το 1/4 του πλεονάσματος του Ταμείου, όταν συμπληρωθούν 20 δουκάτα, και το μισό όταν το πλεόνασμα ξεπεράσει τα 30, και τέλος το αντίτιμο για το έντυπο του πιστοποιητικού εγγραφής που τα εκδίδει ή Βιβλιοθήκη. Τα χρήματα της Βιβλιοθήκης τα κρατεί ο καθηγητής, δεν μπαίνουν στο Ταμείο.

Ο Σύνδικος κρατεί βιβλίο των εξόδων της Βιβλιοθήκης. Μεταξύ των αξιωματούχων κληρώνεται ένας Βιβλιοθηκάριος. Εκτός από τις άλλες υποχρεώσεις του, κρατεί και το βιβλίο δανεισμού που γίνεται ύστερα από αυστηρές διατυπώσεις και για ορισμένο χρόνο. Ο Βιβλιοθηκάριος επίσης οφείλει να φροντίζει ώστε όταν φθάνει στην Πάδοβα κάποιος σπουδαίος ομοεθνής να τον

Σελ. 471
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/472.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

καλεί να επισκεφθεί τη Βιβλιοθήκη και "con buona maniera" να του υποδεικνύει να τη βοηθήσει. Τα ονόματα των ευεργετών αναγράφονται σε ειδικό βιβλίο και για τους ευεργέτες αναρτάται το πορτραίτο τους "ad perpetuam rei memoriam".

Στη Βιβλιοθήκη φυλάσσεται επίσης το βιβλίο των αποφάσεων του Συμβουλίου, το Libro d'oro και το Βιβλίο των Οικοσήμων των μελών.

Πολύ αυστηρές είναι επίσης οι κυρώσεις για όποιον με οποιοδήποτε τρόπο βλάψει τα βιβλία της Βιβλιοθήκης. Τιμωρείται με διαγραφή από τη Nazione και το όνομα του αναγράφεται σε ειδικό πίνακα. Διαγράφεται μόνον όταν ο ίδιος ή κάποιος απόγονος του ή συγγενής του αποζημιώσει τη Βιβλιοθήκη για τη βλάβη. Τα σχετικά, με τη βιβλιοθήκη άρθρα είναι αναρτημένα μέσα στο χώρο της Βιβλιοθήκης.

Στα περιορισμένα χρονικά όρια μιας σύντομης ανακοίνωσης είναι αδύνατο να δώσω περισσότερα στοιχεία ούτε, πολύ περισσότερο, να εκθέσω και να συζητήσω τα προβλήματα που ανακύπτουν κατά την προετοιμασία της εκδόσεως αυτών των κειμένων. Περιορίστηκα να δώσω, δειγματοληπτικά, όσα θεώρησα ξεχωριστά ενδιαφέροντα, και, νομίζω, πάντοτε επίκαιρα.

Άλλωστε η δημοσίευση των Καταστατικών αυτών υπηρετεί και τη γενικότερη ανάγκη της διερεύνησης των πηγών της ιστορίας του πανεπιστημιακού θεσμού ως στοιχείου της έρευνας της ιστορίας της γνώσης, στα πλαίσια της σύγχρονης αυτής κατεύθυνσης της ιστορικής έρευνας. Αυτή οργανώνεται τα τελευταία χρόνια, ανανεωμένη από την ώθηση που της έδωσε ή κοινωνική ιστορία και ή ιστορία των νοοτροπιών, η οποία απλώνεται τώρα προς την έρευνα της ιστορίας των γνώσεων και των χώρων όπου καλλιεργήθηκε η γνώση, Η Luce Giard στο άρθρο της "Histoire de l'Université et Histoire du savoir"16 επισημαίνει ότι η μελέτη της ιστορίας του Πανεπιστημίου (de l'institution du savoir) οδηγεί λογικά κατά κάποιον τρόπο στη μελέτη των περιεχομένων της γνώσης που εκφράζεται εκεί (des contenus de savoir qui s'y énoncent). Η ιστορία του ενός φωτίζει την ιστορία του άλλου.

