Error(s) found: '2'

+ Unable to change databases. Unknown database 'iaennew'.
+ Unable to perform the query SELECT * FROM keywords_description WHERE (language_id = ''). No database selected.
TEXT_VISIBLE_PAGES 482-501 TEXT_OF 730
TEXT_PREVIOUS_20
TEXT_CURRENT_PAGE
TEXT_NEXT_20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/482.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η αντιπαράθεση αυτή φθίνει με τη σταδιακή επικράτηση και εξάπλωση της Δημοτικής Εκπαίδευσης, αλλά είναι ενδεικτικό ότι η προβληματική μεταφέρεται σχεδόν αυτούσια -ενισχυμένη και με νέα επιχειρήματα- στο επίπεδο της Μέσης - Ανώτερης εκπαίδευσης. Οι άμεσες συνέπειες των αντιλήψεων αυτών θα φανούν αμέσως παρακάτω με τα ποσοστά φοίτησης των μαθητριών στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση.

Εκπαιδευτική πολιτική και πράξη. Από Υπουργικές Εγκυκλίους της εποχής φαίνεται καθαρά ότι o σκοπός της Δημοτικής Εκπαίδευσης των κοριτσιών έχει, για την Πολιτεία άμεση σχέση με το μελλοντικό κοινωνικό ρόλο της μικρής μαθήτριας. Οι κύριοι, στόχοι της εκπαιδευτικής πολιτικής διαγράφονται ως εξής:

1830 (31 Δεκεμβρίου) Έκθεση του Εφόρου του Κεντρικού Σχολείου A. Μουστοξύδη: "Αλλά τα γράμματα αυξάνουσι και την οικιακήν ευδαιμονίαν. Διό ηυδόκησεν η Κυβέρνησις να γένωσι μέτοχα αυτών και τα κοράσια, διά να έχωσι προίκα και την παιδείαν, ήτις μόνη δύναται να καθωραΐζη τα καθαρά και αυστηρά ήθη και τας οικιακάς αρετάς, αι οποίαι ιδιάζουσιν εις τας Ελληνίδας".15

1856 (12 Μαρτίου). Εγκύκλιος του Υπουργού των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Χ. Χριστόπουλου: "...η εκπαιδευθείσα κόρη και θυγάτηρ έσται φιλοστοργοτέρα, και σύζυγος μάλλον περιζήτητος, και μήτηρ αξιοτιμοτέρα και οικονόμος χρησιμότερα".16

1872 (12 Σεπτεμβρίου), Εγκύκλιος του Υπουργού Δ. Σ. Μαυροκορδάτου "Προς τας δημοδιδασκάλους. Περί της συμπεριφοράς αυτών, παραινετική": «... εμάθετε ότι το σώμα του ανδρός επλάσθη διά τον έξω και εν υπαίθρω βίον το δε της γυναικός διά τον οίκον. Τας αρχάς αυτάς επιμελήθητε, φίλαι, να καταστήσητε κοινάς ταις παρ' υμών διδασκομέναις».17

Από τα παραπάνω κείμενα φαίνεται καθαρά ότι o περιορισμός της γυναίκας στο ρόλο της συζύγου και της μητέρας αποκλειστικά και η δυνατότητα του άνδρα να κινείται στο δημόσιο χώρο θεωρείται την εποχή αυτή από εκπροσώπους της Πολιτείας "φυσική" διαίρεση. Έτσι η σκοπιμότητα της εκπαίδευσης των κοριτσιών περιορίζεται στη βελτίωση του ρόλου της γυναίκας ως θυγατέρας, συζύγου, μητέρας και οικονόμου.

Η αντίληψη ότι η μαθήτρια του Δημοτικού Σχολείου προετοιμάζεται κυρίως

15. Απ. Δασκαλάκης, Κείμενα - Πηγαί της Ιστορίας της Ελληνικής Επαναστάσεως. Σειρά τρίτη. Τα περί Παιδείας, Αθήναι 1968, τ. 3, σ. 1590.

16. Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Α', σ. 201.

17. ό.π., σ. 203.

TEXT_PAGE_SHORT482
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/483.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

για το ρόλο της συζύγου και της μητέρας επηρεάζει, όπως είναι φυσικό, το πρόγραμμα μαθημάτων και το περιεχόμενο των βιβλίων.18 Πρώτα απ' όλα η πεποίθηση αυτή διαμορφώνει την άποψη ότι στα Δημοτικά Σχολεία των κοριτσιών τα μαθήματα πρέπει να διδάσκονται "επί το απλούστερον".19 Στο Πρόγραμμα μαθημάτων του Δημοτικού Σχολείου του 1894 η Γεωμετρία και η Φυσική Πειραματική διαγράφονται από τα σχολεία θηλέων.20 Η Γυμναστική, σύμφωνα με Διάταγμα του 1882, "αντικαθίσταται διά της ραπτικής και των γυναικείων εργόχειρων".21 Η αντιμετώπιση αυτή της Δημοτικής Εκπαίδευσης των κοριτσιών που προϋποθέτει απλούστερες γνώσεις μιας και προετοιμάζει τη μαθήτρια για έναν ειδικό και πιο περιορισμένο ρολό από τον αντίστοιχο των αγοριών, πιστεύω πως έχει άμεσες επιπτώσεις και στην εκπαίδευση της δασκάλας. Αποτελεί δηλαδή έναν από τους παράγοντες που συντελούν ώστε η εκπαίδευση της δασκάλας να είναι τον 19ο αι. υποβαθμισμένη σε σχέση με την αντίστοιχη των δασκάλων και στα χρόνια φοίτησης και στο περιεχόμενο των σπουδών.

Σχετικά με τη δυνατότητα συμμετοχής τώρα στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση οι αριθμοί είναι εύγλωττοι. Τα ποσοστά φοίτησης των μαθητριών στη Δημοτική Εκπαίδευση σταδιακά αυξάνονται, αλλά παραμένουν ως το τέλος του 19ου αι. σε πολύ χαμηλά επίπεδα,22 ιδιαίτερα αν λάβουμε υπόψη μας το γεγονός ότι η Δημοτική Εκπαίδευση είναι υποχρεωτική από το 1834. Σύμφωνα με την απογραφή του 1879 o αναλφαβητισμός των γυναικών στη χώρα είναι 93% και υπάρχουν αρκετοί δήμοι όπου καμία γυναίκα δεν ξέρει ούτε καν απλή ανάγνωση.23 Οι Υπουργοί Παιδείας συχνά επισημαίνουν την ανάγκη «συστάσεως

18. Την εποχή αυτή κυκλοφορούν και Αναγνωστικά ειδικά για τα Παρθεναγωγεία. Βλ. Η μικρά Καλλιόπη. Πρώται γνώσεις. Βιβλίον της νέας μεθόδου προς χρήσιν των Παρθεναγωγείων, Πάτραι 1882

19. "Έκθεσις της προς σύνταξιν κανονισμών των εν Ηπείρω Ζωγραφείων και των εν Θράκη Ζαριφείων συσταθησομένων Διδασκαλείων και των προσηρτημένων αυτοίς προτύπων Δημοτικών Σχολείων επιτροπής", Ο εν Κωναταντινονπόλει Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος, τ. Η', 1873-74, σ. 242.

20. Σ. Ν. Παπαδημητρίου, Ιστορία του Δημοτικού μας Σχολείου, μέρος Α' (1834-1895), Αθήνα 1950, σ. 32.

21. Στ. Παρίσης, Ανωτέρα και Μέση Εκπαίδευσίς, ήτοι Συλλογή των διεπόντων την Ανωτέραν και Μέσην Εκπαίδευσιν Νόμων, Β. Διαταγμάτων και Εγκυκλίων τον επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Υπουργείου από του 1833, Αθήναι 1884, τ. Α', σ. 434. Στο Νομ. Διάταγμα της 6/18 Φεβρουαρίου 1834 καθορίζεται ότι "εις κορασίων σχολεία θέλει γίνεσθαι γύμνασις εις γυναικεία εργόχειρα", Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Α', σ. 1.

22. Βλ. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 99-103 και 178-184, όπου δίνονται αναλυτικά στατιστικά στοιχεία.

23. Στατιστική της Ελλάδος. Πληθυσμός 1879. Αθήναι, έκδ. Υπουργείου Εσωτερικών, 1881, σ. 14.

TEXT_PAGE_SHORT483
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/484.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σχολείων κορασίων»,24 αλλά η αυστηρή απαγόρευση της συνεκπαίδευσης αποτελεί ανασταλτικό παράγοντα.25 Η οικονομική κατάσταση των μικρών κοινοτήτων και των περισσότερων δήμων την εποχή αυτή δεν επιτρέπει την ίδρυση και λειτουργία δεύτερου σχολείου, αλλά τον πιο σημαντικό ρόλο παίζουν οι προτεραιότητες των γονέων και οι αντιλήψεις και προκαταλήψεις της εποχής σχετικά με την αναγκαιότητα της εκπαίδευσης των κοριτσιών πού, όπως είδαμε παραπάνω, παρουσιάζουν πολλές διαστάσεις.

Τα ποσοστά συμμετοχής είναι πολύ μικρότερα στις αγροτικές περιοχές όπου τα μικρά κορίτσια βοηθούν στις αγροτικές δουλειές, στο μεγάλωμα των μικρότερων παιδιών ή στέλνονται υπηρέτριες σε πλούσιες οικογένειες.26 Στα αστικά κέντρα της εποχής η δυνατότητα συμμετοχής είναι μικρή, κυρίως στα χαμηλότερα κοινωνικο-οικονομικά στρώματα, επειδή η μικρή κόρη αντικαθιστά στο σπίτι τη μητέρα που δουλεύει, ή εργάζεται η ίδια. Σε πηγές της εποχής αναφέρονται εργάτριες εννέα και δέκα χρόνων σε εργοστάσια βαφής φτερών, υφαντουργεία, μεταξουργεία και, κυρίως, μαθητευόμενες σε ραφτάδικα, καπελάδικα και άλλα παρόμοια εργαστήρια.27 Η διαπίστωση αυτή γίνεται αισθητή και έτσι από το 1897 λειτουργεί με πρωτοβουλία της Καλλιρόης Παρρέν «Σχολή της Κυριακής των απόρων γυναικών και κορασίων του λαού».28

Στο επίπεδο της Δημοτικής Εκπαίδευσης επομένως παρατηρούμε σχετική διαφοροποίηση στο Πρόγραμμα μαθημάτων (απλούστευση γνώσεων, έμφαση στα εργόχειρα), μικρά ποσοστά φοίτησης και μεγαλύτερα ποσοστά αναλφαβητισμού κυρίως στα χαμηλότερα κοινωνικο-οικονομικά στρώματα.

