Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 473-492 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/473.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Οι ΦΟΙΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΣΤΟΝ 19ο ΑΙΩΝΑ: ΕΝΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΚΩΣΤΑΣ ΛΑΠΠΑΣ

Αντικείμενο της ανακοίνωσης που ακολουθεί είναι ένα πρόγραμμα έρευνας που άρχισε πριν από λίγο καιρό και αποβλέπει στη μελέτη του φοιτητικού σώματος από την ίδρυση του Πανεπιστημίου Αθηνών (1837) ως τα τέλη του 19ου αιώνα. Το υλικό στο οποίο στηρίζεται το πρόγραμμα αποτελείται από τα μητρώα των φοιτητών και των διπλωματούχων του Πανεπιστημίου. Ο μεγάλος όγκος του υλικού αυτού, καθώς και ή ανάγκη να αξιοποιηθούν στον υψηλότερο δυνατό βαθμό τα προσφερόμενα στοιχεία έκαναν σχεδόν υποχρεωτική τη χρήση ηλεκτρονικού υπολογιστή στην επεξεργασία των πανεπιστημιακών μητρώων. Με βάση την επεξεργασία αυτή θα μπορέσουμε να αναπαραστήσουμε τον τρόπο με τον οποίο συγκροτήθηκε ο φοιτητικός πληθυσμός στον 19ο αιώνα. Δεδομένου ότι το πρόγραμμα έρευνας βρίσκεται ακόμη σ' ένα πρώτο στάδιο που δεν επιτρέπει την εξαγωγή συμπερασμάτων, θα περιοριστώ να παρουσιάσω τα υλικά δεδομένα της έρευνας, τις μεθοδολογικές αρχές που ακολούθησα, και οι οποίες καθόρισαν και τον τρόπο επεξεργασίας του υλικού, τους σκοπούς στους όποιους αποβλέπει η έρευνα και, τέλος, ορισμένα ερωτήματα που υποβάλλει η συνολική μελέτη του φοιτητικού ζητήματος.

1, Το υλικό που χρησιμοποιήθηκε καλύπτει την περίοδο 1837-1891 και αποτελείται: α) από το μητρώο εγγραφής των πρωτοετών φοιτητών, που περιέχει 17.000 ονόματα, και β) από το μητρώο διπλωματούχων, με 7.500 ονόματα. Το πρώτο μητρώο φυλάσσεται στο Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών, ενώ το δεύτερο είναι δημοσιευμένο στις ετήσιες λογοδοσίες των πρυτάνεων του Πανεπιστημίου. Το μητρώο εγγραφής μας δίνει για κάθε φοιτητή, εκτός από το ονοματεπώνυμο και το όνομα του πατέρα του, τα εξής ακόμη στοιχεία: την ηλικία του, τον τόπο καταγωγής, την κτηματική περιουσία της οικογενείας του, το Γυμνάσιο που τελείωσε, τη Σχολή και το χρόνο εγγραφής

Β 7

Σελ. 473
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/474.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σ' αυτήν, το ονοματεπώνυμο του κηδεμόνα (και συχνά το επάγγελμά του), τις μεταγραφές που έκανε από τη μία Σχολή στην άλλη, και, σε ορισμένες περιπτώσεις, το χρόνο που πήρε το δίπλωμά του. Στο μητρώο διπλωματούχων αναγράφονται: το ονοματεπώνυμο, ο τόπος καταγωγής, η Σχολή, ο χρόνοι: λήψης του διπλώματος, και, τέλος, ο χαρακτηρισμός και o βαθμός του διπλώματος.

2. Η εισαγωγή των παραπάνω στοιχείων στον ηλεκτρονικό υπολογιστή έγινε με τον ακόλουθο τρόπο: α) τα ονόματα των φοιτητών και των κηδεμόνων διατηρήθηκαν στη μορφή με την οποία αναγράφονται στα μητρώα· το ίδιο έγινε και με τα ονόματα των τόπων καταγωγής και των Γυμνασίων, με τη διαφορά ότι αυτά συνοδεύτηκαν και από ένα συμβατικό κωδικό αριθμό β) τα υπόλοιπα στοιχεία των μητρώων εισήχθησαν στον υπολογιστή κωδικοποιημένα.

Η κωδικοποίηση των τόπων καταγωγής έγινε με βάση τη μικρότερη γεωγραφική περιφέρεια, την επαρχία. Η αναγωγή στη μονάδα αυτή -και όχι στην ευρύτερη περιφέρεια του νομού- κρίθηκε προσφορότερη για την κατά νόηση της γεωγραφικής κατανομής του φοιτητικού σώματος, δεδομένου ότι η επαρχία αποτελεί στον 19ο αιώνα ιδιαίτερη ενότητα στα πλαίσια του νομού με έντονα συχνά διαφοροποιητικά στοιχεία. Μια αναγωγή στη μονάδα πόλη-χωριό θα ήταν αδύνατη αλλά και παραπλανητική, αφού πολλές φορές δηλώνεται ως τόπος καταγωγής μόνο η γεωγραφική περιφέρεια και, αντίστροφα με το όνομα της πόλης εννοείται συχνά η περιφέρεια της επαρχίας ή του νομού. Έτσι κι αλλιώς όμως το χωριό και η πόλη δεν χάνονται, αφού παράλληλα με τον κωδικό της επαρχίας διασώζεται και η αρχική μορφή του τόπο καταγωγή ς.  Έχουμε επομένως τη δυνατότητα, με βάση ένα αλφαβητικό πίνακα των τοπωνυμίων κατά επαρχία, να αναγόμαστε κάθε στιγμή στους ακριβείς τόπους καταγωγής,

Η περιουσία της οικογενείας του φοιτητή δηλώνεται σε χρήμα. Η δήλωση αυτή είναι το μοναδικό στοιχείο που μας επιτρέπει κάποιες προσεγγίσεις ως προς την κοινωνική προέλευση των φοιτητών. Καθώς όμως πρόκειται για ένα στοιχείο του οποίου δεν είναι εύκολο να ελέγξουμε την αξιοπιστία, η απόλυτη χρήση του εγκλείει ενδεχομένως κάποιους κινδύνους. Αν όμως τα επιμέρους περιουσιακά στοιχεία αθροισθούν σε σύνολα παρουσιακών μεγεθών και χρησιμοποιηθούν συγκριτικά μεταξύ τους, θα έχουμε στη διάθεση μας ένα χρήσιμο δείκτη της οικονομικής κατάστασης των φοιτητών.

Μια άλλη μερική αδυναμία του υλικού μας αφορά τον τόπο καταγωγής των φοιτητών: υπάρχει συχνά η τάση να δηλώνεται όχι ο τόπος της μόνιμης διαμονής του φοιτητή τη στιγμή της εγγραφής του στο Πανεπιστήμιο, αλλά ο τόπος προέλευσης. Η ασάφεια αυτή μπορεί να δημιουργήσει κάποια προβλήματα σχετικά με τη γεωγραφική κατανομή των φοιτητών, όχι όμως τέτοια

Σελ. 474
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/475.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

που να είναι σε θέση να αλλοιώσουν τη στατιστική εικόνα κάθε περιοχής. Άλλωστε το ίδιο το υλικό μας επιτρέπει να ελέγχουμε, ως ένα τουλάχιστο βαθμό, και να διορθώνουμε τις εμφανείς γεωγραφικές αποκλίσεις.

3. Η εκμετάλλευση του υλικού γίνεται με κριτήρια ποσοτικά, αλλά και ποιοτικά. Πέρα από τις σχέσεις μεγεθών που θα προκύψουν από τα κωδικοποιημένα στοιχεία των μητρώων, έγινε προσπάθεια να διασωθούν και να ταξινομηθούν τα στοιχεία εκείνα που θα μας επιτρέψουν να κάνουμε κάποιες ποιοτικές προσεγγίσεις στη συγκρότηση του φοιτητικού σώματος.

Οι ζητούμενες πληροφορίες, λοιπόν, θα εμφανίζονται σε δύο μορφές: α) σε ποσοτικά στοιχεία, μέσα από τα οποία θα διαγράφεται ή καμπύλη συγκεκριμένων ποσοτικών φαινομένων, και β) σε πίνακες κυρίων ονομάτων και τόπων. Στους πίνακες αυτούς θα αναπαράγονται αλφαβητικά τα ονόματα των φοιτητών, των διπλωματούχων, των κηδεμόνων και των τόπων καταγωγής. Με βάση τον αλφαβητικό πίνακα των φοιτητών μπορούμε να δούμε ποια είναι η συμμετοχή συγκεκριμένων οικογενειών μιας περιοχής στην ανώτατη εκπαίδευση: τα μέλη ποιων οικογενειών φοιτούν στο Πανεπιστήμιο, με ποια συχνότητα και σε ποιες Σχολές· σε ποιο βαθμό δημιουργείται, από μια στιγμή και πέρα, μια οικογενειακή επαγγελματική παράδοση (γιατρών, δικηγόρων) που επηρεάζει τα νέα μέλη της οικογενείας στην επιλογή της Σχολής εγγραφής, Η μελέτη αυτή -που θα γίνει, βέβαια, σε συνδυασμό με τον πίνακα των τόπων καταγωγής- εννοείται ότι δεν μπορεί παρά να είναι δειγματοληπτική· είναι αυτονόητο, επίσης, ότι για να ολοκληρωθεί θα απαιτήσει μια παράλληλη μελέτη της κοινωνικής στρωματογραφίας συγκεκριμένων περιοχών, μέσα από άλλες πηγές. Ανάλογες προσεγγίσεις προσωπογραφικού τύπου θα μπορούσαν να γίνουν και με βάση τον αλφαβητικό πίνακα των διπλωματούχων.