16. Βλ. το άρθρο της Luce Giard, "Histoire de l'Université et Histoire du savoir: Padoue (XIVe-XVIe siècle)", Revue de Synthèse, Avril-Juin 1983, σ. 139-169 και ειδικά σ. 149.

Σελ. 472
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/473.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Οι ΦΟΙΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΣΤΟΝ 19ο ΑΙΩΝΑ: ΕΝΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΚΩΣΤΑΣ ΛΑΠΠΑΣ

Αντικείμενο της ανακοίνωσης που ακολουθεί είναι ένα πρόγραμμα έρευνας που άρχισε πριν από λίγο καιρό και αποβλέπει στη μελέτη του φοιτητικού σώματος από την ίδρυση του Πανεπιστημίου Αθηνών (1837) ως τα τέλη του 19ου αιώνα. Το υλικό στο οποίο στηρίζεται το πρόγραμμα αποτελείται από τα μητρώα των φοιτητών και των διπλωματούχων του Πανεπιστημίου. Ο μεγάλος όγκος του υλικού αυτού, καθώς και ή ανάγκη να αξιοποιηθούν στον υψηλότερο δυνατό βαθμό τα προσφερόμενα στοιχεία έκαναν σχεδόν υποχρεωτική τη χρήση ηλεκτρονικού υπολογιστή στην επεξεργασία των πανεπιστημιακών μητρώων. Με βάση την επεξεργασία αυτή θα μπορέσουμε να αναπαραστήσουμε τον τρόπο με τον οποίο συγκροτήθηκε ο φοιτητικός πληθυσμός στον 19ο αιώνα. Δεδομένου ότι το πρόγραμμα έρευνας βρίσκεται ακόμη σ' ένα πρώτο στάδιο που δεν επιτρέπει την εξαγωγή συμπερασμάτων, θα περιοριστώ να παρουσιάσω τα υλικά δεδομένα της έρευνας, τις μεθοδολογικές αρχές που ακολούθησα, και οι οποίες καθόρισαν και τον τρόπο επεξεργασίας του υλικού, τους σκοπούς στους όποιους αποβλέπει η έρευνα και, τέλος, ορισμένα ερωτήματα που υποβάλλει η συνολική μελέτη του φοιτητικού ζητήματος.

1, Το υλικό που χρησιμοποιήθηκε καλύπτει την περίοδο 1837-1891 και αποτελείται: α) από το μητρώο εγγραφής των πρωτοετών φοιτητών, που περιέχει 17.000 ονόματα, και β) από το μητρώο διπλωματούχων, με 7.500 ονόματα. Το πρώτο μητρώο φυλάσσεται στο Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών, ενώ το δεύτερο είναι δημοσιευμένο στις ετήσιες λογοδοσίες των πρυτάνεων του Πανεπιστημίου. Το μητρώο εγγραφής μας δίνει για κάθε φοιτητή, εκτός από το ονοματεπώνυμο και το όνομα του πατέρα του, τα εξής ακόμη στοιχεία: την ηλικία του, τον τόπο καταγωγής, την κτηματική περιουσία της οικογενείας του, το Γυμνάσιο που τελείωσε, τη Σχολή και το χρόνο εγγραφής

Β 7

Σελ. 473
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/474.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σ' αυτήν, το ονοματεπώνυμο του κηδεμόνα (και συχνά το επάγγελμά του), τις μεταγραφές που έκανε από τη μία Σχολή στην άλλη, και, σε ορισμένες περιπτώσεις, το χρόνο που πήρε το δίπλωμά του. Στο μητρώο διπλωματούχων αναγράφονται: το ονοματεπώνυμο, ο τόπος καταγωγής, η Σχολή, ο χρόνοι: λήψης του διπλώματος, και, τέλος, ο χαρακτηρισμός και o βαθμός του διπλώματος.

