Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 487-506 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/487.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Παρθεναγωγεία,39 είναι όμως, σε όλες τις περιπτώσεις, μικρότερη από τη διάρκεια της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των αγοριών που περιλαμβάνει την εποχή αυτή τρίχρονο Ελληνικό Σχολείο και τετράχρονο Γυμνάσιο. Τα Παρθεναγωγεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, που έχουν το μεγαλύτερο κύκλο σπουδών, περιλαμβάνουν 4-6 χρόνια φοίτησης, με συνηθέστερη τη διάρκεια των πέντε χρόνων.40 Τα αντικειμενικά αυτά γεγονότα φανερώνουν ότι η δευτεροβάθμια εκπαίδευση των κοριτσιών είναι ολόκληρο τον 19ο αι. υποβαθμισμένη σε σχέση με την αντίστοιχη των αγοριών με σημαντικότερη επίπτωση το ότι δεν δίνεται η δυνατότητα στις απόφοιτες των Παρθεναγωγείων να εγγραφούν στο Πανεπιστήμιο, Κοντά σ' αυτό, ο ιδιωτικός χαρακτήρας της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών, τα ακριβά δίδακτρα των Παρθεναγωγείων,41 το γεγονός ότι όλα τα σχολεία βρίσκονται συγκεντρωμένα στις 3-4 μεγαλύτερες πόλεις, φανερώνουν ότι η δευτεροβάθμια γενική εκπαίδευση αποτελεί τον 19ο αι. προνόμιο ενός μικρού αριθμού κοριτσιών.42

Επαγγελματικά Τμήματα. Επειδή όμως την εποχή αυτή είναι σαφής η αντίληψη ότι "...διαφορετική απαιτείται μόρφωσις διά τας προωρισμένας ειδικώς διά τα επαγγέλματα και άλλη διά τας κυρίας και δεσποινίδας των καλών τάξεων",43 μένει να δούμε τις δυνατότητες επαγγελματικής εκπαίδευσης που παρέχονται.

Η κατώτερη επαγγελματική εκπαίδευση γίνεται την εποχή αυτή σε διάφορα εργαστήρια (ραφτάδικα, καπελάδικα) χωρίς κανένα συμπληρωματικό μορφωτικό πρόγραμμα. Οι πρώτες συστηματικές προσπάθειες για επαγγελματική εκπαίδευση κοριτσιών περιλαμβάνουν τις ειδικεύσεις: κέντημα, ράψιμο, αργαλειό στη Σχολή Χιλλ από το 1833,44 και "γυναικεία έργα" όπως ραπτική, κεντητική, πλύσιμο, μαγειρική, διακόσμηση στο Αμαλίειο Ορφανοτροφείο από το 1855.45 Οι απόφοιτες του Ορφανοτροφείου αυτού έχουν τη δυνατότητα από το 1886 και εξής να αποκτούν, μετά από εξετάσεις, πτυχίο "διδασκαλίσσης των εργοχείρων", ή να προσλαμβάνονται σε σπίτια πλουσίων ως "παιδαγωγοί".46 Στο "Εργαστήριο Απόρων Γυναικών", που ίδρυσε το 1872 "Ο υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως Σύλλογος των Κυριών", λειτουργούν για άπορες

39. ό.π., σ. 171.

4ο. ό.π., σ. 117-118.

41. ό.π., σ. 177.

42. ό.π., σ. 184-185.

43. Εφημερίς των Κυριών, έτ. ΙΑ', αρ. 503 (12-10-1897).

44. Κ. Παπανικολάου, Ιστορία της Σχολής Χιλλ (ανέκδοτη). (Βρίσκεται δακτυλογραφημένη στο αρχείο της Σχολής Χιλλ.)

45. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 26/1855, σ. 36-37.

46. Βλ. λεπτομέρειες Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 86.

