Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 465-484 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/465.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

να δικαιολογηθεί και αν υπάρχουν αμφιβολίες να ορκιστεί και θα αποφασίσει ο Σύνδικος αν είναι αρκετά δικαιολογημένος.

Οι αξιωματούχοι οφείλουν να επαγρυπνούν, ώστε να μην εκτίθεται το όνομα της Nazione με αφιερώσεις ποιητικών συλλογών, Ελογίων και Λόγων ή και εικόνων σε πρόσωπα από ομοεθνείς στο όνομα της Nazione, γιατί αυτά συνήθως αφορούν ιδιωτικές σχέσεις. Εξαίρεση αποτελούν οι αφιερώσεις σε κάποιον από τις Αρχές της πόλεως και τους καθηγητές.

Το άρθρο 6: Della Cassa e Danaro della Nazione. Το ταμείο βρίσκεται στα χέρια του Κλητήρα-Bidello, που είναι έμπιστο πρόσωπο και έχει εκλεγεί για τέσσερα χρόνια, και έχει 3 κλειδιά που τα κρατούν 3 αξιωματούχοι· το ένα κρατεί o Bidello, το δεύτερο οι Ταμίες, που το εναλλάσσουν κάθε μήνα και το τρίτο ο Σύνδικος και ο δεύτερος Σύμβουλος των Ιατροφιλόσοφων που το εναλλάσσουν κατά τον ίδιο τρόπο. Στο Ταμείο τοποθετούνται τα χρήματα των συνδρομών και κάθε άλλο ποσό που αναφέρεται στην Nazione. Ο Σύνδικος κρατεί ένα βιβλίο Ταμείου όπου σημειώνει τα ποσά και κάθε μεταβολή ο Bidello, ενώ στο δεύτερο βιβλίο που κρατεί ο Bidello σημειώνει ο Σύνδικος με το χέρι του τα ποσά. Το Ταμείο δεν ανοίγει αν δεν είναι παρόντες οι τρεις αξιωματούχοι, που δεν επιτρέπεται να ορίζουν αντικαταστάτη. Σε περίπτωση σοβαρού λόγου απουσίας τους πρέπει να παραστεί ένας από τους δύο Συμβούλους, μόνο κάτω από τα μάτια τους ανοίγει το Ταμείο και τοποθετεί ή παίρνει χρήματα ο Bidello.

Οι υπεύθυνοι δεν δέχονται να ανοίξουν το Ταμείο παρά ύστερα από τυπωμένη απόφαση. Υπογράφουν και οι δύο Σύμβουλοι και για την έκδοση της ακολουθείται μια αρκετά πολύπλοκη διαδικασία, όπου τον κύριο λόγο έχει ο Σύνδικος. Αν πρόκειται για ποσό 10 λιρών, υποβάλλεται η πρόταση στη Συνέλευση και αφού εκτεθούν οι λόγοι, γίνεται ψηφοφορία και αν πάρει τις μισές ψήφους εγκρίνεται. Αν πρόκειται για μεγαλύτερο ποσό, για να συζητηθεί, πρέπει να συγκεντρωθούν 12 μέλη ομοεθνών συνολικά, μαζί με τους αξιωματούχους και να ορκιστούν στο Ευαγγέλιο ότι δεν έχουν πονηρό σκοπό: "di non aver cativa intelligenza". Η απόφαση πρέπει να στηρίζεται στα 3/4 των ψήφων. Τότε ο Σύνδικος καλεί τον Bidello, του ανακοινώνει το ποσό που αποφασίστηκε, για να προχωρήσει η διαδικασία. Προβλέπονται αυστηρές κυρώσεις για τον Σύνδικο αν δεν ακολουθήσει την παραπάνω διαδικασία.

Κάθε χρόνο η Εξελεγκτική Επιτροπή -οι Inquisitori- κάνει έλεγχο των βιβλίων και απαλλάσσει τους υπευθύνους.

Επειδή τα χρήματα της Nazione "è il più possente nervo della medesima", είναι το ισχυρότερο νεύρο της, και χωρίς αυτό το "instromento" είναι αδύνατον να κινηθεί με αξιοπρέπεια και να αντιμετωπίσει τυχόν προσβολές ή να υπερασπιστεί τα προνόμια της, γι' αυτό αποφασίζεται ότι ανάμεσα στους θεσμούς αυτοί που αφορούν το Ταμείο πρέπει να μένουν απαράβατοι

Σελ. 465
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/466.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και σεβαστοί σε όλη τους την έκταση και από όλους. Και θα τιμωρούνται όσοι προτείνουν απλοποίηση των διαδικασιών για την αφαίρεση χρημάτων από το Ταμείο.

Τα επόμενα άρθρα αναφέρονται στις υποχρεώσεις και τις δικαιοδοσίες των αξιωματούχων, για τον καθένα χωριστά.

Και πρώτα για τους Συμβούλους, που είναι οι κύριοι εκπρόσωποι της Nazione, αναφέρεται γενικά: Αυτοί που εκλέγονται σ' αυτές τις σπουδαίες θέσεις πρέπει να είναι "Sogetti d'ogni conditione riguardevole", γιατί οι αρχηγοί δεν πρέπει να είναι λιγότερο ευγενείς από τα μέλη. Γι' αυτό η Nazione οφείλει να εκλέγει πάντοτε τους διαλεχτούς ανάμεσα στους ομοεθνείς φοιτητές που περικλείει στους κόλπους της, και όσους έχουν πείρα των πανεπιστημιακών πραγμάτων, ώστε να είναι σε θέση να υποστηρίζουν τα δικαιώματά της.

Από το άρθρο 9, που αναφέρεται στις υποχρεώσεις των αξιωματούχων, σημειώνω ότι η παρουσία των Συμβούλων είναι υποχρεωτική στις Συνελεύσεις και αν λείψουν τρεις φορές συνέχεια χωρίς σοβαρή δικαιολογία, που να μπορούν να τη βεβαιώσουν με όρκο αν τους ζητηθεί, τότε τιμωρούνται με αφαίρεση του αξιώματος. Δεν επιτρέπεται επίσης να ορίζουν αντικαταστάτη αν βρίσκονται, οι ίδιοι στην Πάδοβα, ούτε να απουσιάσουν χωρίς να ενημερώσουν τον Σύνδικο.

Το άρθρο 11 αναφέρεται στον "Σύμβουλο των Νομικών- Consigner Leggista", που είναι ο πρώτος στην τάξη, Ο υποψήφιος γι' αυτή τη θέση πρέπει να συγκεντρώνει τα ακόλουθα προσόντα: Πρέπει να έχει γεννηθεί από νόμιμο γάμο, να ζει με δικά του έξοδα, να έχει συμπληρώσει τα 20 χρόνια, να σπουδάζει τα δύο τελευταία χρόνια στην Πάδοβα και απ' αυτά το τελευταίο στη Νομική, και να είναι ταμειακώς εντάξει. Ο Consiglier Leggista έχει το προβάδισμα ανάμεσα στους άλλους αξιωματούχους και το δικαίωμα διπλής ψήφου. Συγκαλεί τις Συνελεύσεις και τα Συμβούλια και προηγούνται στην ψηφοφορία οι δικές του προτάσεις. Έχει το δικαίωμα, όταν νομίζει, να ελέγχει τα βιβλία και τους λογαριασμούς και κάθε σχετικό στοιχείο, να κάνει κατασχέσεις και να διώκει ως τη φυλάκιση τους οφειλέτες της Nazione, χωρίς άλλη εξουσιοδότηση, όταν τα χρέη είναι εκκαθαρισμένα. Αυτός εκπροσωπεί τη Nazione και εκφράζει τις ευχές της τα Χριστούγεννα στις Αρχές της πόλης, στους Καθηγητές και τον Πρύτανη, Οφείλει να υπερασπίζεται και να προστατεύει τους φοιτητές και την καλή φήμη της Nazione, να ενημερώνει τους ομοεθνείς του για τα πανεπιστημιακά ζητήματα. Είναι ακόμη υποχρεωμένος να κρατεί βιβλίο των εσόδων και εξόδων της Nazione, να σημειώνει τους οφειλέτες και να το παραδίδει στο διάδοχό του.

Για τον πρώτο Σύμβουλο των Ιατροφιλοσόφων, τον Consiglier Artista, ισχύουν περίπου τα ίδια. Πρέπει να έχει τα ίδια προσόντα αφού έχει και τις ίδιες υποχρεώσεις και δικαιώματα. Είναι ο δεύτερος στην τάξη, αλλά ανώτερος

Σελ. 466
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/467.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

από όλους τους άλλους. Αντικαθιστά τον Σύμβουλο της Νομικής όταν λείπει. Ο δεύτερος Σύμβουλος των Ιατροφιλοσόφων πρέπει να έχει ανάλογα προσόντα. Αρκεί όμως γι' αυτόν να έχει ένα χρόνο σπουδών και να έχει συμπληρώσει το 18ο έτος της ηλικίας του.

Το άρθρο 14 αναφέρεται στον Σύνδικο της Nazione, που δεν πρέπει να συγχέεται με τον Σύνδικο του Πανεπιστημίου που είναι άλλο πρόσωπο, με άλλες αρμοδιότητες.

Ο Σύνδικος της Nazione, επειδή κατέχει ένα από τα σοβαρότερα και περισσότερο υπεύθυνα αξιώματα, πρέπει να είναι πρόσωπο έμπειρο, "provetto e prattico", με σπουδές τουλάχιστον δύο ετών στην Πάδοβα. Οφείλει να επαγρυπνεί ώστε πάντοτε οι αποφάσεις να συμφωνούν με τις διατάξεις του Καταστατικού, να κρατεί τα Βιβλία της Nazione όπου να καταγράφει με λεπτομέρεια όλες τις αποφάσεις της Συνελεύσεως και τα κλειδιά του ερμαρίου όπου φυλάσσεται το Βιβλίο. Επίσης κρατεί Βιβλίο Ταμείου, όπως σημειώσαμε. Κρατεί τα έντυπα των πιστοποιητικών για τις εγγραφές στις Πανεπιστημιακές Σχολές και εισπράττει από κάθε πρωτοετή 24 σολδία και από τους άλλους 12. Επίσης εισπράττει από κάθε υποψήφιο Διδάκτορα 1 δουκάτο. Κατά την ετήσια Γενική Συνέλευση διαβάζει τον κατάλογο των οφειλετών και δεν επιτρέπει να γίνει δεκτός στη Συνέλευση όποιος οφείλει. Ορκίζει τα μέλη της Nazione πριν από τις εκλογές των νέων αξιωματούχων και τους νεοεγγραφόμενους φοιτητές.