2. Η εισαγωγή των παραπάνω στοιχείων στον ηλεκτρονικό υπολογιστή έγινε με τον ακόλουθο τρόπο: α) τα ονόματα των φοιτητών και των κηδεμόνων διατηρήθηκαν στη μορφή με την οποία αναγράφονται στα μητρώα· το ίδιο έγινε και με τα ονόματα των τόπων καταγωγής και των Γυμνασίων, με τη διαφορά ότι αυτά συνοδεύτηκαν και από ένα συμβατικό κωδικό αριθμό β) τα υπόλοιπα στοιχεία των μητρώων εισήχθησαν στον υπολογιστή κωδικοποιημένα.

Η κωδικοποίηση των τόπων καταγωγής έγινε με βάση τη μικρότερη γεωγραφική περιφέρεια, την επαρχία. Η αναγωγή στη μονάδα αυτή -και όχι στην ευρύτερη περιφέρεια του νομού- κρίθηκε προσφορότερη για την κατά νόηση της γεωγραφικής κατανομής του φοιτητικού σώματος, δεδομένου ότι η επαρχία αποτελεί στον 19ο αιώνα ιδιαίτερη ενότητα στα πλαίσια του νομού με έντονα συχνά διαφοροποιητικά στοιχεία. Μια αναγωγή στη μονάδα πόλη-χωριό θα ήταν αδύνατη αλλά και παραπλανητική, αφού πολλές φορές δηλώνεται ως τόπος καταγωγής μόνο η γεωγραφική περιφέρεια και, αντίστροφα με το όνομα της πόλης εννοείται συχνά η περιφέρεια της επαρχίας ή του νομού. Έτσι κι αλλιώς όμως το χωριό και η πόλη δεν χάνονται, αφού παράλληλα με τον κωδικό της επαρχίας διασώζεται και η αρχική μορφή του τόπο καταγωγή ς.  Έχουμε επομένως τη δυνατότητα, με βάση ένα αλφαβητικό πίνακα των τοπωνυμίων κατά επαρχία, να αναγόμαστε κάθε στιγμή στους ακριβείς τόπους καταγωγής,

Η περιουσία της οικογενείας του φοιτητή δηλώνεται σε χρήμα. Η δήλωση αυτή είναι το μοναδικό στοιχείο που μας επιτρέπει κάποιες προσεγγίσεις ως προς την κοινωνική προέλευση των φοιτητών. Καθώς όμως πρόκειται για ένα στοιχείο του οποίου δεν είναι εύκολο να ελέγξουμε την αξιοπιστία, η απόλυτη χρήση του εγκλείει ενδεχομένως κάποιους κινδύνους. Αν όμως τα επιμέρους περιουσιακά στοιχεία αθροισθούν σε σύνολα παρουσιακών μεγεθών και χρησιμοποιηθούν συγκριτικά μεταξύ τους, θα έχουμε στη διάθεση μας ένα χρήσιμο δείκτη της οικονομικής κατάστασης των φοιτητών.

Μια άλλη μερική αδυναμία του υλικού μας αφορά τον τόπο καταγωγής των φοιτητών: υπάρχει συχνά η τάση να δηλώνεται όχι ο τόπος της μόνιμης διαμονής του φοιτητή τη στιγμή της εγγραφής του στο Πανεπιστήμιο, αλλά ο τόπος προέλευσης. Η ασάφεια αυτή μπορεί να δημιουργήσει κάποια προβλήματα σχετικά με τη γεωγραφική κατανομή των φοιτητών, όχι όμως τέτοια

Σελ. 474
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/475.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

που να είναι σε θέση να αλλοιώσουν τη στατιστική εικόνα κάθε περιοχής. Άλλωστε το ίδιο το υλικό μας επιτρέπει να ελέγχουμε, ως ένα τουλάχιστο βαθμό, και να διορθώνουμε τις εμφανείς γεωγραφικές αποκλίσεις.