Σελ. 487
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/488.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

κοπέλες και γυναίκες κάθε ηλικίας (από 10-70 χρόνων) τμήματα για υφαντική, "τρίχαπτα" (δαντέλες), ραπτική, "ποικιλτική" (κεντήματα), καθώς και τμήματα για την εκπαίδευση νοσοκόμων και υπηρετριών.47 "Σχολή υπηρετριών" ιδρύεται το 1889 από το "Σύλλογο απόρων γυναικών" και γίνεται δεκτή "μετά χαράς" γιατί οι υπηρέτριες αποτελούν την εποχή αυτή τον πολυπληθέστερο κλάδο των "γυναικείων επιτηδευμάτων".48 Μετά το 1880 παρατηρούμε κάποιες προσπάθειες για ίδρυση επαγγελματικών τμημάτων και σε ιδιωτικά Παρθεναγωγεία.49 Από το 1887 η Καλλιρρόη Παρρέν αγωνίζεται συστηματικά για την ίδρυση πρακτικών και επαγγελματικών σχολών που θα δώσουν σε πολλές κοπέλες τη βασική εκπαίδευση για διάφορα επαγγέλματα και θα "διανοίξουν νέους ορίζοντες εν τω βίω της Ελληνίδος", επειδή κύριο σύνθημα της Παρρέν είναι η χειραφέτηση της Ελληνίδας "δια της εργασίας".50 Με πρωτοβουλία της ιδρύεται το 1897 από την "Ένωσι Ελληνίδων" Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή στην Αθήνα51 και το 1899 ανάλογες σχολές στον Πειραιά και την Πάτρα.52 Στόχος του μεν Οικοκυρικού τμήματος να ασκηθούν "αι επιθυμούσαι να μορφωθούν ως καλαί οικοδέσποιναι ειδικώς και συστηματικώς εις τα οικιακά έργα", του δε Επαγγελματικού η προετοιμασία των μαθητριών "εις βιοπαραγωγά γυναικεία επαγγέλματα" με κύριο στόχο να δοθούν και άλλες διέξοδοι για εργασία εκτός από το επάγγελμα της δασκάλας. Η Σχολή περιλαμβάνει τα πρώτα χρόνια τμήματα μαγειρικής, κοπτικής-ραπτικής, πηλοποιίας, ανθοποιίας, πλαστικής, διπλογραφίας.53

Στην Οικοκυρική Σχολή ". , .την εργασίαν του πνεύματος αντικαθίστα η εργασία των χειρών, η γύμνασις εις όλας τας γυναικείας τέχνας",54 δηλαδή πρακτικές γνώσεις οικοκυρικών. Στα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία οι μαθήτριες διδάσκονται Οικιακή Οικονομία, θεωρητικές δηλαδή γνώσεις οικονομίας που

47. Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως. Έκθεσις των πεπραγμένων 27-4-1874 έως 26-4-1875, Αθήναι 1875, σ. 16-43.

48. Εφημερίς των Κυριών, έτ. Γ', αρ. 141 (19-11-1889). Στα 1870 ο κατάλογος των γυναικείων "επιτηδευμάτων" περιλαμβάνει: εργάτριες 5.735, υπηρέτριες 10.808, μαίες 769, δασκάλες 460 και μαθήτριες 11.695. (A. Mansolas), Statistique de la Grèce. Recensement de la Population en 1870, Athènes 1874, σ. 36-37.

49. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 172.

50. Καλ. Παρρέν, "Η Ελληνίς χειραφετουμένη διά της εργασίας. Καλλιτεχνική και πρακτική σχολή", Εφημερίς των Κυριών, έτ. Α', αρ. 33 (18-10-1887).

51. Καλ. Παρρέν, "Η α' Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή της Ενώσεως", Εφημερίς των Κυριών, έτ. ΙΑ', αρ. 496 (13-7-1897).

52. Εφημερίς των Κυριών, έτ. ΙΓ', αρ. 585 (18-7-1899) και αρ. 591 (17-10-1899).