Π. ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Στο επίπεδο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών διαμορφώνεται η εξής κατάσταση. Συγκεκριμένες προτάσεις Υπουργών Παιδείας (Ν.

24. Βλ. Εγκύκλιο του Υπουργού Σ. Βλάχου προς τους Νομάρχες του Κράτους με ημερομηνία 4 Νοεμβρίου 1852 (Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Α', σ. 199) και Εγκύκλιο του Υπουργού Χ. Χριστόπουλου με ημερομηνία 12 Μαρτίου 1856 (Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Α', σ. 201).

25. Βλ. Σχετικά Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 218-219.

26. Ελένη Γ. Μπουκουβάλα, ό.π., σ. 77-78: «Εάν η μήτηρ εξέλθη προς εργασίαν εις τους αγρούς, ή θα παραλάβη ως επίκουρον και την θυγατέρα της, ή θα καταλείπη αυτήν κηδεμόνα των ανηλίκων τέκνων της, ή τέλος θα την διατάξη να επιμελήται των κατοικιδίων ζώων».

27. Αρ. Π. Κουρτίδης, «Αι εργάτιδες των Αθηνών», Εστία, τ. ΙΣΤ', αρ. 405 (2-10- 1883), σ. 631, Καλλιρρόη Παρρέν, «Αι γυναίκες εν τη Ελληνική Βιομηχανία», Εφημερίς των Κυριών, έτ. Α', αρ. 28 (13-9-1887) και Άννη Ν. Σερούιου, «Εργασία και εργάτιδες». Οικογένεια, έτ. Β', αρ. 17 (13-6-1898), σ. 130-131.

28. Εφημερίς των Κυριών, έτ. Γ', αρ. 152 (11-2-1890).

TEXT_PAGE_SHORT484
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/485.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Θεοχάρη 1840, Ιακ. Ρίζου-Νερουλού 1842) για ίδρυση δημοσίωνν "Ελληνικών Σχολείων Κορασίων"29 φανερώνουν ότι υπάρχει από πολύ νωρίς σχετική πολιτική βούληση που παραμένει όμως στο στάδιο του σχεδιασμού και δεν υλοποιείται. Στην πράξη η ιδιωτική πρωτοβουλία αναλαμβάνει, ολόκληρο τον 19ο αιώνα, την ευθύνη για τη διαμόρφωση της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών. Κυριότερος φορέας η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία30 που αντικαθιστά κυριολεκτικά την Πολιτεία στον τομέα αυτό ως τις πρώτες δεκαετίες του αιώνα μας.

Κυριότερα χαρακτηριστικά της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών στον 19ο αιώνα:

α) Είναι διαφοροποιημένη από την αντίστοιχη Μέση Εκπαίδευση των αγοριών (Παρθεναγωγεία από τη μια - Ελληνικά Σχολεία και Γυμνάσια από την άλλη),

β) είναι υποβαθμισμένη και στα χρόνια φοίτησης και στο περιεχόμενο των σπουδών,

γ) είναι διαμορφωμένη με βάση την αντίληψη ότι ο ρόλος της γυναίκας είναι περιορισμένος μέσα στο σπίτι και την οικογένεια.

Θα παρακολουθήσουμε τη διαμόρφωση των χαρακτηριστικών αυτών στους τρεις τύπους σχολείων: Τα Παρθεναγωγεία, τα Επαγγελματικά Τμήματα και τα Διδασκαλεία.

Παρθεναγωγεία. Τα σχολεία των αγοριών είναι δημόσια και προετοιμάζουν τους μαθητές για το Πανεπιστήμιο και την επαγγελματική ζωή, τα Παρθεναγωγεία, ιδιωτικά ή ιδρυμένα από Δήμους, Εταιρείες ή Συλλόγους, έχουν κύριο σκοπό "να καταστήσουν τας παιδευομένας καλάς θυγατέρας και οικοδέσποινας".31 Οι διαφορετικοί στόχοι της αγωγής φαίνονται καθαρά στα σχολεία εκείνα που έχουν τμήματα και για αγόρια και για κορίτσια. "...πάση δυνάμει μεριμνώμεν", τονίζεται στον κανονισμό του Λυκείου και Παρθεναγωγείου Β. Γεννηματά, "να παρασκευάσωμεν τους μεν παίδας χρηστούς πολίτας, τα δε κοράσια φρονίμους δεσποινίδας και αρίστας μητέρας".32 Καλοί πολίτες οι μαθητές, φρόνιμες δεσποινίδες και άριστες μητέρες οι μαθήτριες. Έτσι το μεγαλύτερο μέρος από τα προγράμματα μαθημάτων των Παρθεναγωγείων

29. Βλ. σχετικά Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 80-82.

30. Η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία ιδρύθηκε το 1836 με πρωτοβουλία του Ι. Π. Κοκκώνη. Βλ. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 54-57.

31. Ασπ. Σκορδέλλη, Κανονισμός τον Αστικού Παρθεναγωγείου, Αθήναι 1888, σ. 4.

32. Ημερολόγιον της Εφημερίδος των Κυριών 1888, τελευταίες σελίδες χωρίς αρίθμηση.

TEXT_PAGE_SHORT485
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/486.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

καταλαμβάνουν δραστηριότητες που προετοιμάζουν τη μητέρα και, οικοδέσποινα μιας ορισμένης μάλιστα κοινωνικής τάξης.33 Όπως είναι γνωστό, για ανώτερη, μετά τη στοιχειώδη, εκπαίδευση των κοριτσιών άρχισε πρώτη να ενδιαφέρεται η αστική τάξη. Οι εκπαιδευτικές ανάγκες καλύπτονται τον 19ο αι. από τα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία, τις σχολές ξένων Καλογραιών και την οικοδιδασκαλία. Η μόρφωση της πλούσιας αστής περιλαμβάνει την εποχή αυτή ξένες γλώσσες (κυρίως Γαλλικά), μουσική (κυρίως κλειδοκυμβαλον), οικιακή παιδαγωγική και οικιακή οικονομία, εργόχειρα (δαντέλες και ποικίλματα φερμένα από τη Δύση), αλλά και αρκετές ώρες Αρχαίων Ελληνικών: Μια γενική καλλιτεχνική και φιλολογική μόρφωση, ένα μωσαϊκό από γνώσεις και, για να χρησιμοποιήσουμε εκφράσεις φιλολόγων της εποχής, "ψευτοκλασικισμός", "ψευδοφραγκισμός", "ξενόζηλος επίδειξις", "παντελής έλλειψις πρακτικών γνώσεων".34 Επισημαίνω ότι την εποχή αυτή κυκλοφορούν εγχειρίδια με τίτλους: Συζύγου καθήκοντα προς χρήσιν των μαθητριών των Παρθεναγωγείων35 και Χρηστομάθεια κορασιακή,36 που φανερώνουν το γενικότερο προσανατολισμό της εκπαίδευσης των κοριτσιών.

Οι ώρες που αφιερώνονται στα Παρθεναγωγεία για τη διδασκαλία Φυσιογνωστικών μαθημάτων είναι λίγες, ενώ μαθήματα όπως η Κοσμογραφία, η Φυσική Πειραματική και η Χημεία αρχίζουν να διδάσκονται μετά το 1870.37 Στο πρόγραμμα των Μαθηματικών μάλιστα οι ώρες μειώνονται όσο προχωρούμε στις μεγάλες τάξεις γεγονός που σχετίζεται άμεσα με τις αντιλήψεις της εποχής ότι απειλείται η υγεία των μαθητριών από τη δύσκολη πνευματική εργασία. Οι ώρες διδασκαλίας των Μαθηματικών καθώς και των Ελληνικών είναι στα Παρθεναγωγεία αισθητά λιγότερες σε σύγκριση με τα αντίστοιχα δευτεροβάθμια σχολεία αρρένων: Ελληνικό σχολείο αρρένων: 49 ώρες Ελληνικά και 12 Μαθηματικά σύμφωνα με το πρόγραμμα του 1869, Ελληνικό Σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας στην Κέρκυρα: 27 ώρες Ελληνικά και 7 Μαθηματικά, σύμφωνα με το πρόγραμμα του 1870.38

Η χρονική διάρκεια των σπουδών ποικίλλει στα διάφορα

33. Λεπτομέρειες για τα προγράμματα μαθημάτων των Παρθεναγωγείων βλ. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 90-91 και 171-174.

34. Απόψεις και κριτική φιλολόγων και παιδαγωγών της εποχής βλ. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 176.

35. Αγγελική Παπαδοπούλου, Συζύγου καθήκοντα προς χρήσιν των Παρθεναγωγείων, έκδ. Β', Πειραιεύς 1880.

36. Σαπφώ Κ. Λεοντιάς, Χρηστομάθεια κορασιακή προς χρήσιν των Παρθεναγωγείων εις τόμους δέκα, Σμύρνη 1874.

37. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 147-149.

38. ό.π., σ. 156.