Το άρθρο 15 αναφέρεται στους Εισπράκτορες-Esattore, που είναι δύο, ένας από το Regno και άλλος delle Isole. Είναι φοιτητές "provetti e prattici". Απαιτούν το δικαίωμα εγγραφής από τους νεοεγγραφόμενους φοιτητές που είναι 5 δουκάτα Βενετίας και το καταθέτουν αμέσως στον Bidello, ενώπιον του Συνδίκου και του δεύτερου Συμβούλου-Artista που είναι παρόντες. Εισπράττουν επίσης και το ποσό των 25 σολδίων από τους ίδιους φοιτητές για να τους παραχωρηθεί το πιστοποιητικό εγγραφής τους στην Nazione, απαραίτητη προϋπόθεση για την εγγραφή τους στο Πανεπιστήμιο.

Οι υποχρεώσεις του νεοεγγραφόμενου φοιτητή "del Pupillo", περιγράφονται στο επόμενο άρθρο 16. Σημειώνω ότι τις οικονομικές υποχρεώσεις του (12 σολδία) έχει τη δυνατότητα να τις εξοφλήσει σε διάστημα δύο μηνών. Οφείλει επίσης μετά την εγγραφή του να εκπληρώσει και δύο ακόμη υποχρεώσεις: Την guantaria, να δωρίσει δηλαδή από ένα ζευγάρι γάντια στον κάθε Εισπράκτορα, αξίας 1/2 δουκάτου το καθένα, και την Offeleria, να κεράσει δηλαδή τους αξιωματούχους, και μάλιστα ορισμένο ποσό, από 3 ως 5 βενετσιάνικα δουκάτα. Οφείλει να μελετήσει με προσοχή το Καταστατικό και να ορκιστεί ότι θα σέβεται τις διατάξεις του, θα υπακούει στους αξιωματούχους, θα αποφεύγει τους φατριασμούς και θα υπερασπίζεται τα δικαιώματα της Nazione.

Σελ. 467
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/468.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

To τελευταίο άρθρο αναφέρεται στις υπηρεσίες του Bidello. Είναι στις υποχρεώσεις του να πληροφορείται από κάθε νεοφερμένο φοιτητή τη διεύθυνση της κατοικίας του, να παρίσταται στις διδακτορικές εξετάσεις των ομοεθνών, να ειδοποιεί τα μέλη για τις Συνελεύσεις, όταν τον διατάξει ο Σύμβουλος της Νομικής. Για τις υπηρεσίες του πληρώνεται 10 βενετσιάνικα δουκάτα το χρόνο σε δύο δόσεις. Ο Bidello απολαμβάνει τα προνόμια των πανεπιστημιακών υπαλλήλων. Είναι επίσης υποχρεωμένος να ειδοποιεί τους Συμβούλους της Εθνότητας για τα Πανεπιστημιακά Συμβούλια, όταν τον ειδοποιεί γι' αυτά o Bidello Generale του πανεπιστημίου και να συνοδεύει τους αξιωματούχους στα Συμβούλια αυτά μήπως τον χρειαστούν.

Στον ίδιο κώδικα, όπως σημειώσαμε στην περιγραφή του χειρογράφου., έχουν προστεθεί, 74 χρόνια αργότερα, το 1737, ορισμένες τροποποιητικές διατάξεις στο άρθρο το σχετικό με το Ταμείο και τις υποχρεώσεις του Ταμία. Επισυνάπτεται επίσης και αντίγραφο του "decretto", της απόφασης δηλαδή των τοπικών Αρχών που επικυρώνουν αυτές τις τροποποιήσεις.

Στα εισαγωγικά αναφέρονται οι λόγοι που οδήγησαν σ' αυτές τις τροποποιήσεις: "Επειδή το Ταμείο βρίσκεται σε αξιοθρήνητη κατάσταση από την κακή διακυβέρνηση των προκατόχων μας, κατόρθωσε ο Consiglier Leggista Αθανάσιος Πολίτης από την Κέρκυρα με την αγάπη και την εύνοια του Προέδρου μας αξιότιμου Αββά Νικολάου Κομνηνού Παπαδόπουλου και με τη συγκατάθεση των ομοεθνών μας, να θεραπεύσει τις τόσες καταχρήσεις. Έχοντας ανακαλύψει ότι αιτία του κακού είναι οι ομοεθνείς μας που εκλέγονται στη θέση του Συνδίκου του Πανεπιστημίου (αυτή την εποχή ο Σύνδικος ασκεί τα πρυτανικά καθήκοντα), και για να κλείσουμε στο μέλλον το δρόμο σε τέτοιου είδους καταχρήσεις, αποφασίζουμε: όταν εκλέγεται Σύνδικος από το Έθνος μας, να μην έχει το δικαίωμα να παίρνει από το Ταμείο περισσότερα από 10 δουκάτα, και αυτά για να ανάψουν τα φώτα της πόλεως (για τον εορτασμό της εκλογής του). Ούτε οι ομοεθνείς οφείλουν να του προσφέρουν τίποτε περισσότερο. Αν θέλουν, ας του τυπώνουν ένα σονέτο".

Ακολουθούν οι τροποποιήσεις. Η σημαντικότερη είναι ότι το Ταμείο θα το κρατεί τώρα κάποιο πρόσωπο αξιόπιστο, ο Ταμίας, που θα εκλέγεται ισόβια και στο οποίο θα μπορούσε η Nazione να καταφύγει σε κάθε ανάγκη της. Αυξάνεται ο αριθμός των κλειδιών από τρία σε τέσσερα και γίνονται πολύ αυστηρότεροι οι όροι και πολυπλοκότερες οι διαδικασίες ανοίγματος του Ταμείου.

Αξίζει να σημειωθεί ότι δεν παρέχονται στο εξής διευκολύνσεις στους πρωτοετείς, άλλα είναι υποχρεωμένοι να καταβάλλουν ολόκληρο το ποσό εγγραφής τους στη Nazione και σε περίπτωση που κάποιος πτωχός εγγράφεται δωρεάν, δεν θα έχει δικαίωμα συμμετοχής στις Συνελεύσεις, Ακολουθούν 8 σύντομα άρθρα.

Σελ. 468
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/469.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Το δεύτερο χειρόγραφο Καταστατικό, που βρίσκεται στη Μαρκιακή βιβλιοθήκη είναι γραμμένο με την ίδια επιμέλεια από πεπειραμένο καλλιγράφο. Το προοίμιο είναι γραμμένο με χρυσά γράμματα και ολόκληρο το κείμενο γράφεται σε πλαίσιο και με επιμελημένα και περίτεχνα κόκκινα αρχικά. Το ίδιο και οι τίτλοι των 21 άρθρων που ακολουθούν μετά το προοίμιο. Η γενική εμφάνιση είναι πολύ επιβλητική.

Το χειρόγραφο αυτό δεν είναι χρονολογημένο, ούτε δηλώνεται ο γραφέας του. Το θετικότερο στοιχείο για τη χρονολόγηση του είναι ή παρουσία του καθηγητή Νικόλαου Κομνηνού Παπαδόπουλου14 που αναφέρεται, ως Presidente e Padre della Nazione. Αν μάλιστα ισχύει η προϋπόθεση που αναφέρεται στο παλαιό Καταστατικό, ότι δηλαδή ο προστάτης καθηγητής πρέπει να είναι της πρώτης έδρας, τότε θα πρέπει να χρονολογηθεί μετά το 1702, χρονιά που ο Παπαδόπουλος παίρνει αυτή τη θέση.

Από την παραβολή των δύο Καταστατικών προκύπτει ότι το δεύτερο είναι αναλυτικότερο, λεπτομερέστερο, η διατύπωση του λιτότερη και περισσότερο συγκεκριμένη.

Αναφέρεται στο Προοίμιο: "Επειδή η Nazione Oltramarina, μια από τις πιο σπουδαίες που συγκροτούν αυτό το Πανεπιστήμιο, τόσο για το πλήθος των φοιτητών όσο και για τη συνεχή και μακρά ιστορία της στην πανεπιστημιακή ζωή, στηρίζεται κυρίως στο Ελληνικό Έθνος: "Principalmente risiede nella nazion15 greca", μητέρα των πιο φηφισμένων και τέλειων νόμων που θεσμοθετήθηκαν για την ευτυχία των λαών και τη διοίκηση των Δημοκρατιών, γι' αυτό είχε πάντοτε σκοπό όχι μόνο να έχει δικούς της νόμους, αλλά τέτοιους που να την καθιστούν την πιο αξιοσέβαστη. Και διοικουμένη με τους δικούς της νόμους να εκφράζει τη σωστή διακυβέρνησή της, μια ιδέα ελληνοπρεπή: "Una idea alla greca", που σημαίνει συνετή, ενάρετη και άψογη Κοινότητα. Γι' αυτό έχει διαμορφώσει το Καταστατικό της, από αποφάσεις που έχουν ληφθεί σε διάφορες περιστάσεις, έχουν ωριμάσει ύστερα από συζητήσεις και είναι καρποί της σύνεσης και της πείρας. Επειδή ωστόσο είναι μάταιο να υπάρχουν νόμοι που δεν γίνονται γνωστοί σ' αυτούς για τους όποιους έχουν θεσπιστεί, αφού ως τώρα το Καταστατικό περιορισμένο σ' ένα χειρόγραφο (υπονοεί ασφαλώς το χειρόγραφο του 1663) παρέμενε αόρατο ή δυσπρόσιτο, γι' αυτό ύστερα από ώριμη σκέψη το Συμβούλιο αποφάσισε με πλειοψηφία, αφού αναθεωρηθεί από τον καθηγητή μας και πατέρα Sr Nicolo Abba

14. Για τον καθηγητή Νικόλαο Κομνηνό Παπαδόπουλο, που δίδαξε το Κανονικό Δίκαιο στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας πενήντα χρόνια και έγραψε και την Ιστορία του Πανεπιστημίου, βλ. A. Στεργέλλη, ό.π., σ. 32-33, όπου και η σχετική βιβλιογραφία.