53. Καλ. Παρρέν, "Η οικοκυρική μόρφωσις των Ελληνίδων", Εφημερίς των Κυριών, έτ. ΙΑ', αρ. 499 (14-9-1897).

54. Καλ. Παρρέν, "Λογοδοσία Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής", Εφημερίς των Κυριών, έτ. 26ον, αρ. 1022 (1-15/5/1912).

Σελ. 488
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/489.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σχετίζονται, με τα καθήκοντα της οικοδέσποινας που διαχειρίζεται; το οικογενειακό εισόδημα, αλλά δεν ασχολείται η ίδια με πρακτικές οικιακές εργασίες. Στις οικοκυρικές σχολές, αντίθετα, κύριος στόχος είναι η πρακτική άσκηση στις εργασίες και τα καθήκοντα του νοικοκυριού: "Το οικοκυριό... το εγκαταλειφθέν σχεδόν επί τινά καιρόν χάριν της αποκλειστικής καλλιεργείας του πνεύματος των νεανίδων, το οικοκυριό ανακτά και πάλιν τα δικαιώματα του, αναλαμβάνει και πάλιν τα πρωτεία εις την γυναικείαν αγωγήν".55

Πλεονεκτήματα της κατεύθυνσης αυτής θεωρούνται, το ότι προετοιμάζεται, η νέα για τα καθήκοντα της μητέρας και συζύγου και το ότι υπάρχει διαθέσιμο ένα δυναμικό καλά εκπαιδευμένων υπηρετριών. Η επαγγελματική Σχολή, όπως φαίνεται από τα τμήματα που λειτουργούν, προσφέρει δυνατότητες πρόσβασης σε εργασίες που έχουν άμεση σχέση με το ρόλο της γυναίκας: μοδίστρες, μαγείρισσες, καπελούδες. Τα στοιχεία αυτά δείχνουν καθαρά ότι η επαγγελματική εκπαίδευση αυτού του είδους δεν δίνει στις μαθήτριες ουσιαστικές δυνατότητες για κοινωνική άνοδο αλλά διατηρεί το status quo.

Διδασκαλείο. Για τις κοπέλες των χαμηλότερων κοινωνικο-οικονομικών στρωμάτων τη μόνη δυνατότητα για κοινωνική άνοδο προσφέρει η φοίτηση στα Διδασκαλεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας και το δίπλωμα της δασκάλας. Το επάγγελμα της δασκάλας είναι την εποχή αυτή το μόνο κοινωνικά αποδεκτό γυναικείο επάγγελμα και έτσι το Διδασκαλείο αποτελεί πόλο έλξης για άπορες μαθήτριες που σπουδάζουν με έξοδα των Δήμων, του Κράτους και της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Οι υποτροφίες δίνονται, συνήθως, "εις τας πτωχάς και ορφανάς των αγωνισθέντων υπέρ πατρίδος".56 Είναι ενδεικτικό όμως το γεγονός ότι στον 19ο αι. ακόμα και η επαγγελματική εκπαίδευση της δασκάλας -που ενδιαφέρει άμεσα την Πολιτεία- αφήνεται στην πρωτοβουλία ενός άλλου φορέα, της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Η εκπαίδευση της δασκάλας είναι την εποχή αυτή υποβαθμισμένη σε σχέση με την αντίστοιχη των δασκάλων και σε χρονική διάρκεια και σε επίπεδο σπουδών, κυρίως σε θέματα παιδαγωγικής κατάρτισης και πρακτικής άσκησης.57 Στη διαμόρφωση των σχολείων της Εταιρείας αγνοήθηκε, για οικονομικούς και πρακτικούς λόγους, η ουσιαστική διαφορά που υπάρχει ανάμεσα στη γενική και την επαγγελματική εκπαίδευση. Το δευτεροβάθμιο σχολείο της Εταιρείας -οι όροι Διδασκαλείο και Παρθεναγωγείο χρησιμοποιούνται στους Κανονισμούς για να χαρακτηρίσουν

55 Καλ. Παρρέν, "Η οικοκυρική μόρφωσις της Ελληνίδος", Εφημερίς των Κυριών, έτ. ΙΑ', αρ. 499 (14-9-1897).