Ενδιαφέρουσες πληροφορίες μπορεί να μας δώσει και ο αλφαβητικός πίνακας των κηδεμόνων των φοιτητών. σε προσωπογραφικό και πάλι επίπεδο, και σε συνάρτηση με το επάγγελμα που συνοδεύει το όνομα του κηδεμόνα, μπορούμε να δούμε ποιες σχέσεις υποδηλώνει ή διαμορφώνει ο θεσμός της κηδεμονίας: πιο απλά, σε ποιες επαγγελματικές ή άλλες ομάδες ανήκουν οι κηδεμόνες, σε ποιο βαθμό o κοινός τόπος καταγωγής φοιτητών και κηδεμόνων, που παρατηρείται σε μεγάλη κλίμακα, υποδηλώνει και κάποιες μορφές εξάρτησης. Αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι ένας μεγάλος αριθμός φοιτητών φαίνεται να κηδεμονεύεται από βουλευτές και άλλα πολιτικά πρόσωπα. Ενδιαφέρουσα είναι επίσης η μεγάλη συχνότητα με την οποία εμφανίζονται ως κηδεμόνες συγκεκριμένοι πανεπιστημιακοί καθηγητές, ενώ άλλοι απουσιάζουν τελείως.

Ας προστεθεί ακόμη ότι στον πίνακα των κηδεμόνων μπορούμε να παρατηρήσουμε το ρυθμό με τον οποίο αυξάνονται μέσα στον 19ο αιώνα οι κηδεμόνες-γονείς ή συγγενείς των φοιτητών: το φαινόμενο αυτό, που παρατηρείται

Σελ. 475
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/476.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ιδιαίτερα στο δεύτερο μισό του αιώνα, υποδηλώνει τη σταδιακή μετακίνηση των γονέων των φοιτητών από την επαρχία στην πρωτεύουσα. Τη μεταβολή αυτή μπορούμε να την παρακολουθήσουμε και από τις αλλαγές που σημειώνονται, κατά την ίδια περίοδο, στον τόπο καταγωγής των φοιτητών που προέρχονται από την ίδια οικογένεια.

Αλλά το κυριότερο μέρος του προγράμματος είναι ή στατιστική μελέτη των μητρώων. Τα σχετικά αποτελέσματα θα καταγραφούν σε αριθμητικούς πίνακες που θα περιλαμβάνουν είτε ένα τύπο στοιχείων (π.χ. κατανομή των φοιτητών κατά Σχολές), είτε δύο ή περισσότερα στοιχεία σε συνδυασμό μεταξύ τους. Έτσι, η κατανομή των φοιτητών κατά Σχολές μπορεί να μελετηθεί αυτοτελώς και να αναζητηθούν σε κοινωνικό επίπεδο οι αιτίες που προκαλούν τις μεγάλες ή τις μικρές συγκεντρώσεις φοιτητών στις διάφορες Σχολές. Αντίστοιχα, οι πίνακες των τόπων καταγωγής μπορούν να λειτουργήσουν και αυτοτελώς, αλλά και σε σχέση με τη Σχολή εγγραφής, Έχουμε τη δυνατότητα δηλαδή να δούμε όχι μόνο την κατανομή των φοιτητών στο γεωγραφικό χώρο του ελληνικού κράτους και ευρύτερα της Ανατολής, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο ο τόπος καταγωγής επηρεάζει την επιλογή της Σχολής: ποιες Σχολές προτιμούν, αντίστοιχα, οι ημεδαποί και αλλοδαποί (του αλύτρωτου Ελληνισμού) φοιτητές, ή οι προερχόμενοι από τον ορεινό χώρο, τα αστικά κέντρα, τα νησιά.

Ανάλογα ερωτήματα μπορούν να διατυπωθούν και με βάση την οικογενειακή περιουσία των φοιτητών: σε ποιο βαθμό ή περιουσία καθορίζει την επιλογή της Σχολής εγγραφής και, ειδικότερα, κατά πόσο ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα η διάχυτη αντίληψη ότι οι φοιτητές που προέρχονται από χαμηλά κοινωνικά στρώματα προτιμούν Σχολές "συντηρητικού" τύπου, όπως η Φιλοσοφική και η Θεολογική. Βέβαια, η οικογενειακή περιουσία απεικονίζει σχηματικά μόνο την κοινωνική προέλευση των φοιτητών. Η εικόνα αυτή μπορεί όμως να επαληθευτεί ή να συμπληρωθεί, σε μια δεύτερη φάση, μέσα από άλλες ομοειδείς πηγές, όπως τα μητρώα των μαθητών των Γυμνασίων, στα οποία δηλώνεται και το επάγγελμα του πατέρα. Τέτοια μητρώα σώζονται σε αρκετά Γυμνάσια της χώρας. Η ταύτιση των τελειοφοίτων μαθητών του Γυμνασίου με τους πρωτοετείς φοιτητές διευκολύνεται από τον αλφαβητικό πίνακα των φοιτητών, καθώς και από τον πίνακα των Γυμνασίων.

Το τελευταίο αυτό στοιχείο, που συνοδεύει το όνομα του φοιτητή, μας επιτρέπει να δούμε, διαχρονικά, τη δυναμική των Γυμνασίων που τροφοδοτούν το Πανεπιστήμιο. Από την άλλη μεριά, η σύγκριση των Γυμνασίων με τους τόπους καταγωγής μπορεί να μας δείξει ποια από τα Γυμνάσια του ελληνικού κράτους ελκύουν τους αλλοδαπούς μαθητές και, γενικότερα, ποιοι είναι οι τόποι προέλευσης των μαθητών που συγκεντρώνονται στα διάφορα Γυμνάσια του κράτους. Μ' αυτό τον τρόπο μπορούμε να μελετήσουμε τη διπλή μετακίνηση

Σελ. 476
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/477.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

των φοιτητών, από την πατρίδα τους στο κοντινό ή απομακρυσμένο πολλές φορές Γυμνάσιο και από εκεί στο Πανεπιστήμιο.

Ένα ακόμη στοιχείο που προκύπτει από τα μητρώα είναι ή διαρροή των φοιτητών κατά τη διάρκεια των σπουδών τους. Το ποσοστό της διαρροής διαπιστώνεται εύκολα αν αφαιρεθεί ο αριθμός των διπλωματούχων από τους εγγεγραμμένους. Για μια ακριβέστερη παρακολούθηση των διαρροών από χρόνο σε χρόνο μπορούν να χρησιμοποιηθούν, σε δεύτερη φάση, τα μητρώα επανεγγραφής των φοιτητών, που σώζονται στο Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών. Τα υπάρχοντα στοιχεία, πάντως, μας επιτρέπουν να δούμε σε ποιες Σχολές συγκεντρώνονται τα μεγαλύτερα ποσοστά διαρροών και αν το φαινόμενο αυτό έχει κάποια αντιστοιχία με την οικονομική κατάσταση και την προέλευση των φοιτητών. Οι τελευταίες παράμετροι μπορούν να δοκιμαστούν και ως προς το χρόνο διάρκειας των σπουδών, που παρατείνεται συχνά πολύ πέρα από τα καθιερωμένοι όρια.

Τελειώνω με δύο ακόμη στοιχεία από το μητρώο φοιτητών: την ηλικία τους και τις μεταγραφές τους από τη μία Σχολή στην άλλη. Η ηλικία των πρωτοετών φοιτητών δεν φαίνεται, να παρουσιάζει αξιόλογες διακυμάνσεις, αφού κατά κανόνα η εγγραφή στο Πανεπιστήμιο γίνεται αμέσως μετά τις γυμνασιακές σπουδές· δεν λείπουν ωστόσο και οι φοιτητές μεγάλων ηλικιών. Αντίθετα, σημαντικές πρέπει να είναι οι αποκλίσεις στην ηλικία των διπλωματούχων: από τη μια μεριά η παράταση των σπουδών και από την άλλη οι συχνές διακοπές και επανεγγραφές συντελούν στην άνοδο της κλίμακας των ηλικιών. Τέλος, οι μεταγραφές που πραγματοποιούνται στο εσωτερικό του Πανεπιστημίου αποτελούν ένα καλό δείκτη για το βαθμό έλξης που ασκούν στους φοιτητές οι διάφορες Σχολές.

4. Είναι αυτονόητο ότι μια στατιστική μελέτη, όπως αυτή που παρουσιάζουμε εδώ, δεν μπορεί να λειτουργήσει αυτοτελώς, αλλά πρέπει να εγγραφεί σε μια γενικότερη προβληματική γύρω από τη συγκρότηση και τη φυσιογνωμία του φοιτητικού σώματος. Η προβληματική αυτή θα λαμβάνει υπόψη της την εκπαιδευτική πραγματικότητα της χώρας, τη θεσμική και εκπαιδευτική λειτουργία του Πανεπιστημίου, τους κοινωνικούς και ιδεολογικούς παράγοντες που ρυθμίζουν την ένταξη των φοιτητών στο Πανεπιστήμιο και, αργότερα, την ενσωμάτωσή τους στην κοινωνία.