TEXT_PAGE_SHORT486
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/487.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Παρθεναγωγεία,39 είναι όμως, σε όλες τις περιπτώσεις, μικρότερη από τη διάρκεια της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των αγοριών που περιλαμβάνει την εποχή αυτή τρίχρονο Ελληνικό Σχολείο και τετράχρονο Γυμνάσιο. Τα Παρθεναγωγεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, που έχουν το μεγαλύτερο κύκλο σπουδών, περιλαμβάνουν 4-6 χρόνια φοίτησης, με συνηθέστερη τη διάρκεια των πέντε χρόνων.40 Τα αντικειμενικά αυτά γεγονότα φανερώνουν ότι η δευτεροβάθμια εκπαίδευση των κοριτσιών είναι ολόκληρο τον 19ο αι. υποβαθμισμένη σε σχέση με την αντίστοιχη των αγοριών με σημαντικότερη επίπτωση το ότι δεν δίνεται η δυνατότητα στις απόφοιτες των Παρθεναγωγείων να εγγραφούν στο Πανεπιστήμιο, Κοντά σ' αυτό, ο ιδιωτικός χαρακτήρας της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών, τα ακριβά δίδακτρα των Παρθεναγωγείων,41 το γεγονός ότι όλα τα σχολεία βρίσκονται συγκεντρωμένα στις 3-4 μεγαλύτερες πόλεις, φανερώνουν ότι η δευτεροβάθμια γενική εκπαίδευση αποτελεί τον 19ο αι. προνόμιο ενός μικρού αριθμού κοριτσιών.42

Επαγγελματικά Τμήματα. Επειδή όμως την εποχή αυτή είναι σαφής η αντίληψη ότι "...διαφορετική απαιτείται μόρφωσις διά τας προωρισμένας ειδικώς διά τα επαγγέλματα και άλλη διά τας κυρίας και δεσποινίδας των καλών τάξεων",43 μένει να δούμε τις δυνατότητες επαγγελματικής εκπαίδευσης που παρέχονται.

Η κατώτερη επαγγελματική εκπαίδευση γίνεται την εποχή αυτή σε διάφορα εργαστήρια (ραφτάδικα, καπελάδικα) χωρίς κανένα συμπληρωματικό μορφωτικό πρόγραμμα. Οι πρώτες συστηματικές προσπάθειες για επαγγελματική εκπαίδευση κοριτσιών περιλαμβάνουν τις ειδικεύσεις: κέντημα, ράψιμο, αργαλειό στη Σχολή Χιλλ από το 1833,44 και "γυναικεία έργα" όπως ραπτική, κεντητική, πλύσιμο, μαγειρική, διακόσμηση στο Αμαλίειο Ορφανοτροφείο από το 1855.45 Οι απόφοιτες του Ορφανοτροφείου αυτού έχουν τη δυνατότητα από το 1886 και εξής να αποκτούν, μετά από εξετάσεις, πτυχίο "διδασκαλίσσης των εργοχείρων", ή να προσλαμβάνονται σε σπίτια πλουσίων ως "παιδαγωγοί".46 Στο "Εργαστήριο Απόρων Γυναικών", που ίδρυσε το 1872 "Ο υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως Σύλλογος των Κυριών", λειτουργούν για άπορες

39. ό.π., σ. 171.

4ο. ό.π., σ. 117-118.

41. ό.π., σ. 177.

42. ό.π., σ. 184-185.

43. Εφημερίς των Κυριών, έτ. ΙΑ', αρ. 503 (12-10-1897).

44. Κ. Παπανικολάου, Ιστορία της Σχολής Χιλλ (ανέκδοτη). (Βρίσκεται δακτυλογραφημένη στο αρχείο της Σχολής Χιλλ.)

45. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 26/1855, σ. 36-37.

46. Βλ. λεπτομέρειες Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 86.

TEXT_PAGE_SHORT487
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/488.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

κοπέλες και γυναίκες κάθε ηλικίας (από 10-70 χρόνων) τμήματα για υφαντική, "τρίχαπτα" (δαντέλες), ραπτική, "ποικιλτική" (κεντήματα), καθώς και τμήματα για την εκπαίδευση νοσοκόμων και υπηρετριών.47 "Σχολή υπηρετριών" ιδρύεται το 1889 από το "Σύλλογο απόρων γυναικών" και γίνεται δεκτή "μετά χαράς" γιατί οι υπηρέτριες αποτελούν την εποχή αυτή τον πολυπληθέστερο κλάδο των "γυναικείων επιτηδευμάτων".48 Μετά το 1880 παρατηρούμε κάποιες προσπάθειες για ίδρυση επαγγελματικών τμημάτων και σε ιδιωτικά Παρθεναγωγεία.49 Από το 1887 η Καλλιρρόη Παρρέν αγωνίζεται συστηματικά για την ίδρυση πρακτικών και επαγγελματικών σχολών που θα δώσουν σε πολλές κοπέλες τη βασική εκπαίδευση για διάφορα επαγγέλματα και θα "διανοίξουν νέους ορίζοντες εν τω βίω της Ελληνίδος", επειδή κύριο σύνθημα της Παρρέν είναι η χειραφέτηση της Ελληνίδας "δια της εργασίας".50 Με πρωτοβουλία της ιδρύεται το 1897 από την "Ένωσι Ελληνίδων" Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή στην Αθήνα51 και το 1899 ανάλογες σχολές στον Πειραιά και την Πάτρα.52 Στόχος του μεν Οικοκυρικού τμήματος να ασκηθούν "αι επιθυμούσαι να μορφωθούν ως καλαί οικοδέσποιναι ειδικώς και συστηματικώς εις τα οικιακά έργα", του δε Επαγγελματικού η προετοιμασία των μαθητριών "εις βιοπαραγωγά γυναικεία επαγγέλματα" με κύριο στόχο να δοθούν και άλλες διέξοδοι για εργασία εκτός από το επάγγελμα της δασκάλας. Η Σχολή περιλαμβάνει τα πρώτα χρόνια τμήματα μαγειρικής, κοπτικής-ραπτικής, πηλοποιίας, ανθοποιίας, πλαστικής, διπλογραφίας.53

Στην Οικοκυρική Σχολή ". , .την εργασίαν του πνεύματος αντικαθίστα η εργασία των χειρών, η γύμνασις εις όλας τας γυναικείας τέχνας",54 δηλαδή πρακτικές γνώσεις οικοκυρικών. Στα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία οι μαθήτριες διδάσκονται Οικιακή Οικονομία, θεωρητικές δηλαδή γνώσεις οικονομίας που

47. Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως. Έκθεσις των πεπραγμένων 27-4-1874 έως 26-4-1875, Αθήναι 1875, σ. 16-43.

48. Εφημερίς των Κυριών, έτ. Γ', αρ. 141 (19-11-1889). Στα 1870 ο κατάλογος των γυναικείων "επιτηδευμάτων" περιλαμβάνει: εργάτριες 5.735, υπηρέτριες 10.808, μαίες 769, δασκάλες 460 και μαθήτριες 11.695. (A. Mansolas), Statistique de la Grèce. Recensement de la Population en 1870, Athènes 1874, σ. 36-37.

49. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 172.

50. Καλ. Παρρέν, "Η Ελληνίς χειραφετουμένη διά της εργασίας. Καλλιτεχνική και πρακτική σχολή", Εφημερίς των Κυριών, έτ. Α', αρ. 33 (18-10-1887).

51. Καλ. Παρρέν, "Η α' Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή της Ενώσεως", Εφημερίς των Κυριών, έτ. ΙΑ', αρ. 496 (13-7-1897).

52. Εφημερίς των Κυριών, έτ. ΙΓ', αρ. 585 (18-7-1899) και αρ. 591 (17-10-1899).

53. Καλ. Παρρέν, "Η οικοκυρική μόρφωσις των Ελληνίδων", Εφημερίς των Κυριών, έτ. ΙΑ', αρ. 499 (14-9-1897).

54. Καλ. Παρρέν, "Λογοδοσία Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής", Εφημερίς των Κυριών, έτ. 26ον, αρ. 1022 (1-15/5/1912).

TEXT_PAGE_SHORT488
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/489.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σχετίζονται, με τα καθήκοντα της οικοδέσποινας που διαχειρίζεται; το οικογενειακό εισόδημα, αλλά δεν ασχολείται η ίδια με πρακτικές οικιακές εργασίες. Στις οικοκυρικές σχολές, αντίθετα, κύριος στόχος είναι η πρακτική άσκηση στις εργασίες και τα καθήκοντα του νοικοκυριού: "Το οικοκυριό... το εγκαταλειφθέν σχεδόν επί τινά καιρόν χάριν της αποκλειστικής καλλιεργείας του πνεύματος των νεανίδων, το οικοκυριό ανακτά και πάλιν τα δικαιώματα του, αναλαμβάνει και πάλιν τα πρωτεία εις την γυναικείαν αγωγήν".55

Πλεονεκτήματα της κατεύθυνσης αυτής θεωρούνται, το ότι προετοιμάζεται, η νέα για τα καθήκοντα της μητέρας και συζύγου και το ότι υπάρχει διαθέσιμο ένα δυναμικό καλά εκπαιδευμένων υπηρετριών. Η επαγγελματική Σχολή, όπως φαίνεται από τα τμήματα που λειτουργούν, προσφέρει δυνατότητες πρόσβασης σε εργασίες που έχουν άμεση σχέση με το ρόλο της γυναίκας: μοδίστρες, μαγείρισσες, καπελούδες. Τα στοιχεία αυτά δείχνουν καθαρά ότι η επαγγελματική εκπαίδευση αυτού του είδους δεν δίνει στις μαθήτριες ουσιαστικές δυνατότητες για κοινωνική άνοδο αλλά διατηρεί το status quo.