3. Η εκμετάλλευση του υλικού γίνεται με κριτήρια ποσοτικά, αλλά και ποιοτικά. Πέρα από τις σχέσεις μεγεθών που θα προκύψουν από τα κωδικοποιημένα στοιχεία των μητρώων, έγινε προσπάθεια να διασωθούν και να ταξινομηθούν τα στοιχεία εκείνα που θα μας επιτρέψουν να κάνουμε κάποιες ποιοτικές προσεγγίσεις στη συγκρότηση του φοιτητικού σώματος.

Οι ζητούμενες πληροφορίες, λοιπόν, θα εμφανίζονται σε δύο μορφές: α) σε ποσοτικά στοιχεία, μέσα από τα οποία θα διαγράφεται ή καμπύλη συγκεκριμένων ποσοτικών φαινομένων, και β) σε πίνακες κυρίων ονομάτων και τόπων. Στους πίνακες αυτούς θα αναπαράγονται αλφαβητικά τα ονόματα των φοιτητών, των διπλωματούχων, των κηδεμόνων και των τόπων καταγωγής. Με βάση τον αλφαβητικό πίνακα των φοιτητών μπορούμε να δούμε ποια είναι η συμμετοχή συγκεκριμένων οικογενειών μιας περιοχής στην ανώτατη εκπαίδευση: τα μέλη ποιων οικογενειών φοιτούν στο Πανεπιστήμιο, με ποια συχνότητα και σε ποιες Σχολές· σε ποιο βαθμό δημιουργείται, από μια στιγμή και πέρα, μια οικογενειακή επαγγελματική παράδοση (γιατρών, δικηγόρων) που επηρεάζει τα νέα μέλη της οικογενείας στην επιλογή της Σχολής εγγραφής, Η μελέτη αυτή -που θα γίνει, βέβαια, σε συνδυασμό με τον πίνακα των τόπων καταγωγής- εννοείται ότι δεν μπορεί παρά να είναι δειγματοληπτική· είναι αυτονόητο, επίσης, ότι για να ολοκληρωθεί θα απαιτήσει μια παράλληλη μελέτη της κοινωνικής στρωματογραφίας συγκεκριμένων περιοχών, μέσα από άλλες πηγές. Ανάλογες προσεγγίσεις προσωπογραφικού τύπου θα μπορούσαν να γίνουν και με βάση τον αλφαβητικό πίνακα των διπλωματούχων.

Ενδιαφέρουσες πληροφορίες μπορεί να μας δώσει και ο αλφαβητικός πίνακας των κηδεμόνων των φοιτητών. σε προσωπογραφικό και πάλι επίπεδο, και σε συνάρτηση με το επάγγελμα που συνοδεύει το όνομα του κηδεμόνα, μπορούμε να δούμε ποιες σχέσεις υποδηλώνει ή διαμορφώνει ο θεσμός της κηδεμονίας: πιο απλά, σε ποιες επαγγελματικές ή άλλες ομάδες ανήκουν οι κηδεμόνες, σε ποιο βαθμό o κοινός τόπος καταγωγής φοιτητών και κηδεμόνων, που παρατηρείται σε μεγάλη κλίμακα, υποδηλώνει και κάποιες μορφές εξάρτησης. Αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι ένας μεγάλος αριθμός φοιτητών φαίνεται να κηδεμονεύεται από βουλευτές και άλλα πολιτικά πρόσωπα. Ενδιαφέρουσα είναι επίσης η μεγάλη συχνότητα με την οποία εμφανίζονται ως κηδεμόνες συγκεκριμένοι πανεπιστημιακοί καθηγητές, ενώ άλλοι απουσιάζουν τελείως.