Μέσα από ένα τέτοιο ερμηνευτικό πλαίσιο μπορούμε να δώσουμε κάποιες απαντήσεις στα ερωτήματα που θέτουν, άμεσα ή έμμεσα, τα δεδομένα του αρχείου μας. Ποιοι είναι οι παράγοντες που συντελούν στην επιλογή της Σχολής εγγραφής; Πώς ερμηνεύεται η άνιση γεωγραφική κατανομή των φοιτητών; σε ποιο βαθμό η δωρεάν εκπαίδευση στον 19ο αιώνα συμβάλλει στο άνοιγμα του Πανεπιστημίου προς τις φτωχότερες κοινωνικά τάξεις; τι αντιπροσωπεύουν οι πανεπιστημιακές σπουδές στην κοινή συνείδηση; Ποιες είναι

Σελ. 477
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/478.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

οι αντιστοιχίες ανάμεσα στο φοιτητικό δυναμικό και στις δυνατότητες της αγοράς εργασίας; Τα ερωτήματα μπορούν εύκολα να πολλαπλασιασθούν. Οι απαντήσεις σ' αυτά, που δεν μπορούν παρά να είναι πολλαπλές, θα μας επιτρέψουν να συλλάβουμε τα χαρακτηριστικά και τη δυναμική του φοιτητικού παράγοντα, και γενικότερα του Πανεπιστημίου, που διαδραμάτισε ένα σοβαρότατο ρόλο στην κοινωνική και ιδεολογική διαμόρφωση της Ελλάδας κατά τον 19ο αιώνα.

Σελ. 478
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/479.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

«ΦΡΟΝΙΜΟΥΣ ΔΕΣΗΟΙΝΙΔΑΣ ΚΑΙ ΑΡΙΣΤΑΣ ΜΗΤΕΡΑΣ»

ΣΤΟΧΟΙ ΠΑΡΘΕΝΑΓΩΓΕΙΩΝ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

ΣΤΟΝ 19ο ΑΙΩΝΑ

ΣΙΔΗΡΟΥΛΑ ΖIΩΓOΥ-ΚΑΡΑΣTΕΡΓIOΥ

Το φύλο των μαθητών αποτέλεσε σημαντική μεταβλητή στη διαδικασία της εκπαίδευσης. Τον 19ο αι. επικρατεί η αντίληψη που διαχωρίζει από πολύ νωρίς ανδρικούς και γυναικείους ρόλους μέσα και έξω από το σπίτι, και διαφορετικές σφαίρες δραστηριότητας για τα δύο φύλα.1 Η δύναμη και οι αντιθέσεις αυτής της άποψης αποτέλεσαν το επίκεντρο για τις παιδαγωγικές συζητήσεις, επηρέασαν την εκπαιδευτική πολιτική και μορφοποίησαν την εκπαιδευτική πράξη στον 19ο αι.

Με την εισήγησή μου αυτή προσπαθώ να διακρίνω πως διαμορφώθηκε o προβληματισμός για την εκπαίδευση των κοριτσιών στο επίπεδο της Δημοτικής και Μέσης - Ανώτερης εκπαίδευσης, μια και το δικαίωμα για συμμετοχή των κοριτσιών στις διάφορες εκπαιδευτικές βαθμίδες παραχωρήθηκε σταδιακά. Ενώ δηλαδή η Δημοτική, Μέση και Ανώτατη Εκπαίδευση των αγοριών ρυθμίζεται νομοθετικά την ίδια εποχή (1834, 1836, 1837), παραχωρούνται στις μαθήτριες ίσες εκπαιδευτικές ευκαιρίες στο επίπεδο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης έναν αιώνα σχεδόν αργότερα, με τη μεταρρύθμιση του Ελ. Βενιζέλου στα 1929. Στον 19ο αι. διακρίνουμε καθαρά τη σχετική προβληματική σε δύο επίπεδα: αμέσως μετά τον Αγώνα αναγνωρίζεται το δικαίωμα της Ελληνίδας για συμμετοχή στη Δημοτική Εκπαίδευση2 και στην τελευταία

1. «Women's life is essentially domestic, public life being confined to men», A. Comte, A General View of Positivism, tr. J. H. Bridges, London 1865, p. 226.

2. Σε διακήρυξη της Πελοποννησιακής Γερουσίας του 1822 τονίζεται: «Μην αμελήσετε την παιδείαν των αγαπητών Σας τέκνων αρρένων τε και θηλέων», Εφημερίς των φιλομαθών, έτ. ΙΓ', αρ. 560 (18-5-1865), σ. 663. Στο Νομοθετικό Διάταγμα της 6/18 Φεβρουαρίου

Σελ. 479
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/480.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

δεκαετία του αιώνα (στα 1893), η Πολιτεία παίρνει θέση, κάτω από την πίεση των πραγμάτων, για τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση.3

Στόχος μου είναι να δω: α) αν υπάρχουν διαφορές, και ποιες είναι αυτές, στην αποδοχή της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών· β) αν η αντίληψη για τους διαφορετικούς ρόλους των δύο φύλων επηρέασε και σε ποιο βαθμό, τη διαμόρφωση της εκπαιδευτικής πολιτικής και πράξης.

Ι. ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Η φωνή διαμαρτυρίας της Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου για το "βάρβαρον ήθος" της εποχής της που κρατάει τις γυναίκες "κλεισμένας και αγράμματους"4 αποκτά γρήγορα θερμούς υποστηρικτές. Στις αρχές του 19ου αι. κερδίζουν έδαφος και στη χώρα μας οι ιδέες του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού για γενίκευση της εκπαίδευσης. Ο Αδ. Κοραής επισημαίνει το 1825 ότι "... και άνδρες και γυναίκες επίσης πρέπει να παιδεύωνται την παιδείαν ταύτην χωρίς πρόφασιν καμμίαν",5 και πολλοί άλλοι γνωστοί λόγιοι της εποχής, επηρεασμένοι από τις προοδευτικές αρχές παιδαγωγών της Ευρώπης, υποστηρίζουν θεωρητικά και στην πράξη την εκπαίδευση των κοριτσιών.6

Οι προτάσεις αυτές αρχίζουν να υλοποιούνται από τα χρόνια του Αγώνα ακόμα με τη λειτουργία: αλληλοδιδακτικών σχολείων7 και με το Διάταγμα της 6/18 Φεβρουαρίου 1834 κατοχυρώνεται νομοθετικά το δικαίωμα της ελληνίδας για συμμετοχή στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση.8

Ο προβληματισμός όμως σχετικά με την αναγκαιότητα της εκπαίδευση.: των κοριτσιών εξακολουθεί να υπάρχει και μετά την καθιέρωση της Δημοτικής

1834 "Περί δημοδιδασκάλων εν γένει και δημοτικών σχολειών", το άρθρο 58 αναφέρεται στην εκπαίδευση των κοριτσιών. Βλ. Γ. Βενθύλου, Θεσμολόγιον της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως (1833-1898), τ. A', Αθήναι 1884, σ. 13.

3. "Αναλυτικόν Πρόγραμμα των μαθημάτων των πλήρων Παρθεναγωγείων και των Διδασκαλείων των θηλέων", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 163 (21 Αυγούστου 1893).

4. Ελισαβέτιος Μαρτινέγκος, Η Μήτηρ μου. Αυτοβιογραφία της κυρίας Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου, Αθήναι 1881, σ. 13 και 56.

5. A8. Κοραής, Περί των Ελληνικών συμφερόντων. Διάλογος δύο Γραικών, Ύδρα 1825, σ. 126.

6. Βλ. σχετικά Σιδηρούλας Ζιώγου-Καραστεργίου, Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893): Ιστορική εξέλιξη της εκπαιδευτικής θεωρίας και πράξης - Κυριότερες τάσεις και προβλήματα. Διδακτορική Διατριβή, Θεσσαλονίκη 1983, σ. 106-108.

7. Για την ίδρυση και λειτουργία των πρώτων "αλληλοδιδακτικών σχολείων κορασίων" βλ. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 19-34.

8. Βλ. υποσ. 2.

Σελ. 480
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/481.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Εκπαίδευσης. Έτσι συνεχίζει να γίνεται λόγος για "ανατροφή των κορασίων"9 και "δημοσία εκπαίδευσι των αρρένων": "...η ανατροφή είναι διττή, οικιακή και δημοσία· και η μεν οικιακή γίνεται κατ' οίκον υπό των γονέων και συγγενών, η δε δημοσία εις τα σχολεία. Η πρώτη αρμόζει εις τας κόρας και εις τα νήπια".10 Τα κορίτσια, σύμφωνα με την άποψη αυτή, ανατρέφονται στο σπίτι, όπως και τα νήπια· η δημόσια εκπαίδευση αφορά αποκλειστικά και μόνο τα αγόρια.

Οι υπέρμαχοι της "οικιακής ανατροφής" στηρίζουν τις απόψεις τους σε επιχειρήματα που αναφέρονται: α) στον τομέα της ηθικής, β) στην απειλή της οικογενείας και γ) στο ρόλο και τον προορισμό της γυναίκας.

"Οι τοσούτον μεριμνώντες υπέρ της εκπαιδεύσεως των αρρένων", γράφει o Ν. Δραγούμης, "απέκρουον την των θηλέων φοβούμενοι μη μαθόντα γράμματα μεταχειρισθώσιν αυτά αντί οργάνων ατόπου ανταποκρίσεως"11 (να γράφουν δηλαδή ερωτικά γράμματα). Η αντίληψη αυτή επικρατεί σε ορισμένα μέρη ακόμα και στις τελευταίες δεκαετίες του αιώνα. Σύμφωνα με μαρτυρία της Ελένης Μπουκουβάλα, "...η σύστασις σχολής [θηλέων] εθεωρήθη υπό των κατοίκων ως προσβολή θανάσιμος κατά της ηθικής του χωρίου".12

Πιο έντονος παρουσιάζεται ο φόβος για τον κίνδυνο που απειλεί την οικογένεια ως θεσμό, "...αι εις τους Παρθενώνας και τα Μοναστήρια ανατραφείσαι γυναίκες", διαπιστώνει o Π, Ζωντανός, "γίνονται κοινώς κακαί μητέρες οικογενείας" και καταλήγει: "Ιδού λοιπόν ο λόγος διά τον οποίον αι γυναίκες δεν έχουν τόπον εις την δημόσιον ανατροφήν".13

Ακολουθεί το επίσης ισχυρό επιχείρημα ότι η δημόσια εκπαίδευση απομακρύνει τις μαθήτριες "...από τον προορισμό διά τον οποίον είναι διωρισμέναι... από την φύσιν καθώς και από τας θεσμοθεσίας της κοινωνίας".14 O ρόλος της γυναίκας στο σπίτι και την οικογένεια δίνεται την εποχή αυτή με φυσική και κοινωνική νομοτέλεια.