Διδασκαλείο. Για τις κοπέλες των χαμηλότερων κοινωνικο-οικονομικών στρωμάτων τη μόνη δυνατότητα για κοινωνική άνοδο προσφέρει η φοίτηση στα Διδασκαλεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας και το δίπλωμα της δασκάλας. Το επάγγελμα της δασκάλας είναι την εποχή αυτή το μόνο κοινωνικά αποδεκτό γυναικείο επάγγελμα και έτσι το Διδασκαλείο αποτελεί πόλο έλξης για άπορες μαθήτριες που σπουδάζουν με έξοδα των Δήμων, του Κράτους και της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Οι υποτροφίες δίνονται, συνήθως, "εις τας πτωχάς και ορφανάς των αγωνισθέντων υπέρ πατρίδος".56 Είναι ενδεικτικό όμως το γεγονός ότι στον 19ο αι. ακόμα και η επαγγελματική εκπαίδευση της δασκάλας -που ενδιαφέρει άμεσα την Πολιτεία- αφήνεται στην πρωτοβουλία ενός άλλου φορέα, της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Η εκπαίδευση της δασκάλας είναι την εποχή αυτή υποβαθμισμένη σε σχέση με την αντίστοιχη των δασκάλων και σε χρονική διάρκεια και σε επίπεδο σπουδών, κυρίως σε θέματα παιδαγωγικής κατάρτισης και πρακτικής άσκησης.57 Στη διαμόρφωση των σχολείων της Εταιρείας αγνοήθηκε, για οικονομικούς και πρακτικούς λόγους, η ουσιαστική διαφορά που υπάρχει ανάμεσα στη γενική και την επαγγελματική εκπαίδευση. Το δευτεροβάθμιο σχολείο της Εταιρείας -οι όροι Διδασκαλείο και Παρθεναγωγείο χρησιμοποιούνται στους Κανονισμούς για να χαρακτηρίσουν

55 Καλ. Παρρέν, "Η οικοκυρική μόρφωσις της Ελληνίδος", Εφημερίς των Κυριών, έτ. ΙΑ', αρ. 499 (14-9-1897).

56. "Περί συστάσεως δώδεκα ανεξόδων θέσεων εις το εν Ναυπλίω σχολείον των κορασίων", Διάτ. 12/24 Ιανουαρίου 1834, Εφημερίς της Κυβερνήσεως (ανατ.), αρ. φ. 6 (4 Φεβρουαρίου 1834).

57. Βλ. λεπτομέρειες Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 114-127.

Β 8

TEXT_PAGE_SHORT489
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/490.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

το ίδιο σχολείο— επιδιώκει, την εκπαίδευση της οικοδέσποινας και. της δασκάλας ταυτόχρονα. Οι μαθήτριες δηλαδή που επιδιώκουν την εποχή αυτή μια γενική - διακοσμητική μόρφωση και οι υποψήφιες δασκάλες φοιτούν στο ίδιο σχολείο και παρακολουθούν κοινό πρόγραμμα μαθημάτων. Η σύνθεση αυτή των μαθητριών επηρέασε τον προσανατολισμό του σχολείου, με σημαντικές επιπτώσεις στην εκπαίδευση της δασκάλας, όπως φαίνεται από την αυστηρή κριτική και τις διαπιστώσεις των επιθεωρητών της εποχής.58

Σχετικά με τη διάρκεια των σπουδών παρατηρούμε ότι οι δάσκαλοι μετά το 1878 σπούδαζαν συνολικά επτά χρόνια μετά το Δημοτικό Σχολείο (3 χρόνια στο Ελληνικό, 1 χρόνο στο Γυμνάσιο και 3 χρόνια στο Διδασκαλείο), ενώ οι δασκάλες 4-6 χρόνια στο Διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας.59

To επάγγελμα της δασκάλας αποτελεί την εποχή αυτή τη μοναδική διέξοδο για τις μαθήτριες που έχουν κάποιες επαγγελματικές και επιστημονικές φιλοδοξίες. Έτσι αυξάνεται αισθητά ο αριθμός των μαθητριών που επιδιώκουν το δίπλωμα της δασκάλας, εκτός από τις υπότροφες του Κράτους και της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Ως το 1886 αποφοιτούν 2.004 δασκάλες τη στιγμή που σύμφωνα με την απογραφή του 1879 είναι διορισμένες σε ολόκληρη τη χώρα 175 δασκάλες.60 Ο αριθμός των μαθητριών που παίρνουν δίπλωμα δασκάλας αυξάνεται με ρυθμό που δείχνει καθαρά την επικράτηση του εκπαιδευτικού ιδανικού που εξασφαλίζει στη γυναίκα τη δυνατότητα για την άσκηση ενός επαγγέλματος και την οικονομική ανεξαρτησία. Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι στο δεύτερο μισό του 19ου αι. όλα σχεδόν τα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία προσθέτουν στο πρόγραμμα μαθημάτων τον «Οδηγό της αλληλοδιδακτικής» με στόχο να προετοιμάσουν τις μαθήτριες για το δίπλωμα της δασκάλας. To 1892 παραχωρείται, μετά από πίεση, το δικαίωμα για την εκπαίδευση της δασκάλας σε όλα τα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία με αποτέλεσμα να υπάρχει την τελευταία δεκαετία του 19ου αι. τέτοια «δασκαλοπλημμύρα», που δημιουργείται οξύ κοινωνικό και εκπαιδευτικό πρόβλημα.61 Η παρουσία επομένως της δασκάλας —τις τελευταίες δεκαετίες αναγνωρίζονται και οι ειδικότητες της νηπιαγωγού, της δασκάλας των εργοχείρων και της δασκάλας της γυμναστικής— γίνεται έντονα αισθητή στον επαγγελματικό χώρο αλλά και γενικότερα στην πνευματική και κοινωνική ζωή του τόπου.62

Νέες τάσεις και κατευθύνσεις. Η μεγάλη αύξηση του αριθμού των διδασκαλισσών στο β' μισό του 19ου αιώνα πιέζει προς την κατεύθυνση να βρεθούν

58. ό.π., σ. 124-125.

59. ό.π., σ. 117-118.

60. ό.π., σ. 130 και 133.

61. ό.π., σ. 132-133.

62. ό.π., σ. 240-261.

TEXT_PAGE_SHORT490
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/491.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

νέες λύσεις και να δοθούν νέες κατευθύνσεις και δυνατότητες στην εκπαίδευση των κοριτσιών. Σε ορισμένα Παρθεναγωγεία αρχίζουν να διαγράφονται τάσεις για κάποια επαγγελματική εκπαίδευση των μαθητριών, η Κ. Παρρέν επισημαίνει την αναγκαιότητα ίδρυσης οικοκυρικών και επαγγελματικών σχολών, και αρχίζουν να διαμορφώνονται οι πρώτες τάσεις για ουσιαστικές αλλαγές στον προσανατολισμό της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών. Πιο συγκεκριμένα, αρχίζουν να λειτουργούν σε ορισμένα Παρθεναγωγεία τάξεις Γυμνασίου, αντίστοιχες με εκείνες των δημόσιων σχολείων Μέσης Εκπαίδευσης, Η τάση αυτή για την εξασφάλιση ουσιαστικής Μέσης Εκπαίδευσης διαγράφεται πιο καθαρά μετά το 1890, χρονιά που το Πανεπιστήμιο της Αθήνας δέχεται την πρώτη φοιτήτρια στη Φιλοσοφική Σχολή.63 Η δευτεροβάθμια εκπαίδευση των κοριτσιών παύει από το 1890 να έχει κύριους στόχους την εκπαίδευση της δασκάλας και της μητέρας-οικοδέσποινας του «καλού κόσμου». Προβάλλει άμεσα η ανάγκη για τη λειτουργία σχολείων Μέσης Εκπαίδευσης που να μπορούν να ανταποκριθούν ικανοποιητικά στις νέες απαιτήσεις, επειδή οι υποψήφιες για το Πανεπιστήμιο έπρεπε να εξοπλιστούν με ανάλογες γνώσεις. Οι πρώτες μορφωμένες Ελληνίδες —δασκάλες κυρίως με μετεκπαίδευση στο εξωτερικό, στη συνέχεια απόφοιτες ξένων Πανεπιστημίων και τέλος απόφοιτες του Πανεπιστημίου της Αθήνας— συντελούν στη διεύρυνση του επαγγελματικού πεδίου της ελληνίδας και επιδιώκουν ανώτερες θέσεις στην εκπαιδευτική ιεραρχία.64 Έτσι κοντά στα πρότυπα α) της «φρόνιμης δεσποινίδας και άριστης μητέρας» και β) της δασκάλας, διαμορφώνεται στην τελευταία δεκαετία του 19ου αι. ένα νέο πρότυπο, της επιστημόνισσας. Διαμορφώνεται ένα καινούργιο ζητούμενο: εκπαίδευση αντίστοιχη ή ίδια με των αγοριών που να εξασφαλίζει πιο πλατιά συμμετοχή των γυναικών στον επαγγελματικό τομέα.

Θέσεις διανοουμένων και παιδαγωγών. Οι νέες κατευθύνσεις χαρακτηρίζονται «επικίνδυνοι, νεωτερισμοί» και προκαλούν αισθητή αναταραχή· «... ανεφύη ζήτημα μέγιστον» στους εκπαιδευτικούς κύκλους, ζήτημα που έχει σχέση με το «είδος» και το «ποιόν» της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, που είναι κατάλληλη για τις κοπέλες («ποία και πόση εν συνόλω και πώς»).65 Γνωστοί παιδαγωγοί και διανοούμενοι της εποχής υποστηρίζουν διαφοροποιημένη και στην ουσία υποβαθμισμένη δευτεροβάθμια εκπαίδευση για τις μαθήτριες. Τα επιχειρήματα μπορούν να συνοψιστούν στις παρακάτω κατηγορίες:

α) Όσα αναφέρονται στον τομέα της ηθικής: γίνονται φανερές νύξεις για

63. ό.π., σ. 175-176.

64. ό.π., σ. 262-266.

65. Κ. Ξανθόπουλος, Πρώτη και Μέση Εκπαίδευσις και περί ανατροφής και εκπαιδεύσεως των κορασίων, Αθήναι 1873, σ. 250.