15. Αξιοσημείωτη είναι η χρήση του όρου Nazion με την έννοια του "έθνους" σε μια τόσο πρώιμη εποχή.

Σελ. 469
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/470.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Comneno Papadopoli, να τυπωθεί: "Sia dato alle stampe", αφού δοθεί η άδεια γι' αυτό από τον Serenissimo Principe. Έτσι επικυρωμένο επίσημα από τις Δημόσιες Αρχές και προσιτό στους ομοεθνείς μας, θα είναι δυνατό να το μελετούν, να το σέβονται και να το προστατεύουν από κάθε κατάχρηση· που είναι δυνατόν να επιχειρηθεί, είτε ιδιωτικά ή δημόσια, από κακή πρόθεση ή αδιαφορία, όπως συνέβη στο παρελθόν. Αφού λοιπόν ο καθηγητής Παπαδόπουλος αναθεώρησε ένα προς ένα τα άρθρα και ψηφίστηκαν με μυστική ψηφοφορία από τη γενική Συνέλευση, ας προστεθεί και το Decretto που θα επιτρέψει το τύπωμά του όπως είναι και βρίσκεται, για κοινή χρήση, απόδειξη της επιθυμίας της Nazione να ζήσει στην Πάδοβα με την ευπρέπεια και υπόληψη που ταιριάζει σε μια ομάδα νέων, οι οποίοι μακριά από τον τόπο τους δεν έχουν άλλο σκοπό παρά να επωφεληθούν από τις προσφορές και τα προνόμια και να αναβιώσουν στους κόλπους της Nazione όχι μόνο την παλιά δόξα των επιστημών αλλά και των πιο ευγενικών και αξιοσέβαστων ηθών".

Ωστόσο, άγνωστο γιατί, το όνειρο αυτό της Nazione να ιδεί το Καταστατικό της "εις τους τύπους" δεν έγινε ποτέ πραγματικότητα.

Από το Καταστατικό αυτό αναφέρω μερικά πολύ χαρακτηριστικά σημεία.

Στο άρθρο 1 επισημαίνεται ότι όλοι οι ομοεθνείς οφείλουν να φανούν αντάξιοι των προνομίων που τους έχουν παραχωρηθεί από τον Principe και επειδή ο σκοπός τους είναι, οι σπουδές τους πρέπει να αφοσιώνονται με επιμέλεια σ' αυτές, αλλιώς θα αποκλείονται ως ανάξια μέλη της Nazione.

Στο άρθρο 3 Del Dottorato e Dottore σημειώνεται ότι σκοπός της, παραμονής στην Πάδοβα είναι η "διδακτορική δάφνη" και είναι υποχρεωμένοι οι φοιτητές να σπουδάζουν με επιμέλεια. Αν αμελούν ή αδιαφορούν και παρά τις παραινέσεις των καθηγητών δεν συμμορφωθούν, αποβάλλονται ως ανάξιοι να συναναστρέφονται νέους που σπουδάζουν, εκείνοι που προτιμάνε την αμάθεια και τη ραθυμία, "madre di tutti i vizii e principio d'ogni corrutella nella scolaresca".

Μια άλλη χαρακτηριστική διάταξη είναι νομίζω και ή ακόλουθη: ο υποψήφιος διδάκτορας προκειμένου να προσέλθει στις δημόσιες εξετάσεις πρέπει να προσέλθει και να εξεταστεί τουλάχιστον μια φορά από τον καθηγητή της Nazione και να συμμορφωθεί με τις υποδείξεις του, γιατί δεν πρέπει να εκθέσει τη Nazione κατά τις εξετάσεις. Μόνον αν υπακούσει σ' αυτή τη διάταξη θα έχει τη συμπαράσταση της Nazione, που θα τον συνοδεύσει σύσσωμη στις εξετάσεις και θα περιμένει να τον οδηγήσει πανηγυρικά μετά την επιτυχία του ως το σπίτι του με την αξιοπρέπεια που αρμόζει σε μία τέτοια Nazione. Οι διδάκτορες, αν παραμείνουν ακόμη στην Πάδοβα για μεταπτυχιακές σπουδές, έχουν δικαίωμα να μετέχουν στις Συνελεύσεις και οι ομοεθνείς είναι υποχρεωμένοι να τους δέχονται με σεβασμό και να τους παραχωρούν τις πρώτες θέσεις.

Σελ. 470
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/471.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Στο σχετικό άρθρο αναφέρεται ότι η Nazione έχει ανάγκη υψηλής προστασίας και επειδή στην Πάδοβα δεν μπορεί να έχει άλλους προστάτες από τους καθηγητές της, γι' αυτό αναζητεί κάποια προσωπικότητα στη Βενετία, που θα αναλάβει την προστασία της ισόβια. (Εδώ γίνεται, έμμεση αναφορά στο θέσπισμα του 1674 που γνωρίζουμε ότι, απαγόρευσε στο εξής να αναλαμβάνει καθηγητής προστασία άλλης Nazione εκτός από τη Γερμανική.) Δημιουργείται όμως ένας άλλος θεσμός, διέξοδος όπως φαίνεται: η Nazione εκλέγει δύο καθηγητές, έναν από κάθε Σχολή, ομοεθνείς της οι οποίοι αρχιεπιστατούν "sopraintendano", χωρίς να δίνεται σαφής χαρακτηρισμός του αξιώματος. Μετά την εκλογή αυτών των καθηγητών τους αποδίδονται τιμές και τους παραδίδονται τα "Σύμβολα" της Nazione, που οφείλουν να τα έχουν αναρτημένα στο σπίτι τους.

Το τελευταίο άρθρο αναφέρεται στη Βιβλιοθήκη. Δεν υπάρχει ανάλογο στο παλαιότερο Καταστατικό, γεγονός που φανερώνει ότι ή Βιβλιοθήκη ιδρύθηκε αργότερα.

Η Nazione έχει ανάγκη από Βιβλιοθήκη όπου να καταφεύγουν και να μελετούν οι φοιτητές, γιατί μακριά από την πατρίδα τους δεν έχουν τη δυνατότητα να διαθέτουν ιδιωτικές βιβλιοθήκες.

Ακολουθούν τα άρθρα που καθορίζουν τις συνθήκες λειτουργίας της βιβλιοθήκης και τους πόρους της: Η Βιβλιοθήκη στεγάζεται στο σπίτι του ενός από τους καθηγητές: "in suo mezàdo", στο ισόγειο του σπιτιού του, όπου συνήθως βρίσκεται και το γραφείο του. Τα βιβλία πρέπει να είναι τοποθετημένα σε χωριστά ράφια με την ένδειξη της Nazione στο καθένα, να έχουν καταγραφεί σε βιβλίο από τον Σύνδικο, ώστε σε περίπτωση θανάτου ή αποχώρησης του καθηγητή να αναγνωρίζονται. Ο καθηγητής αναλαμβάνει και την υποχρέωση, σε περίπτωση που θα μετακομίσει σε άλλο σπίτι, να φροντίσει και για τη μεταφορά της Βιβλιοθήκης της Nazione. Οι πόροι της Βιβλιοθήκης είναι το 1 από τα 8 δουκάτα του δικαιώματος εγγραφής των μελών, το σκούδο που είναι υποχρεωμένος να καταθέσει ο διδάκτορας, αν έχει χρησιμοποιήσει τα βιβλία, το δουκάτο που πληρώνει ο διδάκτορας αν συνεχίσει σπουδές στην Πάδοβα, όλες οι χρηματικές ποινές, το 1/4 του πλεονάσματος του Ταμείου, όταν συμπληρωθούν 20 δουκάτα, και το μισό όταν το πλεόνασμα ξεπεράσει τα 30, και τέλος το αντίτιμο για το έντυπο του πιστοποιητικού εγγραφής που τα εκδίδει ή Βιβλιοθήκη. Τα χρήματα της Βιβλιοθήκης τα κρατεί ο καθηγητής, δεν μπαίνουν στο Ταμείο.

Ο Σύνδικος κρατεί βιβλίο των εξόδων της Βιβλιοθήκης. Μεταξύ των αξιωματούχων κληρώνεται ένας Βιβλιοθηκάριος. Εκτός από τις άλλες υποχρεώσεις του, κρατεί και το βιβλίο δανεισμού που γίνεται ύστερα από αυστηρές διατυπώσεις και για ορισμένο χρόνο. Ο Βιβλιοθηκάριος επίσης οφείλει να φροντίζει ώστε όταν φθάνει στην Πάδοβα κάποιος σπουδαίος ομοεθνής να τον

Σελ. 471
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/472.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

καλεί να επισκεφθεί τη Βιβλιοθήκη και "con buona maniera" να του υποδεικνύει να τη βοηθήσει. Τα ονόματα των ευεργετών αναγράφονται σε ειδικό βιβλίο και για τους ευεργέτες αναρτάται το πορτραίτο τους "ad perpetuam rei memoriam".

Στη Βιβλιοθήκη φυλάσσεται επίσης το βιβλίο των αποφάσεων του Συμβουλίου, το Libro d'oro και το Βιβλίο των Οικοσήμων των μελών.