9. Δ. Ιωαννοπούλου, Εγχειρίδιον περί ανατροφής των κορασίων, Σμύρνη 1844, Φενελώνος, Περί κορασίων ανατροφής, μεταφρασθέν εκ του γαλλικού υπό Πάνου Ν. Πλέσκα και εκδοθέν υπό Γ. Μελισταγούς, Ερμούπολις 1846.

10. (Ηλ. Χριστοφίδης) "Περί Παιδαγωγικής.-Αντικείμενον της Ανατροφής και Παιδαγωγίας", Ο Παιδαγωγός, έτ. Α', 1839, σ. 5.

11. Ν. Δραγούμης, Ιστορικαί αναμνήσεις, επιμ. Α. Αγγέλου, Αθήνα 1973, "Ερμής", τ Α', σ. 167.

12. Ελένη Γ. Μπουκουβάλα, "Αναμνήσεις εκ της επιθεωρήσεως σχολείων θηλέων", Επετηρίς της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως υπό την Δ/νσιν Γεωργίου Μπουκουβάλα, Αθήναι 1902, σ. 79.

13. Π. Ζωντανός, Περί ανατροφής των κορασίων και της Δημοσίου εκπαιδεύσεως των αρρένων, Ερμούπολις 1836, σ. 146 και 147.

14. ό.π., σ. 146.

Σελ. 481
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/482.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η αντιπαράθεση αυτή φθίνει με τη σταδιακή επικράτηση και εξάπλωση της Δημοτικής Εκπαίδευσης, αλλά είναι ενδεικτικό ότι η προβληματική μεταφέρεται σχεδόν αυτούσια -ενισχυμένη και με νέα επιχειρήματα- στο επίπεδο της Μέσης - Ανώτερης εκπαίδευσης. Οι άμεσες συνέπειες των αντιλήψεων αυτών θα φανούν αμέσως παρακάτω με τα ποσοστά φοίτησης των μαθητριών στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση.

Εκπαιδευτική πολιτική και πράξη. Από Υπουργικές Εγκυκλίους της εποχής φαίνεται καθαρά ότι o σκοπός της Δημοτικής Εκπαίδευσης των κοριτσιών έχει, για την Πολιτεία άμεση σχέση με το μελλοντικό κοινωνικό ρόλο της μικρής μαθήτριας. Οι κύριοι, στόχοι της εκπαιδευτικής πολιτικής διαγράφονται ως εξής:

1830 (31 Δεκεμβρίου) Έκθεση του Εφόρου του Κεντρικού Σχολείου A. Μουστοξύδη: "Αλλά τα γράμματα αυξάνουσι και την οικιακήν ευδαιμονίαν. Διό ηυδόκησεν η Κυβέρνησις να γένωσι μέτοχα αυτών και τα κοράσια, διά να έχωσι προίκα και την παιδείαν, ήτις μόνη δύναται να καθωραΐζη τα καθαρά και αυστηρά ήθη και τας οικιακάς αρετάς, αι οποίαι ιδιάζουσιν εις τας Ελληνίδας".15

1856 (12 Μαρτίου). Εγκύκλιος του Υπουργού των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Χ. Χριστόπουλου: "...η εκπαιδευθείσα κόρη και θυγάτηρ έσται φιλοστοργοτέρα, και σύζυγος μάλλον περιζήτητος, και μήτηρ αξιοτιμοτέρα και οικονόμος χρησιμότερα".16

1872 (12 Σεπτεμβρίου), Εγκύκλιος του Υπουργού Δ. Σ. Μαυροκορδάτου "Προς τας δημοδιδασκάλους. Περί της συμπεριφοράς αυτών, παραινετική": «... εμάθετε ότι το σώμα του ανδρός επλάσθη διά τον έξω και εν υπαίθρω βίον το δε της γυναικός διά τον οίκον. Τας αρχάς αυτάς επιμελήθητε, φίλαι, να καταστήσητε κοινάς ταις παρ' υμών διδασκομέναις».17

Από τα παραπάνω κείμενα φαίνεται καθαρά ότι o περιορισμός της γυναίκας στο ρόλο της συζύγου και της μητέρας αποκλειστικά και η δυνατότητα του άνδρα να κινείται στο δημόσιο χώρο θεωρείται την εποχή αυτή από εκπροσώπους της Πολιτείας "φυσική" διαίρεση. Έτσι η σκοπιμότητα της εκπαίδευσης των κοριτσιών περιορίζεται στη βελτίωση του ρόλου της γυναίκας ως θυγατέρας, συζύγου, μητέρας και οικονόμου.

Η αντίληψη ότι η μαθήτρια του Δημοτικού Σχολείου προετοιμάζεται κυρίως

15. Απ. Δασκαλάκης, Κείμενα - Πηγαί της Ιστορίας της Ελληνικής Επαναστάσεως. Σειρά τρίτη. Τα περί Παιδείας, Αθήναι 1968, τ. 3, σ. 1590.

16. Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Α', σ. 201.

17. ό.π., σ. 203.

Σελ. 482
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/483.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

για το ρόλο της συζύγου και της μητέρας επηρεάζει, όπως είναι φυσικό, το πρόγραμμα μαθημάτων και το περιεχόμενο των βιβλίων.18 Πρώτα απ' όλα η πεποίθηση αυτή διαμορφώνει την άποψη ότι στα Δημοτικά Σχολεία των κοριτσιών τα μαθήματα πρέπει να διδάσκονται "επί το απλούστερον".19 Στο Πρόγραμμα μαθημάτων του Δημοτικού Σχολείου του 1894 η Γεωμετρία και η Φυσική Πειραματική διαγράφονται από τα σχολεία θηλέων.20 Η Γυμναστική, σύμφωνα με Διάταγμα του 1882, "αντικαθίσταται διά της ραπτικής και των γυναικείων εργόχειρων".21 Η αντιμετώπιση αυτή της Δημοτικής Εκπαίδευσης των κοριτσιών που προϋποθέτει απλούστερες γνώσεις μιας και προετοιμάζει τη μαθήτρια για έναν ειδικό και πιο περιορισμένο ρολό από τον αντίστοιχο των αγοριών, πιστεύω πως έχει άμεσες επιπτώσεις και στην εκπαίδευση της δασκάλας. Αποτελεί δηλαδή έναν από τους παράγοντες που συντελούν ώστε η εκπαίδευση της δασκάλας να είναι τον 19ο αι. υποβαθμισμένη σε σχέση με την αντίστοιχη των δασκάλων και στα χρόνια φοίτησης και στο περιεχόμενο των σπουδών.

Σχετικά με τη δυνατότητα συμμετοχής τώρα στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση οι αριθμοί είναι εύγλωττοι. Τα ποσοστά φοίτησης των μαθητριών στη Δημοτική Εκπαίδευση σταδιακά αυξάνονται, αλλά παραμένουν ως το τέλος του 19ου αι. σε πολύ χαμηλά επίπεδα,22 ιδιαίτερα αν λάβουμε υπόψη μας το γεγονός ότι η Δημοτική Εκπαίδευση είναι υποχρεωτική από το 1834. Σύμφωνα με την απογραφή του 1879 o αναλφαβητισμός των γυναικών στη χώρα είναι 93% και υπάρχουν αρκετοί δήμοι όπου καμία γυναίκα δεν ξέρει ούτε καν απλή ανάγνωση.23 Οι Υπουργοί Παιδείας συχνά επισημαίνουν την ανάγκη «συστάσεως

18. Την εποχή αυτή κυκλοφορούν και Αναγνωστικά ειδικά για τα Παρθεναγωγεία. Βλ. Η μικρά Καλλιόπη. Πρώται γνώσεις. Βιβλίον της νέας μεθόδου προς χρήσιν των Παρθεναγωγείων, Πάτραι 1882

19. "Έκθεσις της προς σύνταξιν κανονισμών των εν Ηπείρω Ζωγραφείων και των εν Θράκη Ζαριφείων συσταθησομένων Διδασκαλείων και των προσηρτημένων αυτοίς προτύπων Δημοτικών Σχολείων επιτροπής", Ο εν Κωναταντινονπόλει Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος, τ. Η', 1873-74, σ. 242.

20. Σ. Ν. Παπαδημητρίου, Ιστορία του Δημοτικού μας Σχολείου, μέρος Α' (1834-1895), Αθήνα 1950, σ. 32.

21. Στ. Παρίσης, Ανωτέρα και Μέση Εκπαίδευσίς, ήτοι Συλλογή των διεπόντων την Ανωτέραν και Μέσην Εκπαίδευσιν Νόμων, Β. Διαταγμάτων και Εγκυκλίων τον επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Υπουργείου από του 1833, Αθήναι 1884, τ. Α', σ. 434. Στο Νομ. Διάταγμα της 6/18 Φεβρουαρίου 1834 καθορίζεται ότι "εις κορασίων σχολεία θέλει γίνεσθαι γύμνασις εις γυναικεία εργόχειρα", Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Α', σ. 1.