TEXT_PAGE_SHORT491
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/492.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

την ηθική των μαθητριών που φοιτούν στα διάφορα Παρθεναγωγεία και την όχι άμεμπτη συμπεριφορά τους όταν αποφοιτήσουν από αυτά.66

β) Όσα σχετίζονται με τους κινδύνους που διατρέχει ο θεσμός της οικογένειας. «...αι παρατηρήσεις μου», γράφει ο Ν. Σαρίπολος, Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας, «μ' έφεραν εις το αλάνθαστον συμπέρασμα, ότι αι χείρους σύζυγοι και μητέρες γίνονται όσαι εν τοις Παρθεναγωγείοις εξετράφησαν».67

γ) Όσα συγκροτούν την άποψη ότι ο γάμος και οι οικογενειακές υποχρεώσεις δεν μπορούν να συμβιβαστούν με επαγγελματικές δραστηριότητες της γυναίκας, Στις περιπτώσεις που είχε γίνει αποδεκτή η εργασία της γυναίκας (δασκάλα) έχει την κοινωνική ανοχή ως την ημέρα του γάμου. Σε πολλά μέρη θέλουν να διώξουν τη δασκάλα γιατί, όπως αναφέρεται, «προξενεί σκάνδαλον εις τον τόπον διότι είναι ύπανδρος».68 Εργασία και γάμος θεωρούνται ασυμβίβαστα. Έτσι, αρκετές από τις πρωτοπόρες εκπαιδευτικούς πλήρωσαν με το τίμημα της αγαμίας —συνειδητά ή από ανάγκη— την επιθυμία τους να συνεχίσουν να εργάζονται.

δ) Μια τέταρτη ομάδα επιχειρημάτων είναι εκείνα που χρησιμοποιούν ως σημείο αναφοράς το «ρόλο» και τον προορισμό της γυναίκας στη ζωή: «Η ιερά αυτής κλίσις εν τω οίκω και τω οικιακώ βίω».89 Ο περιορισμός της γυναίκας στο ρόλο της μητέρας και της συζύγου αποκλειστικά, και η δυνατότητα του άνδρα να κινείται στο δημόσιο χώρο θεωρείται την περίοδο αυτή «φυσική» διαίρεση. Συχνά το πεδίο της γυναικείας προσφοράς διευρύνεται και περιλαμβάνει ολόκληρο το έθνος: «Η Πατρίς ημών δεν έχει ανάγκην πολλών πιερίδων, αλλά μεγίστην έχει χρείαν πολλών χρηστών μητέρων))70 ή, με άλλη διατύπωση: «To Έθνος, η Πατρίς και η κοινωνία δεν απαιτούσι παρά των Παρθεναγωγείων γυναίκας λογίας, απαιτούσι γυναίκας ευσεβείς, σώφρονας, τιμίας, εγκρατείς, εναρέτους».71

ε) Όσα επισημαίνουν την αρνητική σχέση που υπάρχει ανάμεσα στην εκπαίδευση και στη θηλυκότητα. Διαφαίνεται εδώ μια προσπάθεια υποβάθμισης της εκπαίδευσης με βάση το επιχείρημα ότι καταφεύγουν σ' αυτή οι κοπέλες

66. Σχετικά αποσπάσματα βλ. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 200-201.

67. Ν. Σαρίπολος, Πραγματεία τον Συνταγματικού Δικαίου, Αθήναι 1875, σ. 376.

68. Καλ. Παρρέν, «Επιθέσεις και στραγγαλισμοί κατά διδασκαλισσών», Εφημερίς των Κυριών, έτ. Α', αρ. 47 (31-1-1888) Βλ. σχετικά και Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 133-135.

69. K. Ξανθόπουλος, ό.π., σ. 250.

70. Σύλλογος προς διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων, Περί Κατωτέρας, και Μέσης Παιδείας ή ο επί του θέματος τούτου διαγωνισμός, Αθήναι 1872, σ. 77.

71. Αντ. Ισηγόνης, «Το Ελληνικόν Παιδαγωγειον Σμύρνης. β) Η κορασιακή εκπαίδευσις». Μικρασιατικά Χρονικά, τ. 12,1965, σ. 100.

TEXT_PAGE_SHORT492
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/493.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

που αποτυχαίνουν στους άλλους τομείς (ομορφιά, γάμος).72 Έτσι σκίτσα της εποχής που παρουσιάζουν δασκάλες ή μαθήτριες Παρθεναγωγείων τις εμφανίζουν πολύ άσχημες και κακοφτιαγμένες.73

στ) Η έκτη ομάδα επιχειρημάτων έχει σχέση με τα σωματικά και ψυχολογικά χαρακτηριστικά των μαθητριών. Τα επιχειρήματα αυτά αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα γιατί στηρίζονται σε ιατρικές απόψεις ξένων επιστημόνων που επισημαίνουν τις συνέπειες που είναι δυνατό να έχει στην υγεία των κοριτσιών της εφηβικής ηλικίας η διανοητική εργασία και η ανώτερη εκπαίδευση.74 "Το σκάφος κινδυνεύει και μόνη σωτηρία απομένει να ριφθή μέρος του φορτίου εις την θάλασσαν",78 τονίζεται στο A' Πανελλήνιο Εκπαιδευτικό Συνέδριο του 1904 και το δίλημμα της επιλογής προσδιορίζεται ανάμεσα στις "γερές μητέρες" και στις "αδύνατες και ασθενικές διανοούμενες".

Με βάση την επιχειρηματολογία αυτή φαίνεται καθαρά ότι o προορισμός της κοπέλας κατευθύνει σε προετοιμασία για "οικιακά έργα" και "οικιακάς αρετάς", ενώ η φύση απαιτεί μαθήματα απλούστερα, γιατί κινδυνεύει η υγεία των μαθητριών. Γνωστοί παιδαγωγοί προτείνουν για τα Παρθεναγωγεία ένα πρόγραμμα μαθημάτων που διαφοροποιεί και υποβαθμίζει τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση των κοριτσιών.76

Αντίθετη φωνή υψώνουν μόνο γυναίκες παιδαγωγοί που αρχίζουν να ζητούν ισότητα στις εκπαιδευτικές ευκαιρίες των δύο φύλων και με το έργο και την αξιόλογη παρουσία τους στην πνευματική και κοινωνική ζωή του τόπου θεμελιώνουν τις διεκδικήσεις αυτές.77 Η Κ. Παρρέν με πρωτοσέλιδα άρθρα στην Εφημερίδα των Κυριών διεκδικεί "τελεία Μέση Εκπαίδευσι" για τις μαθήτριες και ίδρυση σχολείων "αντιστοιχούντων προς τα γυμνάσια των αρρένων".78

Εκπαιδευτική πολιτική: Ο ιδρυτικός νόμος της Μέσης Εκπαίδευσης (1836) δεν προβλέπει σχολεία για τις μαθήτριες και ως το 1893 δεν έγινε καμιά σχετική νομοθετική ρύθμιση. Η ευθύνη για τη διαμόρφωση της δευτεροβάθμιας

72. "Η λογία δεσποινίς" ορίζεται από τον Κων. Σκόκο στα 1905 ως: "Ολίγον μύωψ, ολίγον διοπτροφόρος ενίοτε, αφηρημένη συνήθως, έστιν ότε ολίγον κυφή, ολίγον νευροπαθής, ολίγον έξαλλος", Κων. Φ. Σκόκου, "Η λογία δεσποινίς", Ημερολόγιον του έτους 1905, σ. 37.

73. Βλ. Κων. Φ. Σκόκος, ό.π., σ. 37-40, Το Αστυ, έτ. Δ', αρ. 207 (10-9-1889) και αρ. 209 (24-9-1889).

74. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 212.

75. Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον. Εργασίαι της διευθυνούσης επιτροπής - Πρακτικά των συνεδριάσεων - Σχολική έκθεσις, Αθήναι 1904, σ. 206.

76. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 206-213.

77. ό.π., σ. 210 και 214-216.

78. Εφημερίς των Κυριών, έτ. Β', αρ. 86 (23-10-1888).

TEXT_PAGE_SHORT493
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/494.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

εκπαίδευσης των κοριτσιών και η λειτουργία αντίστοιχων σχολείων αφήνεται τον 19ο αι. στα χέρια της ιδιωτικής πρωτοβουλίας. Τα εκπαιδευτικά νομοσχέδια που προτείνονται την εποχή αυτή προωθούν το θέμα της Μέσης Εκπαίδευσης των κοριτσιών αφού διαχωρίζουν το Διδασκαλείο από το σχολείο Γενικής Εκπαίδευσης και προτείνουν την ίδρυση Παρθεναγωγείων από το δημόσιο. Είναι ενδεικτικό όμως το γεγονός ότι η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών είναι σε όλα τα νομοσχέδια, ακόμα και σ' αυτά που προτάθηκαν από την κυβέρνηση του Τρικούπη, έντονα διαφοροποιημένη και υποβαθμισμένη σε σχέση με την αντίστοιχη των αγοριών. Σε όλα τα νομοσχέδια το Γυμνάσιο προορίζεται αποκλειστικά και μόνο για μαθητές.79 O A, Αυγερινός και ο Γ. Θεοτόκης μάλιστα επιμένουν με ιδιαίτερη έμφαση στη διαφοροποίηση της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών που επιδιώκει "αλλοίον όλως σκοπόν".80 Τα Παρθεναγωγεία υποβαθμίζονται τυπικά, αφού υπάγονται στον Γενικό Επιθεωρητή της Δημοτικής Εκπαίδευσης και ουσιαστικά, αφού μαθήματα όπως η ζωολογία, η χημεία, η αριθμητική και τα αρχαία ελληνικά, θεωρούνται "ήκιστα προσήκοντα" στην εκπαίδευση "του θήλεος φύλου". Η ανώτερη εκπαίδευση των κοριτσιών είναι, σύμφωνα με τα νοσμοχέδια Θεοτόκη, "σύμφωνος άμα μεν προς τον σκοπόν, ον έχουσι τα κοράσια εν τω βίω τούτω, άμα δε προς το φύλον, εις ο ανήκουσιν".81 Ο "προορισμός", επομένως, και η "φύση" της γυναίκας καθορίζουν το περιεχόμενο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών, που περιλαμβάνει μαθήματα όπως το ευαγγέλιο, τη μητρική γλώσσα, την καλλιτεχνία, τα εργόχειρα, τη γυμναστική, την εθνική ιστορία. Ο "προορισμός" δηλαδή της μαθήτριας κατευθύνει σε προετοιμασία για "οικιακά έργα", ενώ η "φύση" αποκλείει τη διδασκαλία πολλών μαθημάτων γιατί κινδυνεύει η υγεία των μαθητριών. Η άποψη αυτή αποτελεί το κέντρο της εκπαιδευτικής πολιτικής στον 19ο αι. και είναι καθαρά διατυπωμένη στο πρώτο Ωρολόγιο και Αναλυτικό Πρόγραμμα Μαθημάτων "των πλήρων Παρθεναγωγείων" που δημοσιεύτηκε στις 21 Αυγούστου 1893 και αποτελεί την πρώτη επίσημη νομοθετική ρύθμιση για τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας. Σύμφωνα με το πρόγραμμα αυτό η εκπαίδευση των κοριτσιών πρέπει να είναι προσαρμοσμένη "προς τας εκάστοτε προφαινομένας ψυχικάς τε και σωματικάς δυνάμεις, άμα δε μη αφισταμένη του φύλου και του προορισμού αυτών".82 Βασικοί παράγοντες που καθορίζουν το περιεχόμενο της γυναικείας

79. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 224-235.