Πολύ αυστηρές είναι επίσης οι κυρώσεις για όποιον με οποιοδήποτε τρόπο βλάψει τα βιβλία της Βιβλιοθήκης. Τιμωρείται με διαγραφή από τη Nazione και το όνομα του αναγράφεται σε ειδικό πίνακα. Διαγράφεται μόνον όταν ο ίδιος ή κάποιος απόγονος του ή συγγενής του αποζημιώσει τη Βιβλιοθήκη για τη βλάβη. Τα σχετικά, με τη βιβλιοθήκη άρθρα είναι αναρτημένα μέσα στο χώρο της Βιβλιοθήκης.

Στα περιορισμένα χρονικά όρια μιας σύντομης ανακοίνωσης είναι αδύνατο να δώσω περισσότερα στοιχεία ούτε, πολύ περισσότερο, να εκθέσω και να συζητήσω τα προβλήματα που ανακύπτουν κατά την προετοιμασία της εκδόσεως αυτών των κειμένων. Περιορίστηκα να δώσω, δειγματοληπτικά, όσα θεώρησα ξεχωριστά ενδιαφέροντα, και, νομίζω, πάντοτε επίκαιρα.

Άλλωστε η δημοσίευση των Καταστατικών αυτών υπηρετεί και τη γενικότερη ανάγκη της διερεύνησης των πηγών της ιστορίας του πανεπιστημιακού θεσμού ως στοιχείου της έρευνας της ιστορίας της γνώσης, στα πλαίσια της σύγχρονης αυτής κατεύθυνσης της ιστορικής έρευνας. Αυτή οργανώνεται τα τελευταία χρόνια, ανανεωμένη από την ώθηση που της έδωσε ή κοινωνική ιστορία και ή ιστορία των νοοτροπιών, η οποία απλώνεται τώρα προς την έρευνα της ιστορίας των γνώσεων και των χώρων όπου καλλιεργήθηκε η γνώση, Η Luce Giard στο άρθρο της "Histoire de l'Université et Histoire du savoir"16 επισημαίνει ότι η μελέτη της ιστορίας του Πανεπιστημίου (de l'institution du savoir) οδηγεί λογικά κατά κάποιον τρόπο στη μελέτη των περιεχομένων της γνώσης που εκφράζεται εκεί (des contenus de savoir qui s'y énoncent). Η ιστορία του ενός φωτίζει την ιστορία του άλλου.

16. Βλ. το άρθρο της Luce Giard, "Histoire de l'Université et Histoire du savoir: Padoue (XIVe-XVIe siècle)", Revue de Synthèse, Avril-Juin 1983, σ. 139-169 και ειδικά σ. 149.

Σελ. 472
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/473.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Οι ΦΟΙΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΣΤΟΝ 19ο ΑΙΩΝΑ: ΕΝΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΚΩΣΤΑΣ ΛΑΠΠΑΣ

Αντικείμενο της ανακοίνωσης που ακολουθεί είναι ένα πρόγραμμα έρευνας που άρχισε πριν από λίγο καιρό και αποβλέπει στη μελέτη του φοιτητικού σώματος από την ίδρυση του Πανεπιστημίου Αθηνών (1837) ως τα τέλη του 19ου αιώνα. Το υλικό στο οποίο στηρίζεται το πρόγραμμα αποτελείται από τα μητρώα των φοιτητών και των διπλωματούχων του Πανεπιστημίου. Ο μεγάλος όγκος του υλικού αυτού, καθώς και ή ανάγκη να αξιοποιηθούν στον υψηλότερο δυνατό βαθμό τα προσφερόμενα στοιχεία έκαναν σχεδόν υποχρεωτική τη χρήση ηλεκτρονικού υπολογιστή στην επεξεργασία των πανεπιστημιακών μητρώων. Με βάση την επεξεργασία αυτή θα μπορέσουμε να αναπαραστήσουμε τον τρόπο με τον οποίο συγκροτήθηκε ο φοιτητικός πληθυσμός στον 19ο αιώνα. Δεδομένου ότι το πρόγραμμα έρευνας βρίσκεται ακόμη σ' ένα πρώτο στάδιο που δεν επιτρέπει την εξαγωγή συμπερασμάτων, θα περιοριστώ να παρουσιάσω τα υλικά δεδομένα της έρευνας, τις μεθοδολογικές αρχές που ακολούθησα, και οι οποίες καθόρισαν και τον τρόπο επεξεργασίας του υλικού, τους σκοπούς στους όποιους αποβλέπει η έρευνα και, τέλος, ορισμένα ερωτήματα που υποβάλλει η συνολική μελέτη του φοιτητικού ζητήματος.

1, Το υλικό που χρησιμοποιήθηκε καλύπτει την περίοδο 1837-1891 και αποτελείται: α) από το μητρώο εγγραφής των πρωτοετών φοιτητών, που περιέχει 17.000 ονόματα, και β) από το μητρώο διπλωματούχων, με 7.500 ονόματα. Το πρώτο μητρώο φυλάσσεται στο Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών, ενώ το δεύτερο είναι δημοσιευμένο στις ετήσιες λογοδοσίες των πρυτάνεων του Πανεπιστημίου. Το μητρώο εγγραφής μας δίνει για κάθε φοιτητή, εκτός από το ονοματεπώνυμο και το όνομα του πατέρα του, τα εξής ακόμη στοιχεία: την ηλικία του, τον τόπο καταγωγής, την κτηματική περιουσία της οικογενείας του, το Γυμνάσιο που τελείωσε, τη Σχολή και το χρόνο εγγραφής

Β 7

Σελ. 473
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/474.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σ' αυτήν, το ονοματεπώνυμο του κηδεμόνα (και συχνά το επάγγελμά του), τις μεταγραφές που έκανε από τη μία Σχολή στην άλλη, και, σε ορισμένες περιπτώσεις, το χρόνο που πήρε το δίπλωμά του. Στο μητρώο διπλωματούχων αναγράφονται: το ονοματεπώνυμο, ο τόπος καταγωγής, η Σχολή, ο χρόνοι: λήψης του διπλώματος, και, τέλος, ο χαρακτηρισμός και o βαθμός του διπλώματος.

2. Η εισαγωγή των παραπάνω στοιχείων στον ηλεκτρονικό υπολογιστή έγινε με τον ακόλουθο τρόπο: α) τα ονόματα των φοιτητών και των κηδεμόνων διατηρήθηκαν στη μορφή με την οποία αναγράφονται στα μητρώα· το ίδιο έγινε και με τα ονόματα των τόπων καταγωγής και των Γυμνασίων, με τη διαφορά ότι αυτά συνοδεύτηκαν και από ένα συμβατικό κωδικό αριθμό β) τα υπόλοιπα στοιχεία των μητρώων εισήχθησαν στον υπολογιστή κωδικοποιημένα.

Η κωδικοποίηση των τόπων καταγωγής έγινε με βάση τη μικρότερη γεωγραφική περιφέρεια, την επαρχία. Η αναγωγή στη μονάδα αυτή -και όχι στην ευρύτερη περιφέρεια του νομού- κρίθηκε προσφορότερη για την κατά νόηση της γεωγραφικής κατανομής του φοιτητικού σώματος, δεδομένου ότι η επαρχία αποτελεί στον 19ο αιώνα ιδιαίτερη ενότητα στα πλαίσια του νομού με έντονα συχνά διαφοροποιητικά στοιχεία. Μια αναγωγή στη μονάδα πόλη-χωριό θα ήταν αδύνατη αλλά και παραπλανητική, αφού πολλές φορές δηλώνεται ως τόπος καταγωγής μόνο η γεωγραφική περιφέρεια και, αντίστροφα με το όνομα της πόλης εννοείται συχνά η περιφέρεια της επαρχίας ή του νομού. Έτσι κι αλλιώς όμως το χωριό και η πόλη δεν χάνονται, αφού παράλληλα με τον κωδικό της επαρχίας διασώζεται και η αρχική μορφή του τόπο καταγωγή ς.  Έχουμε επομένως τη δυνατότητα, με βάση ένα αλφαβητικό πίνακα των τοπωνυμίων κατά επαρχία, να αναγόμαστε κάθε στιγμή στους ακριβείς τόπους καταγωγής,

Η περιουσία της οικογενείας του φοιτητή δηλώνεται σε χρήμα. Η δήλωση αυτή είναι το μοναδικό στοιχείο που μας επιτρέπει κάποιες προσεγγίσεις ως προς την κοινωνική προέλευση των φοιτητών. Καθώς όμως πρόκειται για ένα στοιχείο του οποίου δεν είναι εύκολο να ελέγξουμε την αξιοπιστία, η απόλυτη χρήση του εγκλείει ενδεχομένως κάποιους κινδύνους. Αν όμως τα επιμέρους περιουσιακά στοιχεία αθροισθούν σε σύνολα παρουσιακών μεγεθών και χρησιμοποιηθούν συγκριτικά μεταξύ τους, θα έχουμε στη διάθεση μας ένα χρήσιμο δείκτη της οικονομικής κατάστασης των φοιτητών.

Μια άλλη μερική αδυναμία του υλικού μας αφορά τον τόπο καταγωγής των φοιτητών: υπάρχει συχνά η τάση να δηλώνεται όχι ο τόπος της μόνιμης διαμονής του φοιτητή τη στιγμή της εγγραφής του στο Πανεπιστήμιο, αλλά ο τόπος προέλευσης. Η ασάφεια αυτή μπορεί να δημιουργήσει κάποια προβλήματα σχετικά με τη γεωγραφική κατανομή των φοιτητών, όχι όμως τέτοια

Σελ. 474
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/475.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

που να είναι σε θέση να αλλοιώσουν τη στατιστική εικόνα κάθε περιοχής. Άλλωστε το ίδιο το υλικό μας επιτρέπει να ελέγχουμε, ως ένα τουλάχιστο βαθμό, και να διορθώνουμε τις εμφανείς γεωγραφικές αποκλίσεις.