22. Βλ. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 99-103 και 178-184, όπου δίνονται αναλυτικά στατιστικά στοιχεία.

23. Στατιστική της Ελλάδος. Πληθυσμός 1879. Αθήναι, έκδ. Υπουργείου Εσωτερικών, 1881, σ. 14.

Σελ. 483
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/484.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σχολείων κορασίων»,24 αλλά η αυστηρή απαγόρευση της συνεκπαίδευσης αποτελεί ανασταλτικό παράγοντα.25 Η οικονομική κατάσταση των μικρών κοινοτήτων και των περισσότερων δήμων την εποχή αυτή δεν επιτρέπει την ίδρυση και λειτουργία δεύτερου σχολείου, αλλά τον πιο σημαντικό ρόλο παίζουν οι προτεραιότητες των γονέων και οι αντιλήψεις και προκαταλήψεις της εποχής σχετικά με την αναγκαιότητα της εκπαίδευσης των κοριτσιών πού, όπως είδαμε παραπάνω, παρουσιάζουν πολλές διαστάσεις.

Τα ποσοστά συμμετοχής είναι πολύ μικρότερα στις αγροτικές περιοχές όπου τα μικρά κορίτσια βοηθούν στις αγροτικές δουλειές, στο μεγάλωμα των μικρότερων παιδιών ή στέλνονται υπηρέτριες σε πλούσιες οικογένειες.26 Στα αστικά κέντρα της εποχής η δυνατότητα συμμετοχής είναι μικρή, κυρίως στα χαμηλότερα κοινωνικο-οικονομικά στρώματα, επειδή η μικρή κόρη αντικαθιστά στο σπίτι τη μητέρα που δουλεύει, ή εργάζεται η ίδια. Σε πηγές της εποχής αναφέρονται εργάτριες εννέα και δέκα χρόνων σε εργοστάσια βαφής φτερών, υφαντουργεία, μεταξουργεία και, κυρίως, μαθητευόμενες σε ραφτάδικα, καπελάδικα και άλλα παρόμοια εργαστήρια.27 Η διαπίστωση αυτή γίνεται αισθητή και έτσι από το 1897 λειτουργεί με πρωτοβουλία της Καλλιρόης Παρρέν «Σχολή της Κυριακής των απόρων γυναικών και κορασίων του λαού».28

Στο επίπεδο της Δημοτικής Εκπαίδευσης επομένως παρατηρούμε σχετική διαφοροποίηση στο Πρόγραμμα μαθημάτων (απλούστευση γνώσεων, έμφαση στα εργόχειρα), μικρά ποσοστά φοίτησης και μεγαλύτερα ποσοστά αναλφαβητισμού κυρίως στα χαμηλότερα κοινωνικο-οικονομικά στρώματα.

Π. ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Στο επίπεδο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών διαμορφώνεται η εξής κατάσταση. Συγκεκριμένες προτάσεις Υπουργών Παιδείας (Ν.

24. Βλ. Εγκύκλιο του Υπουργού Σ. Βλάχου προς τους Νομάρχες του Κράτους με ημερομηνία 4 Νοεμβρίου 1852 (Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Α', σ. 199) και Εγκύκλιο του Υπουργού Χ. Χριστόπουλου με ημερομηνία 12 Μαρτίου 1856 (Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Α', σ. 201).

25. Βλ. Σχετικά Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 218-219.

26. Ελένη Γ. Μπουκουβάλα, ό.π., σ. 77-78: «Εάν η μήτηρ εξέλθη προς εργασίαν εις τους αγρούς, ή θα παραλάβη ως επίκουρον και την θυγατέρα της, ή θα καταλείπη αυτήν κηδεμόνα των ανηλίκων τέκνων της, ή τέλος θα την διατάξη να επιμελήται των κατοικιδίων ζώων».

27. Αρ. Π. Κουρτίδης, «Αι εργάτιδες των Αθηνών», Εστία, τ. ΙΣΤ', αρ. 405 (2-10- 1883), σ. 631, Καλλιρρόη Παρρέν, «Αι γυναίκες εν τη Ελληνική Βιομηχανία», Εφημερίς των Κυριών, έτ. Α', αρ. 28 (13-9-1887) και Άννη Ν. Σερούιου, «Εργασία και εργάτιδες». Οικογένεια, έτ. Β', αρ. 17 (13-6-1898), σ. 130-131.

28. Εφημερίς των Κυριών, έτ. Γ', αρ. 152 (11-2-1890).

Σελ. 484
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/485.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Θεοχάρη 1840, Ιακ. Ρίζου-Νερουλού 1842) για ίδρυση δημοσίωνν "Ελληνικών Σχολείων Κορασίων"29 φανερώνουν ότι υπάρχει από πολύ νωρίς σχετική πολιτική βούληση που παραμένει όμως στο στάδιο του σχεδιασμού και δεν υλοποιείται. Στην πράξη η ιδιωτική πρωτοβουλία αναλαμβάνει, ολόκληρο τον 19ο αιώνα, την ευθύνη για τη διαμόρφωση της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών. Κυριότερος φορέας η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία30 που αντικαθιστά κυριολεκτικά την Πολιτεία στον τομέα αυτό ως τις πρώτες δεκαετίες του αιώνα μας.

Κυριότερα χαρακτηριστικά της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών στον 19ο αιώνα:

α) Είναι διαφοροποιημένη από την αντίστοιχη Μέση Εκπαίδευση των αγοριών (Παρθεναγωγεία από τη μια - Ελληνικά Σχολεία και Γυμνάσια από την άλλη),

β) είναι υποβαθμισμένη και στα χρόνια φοίτησης και στο περιεχόμενο των σπουδών,

γ) είναι διαμορφωμένη με βάση την αντίληψη ότι ο ρόλος της γυναίκας είναι περιορισμένος μέσα στο σπίτι και την οικογένεια.

Θα παρακολουθήσουμε τη διαμόρφωση των χαρακτηριστικών αυτών στους τρεις τύπους σχολείων: Τα Παρθεναγωγεία, τα Επαγγελματικά Τμήματα και τα Διδασκαλεία.

Παρθεναγωγεία. Τα σχολεία των αγοριών είναι δημόσια και προετοιμάζουν τους μαθητές για το Πανεπιστήμιο και την επαγγελματική ζωή, τα Παρθεναγωγεία, ιδιωτικά ή ιδρυμένα από Δήμους, Εταιρείες ή Συλλόγους, έχουν κύριο σκοπό "να καταστήσουν τας παιδευομένας καλάς θυγατέρας και οικοδέσποινας".31 Οι διαφορετικοί στόχοι της αγωγής φαίνονται καθαρά στα σχολεία εκείνα που έχουν τμήματα και για αγόρια και για κορίτσια. "...πάση δυνάμει μεριμνώμεν", τονίζεται στον κανονισμό του Λυκείου και Παρθεναγωγείου Β. Γεννηματά, "να παρασκευάσωμεν τους μεν παίδας χρηστούς πολίτας, τα δε κοράσια φρονίμους δεσποινίδας και αρίστας μητέρας".32 Καλοί πολίτες οι μαθητές, φρόνιμες δεσποινίδες και άριστες μητέρες οι μαθήτριες. Έτσι το μεγαλύτερο μέρος από τα προγράμματα μαθημάτων των Παρθεναγωγείων

29. Βλ. σχετικά Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 80-82.

30. Η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία ιδρύθηκε το 1836 με πρωτοβουλία του Ι. Π. Κοκκώνη. Βλ. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 54-57.

31. Ασπ. Σκορδέλλη, Κανονισμός τον Αστικού Παρθεναγωγείου, Αθήναι 1888, σ. 4.

32. Ημερολόγιον της Εφημερίδος των Κυριών 1888, τελευταίες σελίδες χωρίς αρίθμηση.

Σελ. 485
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/486.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

καταλαμβάνουν δραστηριότητες που προετοιμάζουν τη μητέρα και, οικοδέσποινα μιας ορισμένης μάλιστα κοινωνικής τάξης.33 Όπως είναι γνωστό, για ανώτερη, μετά τη στοιχειώδη, εκπαίδευση των κοριτσιών άρχισε πρώτη να ενδιαφέρεται η αστική τάξη. Οι εκπαιδευτικές ανάγκες καλύπτονται τον 19ο αι. από τα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία, τις σχολές ξένων Καλογραιών και την οικοδιδασκαλία. Η μόρφωση της πλούσιας αστής περιλαμβάνει την εποχή αυτή ξένες γλώσσες (κυρίως Γαλλικά), μουσική (κυρίως κλειδοκυμβαλον), οικιακή παιδαγωγική και οικιακή οικονομία, εργόχειρα (δαντέλες και ποικίλματα φερμένα από τη Δύση), αλλά και αρκετές ώρες Αρχαίων Ελληνικών: Μια γενική καλλιτεχνική και φιλολογική μόρφωση, ένα μωσαϊκό από γνώσεις και, για να χρησιμοποιήσουμε εκφράσεις φιλολόγων της εποχής, "ψευτοκλασικισμός", "ψευδοφραγκισμός", "ξενόζηλος επίδειξις", "παντελής έλλειψις πρακτικών γνώσεων".34 Επισημαίνω ότι την εποχή αυτή κυκλοφορούν εγχειρίδια με τίτλους: Συζύγου καθήκοντα προς χρήσιν των μαθητριών των Παρθεναγωγείων35 και Χρηστομάθεια κορασιακή,36 που φανερώνουν το γενικότερο προσανατολισμό της εκπαίδευσης των κοριτσιών.