56. "Περί συστάσεως δώδεκα ανεξόδων θέσεων εις το εν Ναυπλίω σχολείον των κορασίων", Διάτ. 12/24 Ιανουαρίου 1834, Εφημερίς της Κυβερνήσεως (ανατ.), αρ. φ. 6 (4 Φεβρουαρίου 1834).

57. Βλ. λεπτομέρειες Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 114-127.

Β 8

Σελ. 489
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/490.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

το ίδιο σχολείο— επιδιώκει, την εκπαίδευση της οικοδέσποινας και. της δασκάλας ταυτόχρονα. Οι μαθήτριες δηλαδή που επιδιώκουν την εποχή αυτή μια γενική - διακοσμητική μόρφωση και οι υποψήφιες δασκάλες φοιτούν στο ίδιο σχολείο και παρακολουθούν κοινό πρόγραμμα μαθημάτων. Η σύνθεση αυτή των μαθητριών επηρέασε τον προσανατολισμό του σχολείου, με σημαντικές επιπτώσεις στην εκπαίδευση της δασκάλας, όπως φαίνεται από την αυστηρή κριτική και τις διαπιστώσεις των επιθεωρητών της εποχής.58

Σχετικά με τη διάρκεια των σπουδών παρατηρούμε ότι οι δάσκαλοι μετά το 1878 σπούδαζαν συνολικά επτά χρόνια μετά το Δημοτικό Σχολείο (3 χρόνια στο Ελληνικό, 1 χρόνο στο Γυμνάσιο και 3 χρόνια στο Διδασκαλείο), ενώ οι δασκάλες 4-6 χρόνια στο Διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας.59

To επάγγελμα της δασκάλας αποτελεί την εποχή αυτή τη μοναδική διέξοδο για τις μαθήτριες που έχουν κάποιες επαγγελματικές και επιστημονικές φιλοδοξίες. Έτσι αυξάνεται αισθητά ο αριθμός των μαθητριών που επιδιώκουν το δίπλωμα της δασκάλας, εκτός από τις υπότροφες του Κράτους και της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Ως το 1886 αποφοιτούν 2.004 δασκάλες τη στιγμή που σύμφωνα με την απογραφή του 1879 είναι διορισμένες σε ολόκληρη τη χώρα 175 δασκάλες.60 Ο αριθμός των μαθητριών που παίρνουν δίπλωμα δασκάλας αυξάνεται με ρυθμό που δείχνει καθαρά την επικράτηση του εκπαιδευτικού ιδανικού που εξασφαλίζει στη γυναίκα τη δυνατότητα για την άσκηση ενός επαγγέλματος και την οικονομική ανεξαρτησία. Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι στο δεύτερο μισό του 19ου αι. όλα σχεδόν τα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία προσθέτουν στο πρόγραμμα μαθημάτων τον «Οδηγό της αλληλοδιδακτικής» με στόχο να προετοιμάσουν τις μαθήτριες για το δίπλωμα της δασκάλας. To 1892 παραχωρείται, μετά από πίεση, το δικαίωμα για την εκπαίδευση της δασκάλας σε όλα τα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία με αποτέλεσμα να υπάρχει την τελευταία δεκαετία του 19ου αι. τέτοια «δασκαλοπλημμύρα», που δημιουργείται οξύ κοινωνικό και εκπαιδευτικό πρόβλημα.61 Η παρουσία επομένως της δασκάλας —τις τελευταίες δεκαετίες αναγνωρίζονται και οι ειδικότητες της νηπιαγωγού, της δασκάλας των εργοχείρων και της δασκάλας της γυμναστικής— γίνεται έντονα αισθητή στον επαγγελματικό χώρο αλλά και γενικότερα στην πνευματική και κοινωνική ζωή του τόπου.62

Νέες τάσεις και κατευθύνσεις. Η μεγάλη αύξηση του αριθμού των διδασκαλισσών στο β' μισό του 19ου αιώνα πιέζει προς την κατεύθυνση να βρεθούν

58. ό.π., σ. 124-125.