80. ό.π., σ. 227.

81. Παράρτημα της Εφημερίδος των Συζητήσεων της Βουλής, (9/10/1889-8/2/1890), σ. 195.

82. Αναλυτικόν Πρόγραμμα των μαθημάτων των πλήρων Παρθεναγωγείων και των Διδασκαλείων των θηλέων, Αθήναι 1893, σ. 3.

TEXT_PAGE_SHORT494
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/495.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

εκπαίδευσης α) "οι ψυχικές και σωματικές δυνάμεις" και β) "το φύλο και ο προορισμός" των μαθητριών. Στη συζήτηση για τη Δημοτική Εκπαίδευση προβαλλόταν o μελλοντικός ρόλος και προορισμός της μικρής μαθήτριας. Τώρα, κοντά στο επιχείρημα αυτό, γίνεται λόγος και για ψυχικές και σωματικές δυνάμεις. Κάθε παραπάνω σκαλοπάτι εκπαίδευσης δηλαδή συναντά και πιο πολλά αντεπιχειρήματα, πιο πολλά εμπόδια και αμφισβητήσεις. Την εποχή αυτή διατυπώνονται σαφείς και ουσιαστικές επιφυλάξεις για τη δυνατότητα των κοριτσιών να συμμετάσχουν στην ανώτερη εκπαίδευση. Οι ψυχικές και σωματικές δυνάμεις της εφήβου αποτελούν τα "αντικειμενικά" και "επιστημονικά" δεδομένα για μια ειδική, υποβαθμισμένη εκπαίδευση χωρίς πολλές "ανώτερες" γνώσεις που αποτελούν άμεσο κίνδυνο για την υγεία των μαθητριών.83 Παράλληλα, ο μελλοντικός προορισμός της κοπέλας, άμεσα συνδεδεμένος με το σπίτι και την οικογένεια, δικαιολογεί το γεγονός της υποβάθμισης των Παρθεναγωγείων σε σχέση με τα Γυμνάσια των αγοριών, αφού οι μαθήτριες δεν προετοιμάζονται για πανεπιστημιακές σπουδές και ευρύτερη επαγγελματική δραστηριότητα.

Με βάση τη φιλοσοφία αυτή η Πολιτεία αγνοεί τις αντίθετες φωνές για ουσιαστική Μέση Εκπαίδευση και ίδρυση Γυμνασίων θηλέων και προχωρεί με το Πρόγραμμα του 1897 στη θεσμοθέτηση του β' τμήματος του Ανώτερου Παρθεναγωγείου,84 ενός σχολείου που προετοιμάζει τη μαθήτρια μόνο για την οικογενειακή ζωή και το ρόλο της μητέρας και συζύγου. Το Ανώτερο Παρθεναγωγείο, χωρίς πολλά μαθήματα και "περιττές" γνώσεις, δεν έχει καμιά σχέση με τη δημόσια Μέση Εκπαίδευση των αγοριών, και δεν παρέχει τη δυνατότητα εγγραφής στο Πανεπιστήμιο. Η θέση αυτή της Πολιτείας αποτελεί, πιστεύω, ένα πολύ ενδιαφέρον πείραμα στην ιστορία της γυναικείας εκπαίδευσης στη χώρα μας, γιατί το αποτέλεσμα δικαιώνει τις πραγματικές ανάγκες. Στα Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας αναφέρεται ότι οι ανώτατες τάξεις του Ανώτερου Παρθεναγωγείου δεν λειτουργούν τα επόμενα χρόνια από έλλειψη μαθητριών.85 Το Διδασκαλείο συγκεντρώνει όλες τις προτιμήσεις. Η επιλογή αυτή δείχνει καθαρά ότι δεν ικανοποιεί τόσο η εκπαίδευση που προετοιμάζει αποκλειστικά και μόνο τη μητέρα και νοικοκυρά όσο η λειτουργική πλευρά της εκπαίδευσης που αφήνει και κάποιο επαγγελματικό άνοιγμα

83. Την εποχή αυτή διατυπώνονται απόψεις για το βάρος του εγκεφάλου της γυναίκας: "Επειδή δε και μικροτέραν έχει την ανάπτυξιν του εγκεφάλου η γυνή, και μικροτέραν επομένως την δύναμιν του σκέπτεσθαι", Ε. Εμμανουήλ, "Περί των ηθικών χαρακτήρων της γυναικός", Όμηρος, έτ. Γ', 1875, σ. 178.

84. "Περί προγράμματος μαθημάτων Ανωτέρου πλήρους Παρθεναγωγείου", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 168 (15 Νοεμβρίου 1897).

85. Η Εκατονταετηρίς της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας (1836-1936). Η ίδρυσίς της, η ιστορία της, η δράσις και αι επιδιώξεις της, Αθήναι 1936, σ. 47.

TEXT_PAGE_SHORT495
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/496.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και προοπτικές οικονομικής ανεξαρτησίας. Κάτω από την πίεση της πραγματικότητας το Υπουργείο δεν συμπεριλαμβάνει το β' αυτό Τμήμα του Ανώτερου Παρθεναγωγείου στις επόμενες νομοθετικές ρυθμίσεις του 1902.86 Καλύπτεται δηλαδή και αναγνωρίζεται, το Επαγγελματικό Σχολείο, το Διδασκαλείο, αλλά φαίνεται καθαρά το αδιέξοδο που έχει δημιουργηθεί στις αρχές του αιώνα μας στον τομέα της δευτεροβάθμιας Γενικής Εκπαίδευσης των κοριτσιών. Η λύση στο αδιέξοδο αυτό δίνεται με κάποιο «ριζοσπαστικό» τρόπο, αφού «βρίσκονται» στις αρχές του αιώνα μας πολλές μαθήτριες στα δημόσια Ελληνικά Σχολεία των αγοριών χωρίς το Υπουργείο να δώσει επίσημα σχετική άδεια, φανερώνοντας τι άλλο παρά τη διαφορετική επιλογή τους;

86. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 154 (22 Αυγούστου 1902).

TEXT_PAGE_SHORT496
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/497.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΑΠΟ ΤΙΣ ΣΧΟΛΙΚΕΣ ΣΤΙΣ ΜΑΘΗΤΙΚΕΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΕΣ

ΕΞΕΛΙΞΗ Η ΠΑΡΕΞΗΓΗΣΗ ΕΝΟΣ ΘΕΣΜΟΥ;

ΑΛΕΞΗΣ ΔΗΜΑΡΑΣ

Όπως ταιριάζει να συμβαίνει με τη διερεύνηση θεμάτων της εκπαιδευτικής ιστορίας προκειμένου για κοινωνίες τόσο ανεξερεύνητες όσο η νεοελληνική, και τούτος ο προβληματισμός ξεκίνησε από ανησυχίες του παρόντος. Δεν αναφέρομαι στις παραδοσιακές ανησυχίες της παιδαγωγικής επιστήμης, εκείνες που γεννιούνται, αναπτύσσονται και οδηγούν στη διατύπωση θεωριών που είναι, άλλοτε νέες και άλλοτε απλές παραλλαγές των παλαιών: αυτά ανήκουν στον πανεπιστημιακό χώρο, τα σπουδαστήρια και τα εργαστήρια και οι επιδράσεις τους στα πράγματα είναι κατά κανόνα έμμεσες και μακροπρόθεσμες. Οι ανησυχίες που έχουν αμεσότερη σημασία είναι όσες προκύπτουν από διαπιστώσεις της σχολικής πράξης, εκείνες που βγαίνουν από την καθημερινή τριβή με τη σχολική πραγματικότητα. Και φυσικά, μεγαλύτερη αξία έχουν οι αρνητικές διαπιστώσεις όσες αποτελούν πρόκληση για το μέλλον. Ξεκινώντας, λοιπόν, από τις αδυναμίες, τα προβλήματα, τις αρνητικές διαπιστώσεις του παρόντος, αναζητούμε τις ρίζες του κακού στο παρελθόν, αναγνωρίζουμε τις αιτίες που το προκάλεσαν και το συντήρησαν, επισημαίνουμε συνέπειες και λάθη.

Έτσι και με τις κοινότητες: Η συνειδητοποίηση ότι πέρα από τα γενικότερα προβλήματα του ελληνικού σχολείου —και αναφέρομαι κυρίως στους δύο κύκλους της μέσης βαθμίδας— κάτι σοβαρό και σημαντικό «δεν πάει καλά» στις σχέσεις δασκάλων και παιδιών, ενισχύθηκε την τελευταία δεκαετία από τα σχετικά με τις κοινότητες. Όχι πως χρειάζονται αυτά για να αναγνωριστεί η αυταρχικότητα και ο ευρύτερα αντιπαιδαγωγικός χαρακτήρας των σχολείων

Σημειώνεται ότι η έρευνα αυτή, που γίνεται σε συνεργασία με την κ. Ελευθερία Koψιδά, βρίσκεται ακόμη στα πρώτα της στάδια. To κείμενο που ακολουθεί είναι συνεπώς περισσότερο αναφορά σε προβληματισμούς και ζητούμενα, παρά εισήγηση για ευρήματα και ερμηνείες.