Ας προστεθεί ακόμη ότι στον πίνακα των κηδεμόνων μπορούμε να παρατηρήσουμε το ρυθμό με τον οποίο αυξάνονται μέσα στον 19ο αιώνα οι κηδεμόνες-γονείς ή συγγενείς των φοιτητών: το φαινόμενο αυτό, που παρατηρείται

Σελ. 475
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/476.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ιδιαίτερα στο δεύτερο μισό του αιώνα, υποδηλώνει τη σταδιακή μετακίνηση των γονέων των φοιτητών από την επαρχία στην πρωτεύουσα. Τη μεταβολή αυτή μπορούμε να την παρακολουθήσουμε και από τις αλλαγές που σημειώνονται, κατά την ίδια περίοδο, στον τόπο καταγωγής των φοιτητών που προέρχονται από την ίδια οικογένεια.

Αλλά το κυριότερο μέρος του προγράμματος είναι ή στατιστική μελέτη των μητρώων. Τα σχετικά αποτελέσματα θα καταγραφούν σε αριθμητικούς πίνακες που θα περιλαμβάνουν είτε ένα τύπο στοιχείων (π.χ. κατανομή των φοιτητών κατά Σχολές), είτε δύο ή περισσότερα στοιχεία σε συνδυασμό μεταξύ τους. Έτσι, η κατανομή των φοιτητών κατά Σχολές μπορεί να μελετηθεί αυτοτελώς και να αναζητηθούν σε κοινωνικό επίπεδο οι αιτίες που προκαλούν τις μεγάλες ή τις μικρές συγκεντρώσεις φοιτητών στις διάφορες Σχολές. Αντίστοιχα, οι πίνακες των τόπων καταγωγής μπορούν να λειτουργήσουν και αυτοτελώς, αλλά και σε σχέση με τη Σχολή εγγραφής, Έχουμε τη δυνατότητα δηλαδή να δούμε όχι μόνο την κατανομή των φοιτητών στο γεωγραφικό χώρο του ελληνικού κράτους και ευρύτερα της Ανατολής, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο ο τόπος καταγωγής επηρεάζει την επιλογή της Σχολής: ποιες Σχολές προτιμούν, αντίστοιχα, οι ημεδαποί και αλλοδαποί (του αλύτρωτου Ελληνισμού) φοιτητές, ή οι προερχόμενοι από τον ορεινό χώρο, τα αστικά κέντρα, τα νησιά.

Ανάλογα ερωτήματα μπορούν να διατυπωθούν και με βάση την οικογενειακή περιουσία των φοιτητών: σε ποιο βαθμό ή περιουσία καθορίζει την επιλογή της Σχολής εγγραφής και, ειδικότερα, κατά πόσο ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα η διάχυτη αντίληψη ότι οι φοιτητές που προέρχονται από χαμηλά κοινωνικά στρώματα προτιμούν Σχολές "συντηρητικού" τύπου, όπως η Φιλοσοφική και η Θεολογική. Βέβαια, η οικογενειακή περιουσία απεικονίζει σχηματικά μόνο την κοινωνική προέλευση των φοιτητών. Η εικόνα αυτή μπορεί όμως να επαληθευτεί ή να συμπληρωθεί, σε μια δεύτερη φάση, μέσα από άλλες ομοειδείς πηγές, όπως τα μητρώα των μαθητών των Γυμνασίων, στα οποία δηλώνεται και το επάγγελμα του πατέρα. Τέτοια μητρώα σώζονται σε αρκετά Γυμνάσια της χώρας. Η ταύτιση των τελειοφοίτων μαθητών του Γυμνασίου με τους πρωτοετείς φοιτητές διευκολύνεται από τον αλφαβητικό πίνακα των φοιτητών, καθώς και από τον πίνακα των Γυμνασίων.