3. Η εκμετάλλευση του υλικού γίνεται με κριτήρια ποσοτικά, αλλά και ποιοτικά. Πέρα από τις σχέσεις μεγεθών που θα προκύψουν από τα κωδικοποιημένα στοιχεία των μητρώων, έγινε προσπάθεια να διασωθούν και να ταξινομηθούν τα στοιχεία εκείνα που θα μας επιτρέψουν να κάνουμε κάποιες ποιοτικές προσεγγίσεις στη συγκρότηση του φοιτητικού σώματος.

Οι ζητούμενες πληροφορίες, λοιπόν, θα εμφανίζονται σε δύο μορφές: α) σε ποσοτικά στοιχεία, μέσα από τα οποία θα διαγράφεται ή καμπύλη συγκεκριμένων ποσοτικών φαινομένων, και β) σε πίνακες κυρίων ονομάτων και τόπων. Στους πίνακες αυτούς θα αναπαράγονται αλφαβητικά τα ονόματα των φοιτητών, των διπλωματούχων, των κηδεμόνων και των τόπων καταγωγής. Με βάση τον αλφαβητικό πίνακα των φοιτητών μπορούμε να δούμε ποια είναι η συμμετοχή συγκεκριμένων οικογενειών μιας περιοχής στην ανώτατη εκπαίδευση: τα μέλη ποιων οικογενειών φοιτούν στο Πανεπιστήμιο, με ποια συχνότητα και σε ποιες Σχολές· σε ποιο βαθμό δημιουργείται, από μια στιγμή και πέρα, μια οικογενειακή επαγγελματική παράδοση (γιατρών, δικηγόρων) που επηρεάζει τα νέα μέλη της οικογενείας στην επιλογή της Σχολής εγγραφής, Η μελέτη αυτή -που θα γίνει, βέβαια, σε συνδυασμό με τον πίνακα των τόπων καταγωγής- εννοείται ότι δεν μπορεί παρά να είναι δειγματοληπτική· είναι αυτονόητο, επίσης, ότι για να ολοκληρωθεί θα απαιτήσει μια παράλληλη μελέτη της κοινωνικής στρωματογραφίας συγκεκριμένων περιοχών, μέσα από άλλες πηγές. Ανάλογες προσεγγίσεις προσωπογραφικού τύπου θα μπορούσαν να γίνουν και με βάση τον αλφαβητικό πίνακα των διπλωματούχων.

Ενδιαφέρουσες πληροφορίες μπορεί να μας δώσει και ο αλφαβητικός πίνακας των κηδεμόνων των φοιτητών. σε προσωπογραφικό και πάλι επίπεδο, και σε συνάρτηση με το επάγγελμα που συνοδεύει το όνομα του κηδεμόνα, μπορούμε να δούμε ποιες σχέσεις υποδηλώνει ή διαμορφώνει ο θεσμός της κηδεμονίας: πιο απλά, σε ποιες επαγγελματικές ή άλλες ομάδες ανήκουν οι κηδεμόνες, σε ποιο βαθμό o κοινός τόπος καταγωγής φοιτητών και κηδεμόνων, που παρατηρείται σε μεγάλη κλίμακα, υποδηλώνει και κάποιες μορφές εξάρτησης. Αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι ένας μεγάλος αριθμός φοιτητών φαίνεται να κηδεμονεύεται από βουλευτές και άλλα πολιτικά πρόσωπα. Ενδιαφέρουσα είναι επίσης η μεγάλη συχνότητα με την οποία εμφανίζονται ως κηδεμόνες συγκεκριμένοι πανεπιστημιακοί καθηγητές, ενώ άλλοι απουσιάζουν τελείως.

Ας προστεθεί ακόμη ότι στον πίνακα των κηδεμόνων μπορούμε να παρατηρήσουμε το ρυθμό με τον οποίο αυξάνονται μέσα στον 19ο αιώνα οι κηδεμόνες-γονείς ή συγγενείς των φοιτητών: το φαινόμενο αυτό, που παρατηρείται

Σελ. 475
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/476.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ιδιαίτερα στο δεύτερο μισό του αιώνα, υποδηλώνει τη σταδιακή μετακίνηση των γονέων των φοιτητών από την επαρχία στην πρωτεύουσα. Τη μεταβολή αυτή μπορούμε να την παρακολουθήσουμε και από τις αλλαγές που σημειώνονται, κατά την ίδια περίοδο, στον τόπο καταγωγής των φοιτητών που προέρχονται από την ίδια οικογένεια.

Αλλά το κυριότερο μέρος του προγράμματος είναι ή στατιστική μελέτη των μητρώων. Τα σχετικά αποτελέσματα θα καταγραφούν σε αριθμητικούς πίνακες που θα περιλαμβάνουν είτε ένα τύπο στοιχείων (π.χ. κατανομή των φοιτητών κατά Σχολές), είτε δύο ή περισσότερα στοιχεία σε συνδυασμό μεταξύ τους. Έτσι, η κατανομή των φοιτητών κατά Σχολές μπορεί να μελετηθεί αυτοτελώς και να αναζητηθούν σε κοινωνικό επίπεδο οι αιτίες που προκαλούν τις μεγάλες ή τις μικρές συγκεντρώσεις φοιτητών στις διάφορες Σχολές. Αντίστοιχα, οι πίνακες των τόπων καταγωγής μπορούν να λειτουργήσουν και αυτοτελώς, αλλά και σε σχέση με τη Σχολή εγγραφής, Έχουμε τη δυνατότητα δηλαδή να δούμε όχι μόνο την κατανομή των φοιτητών στο γεωγραφικό χώρο του ελληνικού κράτους και ευρύτερα της Ανατολής, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο ο τόπος καταγωγής επηρεάζει την επιλογή της Σχολής: ποιες Σχολές προτιμούν, αντίστοιχα, οι ημεδαποί και αλλοδαποί (του αλύτρωτου Ελληνισμού) φοιτητές, ή οι προερχόμενοι από τον ορεινό χώρο, τα αστικά κέντρα, τα νησιά.

Ανάλογα ερωτήματα μπορούν να διατυπωθούν και με βάση την οικογενειακή περιουσία των φοιτητών: σε ποιο βαθμό ή περιουσία καθορίζει την επιλογή της Σχολής εγγραφής και, ειδικότερα, κατά πόσο ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα η διάχυτη αντίληψη ότι οι φοιτητές που προέρχονται από χαμηλά κοινωνικά στρώματα προτιμούν Σχολές "συντηρητικού" τύπου, όπως η Φιλοσοφική και η Θεολογική. Βέβαια, η οικογενειακή περιουσία απεικονίζει σχηματικά μόνο την κοινωνική προέλευση των φοιτητών. Η εικόνα αυτή μπορεί όμως να επαληθευτεί ή να συμπληρωθεί, σε μια δεύτερη φάση, μέσα από άλλες ομοειδείς πηγές, όπως τα μητρώα των μαθητών των Γυμνασίων, στα οποία δηλώνεται και το επάγγελμα του πατέρα. Τέτοια μητρώα σώζονται σε αρκετά Γυμνάσια της χώρας. Η ταύτιση των τελειοφοίτων μαθητών του Γυμνασίου με τους πρωτοετείς φοιτητές διευκολύνεται από τον αλφαβητικό πίνακα των φοιτητών, καθώς και από τον πίνακα των Γυμνασίων.

Το τελευταίο αυτό στοιχείο, που συνοδεύει το όνομα του φοιτητή, μας επιτρέπει να δούμε, διαχρονικά, τη δυναμική των Γυμνασίων που τροφοδοτούν το Πανεπιστήμιο. Από την άλλη μεριά, η σύγκριση των Γυμνασίων με τους τόπους καταγωγής μπορεί να μας δείξει ποια από τα Γυμνάσια του ελληνικού κράτους ελκύουν τους αλλοδαπούς μαθητές και, γενικότερα, ποιοι είναι οι τόποι προέλευσης των μαθητών που συγκεντρώνονται στα διάφορα Γυμνάσια του κράτους. Μ' αυτό τον τρόπο μπορούμε να μελετήσουμε τη διπλή μετακίνηση

Σελ. 476
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/477.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

των φοιτητών, από την πατρίδα τους στο κοντινό ή απομακρυσμένο πολλές φορές Γυμνάσιο και από εκεί στο Πανεπιστήμιο.

Ένα ακόμη στοιχείο που προκύπτει από τα μητρώα είναι ή διαρροή των φοιτητών κατά τη διάρκεια των σπουδών τους. Το ποσοστό της διαρροής διαπιστώνεται εύκολα αν αφαιρεθεί ο αριθμός των διπλωματούχων από τους εγγεγραμμένους. Για μια ακριβέστερη παρακολούθηση των διαρροών από χρόνο σε χρόνο μπορούν να χρησιμοποιηθούν, σε δεύτερη φάση, τα μητρώα επανεγγραφής των φοιτητών, που σώζονται στο Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών. Τα υπάρχοντα στοιχεία, πάντως, μας επιτρέπουν να δούμε σε ποιες Σχολές συγκεντρώνονται τα μεγαλύτερα ποσοστά διαρροών και αν το φαινόμενο αυτό έχει κάποια αντιστοιχία με την οικονομική κατάσταση και την προέλευση των φοιτητών. Οι τελευταίες παράμετροι μπορούν να δοκιμαστούν και ως προς το χρόνο διάρκειας των σπουδών, που παρατείνεται συχνά πολύ πέρα από τα καθιερωμένοι όρια.

Τελειώνω με δύο ακόμη στοιχεία από το μητρώο φοιτητών: την ηλικία τους και τις μεταγραφές τους από τη μία Σχολή στην άλλη. Η ηλικία των πρωτοετών φοιτητών δεν φαίνεται, να παρουσιάζει αξιόλογες διακυμάνσεις, αφού κατά κανόνα η εγγραφή στο Πανεπιστήμιο γίνεται αμέσως μετά τις γυμνασιακές σπουδές· δεν λείπουν ωστόσο και οι φοιτητές μεγάλων ηλικιών. Αντίθετα, σημαντικές πρέπει να είναι οι αποκλίσεις στην ηλικία των διπλωματούχων: από τη μια μεριά η παράταση των σπουδών και από την άλλη οι συχνές διακοπές και επανεγγραφές συντελούν στην άνοδο της κλίμακας των ηλικιών. Τέλος, οι μεταγραφές που πραγματοποιούνται στο εσωτερικό του Πανεπιστημίου αποτελούν ένα καλό δείκτη για το βαθμό έλξης που ασκούν στους φοιτητές οι διάφορες Σχολές.