TEXT_PAGE_SHORT497
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/498.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

μας. Αλλά υπήρχε διάχυτη η εντύπωση πως η ευθύνη για την κακή κατάσταση ανήκει στην πολιτεία, στον συγκεντρωτισμό του συστήματος, στην καταπίεση του δασκάλου από το σύστημα αυτό, στην ασφυξία του μέσα στο πλέγμα των γραμμένων και άγραφων νόμων που καθορίζουν και την τελευταία λεπτομέρεια της σχολικής μας πραγματικότητας, ελεγχόμενη από βιβλία ύλης, επιθεωρητές και επόπτες. Όλα αυτά υποδήλωναν, ωστόσο, την πίστη πως οι δάσκαλοι —στη μεγάλη τους πλειοψηφία, τουλάχιστον— χαρακτηρίζονται από αγάπη και ενδιαφέρον για το παιδί όχι απλώς ως αποδέκτη των γνώσεων που οφείλουν να του μεταδώσουν, πως ήταν πραγματικά και οι δάσκαλοι θύματα αυτής της καταπίεσης και όχι στυλοβάτες της. Αλλά —κάπου εδώ αρχίζουν οι ερευνητικές ανησυχίες— κυρίως μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας, εκδηλώθηκε σε εντυπωσιακή έκταση και με ιδιαίτερη ένταση η επιφύλαξη πολλών εκπαιδευτικών για την ανάπτυξη των μαθητικών κοινοτήτων. Πιο πρόσφατα αποκλείστηκαν —σχεδόν αδιαμαρτύρητα— οι δάσκαλοι από τις μαθητικές κοινότητες του Λυκείου. Και αυτά συνδυάζονται στις αντίστοιχες παρατηρήσεις, με θέσεις των παιδιών που συνοψίζονται, επιγραμματικά στο αίτημα «θέλουμε δασκάλους που να μην κοιτάζουν το ρολόι τους».

Τέτοια ερεθίσματα —όπου δεν απουσιάζει το συναισθηματικό στοιχείο— δεν είναι αδόκιμα για τα δικά μας θέματα, ενώ —αντίθετα— έχουν το πλεονέκτημα της αμεσότητας των ερευνητικών αναζητήσεων. Αρκεί μόνο από εκεί και πέρα να ακολουθηθεί αυστηρή επιστημονική, αντικειμενική μεθοδολογία. Το πρώτο, λοιπόν ερώτημα —με τα παρεπόμενά του— ήταν σχετικό με τον έλεγχο της αρχικής υπόθεσης ότι η αποξένωση του δασκάλου από το παιδαγωγικό έργο —τουλάχιστον σε σχέση με τις κοινότητες— είναι αντίθετη με τις πραγματικές του προθέσεις και επιθυμίες· και ανάλογα με την επιβεβαίωση ή τη διάψευση αυτής της υπόθεσης η ανάγκη να διερευνηθούν τα αίτια που οδήγησαν αντίστοιχα στην ανατροπή ή τη διαιώνιση των πραγμάτων.

Εδώ όμως προκύπτει ένα άλλο σημείο που επιβάλλεται να επισημανθεί: Πρόκειται για τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει, —όχι αναπάντεχα— ο ερευνητής σε τέτοια θέματα. Δεν είναι μόνο η ανυπαρξία αρχείων και συλλόγων, έργων υποδομής και ειδικών μονογραφιών, η απροθυμία και συχνά η δυσπιστία των δημόσιων υπηρεσιών προς τους ερευνητές. Αυτά —επιτέλους— είναι κοινά για όλες τις λεγόμενες κοινωνικές επιστήμες. Σε μας όμως είναι επιπλέον και η έλλειψη οποιουδήποτε είδους επιστημοσύνης, και η άκριτη και ανεξέλεγκτη αδιάκοπη αντιγραφή πληροφοριών, η αοριστία και η σύγχυση στην ορολογία που χαρακτηρίζουν το υπόβαθρο στο οποίο θα έπρεπε να μπορούμε να στηριχτούμε. Δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα αρκούν για τώρα:

Ο Γεώργιος Παλαιολόγος στη Γενική Παιδαγωγική του, σχολιάζοντας επιφυλάξεις για τη λειτουργία των μαθητικών κοινοτήτων σε παλαιότερες εποχές σημειώνει τα ακόλουθα (οι υπογραμμίσεις δικές μου):

TEXT_PAGE_SHORT498
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/499.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

"Απόδειξις τούτου η ανάγκη εις ήν ευρέθη προ εικοσαετίας το Εκπαιδευτικόν Συμβούλιον να συστήση την κατάργησιν των μαθητικών κοινοτήτων εις τα σχολεία, τα μη έχοντα Διευθυντήν και προσωπικόν άξια προς ανάληψιν τοιαύτης αποδοτικής οργανώσεως των του σχολείου. Εις την απόφασίν του ταύτην, ήν ενέκρινε και το Σον Υπουργείον, ήχθη τότε το Εκπαιδευτικόν Συμβούλιον εκ του κύματος των μαθητικών απεργιών και αναστατώσεων, προκαλουμένων υπό των συμβουλίων των επ' αλλότρια εκτραπεισών μαθητικών κοινοτήτων." (σελ. 150)

Και ο Γ. Ν. Χαραλαμπόπουλος γράφοντας το σχετικό άρθρο στη Μεγάλη Παιδαγωγική Εγκυκλοπαίδεια, πληροφορεί τα ακόλουθα (οι υπογραμμίσεις δικές μου):

"Εις την Ελλάδα ο θεσμός της μαθητικής αυτοδιοικήσεως, όστις έχει κατοχυρωθή διά νόμου, εφηρμόσθη διά πρώτην φοράν εις το Μαράσλειον Διδασκαλείον (1923-1926) [. . .] και εις το Πειραματικόν Σχολείον του Πανεπιστημίου Αθηνών (1929-1931) [...]. Μετά ταύτα πολλοί Έλληνες διδάσκαλοι αμφοτέρων των βαθμίδων εφήρμοσαν το σύστημα τούτο, πλην όμως λόγω παρανοήσεων, πλημμελούς προπαρασκευής, παραχωρήσεως υπερβολικής ελευθερίας εις τους μαθητάς και κακής εν γένει εφαρμογής, απέτυχαν με αποτέλεσμα ο αξιόλογος αυτός παιδαγωγικός θεσμός να δυσφημισθή και εγκαταλειφθή".

Δύσκολα θα έβρισκε κανείς τρόπο να διατυπώσει τα πράγματα με περισσότερη αοριστία και να περιπλέξει περισσότερο την έρευνα. Η πληροφορία, βέβαια, κάπου υπάρχει, αλλά με τέτοια υποδομή δεν ξέρει κανείς ούτε τι πρέπει να αναζητήσει ούτε σε ποια εποχή ανήκει το ζητούμενο.

Ανάλογα -αν όχι χειρότερα- έχει να παρατηρήσει κανείς και για τα λίγα πιο εξειδικευμένα έργα όσα παρέχει η -ακατάτακτη- ελληνική βιβλιογραφία. Αυτά επισημαίνονται εδώ απλώς για να εικονογραφηθεί η ανάγκη τέτοιων, και άλλων πολλών ανάλογων, διερευνήσεων' εκείνο που επιβάλλεται να συμπληρώσει τούτη την αναφορά είναι η μνεία ορισμένων από τις διαπιστώσεις που έχουν ως τώρα γίνει. Απαριθμώ, ασύνδετες, όσες κρίνω πιο χαρακτηριστικές και άμεσα πιο σχετικές με την αρχική υπόθεση, προσπαθώντας να περιορίζω τα σχόλιά μου στα απολύτως απαραίτητα, και αφήνοντας τα κείμενα να μιλήσουν.

Πρώτα η προϊστορία του θέματος· όχι στην Αρχαία Ελλάδα όπου την τοποθετούν παλαιότεροι συγγραφείς όπως o Ιωάννης Σκουτερόπουλος, αλλά φυσικά, στην Αθήνα του 1826 και στον Νεόφυτο Νικητόπουλο που πίστευε ότι:

"Έν σχολείον παρασταίνει συνεπτυγμένως έθνος ολόκληρον· διά τούτο πρέπει να είναι ωργανισμένον οπωσούν κατά πολιτικό σύστημα ενός έθνους, όπου ο μαθητής να συνηθίζη μικρόθεν να διοική και να διοικήται κατά τους νόμους, Επρόβαλον κατά πρώτον εις το κοινόν του Σχολείου, ότι κάθε έθνος έχει νόμους, και όπως γράφει ο νόμος, πορεύονται οι άνθρωποι· διά τούτο και

TEXT_PAGE_SHORT499
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/500.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ημείς εις το Σχολείον μας πρέπει να γράψωμεν νόμους, και όπως γράφει ο νόμος, να πορευώμεθα. Είτα επρόβαλα και εκλέχθησαν από το Κοινόν του Σχολείου διά ψήφων εννέα Νομοθέται· και εγώ δέκα [...]". Έτσι γεννήθηκε εκείνη η μαθητική κοινότητα: Με το δάσκαλο δέκατο μέλος της,

Περνώντας στην ιστορία του θέματος τώρα, διαπιστώνει κανείς ότι εμφανίζεται χωρισμένη σε δύο μεγάλες περιόδους: Η πρώτη βρίσκεται κάπου μέσα στην ιδιαίτερα σημαντική για τα εκπαιδευτικά μας πράγματα δεκαπενταετία 1922-1936, τότε που έφτασαν ως εδώ οι παιδαγωγικές θεωρίες και εφαρμογές οι σχετικές με τις σχολικές κοινότητες που, ξεκινώντας από τη δυτική Ευρώπη στο γύρισμα του αιώνα, απλώθηκαν σε όλον τον κόσμο σχεδόν, από τις Ηνωμένες Πολιτείες ως τη Σοβιετική Ένωση και τις Ινδίες. Ακούσατε κιόλας από μια φράση που διάβασα με άλλη αφορμή, πως η πιο γνωστή -αν όχι και η πιο σημαντική- ίσως πρώτη, συστηματική εφαρμογή του θεσμού στην Ελλάδα γίνεται στο Μαράσλειο Διδασκαλείο της Αθήνας στα 1923-26. Οφείλεται σε πρωτοβουλία του Αλέξανδρου Δελμούζου στον οποίο παραστάθηκε ο Μιχαήλ Παπαμαύρος. Λίγο αργότερα, στα 1927-30, o Μίλτος Κουντουράς κάνει μια ανάλογη προσπάθεια στο Διδασκαλείο Θηλέων Θεσσαλονίκης. Ση-μειώνω, ωστόσο, πως αν και. εφαρμογή του θεσμού δεν φαίνεται να μαρτυρείται στο άλλο, προγενέστερο, σχολείο του Δελμούζου, το Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο του Βόλου στα 1908-11, ο Δελμούζος χρησιμοποιεί τον όρο μιλώντας για το σχολείο του αυτό στο ΔΕΟ στα 1914 (ένα δεύτερο κοίταγμα ίσως μας διαφωτίσει ως προς το πραγματικό νόημα των λόγων του), και ότι ο Μιχαήλ Παπαμαύρος είχε αναπτύξει το θέμα στο ίδιο περιοδικό στα 1920 και στα 1922 - πριν από τη θητεία των δημοτικιστών στο Μαράσλειο και αρκετά νωρίς σε σχέση με την εξέλιξη των πραγμάτων στον υπόλοιπο κόσμο.