Το τελευταίο αυτό στοιχείο, που συνοδεύει το όνομα του φοιτητή, μας επιτρέπει να δούμε, διαχρονικά, τη δυναμική των Γυμνασίων που τροφοδοτούν το Πανεπιστήμιο. Από την άλλη μεριά, η σύγκριση των Γυμνασίων με τους τόπους καταγωγής μπορεί να μας δείξει ποια από τα Γυμνάσια του ελληνικού κράτους ελκύουν τους αλλοδαπούς μαθητές και, γενικότερα, ποιοι είναι οι τόποι προέλευσης των μαθητών που συγκεντρώνονται στα διάφορα Γυμνάσια του κράτους. Μ' αυτό τον τρόπο μπορούμε να μελετήσουμε τη διπλή μετακίνηση

Σελ. 476
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 457
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    ΤΑ ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΑ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΕΙΟΥ

    (NAZIONE) ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ

    ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΤΗΣ ΠΑΔΟΒΑΣ (17ος-18ος αι.)

    ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΜΠΟΜΠΟΥ-ΣΤΑΜΑΤΗ

    Η σημασία του Πανεπιστημίου της Πάδοβας1 για την πνευματική αναγέννηση του νεότερου ελληνισμού είναι γνωστή και ή σχετική ελληνική βιβλιογραφία πλουτίζεται, συνεχώς με εργασίες - καρπούς της έρευνας στα Αρχεία της Βενετίας και της Πάδοβας, που αποτελούν ανεξάντλητες πηγές πληροφοριών για τη νεότερη ιστορία μας. Έτσι έχουμε τώρα δημοσιευμένους τους καταλόγους εγγραφών των Ελλήνων φοιτητών στο Πανεπιστήμιο2 και γνωρίζουμε τα δημοσιεύματα τους, κατά τον 17ο και 18ο αι., που αποκαλύπτουν την εντυπωσιακή συμμετοχή τους στις πνευματικές εκδηλώσεις του πανεπιστημίου.3

    1. Βλ. G. Fedalto, Stranieri a Venezia e a Padova, στη σειρά Storia della cultura Veneta, 1) στον τόμο: Del primo quattrocento al concilio di Trento, v. III, I, Vicenza 1980, σ. 499-501, και 2) στον τόμο: Il seicento, Vicenza 1894, σ. 251-279, όπου πολύ σημαντικά στοιχεία για τους έλληνες στη Βενετία και την Πάδοβα.

    2. Γ. Σ. Πλουμίδη, "Αι πράξεις εγγραφής των Ελλήνων σπουδαστών του Πανεπιστημίου της Παδούης, Μέρος A' Artisti 1634-1782", Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών σπουδών, τ. 37, 1969-1970, σ. 260-33 "Μέρος Β' Legisti 1591-1809, Επίμετρον, Μέρος A' Artisti", Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών σπουδών, τ. 38, 1971, σ. 84-206 και "Μέρος A' Artisti (Συμπληρωματικά: έτη 1674-1701)", θησαυρίσματα, τ. 8, 1971, σ. 188-204. Του ίδιου, "Gli scolari Greci nello Studio di Padova", Quaderni per la storia dell'Università di Padova, τ. 4, 1971. Του ίδιου, "Gli scolari Oltramarini a Padova nei secoli XVI e XVII", Revue des Études Sud-Est européennes, τ. 10, 1972, σ. 257-270. Του ίδιου, "Οι Έλληνες σπουδαστές του Πανεπιστημίου της Πάδοβας", Δωδώνη, τ. 12, 1983, σ. 236-281.

    3. Βλ. την εργασία του A. Στεργέλλη, Τα δημοσιεύματα των Ελλήνων σπουδαστών τον Πανεπιστημίου της Πάδοβας του 17ου και 18ου αι., Αθήνα 1970. Tο πρώτο κεφάλαιο αναφέρεται γενικά στην οργάνωση του Πανεπιστημίου και τη λειτουργία των πανεπιστημιακών

    Β 6