4. Είναι αυτονόητο ότι μια στατιστική μελέτη, όπως αυτή που παρουσιάζουμε εδώ, δεν μπορεί να λειτουργήσει αυτοτελώς, αλλά πρέπει να εγγραφεί σε μια γενικότερη προβληματική γύρω από τη συγκρότηση και τη φυσιογνωμία του φοιτητικού σώματος. Η προβληματική αυτή θα λαμβάνει υπόψη της την εκπαιδευτική πραγματικότητα της χώρας, τη θεσμική και εκπαιδευτική λειτουργία του Πανεπιστημίου, τους κοινωνικούς και ιδεολογικούς παράγοντες που ρυθμίζουν την ένταξη των φοιτητών στο Πανεπιστήμιο και, αργότερα, την ενσωμάτωσή τους στην κοινωνία.

Μέσα από ένα τέτοιο ερμηνευτικό πλαίσιο μπορούμε να δώσουμε κάποιες απαντήσεις στα ερωτήματα που θέτουν, άμεσα ή έμμεσα, τα δεδομένα του αρχείου μας. Ποιοι είναι οι παράγοντες που συντελούν στην επιλογή της Σχολής εγγραφής; Πώς ερμηνεύεται η άνιση γεωγραφική κατανομή των φοιτητών; σε ποιο βαθμό η δωρεάν εκπαίδευση στον 19ο αιώνα συμβάλλει στο άνοιγμα του Πανεπιστημίου προς τις φτωχότερες κοινωνικά τάξεις; τι αντιπροσωπεύουν οι πανεπιστημιακές σπουδές στην κοινή συνείδηση; Ποιες είναι

Σελ. 477
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/478.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

οι αντιστοιχίες ανάμεσα στο φοιτητικό δυναμικό και στις δυνατότητες της αγοράς εργασίας; Τα ερωτήματα μπορούν εύκολα να πολλαπλασιασθούν. Οι απαντήσεις σ' αυτά, που δεν μπορούν παρά να είναι πολλαπλές, θα μας επιτρέψουν να συλλάβουμε τα χαρακτηριστικά και τη δυναμική του φοιτητικού παράγοντα, και γενικότερα του Πανεπιστημίου, που διαδραμάτισε ένα σοβαρότατο ρόλο στην κοινωνική και ιδεολογική διαμόρφωση της Ελλάδας κατά τον 19ο αιώνα.

Σελ. 478
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/479.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

«ΦΡΟΝΙΜΟΥΣ ΔΕΣΗΟΙΝΙΔΑΣ ΚΑΙ ΑΡΙΣΤΑΣ ΜΗΤΕΡΑΣ»

ΣΤΟΧΟΙ ΠΑΡΘΕΝΑΓΩΓΕΙΩΝ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

ΣΤΟΝ 19ο ΑΙΩΝΑ

ΣΙΔΗΡΟΥΛΑ ΖIΩΓOΥ-ΚΑΡΑΣTΕΡΓIOΥ

Το φύλο των μαθητών αποτέλεσε σημαντική μεταβλητή στη διαδικασία της εκπαίδευσης. Τον 19ο αι. επικρατεί η αντίληψη που διαχωρίζει από πολύ νωρίς ανδρικούς και γυναικείους ρόλους μέσα και έξω από το σπίτι, και διαφορετικές σφαίρες δραστηριότητας για τα δύο φύλα.1 Η δύναμη και οι αντιθέσεις αυτής της άποψης αποτέλεσαν το επίκεντρο για τις παιδαγωγικές συζητήσεις, επηρέασαν την εκπαιδευτική πολιτική και μορφοποίησαν την εκπαιδευτική πράξη στον 19ο αι.

Με την εισήγησή μου αυτή προσπαθώ να διακρίνω πως διαμορφώθηκε o προβληματισμός για την εκπαίδευση των κοριτσιών στο επίπεδο της Δημοτικής και Μέσης - Ανώτερης εκπαίδευσης, μια και το δικαίωμα για συμμετοχή των κοριτσιών στις διάφορες εκπαιδευτικές βαθμίδες παραχωρήθηκε σταδιακά. Ενώ δηλαδή η Δημοτική, Μέση και Ανώτατη Εκπαίδευση των αγοριών ρυθμίζεται νομοθετικά την ίδια εποχή (1834, 1836, 1837), παραχωρούνται στις μαθήτριες ίσες εκπαιδευτικές ευκαιρίες στο επίπεδο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης έναν αιώνα σχεδόν αργότερα, με τη μεταρρύθμιση του Ελ. Βενιζέλου στα 1929. Στον 19ο αι. διακρίνουμε καθαρά τη σχετική προβληματική σε δύο επίπεδα: αμέσως μετά τον Αγώνα αναγνωρίζεται το δικαίωμα της Ελληνίδας για συμμετοχή στη Δημοτική Εκπαίδευση2 και στην τελευταία

1. «Women's life is essentially domestic, public life being confined to men», A. Comte, A General View of Positivism, tr. J. H. Bridges, London 1865, p. 226.

2. Σε διακήρυξη της Πελοποννησιακής Γερουσίας του 1822 τονίζεται: «Μην αμελήσετε την παιδείαν των αγαπητών Σας τέκνων αρρένων τε και θηλέων», Εφημερίς των φιλομαθών, έτ. ΙΓ', αρ. 560 (18-5-1865), σ. 663. Στο Νομοθετικό Διάταγμα της 6/18 Φεβρουαρίου

Σελ. 479
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/480.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

δεκαετία του αιώνα (στα 1893), η Πολιτεία παίρνει θέση, κάτω από την πίεση των πραγμάτων, για τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση.3

Στόχος μου είναι να δω: α) αν υπάρχουν διαφορές, και ποιες είναι αυτές, στην αποδοχή της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών· β) αν η αντίληψη για τους διαφορετικούς ρόλους των δύο φύλων επηρέασε και σε ποιο βαθμό, τη διαμόρφωση της εκπαιδευτικής πολιτικής και πράξης.

Ι. ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Η φωνή διαμαρτυρίας της Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου για το "βάρβαρον ήθος" της εποχής της που κρατάει τις γυναίκες "κλεισμένας και αγράμματους"4 αποκτά γρήγορα θερμούς υποστηρικτές. Στις αρχές του 19ου αι. κερδίζουν έδαφος και στη χώρα μας οι ιδέες του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού για γενίκευση της εκπαίδευσης. Ο Αδ. Κοραής επισημαίνει το 1825 ότι "... και άνδρες και γυναίκες επίσης πρέπει να παιδεύωνται την παιδείαν ταύτην χωρίς πρόφασιν καμμίαν",5 και πολλοί άλλοι γνωστοί λόγιοι της εποχής, επηρεασμένοι από τις προοδευτικές αρχές παιδαγωγών της Ευρώπης, υποστηρίζουν θεωρητικά και στην πράξη την εκπαίδευση των κοριτσιών.6

Οι προτάσεις αυτές αρχίζουν να υλοποιούνται από τα χρόνια του Αγώνα ακόμα με τη λειτουργία: αλληλοδιδακτικών σχολείων7 και με το Διάταγμα της 6/18 Φεβρουαρίου 1834 κατοχυρώνεται νομοθετικά το δικαίωμα της ελληνίδας για συμμετοχή στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση.8

Ο προβληματισμός όμως σχετικά με την αναγκαιότητα της εκπαίδευση.: των κοριτσιών εξακολουθεί να υπάρχει και μετά την καθιέρωση της Δημοτικής

1834 "Περί δημοδιδασκάλων εν γένει και δημοτικών σχολειών", το άρθρο 58 αναφέρεται στην εκπαίδευση των κοριτσιών. Βλ. Γ. Βενθύλου, Θεσμολόγιον της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως (1833-1898), τ. A', Αθήναι 1884, σ. 13.

3. "Αναλυτικόν Πρόγραμμα των μαθημάτων των πλήρων Παρθεναγωγείων και των Διδασκαλείων των θηλέων", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 163 (21 Αυγούστου 1893).

4. Ελισαβέτιος Μαρτινέγκος, Η Μήτηρ μου. Αυτοβιογραφία της κυρίας Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου, Αθήναι 1881, σ. 13 και 56.

5. A8. Κοραής, Περί των Ελληνικών συμφερόντων. Διάλογος δύο Γραικών, Ύδρα 1825, σ. 126.

6. Βλ. σχετικά Σιδηρούλας Ζιώγου-Καραστεργίου, Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893): Ιστορική εξέλιξη της εκπαιδευτικής θεωρίας και πράξης - Κυριότερες τάσεις και προβλήματα. Διδακτορική Διατριβή, Θεσσαλονίκη 1983, σ. 106-108.

7. Για την ίδρυση και λειτουργία των πρώτων "αλληλοδιδακτικών σχολείων κορασίων" βλ. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 19-34.

8. Βλ. υποσ. 2.

Σελ. 480
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/481.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Εκπαίδευσης. Έτσι συνεχίζει να γίνεται λόγος για "ανατροφή των κορασίων"9 και "δημοσία εκπαίδευσι των αρρένων": "...η ανατροφή είναι διττή, οικιακή και δημοσία· και η μεν οικιακή γίνεται κατ' οίκον υπό των γονέων και συγγενών, η δε δημοσία εις τα σχολεία. Η πρώτη αρμόζει εις τας κόρας και εις τα νήπια".10 Τα κορίτσια, σύμφωνα με την άποψη αυτή, ανατρέφονται στο σπίτι, όπως και τα νήπια· η δημόσια εκπαίδευση αφορά αποκλειστικά και μόνο τα αγόρια.