Οι ώρες που αφιερώνονται στα Παρθεναγωγεία για τη διδασκαλία Φυσιογνωστικών μαθημάτων είναι λίγες, ενώ μαθήματα όπως η Κοσμογραφία, η Φυσική Πειραματική και η Χημεία αρχίζουν να διδάσκονται μετά το 1870.37 Στο πρόγραμμα των Μαθηματικών μάλιστα οι ώρες μειώνονται όσο προχωρούμε στις μεγάλες τάξεις γεγονός που σχετίζεται άμεσα με τις αντιλήψεις της εποχής ότι απειλείται η υγεία των μαθητριών από τη δύσκολη πνευματική εργασία. Οι ώρες διδασκαλίας των Μαθηματικών καθώς και των Ελληνικών είναι στα Παρθεναγωγεία αισθητά λιγότερες σε σύγκριση με τα αντίστοιχα δευτεροβάθμια σχολεία αρρένων: Ελληνικό σχολείο αρρένων: 49 ώρες Ελληνικά και 12 Μαθηματικά σύμφωνα με το πρόγραμμα του 1869, Ελληνικό Σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας στην Κέρκυρα: 27 ώρες Ελληνικά και 7 Μαθηματικά, σύμφωνα με το πρόγραμμα του 1870.38

Η χρονική διάρκεια των σπουδών ποικίλλει στα διάφορα

33. Λεπτομέρειες για τα προγράμματα μαθημάτων των Παρθεναγωγείων βλ. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 90-91 και 171-174.

34. Απόψεις και κριτική φιλολόγων και παιδαγωγών της εποχής βλ. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 176.

35. Αγγελική Παπαδοπούλου, Συζύγου καθήκοντα προς χρήσιν των Παρθεναγωγείων, έκδ. Β', Πειραιεύς 1880.

36. Σαπφώ Κ. Λεοντιάς, Χρηστομάθεια κορασιακή προς χρήσιν των Παρθεναγωγείων εις τόμους δέκα, Σμύρνη 1874.

37. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 147-149.

38. ό.π., σ. 156.

Σελ. 486
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/487.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Παρθεναγωγεία,39 είναι όμως, σε όλες τις περιπτώσεις, μικρότερη από τη διάρκεια της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των αγοριών που περιλαμβάνει την εποχή αυτή τρίχρονο Ελληνικό Σχολείο και τετράχρονο Γυμνάσιο. Τα Παρθεναγωγεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, που έχουν το μεγαλύτερο κύκλο σπουδών, περιλαμβάνουν 4-6 χρόνια φοίτησης, με συνηθέστερη τη διάρκεια των πέντε χρόνων.40 Τα αντικειμενικά αυτά γεγονότα φανερώνουν ότι η δευτεροβάθμια εκπαίδευση των κοριτσιών είναι ολόκληρο τον 19ο αι. υποβαθμισμένη σε σχέση με την αντίστοιχη των αγοριών με σημαντικότερη επίπτωση το ότι δεν δίνεται η δυνατότητα στις απόφοιτες των Παρθεναγωγείων να εγγραφούν στο Πανεπιστήμιο, Κοντά σ' αυτό, ο ιδιωτικός χαρακτήρας της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών, τα ακριβά δίδακτρα των Παρθεναγωγείων,41 το γεγονός ότι όλα τα σχολεία βρίσκονται συγκεντρωμένα στις 3-4 μεγαλύτερες πόλεις, φανερώνουν ότι η δευτεροβάθμια γενική εκπαίδευση αποτελεί τον 19ο αι. προνόμιο ενός μικρού αριθμού κοριτσιών.42

Επαγγελματικά Τμήματα. Επειδή όμως την εποχή αυτή είναι σαφής η αντίληψη ότι "...διαφορετική απαιτείται μόρφωσις διά τας προωρισμένας ειδικώς διά τα επαγγέλματα και άλλη διά τας κυρίας και δεσποινίδας των καλών τάξεων",43 μένει να δούμε τις δυνατότητες επαγγελματικής εκπαίδευσης που παρέχονται.

Η κατώτερη επαγγελματική εκπαίδευση γίνεται την εποχή αυτή σε διάφορα εργαστήρια (ραφτάδικα, καπελάδικα) χωρίς κανένα συμπληρωματικό μορφωτικό πρόγραμμα. Οι πρώτες συστηματικές προσπάθειες για επαγγελματική εκπαίδευση κοριτσιών περιλαμβάνουν τις ειδικεύσεις: κέντημα, ράψιμο, αργαλειό στη Σχολή Χιλλ από το 1833,44 και "γυναικεία έργα" όπως ραπτική, κεντητική, πλύσιμο, μαγειρική, διακόσμηση στο Αμαλίειο Ορφανοτροφείο από το 1855.45 Οι απόφοιτες του Ορφανοτροφείου αυτού έχουν τη δυνατότητα από το 1886 και εξής να αποκτούν, μετά από εξετάσεις, πτυχίο "διδασκαλίσσης των εργοχείρων", ή να προσλαμβάνονται σε σπίτια πλουσίων ως "παιδαγωγοί".46 Στο "Εργαστήριο Απόρων Γυναικών", που ίδρυσε το 1872 "Ο υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως Σύλλογος των Κυριών", λειτουργούν για άπορες

39. ό.π., σ. 171.

4ο. ό.π., σ. 117-118.

41. ό.π., σ. 177.

42. ό.π., σ. 184-185.

43. Εφημερίς των Κυριών, έτ. ΙΑ', αρ. 503 (12-10-1897).

44. Κ. Παπανικολάου, Ιστορία της Σχολής Χιλλ (ανέκδοτη). (Βρίσκεται δακτυλογραφημένη στο αρχείο της Σχολής Χιλλ.)

45. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 26/1855, σ. 36-37.

46. Βλ. λεπτομέρειες Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 86.

Σελ. 487
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/488.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

κοπέλες και γυναίκες κάθε ηλικίας (από 10-70 χρόνων) τμήματα για υφαντική, "τρίχαπτα" (δαντέλες), ραπτική, "ποικιλτική" (κεντήματα), καθώς και τμήματα για την εκπαίδευση νοσοκόμων και υπηρετριών.47 "Σχολή υπηρετριών" ιδρύεται το 1889 από το "Σύλλογο απόρων γυναικών" και γίνεται δεκτή "μετά χαράς" γιατί οι υπηρέτριες αποτελούν την εποχή αυτή τον πολυπληθέστερο κλάδο των "γυναικείων επιτηδευμάτων".48 Μετά το 1880 παρατηρούμε κάποιες προσπάθειες για ίδρυση επαγγελματικών τμημάτων και σε ιδιωτικά Παρθεναγωγεία.49 Από το 1887 η Καλλιρρόη Παρρέν αγωνίζεται συστηματικά για την ίδρυση πρακτικών και επαγγελματικών σχολών που θα δώσουν σε πολλές κοπέλες τη βασική εκπαίδευση για διάφορα επαγγέλματα και θα "διανοίξουν νέους ορίζοντες εν τω βίω της Ελληνίδος", επειδή κύριο σύνθημα της Παρρέν είναι η χειραφέτηση της Ελληνίδας "δια της εργασίας".50 Με πρωτοβουλία της ιδρύεται το 1897 από την "Ένωσι Ελληνίδων" Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή στην Αθήνα51 και το 1899 ανάλογες σχολές στον Πειραιά και την Πάτρα.52 Στόχος του μεν Οικοκυρικού τμήματος να ασκηθούν "αι επιθυμούσαι να μορφωθούν ως καλαί οικοδέσποιναι ειδικώς και συστηματικώς εις τα οικιακά έργα", του δε Επαγγελματικού η προετοιμασία των μαθητριών "εις βιοπαραγωγά γυναικεία επαγγέλματα" με κύριο στόχο να δοθούν και άλλες διέξοδοι για εργασία εκτός από το επάγγελμα της δασκάλας. Η Σχολή περιλαμβάνει τα πρώτα χρόνια τμήματα μαγειρικής, κοπτικής-ραπτικής, πηλοποιίας, ανθοποιίας, πλαστικής, διπλογραφίας.53

Στην Οικοκυρική Σχολή ". , .την εργασίαν του πνεύματος αντικαθίστα η εργασία των χειρών, η γύμνασις εις όλας τας γυναικείας τέχνας",54 δηλαδή πρακτικές γνώσεις οικοκυρικών. Στα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία οι μαθήτριες διδάσκονται Οικιακή Οικονομία, θεωρητικές δηλαδή γνώσεις οικονομίας που

47. Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως. Έκθεσις των πεπραγμένων 27-4-1874 έως 26-4-1875, Αθήναι 1875, σ. 16-43.

48. Εφημερίς των Κυριών, έτ. Γ', αρ. 141 (19-11-1889). Στα 1870 ο κατάλογος των γυναικείων "επιτηδευμάτων" περιλαμβάνει: εργάτριες 5.735, υπηρέτριες 10.808, μαίες 769, δασκάλες 460 και μαθήτριες 11.695. (A. Mansolas), Statistique de la Grèce. Recensement de la Population en 1870, Athènes 1874, σ. 36-37.

49. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 172.

50. Καλ. Παρρέν, "Η Ελληνίς χειραφετουμένη διά της εργασίας. Καλλιτεχνική και πρακτική σχολή", Εφημερίς των Κυριών, έτ. Α', αρ. 33 (18-10-1887).

51. Καλ. Παρρέν, "Η α' Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή της Ενώσεως", Εφημερίς των Κυριών, έτ. ΙΑ', αρ. 496 (13-7-1897).

52. Εφημερίς των Κυριών, έτ. ΙΓ', αρ. 585 (18-7-1899) και αρ. 591 (17-10-1899).