59. ό.π., σ. 117-118.

60. ό.π., σ. 130 και 133.

61. ό.π., σ. 132-133.

62. ό.π., σ. 240-261.

Σελ. 490
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/491.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

νέες λύσεις και να δοθούν νέες κατευθύνσεις και δυνατότητες στην εκπαίδευση των κοριτσιών. Σε ορισμένα Παρθεναγωγεία αρχίζουν να διαγράφονται τάσεις για κάποια επαγγελματική εκπαίδευση των μαθητριών, η Κ. Παρρέν επισημαίνει την αναγκαιότητα ίδρυσης οικοκυρικών και επαγγελματικών σχολών, και αρχίζουν να διαμορφώνονται οι πρώτες τάσεις για ουσιαστικές αλλαγές στον προσανατολισμό της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών. Πιο συγκεκριμένα, αρχίζουν να λειτουργούν σε ορισμένα Παρθεναγωγεία τάξεις Γυμνασίου, αντίστοιχες με εκείνες των δημόσιων σχολείων Μέσης Εκπαίδευσης, Η τάση αυτή για την εξασφάλιση ουσιαστικής Μέσης Εκπαίδευσης διαγράφεται πιο καθαρά μετά το 1890, χρονιά που το Πανεπιστήμιο της Αθήνας δέχεται την πρώτη φοιτήτρια στη Φιλοσοφική Σχολή.63 Η δευτεροβάθμια εκπαίδευση των κοριτσιών παύει από το 1890 να έχει κύριους στόχους την εκπαίδευση της δασκάλας και της μητέρας-οικοδέσποινας του «καλού κόσμου». Προβάλλει άμεσα η ανάγκη για τη λειτουργία σχολείων Μέσης Εκπαίδευσης που να μπορούν να ανταποκριθούν ικανοποιητικά στις νέες απαιτήσεις, επειδή οι υποψήφιες για το Πανεπιστήμιο έπρεπε να εξοπλιστούν με ανάλογες γνώσεις. Οι πρώτες μορφωμένες Ελληνίδες —δασκάλες κυρίως με μετεκπαίδευση στο εξωτερικό, στη συνέχεια απόφοιτες ξένων Πανεπιστημίων και τέλος απόφοιτες του Πανεπιστημίου της Αθήνας— συντελούν στη διεύρυνση του επαγγελματικού πεδίου της ελληνίδας και επιδιώκουν ανώτερες θέσεις στην εκπαιδευτική ιεραρχία.64 Έτσι κοντά στα πρότυπα α) της «φρόνιμης δεσποινίδας και άριστης μητέρας» και β) της δασκάλας, διαμορφώνεται στην τελευταία δεκαετία του 19ου αι. ένα νέο πρότυπο, της επιστημόνισσας. Διαμορφώνεται ένα καινούργιο ζητούμενο: εκπαίδευση αντίστοιχη ή ίδια με των αγοριών που να εξασφαλίζει πιο πλατιά συμμετοχή των γυναικών στον επαγγελματικό τομέα.