Οι υπέρμαχοι της "οικιακής ανατροφής" στηρίζουν τις απόψεις τους σε επιχειρήματα που αναφέρονται: α) στον τομέα της ηθικής, β) στην απειλή της οικογενείας και γ) στο ρόλο και τον προορισμό της γυναίκας.

"Οι τοσούτον μεριμνώντες υπέρ της εκπαιδεύσεως των αρρένων", γράφει o Ν. Δραγούμης, "απέκρουον την των θηλέων φοβούμενοι μη μαθόντα γράμματα μεταχειρισθώσιν αυτά αντί οργάνων ατόπου ανταποκρίσεως"11 (να γράφουν δηλαδή ερωτικά γράμματα). Η αντίληψη αυτή επικρατεί σε ορισμένα μέρη ακόμα και στις τελευταίες δεκαετίες του αιώνα. Σύμφωνα με μαρτυρία της Ελένης Μπουκουβάλα, "...η σύστασις σχολής [θηλέων] εθεωρήθη υπό των κατοίκων ως προσβολή θανάσιμος κατά της ηθικής του χωρίου".12

Πιο έντονος παρουσιάζεται ο φόβος για τον κίνδυνο που απειλεί την οικογένεια ως θεσμό, "...αι εις τους Παρθενώνας και τα Μοναστήρια ανατραφείσαι γυναίκες", διαπιστώνει o Π, Ζωντανός, "γίνονται κοινώς κακαί μητέρες οικογενείας" και καταλήγει: "Ιδού λοιπόν ο λόγος διά τον οποίον αι γυναίκες δεν έχουν τόπον εις την δημόσιον ανατροφήν".13

Ακολουθεί το επίσης ισχυρό επιχείρημα ότι η δημόσια εκπαίδευση απομακρύνει τις μαθήτριες "...από τον προορισμό διά τον οποίον είναι διωρισμέναι... από την φύσιν καθώς και από τας θεσμοθεσίας της κοινωνίας".14 O ρόλος της γυναίκας στο σπίτι και την οικογένεια δίνεται την εποχή αυτή με φυσική και κοινωνική νομοτέλεια.

9. Δ. Ιωαννοπούλου, Εγχειρίδιον περί ανατροφής των κορασίων, Σμύρνη 1844, Φενελώνος, Περί κορασίων ανατροφής, μεταφρασθέν εκ του γαλλικού υπό Πάνου Ν. Πλέσκα και εκδοθέν υπό Γ. Μελισταγούς, Ερμούπολις 1846.

10. (Ηλ. Χριστοφίδης) "Περί Παιδαγωγικής.-Αντικείμενον της Ανατροφής και Παιδαγωγίας", Ο Παιδαγωγός, έτ. Α', 1839, σ. 5.

11. Ν. Δραγούμης, Ιστορικαί αναμνήσεις, επιμ. Α. Αγγέλου, Αθήνα 1973, "Ερμής", τ Α', σ. 167.

12. Ελένη Γ. Μπουκουβάλα, "Αναμνήσεις εκ της επιθεωρήσεως σχολείων θηλέων", Επετηρίς της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως υπό την Δ/νσιν Γεωργίου Μπουκουβάλα, Αθήναι 1902, σ. 79.

13. Π. Ζωντανός, Περί ανατροφής των κορασίων και της Δημοσίου εκπαιδεύσεως των αρρένων, Ερμούπολις 1836, σ. 146 και 147.

14. ό.π., σ. 146.

Σελ. 481
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/482.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η αντιπαράθεση αυτή φθίνει με τη σταδιακή επικράτηση και εξάπλωση της Δημοτικής Εκπαίδευσης, αλλά είναι ενδεικτικό ότι η προβληματική μεταφέρεται σχεδόν αυτούσια -ενισχυμένη και με νέα επιχειρήματα- στο επίπεδο της Μέσης - Ανώτερης εκπαίδευσης. Οι άμεσες συνέπειες των αντιλήψεων αυτών θα φανούν αμέσως παρακάτω με τα ποσοστά φοίτησης των μαθητριών στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση.

Εκπαιδευτική πολιτική και πράξη. Από Υπουργικές Εγκυκλίους της εποχής φαίνεται καθαρά ότι o σκοπός της Δημοτικής Εκπαίδευσης των κοριτσιών έχει, για την Πολιτεία άμεση σχέση με το μελλοντικό κοινωνικό ρόλο της μικρής μαθήτριας. Οι κύριοι, στόχοι της εκπαιδευτικής πολιτικής διαγράφονται ως εξής:

1830 (31 Δεκεμβρίου) Έκθεση του Εφόρου του Κεντρικού Σχολείου A. Μουστοξύδη: "Αλλά τα γράμματα αυξάνουσι και την οικιακήν ευδαιμονίαν. Διό ηυδόκησεν η Κυβέρνησις να γένωσι μέτοχα αυτών και τα κοράσια, διά να έχωσι προίκα και την παιδείαν, ήτις μόνη δύναται να καθωραΐζη τα καθαρά και αυστηρά ήθη και τας οικιακάς αρετάς, αι οποίαι ιδιάζουσιν εις τας Ελληνίδας".15

1856 (12 Μαρτίου). Εγκύκλιος του Υπουργού των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Χ. Χριστόπουλου: "...η εκπαιδευθείσα κόρη και θυγάτηρ έσται φιλοστοργοτέρα, και σύζυγος μάλλον περιζήτητος, και μήτηρ αξιοτιμοτέρα και οικονόμος χρησιμότερα".16

1872 (12 Σεπτεμβρίου), Εγκύκλιος του Υπουργού Δ. Σ. Μαυροκορδάτου "Προς τας δημοδιδασκάλους. Περί της συμπεριφοράς αυτών, παραινετική": «... εμάθετε ότι το σώμα του ανδρός επλάσθη διά τον έξω και εν υπαίθρω βίον το δε της γυναικός διά τον οίκον. Τας αρχάς αυτάς επιμελήθητε, φίλαι, να καταστήσητε κοινάς ταις παρ' υμών διδασκομέναις».17

Από τα παραπάνω κείμενα φαίνεται καθαρά ότι o περιορισμός της γυναίκας στο ρόλο της συζύγου και της μητέρας αποκλειστικά και η δυνατότητα του άνδρα να κινείται στο δημόσιο χώρο θεωρείται την εποχή αυτή από εκπροσώπους της Πολιτείας "φυσική" διαίρεση. Έτσι η σκοπιμότητα της εκπαίδευσης των κοριτσιών περιορίζεται στη βελτίωση του ρόλου της γυναίκας ως θυγατέρας, συζύγου, μητέρας και οικονόμου.

Η αντίληψη ότι η μαθήτρια του Δημοτικού Σχολείου προετοιμάζεται κυρίως

15. Απ. Δασκαλάκης, Κείμενα - Πηγαί της Ιστορίας της Ελληνικής Επαναστάσεως. Σειρά τρίτη. Τα περί Παιδείας, Αθήναι 1968, τ. 3, σ. 1590.

16. Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Α', σ. 201.

17. ό.π., σ. 203.

Σελ. 482
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/483.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

για το ρόλο της συζύγου και της μητέρας επηρεάζει, όπως είναι φυσικό, το πρόγραμμα μαθημάτων και το περιεχόμενο των βιβλίων.18 Πρώτα απ' όλα η πεποίθηση αυτή διαμορφώνει την άποψη ότι στα Δημοτικά Σχολεία των κοριτσιών τα μαθήματα πρέπει να διδάσκονται "επί το απλούστερον".19 Στο Πρόγραμμα μαθημάτων του Δημοτικού Σχολείου του 1894 η Γεωμετρία και η Φυσική Πειραματική διαγράφονται από τα σχολεία θηλέων.20 Η Γυμναστική, σύμφωνα με Διάταγμα του 1882, "αντικαθίσταται διά της ραπτικής και των γυναικείων εργόχειρων".21 Η αντιμετώπιση αυτή της Δημοτικής Εκπαίδευσης των κοριτσιών που προϋποθέτει απλούστερες γνώσεις μιας και προετοιμάζει τη μαθήτρια για έναν ειδικό και πιο περιορισμένο ρολό από τον αντίστοιχο των αγοριών, πιστεύω πως έχει άμεσες επιπτώσεις και στην εκπαίδευση της δασκάλας. Αποτελεί δηλαδή έναν από τους παράγοντες που συντελούν ώστε η εκπαίδευση της δασκάλας να είναι τον 19ο αι. υποβαθμισμένη σε σχέση με την αντίστοιχη των δασκάλων και στα χρόνια φοίτησης και στο περιεχόμενο των σπουδών.

Σχετικά με τη δυνατότητα συμμετοχής τώρα στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση οι αριθμοί είναι εύγλωττοι. Τα ποσοστά φοίτησης των μαθητριών στη Δημοτική Εκπαίδευση σταδιακά αυξάνονται, αλλά παραμένουν ως το τέλος του 19ου αι. σε πολύ χαμηλά επίπεδα,22 ιδιαίτερα αν λάβουμε υπόψη μας το γεγονός ότι η Δημοτική Εκπαίδευση είναι υποχρεωτική από το 1834. Σύμφωνα με την απογραφή του 1879 o αναλφαβητισμός των γυναικών στη χώρα είναι 93% και υπάρχουν αρκετοί δήμοι όπου καμία γυναίκα δεν ξέρει ούτε καν απλή ανάγνωση.23 Οι Υπουργοί Παιδείας συχνά επισημαίνουν την ανάγκη «συστάσεως

18. Την εποχή αυτή κυκλοφορούν και Αναγνωστικά ειδικά για τα Παρθεναγωγεία. Βλ. Η μικρά Καλλιόπη. Πρώται γνώσεις. Βιβλίον της νέας μεθόδου προς χρήσιν των Παρθεναγωγείων, Πάτραι 1882

19. "Έκθεσις της προς σύνταξιν κανονισμών των εν Ηπείρω Ζωγραφείων και των εν Θράκη Ζαριφείων συσταθησομένων Διδασκαλείων και των προσηρτημένων αυτοίς προτύπων Δημοτικών Σχολείων επιτροπής", Ο εν Κωναταντινονπόλει Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος, τ. Η', 1873-74, σ. 242.