Κάπου μέσα σ' αυτή την περίοδο αναζητούμε και κάποια διοικητική πράξη για τη γενική εφαρμογή του θεσμού. Ακούστε όμως και τούτο του 1931:

Σχολιάζεται από τον Πέτρο Πικρό ένα σχετικό υπόμνημα της Ομοσπονδίας Λειτουργών Μέσης Εκπαιδεύσεως: "Στο υπόμνημα της η Ομοσπονδία μάς λέει και τούτο 'όσον και αν η σύσταση σχολικών κοινοτήτων είναι έργον της πρωτοβουλίας του διδασκάλου, δύναται και το κράτος να υποβοηθήσει τον διδάσκαλον εις την προσπάθειάν του αυτήν διά συστηματικής καθοδηγήσεως'. Μ' άλλα λόγια: και κει που θα μπορούσε να κάνει κάτι ένας πραγματικά μορφωμένος δάσκαλος, ένας δάσκαλος επαναστάτης με ξεκαθαρισμένη κοινωνικοπολιτική ιδεολογία, και κει να μπαίνει μπρος του το κράτος, με τους επιθεωρητές του και τους άλλους αντιπροσώπους του, κι αυτό να του χαράζει τις γραμμές και τα σύνορα που σ' αυτά μέσα και μόνο θα 'πρεπε να κουνηθεί ο δάσκαλος στη δουλειά του για τη δημιουργία μιας πραγματικής, ίσως, σχολικής κοινότητας, γραμμές που θα εξυπηρετούσαν μονάχα της σημερινής πλουτοκρατικής

TEXT_PAGE_SHORT500
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/501.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

τάξης τα συμφέροντα τόσο στο οικονομικό όσο και στο ιδεολογικό εθνικιστικό επίπεδο."

Η περίοδος, πάντως, κλείνει με την κατάργηση του θεσμού με άλλη διοικητική πράξη -που κι αυτή αναζητείται- υποθέτω μέσα στην τριετία 1933-36. Στο μεσοδιάστημα, ως τη δεύτερη περίοδο της ιστορίας του θεσμού η οποία -εκτείνεται μάλλον από τη δεκαετία του 1960 ως τις μέρες μας, κοινότητες φαίνεται πως λειτούργησαν και άνθησαν μόνο σε μερικά ιδιωτικά Σχολεία.

Ύστερα τα πράγματα μπερδεύτηκαν: επικράτησε, φρόντισε το σύστημα να επικρατήσει, ο άλλος τύπος του δασκάλου που φυλάει το κύρος του με την απόσταση και, όπως είπαμε, φυλάγεται από τις κακοτοπιές. Και μετατρέπεται έτσι η σχολική κοινότητα σε μαθητική, γίνεται διεκδικητική με πρώτο και πρόχειρο αντίπαλο το δάσκαλο, αυτόν τον εκπρόσωπο του όποιου έξω αντίπαλου κόσμου. Και βέβαια, εκεί που η σχολική κοινότητα ήταν το πλαίσιο που έδινε τον τόνο στο σύνολο της σχολικής πράξης, η μαθητική είναι ένα διάλειμμα ψευδοδημοκρατικότητας μέσα σε μια ατμόσφαιρα κάθε άλλο παρά δημοκρατική. Μια φορά το μήνα, στο ένα εκατοστό εικοστό του σχολικού χρόνου, χτυπάει το κουδούνι και οι δούλοι των βαθμών, του διδακτικού βιβλίου, της ύλης που πρέπει να καλυφθεί, των κανονισμών που έχουν από άλλους οριστεί, οι δούλοι που ξέρουν ότι το μέλλον τους εξαρτάται από τον αριθμό των συντρόφων τους που θα καταφέρουν να ξεπεράσουν, για σαράντα πέντε λεπτά γίνονται ελεύθεροι δημοκρατικοί πολίτες, που συνεργάζονται αρμονικά. Τόσο: 45 λεπτά ελευθερία χωρίς το δάσκαλο, το σύμβολο της καταπίεσης. Για να γυρίσουν αμέσως ύστερα στην ανελεύθερη ανταγωνιστική καθημερινή σχολική ρουτίνα για άλλον ένα μήνα.

Παρεξήγηση, λοιπόν, στο πέρασμα από τη σχολική στη μαθητική κοινότητα. Η έρευνά μας πιστεύουμε, η Ελευθερία Κοψιδά και εγώ, ότι θα εικονογραφήσει ψυχρά και θα ερμηνεύσει αντικειμενικά αυτή τη μεταβολή, επισημαίνοντας ταυτόχρονα τους μηχανισμούς που οδήγησαν στην παρεξήγηση. Ελπίδα μας είναι πως μέσα από τα πράγματα θα φανεί ότι υπάρχει ένας άλλος τύπος δασκάλου που πιστεύει πως το παιδαγωγικό του έργο καταξιώνεται έξω και πέρα από τα μαθήματα, σε μια σχολική κοινότητα μαζί με τα παιδιά του.

TEXT_PAGE_SHORT501
    TEXT_SEARCH_FORM
    TEXT_SEARCH_IN_BOOK
    TEXT_SEARCH_RESULTS
      TEXT_BOOK_LIST
        1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

        Η αντιπαράθεση αυτή φθίνει με τη σταδιακή επικράτηση και εξάπλωση της Δημοτικής Εκπαίδευσης, αλλά είναι ενδεικτικό ότι η προβληματική μεταφέρεται σχεδόν αυτούσια -ενισχυμένη και με νέα επιχειρήματα- στο επίπεδο της Μέσης - Ανώτερης εκπαίδευσης. Οι άμεσες συνέπειες των αντιλήψεων αυτών θα φανούν αμέσως παρακάτω με τα ποσοστά φοίτησης των μαθητριών στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση.

        Εκπαιδευτική πολιτική και πράξη. Από Υπουργικές Εγκυκλίους της εποχής φαίνεται καθαρά ότι o σκοπός της Δημοτικής Εκπαίδευσης των κοριτσιών έχει, για την Πολιτεία άμεση σχέση με το μελλοντικό κοινωνικό ρόλο της μικρής μαθήτριας. Οι κύριοι, στόχοι της εκπαιδευτικής πολιτικής διαγράφονται ως εξής:

        1830 (31 Δεκεμβρίου) Έκθεση του Εφόρου του Κεντρικού Σχολείου A. Μουστοξύδη: "Αλλά τα γράμματα αυξάνουσι και την οικιακήν ευδαιμονίαν. Διό ηυδόκησεν η Κυβέρνησις να γένωσι μέτοχα αυτών και τα κοράσια, διά να έχωσι προίκα και την παιδείαν, ήτις μόνη δύναται να καθωραΐζη τα καθαρά και αυστηρά ήθη και τας οικιακάς αρετάς, αι οποίαι ιδιάζουσιν εις τας Ελληνίδας".15

        1856 (12 Μαρτίου). Εγκύκλιος του Υπουργού των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Χ. Χριστόπουλου: "...η εκπαιδευθείσα κόρη και θυγάτηρ έσται φιλοστοργοτέρα, και σύζυγος μάλλον περιζήτητος, και μήτηρ αξιοτιμοτέρα και οικονόμος χρησιμότερα".16

        1872 (12 Σεπτεμβρίου), Εγκύκλιος του Υπουργού Δ. Σ. Μαυροκορδάτου "Προς τας δημοδιδασκάλους. Περί της συμπεριφοράς αυτών, παραινετική": «... εμάθετε ότι το σώμα του ανδρός επλάσθη διά τον έξω και εν υπαίθρω βίον το δε της γυναικός διά τον οίκον. Τας αρχάς αυτάς επιμελήθητε, φίλαι, να καταστήσητε κοινάς ταις παρ' υμών διδασκομέναις».17

        Από τα παραπάνω κείμενα φαίνεται καθαρά ότι o περιορισμός της γυναίκας στο ρόλο της συζύγου και της μητέρας αποκλειστικά και η δυνατότητα του άνδρα να κινείται στο δημόσιο χώρο θεωρείται την εποχή αυτή από εκπροσώπους της Πολιτείας "φυσική" διαίρεση. Έτσι η σκοπιμότητα της εκπαίδευσης των κοριτσιών περιορίζεται στη βελτίωση του ρόλου της γυναίκας ως θυγατέρας, συζύγου, μητέρας και οικονόμου.

        Η αντίληψη ότι η μαθήτρια του Δημοτικού Σχολείου προετοιμάζεται κυρίως

        15. Απ. Δασκαλάκης, Κείμενα - Πηγαί της Ιστορίας της Ελληνικής Επαναστάσεως. Σειρά τρίτη. Τα περί Παιδείας, Αθήναι 1968, τ. 3, σ. 1590.

        16. Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Α', σ. 201.

        17. ό.π., σ. 203.