53. Καλ. Παρρέν, "Η οικοκυρική μόρφωσις των Ελληνίδων", Εφημερίς των Κυριών, έτ. ΙΑ', αρ. 499 (14-9-1897).

54. Καλ. Παρρέν, "Λογοδοσία Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής", Εφημερίς των Κυριών, έτ. 26ον, αρ. 1022 (1-15/5/1912).

Σελ. 488
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/489.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σχετίζονται, με τα καθήκοντα της οικοδέσποινας που διαχειρίζεται; το οικογενειακό εισόδημα, αλλά δεν ασχολείται η ίδια με πρακτικές οικιακές εργασίες. Στις οικοκυρικές σχολές, αντίθετα, κύριος στόχος είναι η πρακτική άσκηση στις εργασίες και τα καθήκοντα του νοικοκυριού: "Το οικοκυριό... το εγκαταλειφθέν σχεδόν επί τινά καιρόν χάριν της αποκλειστικής καλλιεργείας του πνεύματος των νεανίδων, το οικοκυριό ανακτά και πάλιν τα δικαιώματα του, αναλαμβάνει και πάλιν τα πρωτεία εις την γυναικείαν αγωγήν".55

Πλεονεκτήματα της κατεύθυνσης αυτής θεωρούνται, το ότι προετοιμάζεται, η νέα για τα καθήκοντα της μητέρας και συζύγου και το ότι υπάρχει διαθέσιμο ένα δυναμικό καλά εκπαιδευμένων υπηρετριών. Η επαγγελματική Σχολή, όπως φαίνεται από τα τμήματα που λειτουργούν, προσφέρει δυνατότητες πρόσβασης σε εργασίες που έχουν άμεση σχέση με το ρόλο της γυναίκας: μοδίστρες, μαγείρισσες, καπελούδες. Τα στοιχεία αυτά δείχνουν καθαρά ότι η επαγγελματική εκπαίδευση αυτού του είδους δεν δίνει στις μαθήτριες ουσιαστικές δυνατότητες για κοινωνική άνοδο αλλά διατηρεί το status quo.

Διδασκαλείο. Για τις κοπέλες των χαμηλότερων κοινωνικο-οικονομικών στρωμάτων τη μόνη δυνατότητα για κοινωνική άνοδο προσφέρει η φοίτηση στα Διδασκαλεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας και το δίπλωμα της δασκάλας. Το επάγγελμα της δασκάλας είναι την εποχή αυτή το μόνο κοινωνικά αποδεκτό γυναικείο επάγγελμα και έτσι το Διδασκαλείο αποτελεί πόλο έλξης για άπορες μαθήτριες που σπουδάζουν με έξοδα των Δήμων, του Κράτους και της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Οι υποτροφίες δίνονται, συνήθως, "εις τας πτωχάς και ορφανάς των αγωνισθέντων υπέρ πατρίδος".56 Είναι ενδεικτικό όμως το γεγονός ότι στον 19ο αι. ακόμα και η επαγγελματική εκπαίδευση της δασκάλας -που ενδιαφέρει άμεσα την Πολιτεία- αφήνεται στην πρωτοβουλία ενός άλλου φορέα, της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Η εκπαίδευση της δασκάλας είναι την εποχή αυτή υποβαθμισμένη σε σχέση με την αντίστοιχη των δασκάλων και σε χρονική διάρκεια και σε επίπεδο σπουδών, κυρίως σε θέματα παιδαγωγικής κατάρτισης και πρακτικής άσκησης.57 Στη διαμόρφωση των σχολείων της Εταιρείας αγνοήθηκε, για οικονομικούς και πρακτικούς λόγους, η ουσιαστική διαφορά που υπάρχει ανάμεσα στη γενική και την επαγγελματική εκπαίδευση. Το δευτεροβάθμιο σχολείο της Εταιρείας -οι όροι Διδασκαλείο και Παρθεναγωγείο χρησιμοποιούνται στους Κανονισμούς για να χαρακτηρίσουν

55 Καλ. Παρρέν, "Η οικοκυρική μόρφωσις της Ελληνίδος", Εφημερίς των Κυριών, έτ. ΙΑ', αρ. 499 (14-9-1897).

56. "Περί συστάσεως δώδεκα ανεξόδων θέσεων εις το εν Ναυπλίω σχολείον των κορασίων", Διάτ. 12/24 Ιανουαρίου 1834, Εφημερίς της Κυβερνήσεως (ανατ.), αρ. φ. 6 (4 Φεβρουαρίου 1834).

57. Βλ. λεπτομέρειες Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 114-127.

Β 8

Σελ. 489
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/490.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

το ίδιο σχολείο— επιδιώκει, την εκπαίδευση της οικοδέσποινας και. της δασκάλας ταυτόχρονα. Οι μαθήτριες δηλαδή που επιδιώκουν την εποχή αυτή μια γενική - διακοσμητική μόρφωση και οι υποψήφιες δασκάλες φοιτούν στο ίδιο σχολείο και παρακολουθούν κοινό πρόγραμμα μαθημάτων. Η σύνθεση αυτή των μαθητριών επηρέασε τον προσανατολισμό του σχολείου, με σημαντικές επιπτώσεις στην εκπαίδευση της δασκάλας, όπως φαίνεται από την αυστηρή κριτική και τις διαπιστώσεις των επιθεωρητών της εποχής.58

Σχετικά με τη διάρκεια των σπουδών παρατηρούμε ότι οι δάσκαλοι μετά το 1878 σπούδαζαν συνολικά επτά χρόνια μετά το Δημοτικό Σχολείο (3 χρόνια στο Ελληνικό, 1 χρόνο στο Γυμνάσιο και 3 χρόνια στο Διδασκαλείο), ενώ οι δασκάλες 4-6 χρόνια στο Διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας.59

To επάγγελμα της δασκάλας αποτελεί την εποχή αυτή τη μοναδική διέξοδο για τις μαθήτριες που έχουν κάποιες επαγγελματικές και επιστημονικές φιλοδοξίες. Έτσι αυξάνεται αισθητά ο αριθμός των μαθητριών που επιδιώκουν το δίπλωμα της δασκάλας, εκτός από τις υπότροφες του Κράτους και της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Ως το 1886 αποφοιτούν 2.004 δασκάλες τη στιγμή που σύμφωνα με την απογραφή του 1879 είναι διορισμένες σε ολόκληρη τη χώρα 175 δασκάλες.60 Ο αριθμός των μαθητριών που παίρνουν δίπλωμα δασκάλας αυξάνεται με ρυθμό που δείχνει καθαρά την επικράτηση του εκπαιδευτικού ιδανικού που εξασφαλίζει στη γυναίκα τη δυνατότητα για την άσκηση ενός επαγγέλματος και την οικονομική ανεξαρτησία. Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι στο δεύτερο μισό του 19ου αι. όλα σχεδόν τα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία προσθέτουν στο πρόγραμμα μαθημάτων τον «Οδηγό της αλληλοδιδακτικής» με στόχο να προετοιμάσουν τις μαθήτριες για το δίπλωμα της δασκάλας. To 1892 παραχωρείται, μετά από πίεση, το δικαίωμα για την εκπαίδευση της δασκάλας σε όλα τα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία με αποτέλεσμα να υπάρχει την τελευταία δεκαετία του 19ου αι. τέτοια «δασκαλοπλημμύρα», που δημιουργείται οξύ κοινωνικό και εκπαιδευτικό πρόβλημα.61 Η παρουσία επομένως της δασκάλας —τις τελευταίες δεκαετίες αναγνωρίζονται και οι ειδικότητες της νηπιαγωγού, της δασκάλας των εργοχείρων και της δασκάλας της γυμναστικής— γίνεται έντονα αισθητή στον επαγγελματικό χώρο αλλά και γενικότερα στην πνευματική και κοινωνική ζωή του τόπου.62

Νέες τάσεις και κατευθύνσεις. Η μεγάλη αύξηση του αριθμού των διδασκαλισσών στο β' μισό του 19ου αιώνα πιέζει προς την κατεύθυνση να βρεθούν

58. ό.π., σ. 124-125.

59. ό.π., σ. 117-118.

60. ό.π., σ. 130 και 133.

61. ό.π., σ. 132-133.

62. ό.π., σ. 240-261.

Σελ. 490
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/491.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

νέες λύσεις και να δοθούν νέες κατευθύνσεις και δυνατότητες στην εκπαίδευση των κοριτσιών. Σε ορισμένα Παρθεναγωγεία αρχίζουν να διαγράφονται τάσεις για κάποια επαγγελματική εκπαίδευση των μαθητριών, η Κ. Παρρέν επισημαίνει την αναγκαιότητα ίδρυσης οικοκυρικών και επαγγελματικών σχολών, και αρχίζουν να διαμορφώνονται οι πρώτες τάσεις για ουσιαστικές αλλαγές στον προσανατολισμό της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών. Πιο συγκεκριμένα, αρχίζουν να λειτουργούν σε ορισμένα Παρθεναγωγεία τάξεις Γυμνασίου, αντίστοιχες με εκείνες των δημόσιων σχολείων Μέσης Εκπαίδευσης, Η τάση αυτή για την εξασφάλιση ουσιαστικής Μέσης Εκπαίδευσης διαγράφεται πιο καθαρά μετά το 1890, χρονιά που το Πανεπιστήμιο της Αθήνας δέχεται την πρώτη φοιτήτρια στη Φιλοσοφική Σχολή.63 Η δευτεροβάθμια εκπαίδευση των κοριτσιών παύει από το 1890 να έχει κύριους στόχους την εκπαίδευση της δασκάλας και της μητέρας-οικοδέσποινας του «καλού κόσμου». Προβάλλει άμεσα η ανάγκη για τη λειτουργία σχολείων Μέσης Εκπαίδευσης που να μπορούν να ανταποκριθούν ικανοποιητικά στις νέες απαιτήσεις, επειδή οι υποψήφιες για το Πανεπιστήμιο έπρεπε να εξοπλιστούν με ανάλογες γνώσεις. Οι πρώτες μορφωμένες Ελληνίδες —δασκάλες κυρίως με μετεκπαίδευση στο εξωτερικό, στη συνέχεια απόφοιτες ξένων Πανεπιστημίων και τέλος απόφοιτες του Πανεπιστημίου της Αθήνας— συντελούν στη διεύρυνση του επαγγελματικού πεδίου της ελληνίδας και επιδιώκουν ανώτερες θέσεις στην εκπαιδευτική ιεραρχία.64 Έτσι κοντά στα πρότυπα α) της «φρόνιμης δεσποινίδας και άριστης μητέρας» και β) της δασκάλας, διαμορφώνεται στην τελευταία δεκαετία του 19ου αι. ένα νέο πρότυπο, της επιστημόνισσας. Διαμορφώνεται ένα καινούργιο ζητούμενο: εκπαίδευση αντίστοιχη ή ίδια με των αγοριών που να εξασφαλίζει πιο πλατιά συμμετοχή των γυναικών στον επαγγελματικό τομέα.