20. Σ. Ν. Παπαδημητρίου, Ιστορία του Δημοτικού μας Σχολείου, μέρος Α' (1834-1895), Αθήνα 1950, σ. 32.

21. Στ. Παρίσης, Ανωτέρα και Μέση Εκπαίδευσίς, ήτοι Συλλογή των διεπόντων την Ανωτέραν και Μέσην Εκπαίδευσιν Νόμων, Β. Διαταγμάτων και Εγκυκλίων τον επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Υπουργείου από του 1833, Αθήναι 1884, τ. Α', σ. 434. Στο Νομ. Διάταγμα της 6/18 Φεβρουαρίου 1834 καθορίζεται ότι "εις κορασίων σχολεία θέλει γίνεσθαι γύμνασις εις γυναικεία εργόχειρα", Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Α', σ. 1.

22. Βλ. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 99-103 και 178-184, όπου δίνονται αναλυτικά στατιστικά στοιχεία.

23. Στατιστική της Ελλάδος. Πληθυσμός 1879. Αθήναι, έκδ. Υπουργείου Εσωτερικών, 1881, σ. 14.

Σελ. 483
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/484.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σχολείων κορασίων»,24 αλλά η αυστηρή απαγόρευση της συνεκπαίδευσης αποτελεί ανασταλτικό παράγοντα.25 Η οικονομική κατάσταση των μικρών κοινοτήτων και των περισσότερων δήμων την εποχή αυτή δεν επιτρέπει την ίδρυση και λειτουργία δεύτερου σχολείου, αλλά τον πιο σημαντικό ρόλο παίζουν οι προτεραιότητες των γονέων και οι αντιλήψεις και προκαταλήψεις της εποχής σχετικά με την αναγκαιότητα της εκπαίδευσης των κοριτσιών πού, όπως είδαμε παραπάνω, παρουσιάζουν πολλές διαστάσεις.

Τα ποσοστά συμμετοχής είναι πολύ μικρότερα στις αγροτικές περιοχές όπου τα μικρά κορίτσια βοηθούν στις αγροτικές δουλειές, στο μεγάλωμα των μικρότερων παιδιών ή στέλνονται υπηρέτριες σε πλούσιες οικογένειες.26 Στα αστικά κέντρα της εποχής η δυνατότητα συμμετοχής είναι μικρή, κυρίως στα χαμηλότερα κοινωνικο-οικονομικά στρώματα, επειδή η μικρή κόρη αντικαθιστά στο σπίτι τη μητέρα που δουλεύει, ή εργάζεται η ίδια. Σε πηγές της εποχής αναφέρονται εργάτριες εννέα και δέκα χρόνων σε εργοστάσια βαφής φτερών, υφαντουργεία, μεταξουργεία και, κυρίως, μαθητευόμενες σε ραφτάδικα, καπελάδικα και άλλα παρόμοια εργαστήρια.27 Η διαπίστωση αυτή γίνεται αισθητή και έτσι από το 1897 λειτουργεί με πρωτοβουλία της Καλλιρόης Παρρέν «Σχολή της Κυριακής των απόρων γυναικών και κορασίων του λαού».28

Στο επίπεδο της Δημοτικής Εκπαίδευσης επομένως παρατηρούμε σχετική διαφοροποίηση στο Πρόγραμμα μαθημάτων (απλούστευση γνώσεων, έμφαση στα εργόχειρα), μικρά ποσοστά φοίτησης και μεγαλύτερα ποσοστά αναλφαβητισμού κυρίως στα χαμηλότερα κοινωνικο-οικονομικά στρώματα.

Π. ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Στο επίπεδο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών διαμορφώνεται η εξής κατάσταση. Συγκεκριμένες προτάσεις Υπουργών Παιδείας (Ν.

24. Βλ. Εγκύκλιο του Υπουργού Σ. Βλάχου προς τους Νομάρχες του Κράτους με ημερομηνία 4 Νοεμβρίου 1852 (Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Α', σ. 199) και Εγκύκλιο του Υπουργού Χ. Χριστόπουλου με ημερομηνία 12 Μαρτίου 1856 (Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Α', σ. 201).

25. Βλ. Σχετικά Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 218-219.

26. Ελένη Γ. Μπουκουβάλα, ό.π., σ. 77-78: «Εάν η μήτηρ εξέλθη προς εργασίαν εις τους αγρούς, ή θα παραλάβη ως επίκουρον και την θυγατέρα της, ή θα καταλείπη αυτήν κηδεμόνα των ανηλίκων τέκνων της, ή τέλος θα την διατάξη να επιμελήται των κατοικιδίων ζώων».

27. Αρ. Π. Κουρτίδης, «Αι εργάτιδες των Αθηνών», Εστία, τ. ΙΣΤ', αρ. 405 (2-10- 1883), σ. 631, Καλλιρρόη Παρρέν, «Αι γυναίκες εν τη Ελληνική Βιομηχανία», Εφημερίς των Κυριών, έτ. Α', αρ. 28 (13-9-1887) και Άννη Ν. Σερούιου, «Εργασία και εργάτιδες». Οικογένεια, έτ. Β', αρ. 17 (13-6-1898), σ. 130-131.

28. Εφημερίς των Κυριών, έτ. Γ', αρ. 152 (11-2-1890).

Σελ. 484
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 465
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    να δικαιολογηθεί και αν υπάρχουν αμφιβολίες να ορκιστεί και θα αποφασίσει ο Σύνδικος αν είναι αρκετά δικαιολογημένος.

    Οι αξιωματούχοι οφείλουν να επαγρυπνούν, ώστε να μην εκτίθεται το όνομα της Nazione με αφιερώσεις ποιητικών συλλογών, Ελογίων και Λόγων ή και εικόνων σε πρόσωπα από ομοεθνείς στο όνομα της Nazione, γιατί αυτά συνήθως αφορούν ιδιωτικές σχέσεις. Εξαίρεση αποτελούν οι αφιερώσεις σε κάποιον από τις Αρχές της πόλεως και τους καθηγητές.

    Το άρθρο 6: Della Cassa e Danaro della Nazione. Το ταμείο βρίσκεται στα χέρια του Κλητήρα-Bidello, που είναι έμπιστο πρόσωπο και έχει εκλεγεί για τέσσερα χρόνια, και έχει 3 κλειδιά που τα κρατούν 3 αξιωματούχοι· το ένα κρατεί o Bidello, το δεύτερο οι Ταμίες, που το εναλλάσσουν κάθε μήνα και το τρίτο ο Σύνδικος και ο δεύτερος Σύμβουλος των Ιατροφιλόσοφων που το εναλλάσσουν κατά τον ίδιο τρόπο. Στο Ταμείο τοποθετούνται τα χρήματα των συνδρομών και κάθε άλλο ποσό που αναφέρεται στην Nazione. Ο Σύνδικος κρατεί ένα βιβλίο Ταμείου όπου σημειώνει τα ποσά και κάθε μεταβολή ο Bidello, ενώ στο δεύτερο βιβλίο που κρατεί ο Bidello σημειώνει ο Σύνδικος με το χέρι του τα ποσά. Το Ταμείο δεν ανοίγει αν δεν είναι παρόντες οι τρεις αξιωματούχοι, που δεν επιτρέπεται να ορίζουν αντικαταστάτη. Σε περίπτωση σοβαρού λόγου απουσίας τους πρέπει να παραστεί ένας από τους δύο Συμβούλους, μόνο κάτω από τα μάτια τους ανοίγει το Ταμείο και τοποθετεί ή παίρνει χρήματα ο Bidello.

    Οι υπεύθυνοι δεν δέχονται να ανοίξουν το Ταμείο παρά ύστερα από τυπωμένη απόφαση. Υπογράφουν και οι δύο Σύμβουλοι και για την έκδοση της ακολουθείται μια αρκετά πολύπλοκη διαδικασία, όπου τον κύριο λόγο έχει ο Σύνδικος. Αν πρόκειται για ποσό 10 λιρών, υποβάλλεται η πρόταση στη Συνέλευση και αφού εκτεθούν οι λόγοι, γίνεται ψηφοφορία και αν πάρει τις μισές ψήφους εγκρίνεται. Αν πρόκειται για μεγαλύτερο ποσό, για να συζητηθεί, πρέπει να συγκεντρωθούν 12 μέλη ομοεθνών συνολικά, μαζί με τους αξιωματούχους και να ορκιστούν στο Ευαγγέλιο ότι δεν έχουν πονηρό σκοπό: "di non aver cativa intelligenza". Η απόφαση πρέπει να στηρίζεται στα 3/4 των ψήφων. Τότε ο Σύνδικος καλεί τον Bidello, του ανακοινώνει το ποσό που αποφασίστηκε, για να προχωρήσει η διαδικασία. Προβλέπονται αυστηρές κυρώσεις για τον Σύνδικο αν δεν ακολουθήσει την παραπάνω διαδικασία.

    Κάθε χρόνο η Εξελεγκτική Επιτροπή -οι Inquisitori- κάνει έλεγχο των βιβλίων και απαλλάσσει τους υπευθύνους.

    Επειδή τα χρήματα της Nazione "è il più possente nervo della medesima", είναι το ισχυρότερο νεύρο της, και χωρίς αυτό το "instromento" είναι αδύνατον να κινηθεί με αξιοπρέπεια και να αντιμετωπίσει τυχόν προσβολές ή να υπερασπιστεί τα προνόμια της, γι' αυτό αποφασίζεται ότι ανάμεσα στους θεσμούς αυτοί που αφορούν το Ταμείο πρέπει να μένουν απαράβατοι