Θέσεις διανοουμένων και παιδαγωγών. Οι νέες κατευθύνσεις χαρακτηρίζονται «επικίνδυνοι, νεωτερισμοί» και προκαλούν αισθητή αναταραχή· «... ανεφύη ζήτημα μέγιστον» στους εκπαιδευτικούς κύκλους, ζήτημα που έχει σχέση με το «είδος» και το «ποιόν» της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, που είναι κατάλληλη για τις κοπέλες («ποία και πόση εν συνόλω και πώς»).65 Γνωστοί παιδαγωγοί και διανοούμενοι της εποχής υποστηρίζουν διαφοροποιημένη και στην ουσία υποβαθμισμένη δευτεροβάθμια εκπαίδευση για τις μαθήτριες. Τα επιχειρήματα μπορούν να συνοψιστούν στις παρακάτω κατηγορίες:

α) Όσα αναφέρονται στον τομέα της ηθικής: γίνονται φανερές νύξεις για

63. ό.π., σ. 175-176.

64. ό.π., σ. 262-266.

65. Κ. Ξανθόπουλος, Πρώτη και Μέση Εκπαίδευσις και περί ανατροφής και εκπαιδεύσεως των κορασίων, Αθήναι 1873, σ. 250.

Σελ. 491
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/492.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

την ηθική των μαθητριών που φοιτούν στα διάφορα Παρθεναγωγεία και την όχι άμεμπτη συμπεριφορά τους όταν αποφοιτήσουν από αυτά.66

β) Όσα σχετίζονται με τους κινδύνους που διατρέχει ο θεσμός της οικογένειας. «...αι παρατηρήσεις μου», γράφει ο Ν. Σαρίπολος, Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας, «μ' έφεραν εις το αλάνθαστον συμπέρασμα, ότι αι χείρους σύζυγοι και μητέρες γίνονται όσαι εν τοις Παρθεναγωγείοις εξετράφησαν».67

γ) Όσα συγκροτούν την άποψη ότι ο γάμος και οι οικογενειακές υποχρεώσεις δεν μπορούν να συμβιβαστούν με επαγγελματικές δραστηριότητες της γυναίκας, Στις περιπτώσεις που είχε γίνει αποδεκτή η εργασία της γυναίκας (δασκάλα) έχει την κοινωνική ανοχή ως την ημέρα του γάμου. Σε πολλά μέρη θέλουν να διώξουν τη δασκάλα γιατί, όπως αναφέρεται, «προξενεί σκάνδαλον εις τον τόπον διότι είναι ύπανδρος».68 Εργασία και γάμος θεωρούνται ασυμβίβαστα. Έτσι, αρκετές από τις πρωτοπόρες εκπαιδευτικούς πλήρωσαν με το τίμημα της αγαμίας —συνειδητά ή από ανάγκη— την επιθυμία τους να συνεχίσουν να εργάζονται.

δ) Μια τέταρτη ομάδα επιχειρημάτων είναι εκείνα που χρησιμοποιούν ως σημείο αναφοράς το «ρόλο» και τον προορισμό της γυναίκας στη ζωή: «Η ιερά αυτής κλίσις εν τω οίκω και τω οικιακώ βίω».89 Ο περιορισμός της γυναίκας στο ρόλο της μητέρας και της συζύγου αποκλειστικά, και η δυνατότητα του άνδρα να κινείται στο δημόσιο χώρο θεωρείται την περίοδο αυτή «φυσική» διαίρεση. Συχνά το πεδίο της γυναικείας προσφοράς διευρύνεται και περιλαμβάνει ολόκληρο το έθνος: «Η Πατρίς ημών δεν έχει ανάγκην πολλών πιερίδων, αλλά μεγίστην έχει χρείαν πολλών χρηστών μητέρων))70 ή, με άλλη διατύπωση: «To Έθνος, η Πατρίς και η κοινωνία δεν απαιτούσι παρά των Παρθεναγωγείων γυναίκας λογίας, απαιτούσι γυναίκας ευσεβείς, σώφρονας, τιμίας, εγκρατείς, εναρέτους».71

ε) Όσα επισημαίνουν την αρνητική σχέση που υπάρχει ανάμεσα στην εκπαίδευση και στη θηλυκότητα. Διαφαίνεται εδώ μια προσπάθεια υποβάθμισης της εκπαίδευσης με βάση το επιχείρημα ότι καταφεύγουν σ' αυτή οι κοπέλες

66. Σχετικά αποσπάσματα βλ. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 200-201.

67. Ν. Σαρίπολος, Πραγματεία τον Συνταγματικού Δικαίου, Αθήναι 1875, σ. 376.

68. Καλ. Παρρέν, «Επιθέσεις και στραγγαλισμοί κατά διδασκαλισσών», Εφημερίς των Κυριών, έτ. Α', αρ. 47 (31-1-1888) Βλ. σχετικά και Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 133-135.

69. K. Ξανθόπουλος, ό.π., σ. 250.

70. Σύλλογος προς διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων, Περί Κατωτέρας, και Μέσης Παιδείας ή ο επί του θέματος τούτου διαγωνισμός, Αθήναι 1872, σ. 77.

71. Αντ. Ισηγόνης, «Το Ελληνικόν Παιδαγωγειον Σμύρνης. β) Η κορασιακή εκπαίδευσις». Μικρασιατικά Χρονικά, τ. 12,1965, σ. 100.

Σελ. 492
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 473
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    Οι ΦΟΙΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΣΤΟΝ 19ο ΑΙΩΝΑ: ΕΝΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΡΕΥΝΑΣ

    ΚΩΣΤΑΣ ΛΑΠΠΑΣ

    Αντικείμενο της ανακοίνωσης που ακολουθεί είναι ένα πρόγραμμα έρευνας που άρχισε πριν από λίγο καιρό και αποβλέπει στη μελέτη του φοιτητικού σώματος από την ίδρυση του Πανεπιστημίου Αθηνών (1837) ως τα τέλη του 19ου αιώνα. Το υλικό στο οποίο στηρίζεται το πρόγραμμα αποτελείται από τα μητρώα των φοιτητών και των διπλωματούχων του Πανεπιστημίου. Ο μεγάλος όγκος του υλικού αυτού, καθώς και ή ανάγκη να αξιοποιηθούν στον υψηλότερο δυνατό βαθμό τα προσφερόμενα στοιχεία έκαναν σχεδόν υποχρεωτική τη χρήση ηλεκτρονικού υπολογιστή στην επεξεργασία των πανεπιστημιακών μητρώων. Με βάση την επεξεργασία αυτή θα μπορέσουμε να αναπαραστήσουμε τον τρόπο με τον οποίο συγκροτήθηκε ο φοιτητικός πληθυσμός στον 19ο αιώνα. Δεδομένου ότι το πρόγραμμα έρευνας βρίσκεται ακόμη σ' ένα πρώτο στάδιο που δεν επιτρέπει την εξαγωγή συμπερασμάτων, θα περιοριστώ να παρουσιάσω τα υλικά δεδομένα της έρευνας, τις μεθοδολογικές αρχές που ακολούθησα, και οι οποίες καθόρισαν και τον τρόπο επεξεργασίας του υλικού, τους σκοπούς στους όποιους αποβλέπει η έρευνα και, τέλος, ορισμένα ερωτήματα που υποβάλλει η συνολική μελέτη του φοιτητικού ζητήματος.

    1, Το υλικό που χρησιμοποιήθηκε καλύπτει την περίοδο 1837-1891 και αποτελείται: α) από το μητρώο εγγραφής των πρωτοετών φοιτητών, που περιέχει 17.000 ονόματα, και β) από το μητρώο διπλωματούχων, με 7.500 ονόματα. Το πρώτο μητρώο φυλάσσεται στο Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών, ενώ το δεύτερο είναι δημοσιευμένο στις ετήσιες λογοδοσίες των πρυτάνεων του Πανεπιστημίου. Το μητρώο εγγραφής μας δίνει για κάθε φοιτητή, εκτός από το ονοματεπώνυμο και το όνομα του πατέρα του, τα εξής ακόμη στοιχεία: την ηλικία του, τον τόπο καταγωγής, την κτηματική περιουσία της οικογενείας του, το Γυμνάσιο που τελείωσε, τη Σχολή και το χρόνο εγγραφής

    Β 7