Θέσεις διανοουμένων και παιδαγωγών. Οι νέες κατευθύνσεις χαρακτηρίζονται «επικίνδυνοι, νεωτερισμοί» και προκαλούν αισθητή αναταραχή· «... ανεφύη ζήτημα μέγιστον» στους εκπαιδευτικούς κύκλους, ζήτημα που έχει σχέση με το «είδος» και το «ποιόν» της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, που είναι κατάλληλη για τις κοπέλες («ποία και πόση εν συνόλω και πώς»).65 Γνωστοί παιδαγωγοί και διανοούμενοι της εποχής υποστηρίζουν διαφοροποιημένη και στην ουσία υποβαθμισμένη δευτεροβάθμια εκπαίδευση για τις μαθήτριες. Τα επιχειρήματα μπορούν να συνοψιστούν στις παρακάτω κατηγορίες:

α) Όσα αναφέρονται στον τομέα της ηθικής: γίνονται φανερές νύξεις για

63. ό.π., σ. 175-176.

64. ό.π., σ. 262-266.

65. Κ. Ξανθόπουλος, Πρώτη και Μέση Εκπαίδευσις και περί ανατροφής και εκπαιδεύσεως των κορασίων, Αθήναι 1873, σ. 250.

Σελ. 491
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/492.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

την ηθική των μαθητριών που φοιτούν στα διάφορα Παρθεναγωγεία και την όχι άμεμπτη συμπεριφορά τους όταν αποφοιτήσουν από αυτά.66

β) Όσα σχετίζονται με τους κινδύνους που διατρέχει ο θεσμός της οικογένειας. «...αι παρατηρήσεις μου», γράφει ο Ν. Σαρίπολος, Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας, «μ' έφεραν εις το αλάνθαστον συμπέρασμα, ότι αι χείρους σύζυγοι και μητέρες γίνονται όσαι εν τοις Παρθεναγωγείοις εξετράφησαν».67

γ) Όσα συγκροτούν την άποψη ότι ο γάμος και οι οικογενειακές υποχρεώσεις δεν μπορούν να συμβιβαστούν με επαγγελματικές δραστηριότητες της γυναίκας, Στις περιπτώσεις που είχε γίνει αποδεκτή η εργασία της γυναίκας (δασκάλα) έχει την κοινωνική ανοχή ως την ημέρα του γάμου. Σε πολλά μέρη θέλουν να διώξουν τη δασκάλα γιατί, όπως αναφέρεται, «προξενεί σκάνδαλον εις τον τόπον διότι είναι ύπανδρος».68 Εργασία και γάμος θεωρούνται ασυμβίβαστα. Έτσι, αρκετές από τις πρωτοπόρες εκπαιδευτικούς πλήρωσαν με το τίμημα της αγαμίας —συνειδητά ή από ανάγκη— την επιθυμία τους να συνεχίσουν να εργάζονται.

δ) Μια τέταρτη ομάδα επιχειρημάτων είναι εκείνα που χρησιμοποιούν ως σημείο αναφοράς το «ρόλο» και τον προορισμό της γυναίκας στη ζωή: «Η ιερά αυτής κλίσις εν τω οίκω και τω οικιακώ βίω».89 Ο περιορισμός της γυναίκας στο ρόλο της μητέρας και της συζύγου αποκλειστικά, και η δυνατότητα του άνδρα να κινείται στο δημόσιο χώρο θεωρείται την περίοδο αυτή «φυσική» διαίρεση. Συχνά το πεδίο της γυναικείας προσφοράς διευρύνεται και περιλαμβάνει ολόκληρο το έθνος: «Η Πατρίς ημών δεν έχει ανάγκην πολλών πιερίδων, αλλά μεγίστην έχει χρείαν πολλών χρηστών μητέρων))70 ή, με άλλη διατύπωση: «To Έθνος, η Πατρίς και η κοινωνία δεν απαιτούσι παρά των Παρθεναγωγείων γυναίκας λογίας, απαιτούσι γυναίκας ευσεβείς, σώφρονας, τιμίας, εγκρατείς, εναρέτους».71

ε) Όσα επισημαίνουν την αρνητική σχέση που υπάρχει ανάμεσα στην εκπαίδευση και στη θηλυκότητα. Διαφαίνεται εδώ μια προσπάθεια υποβάθμισης της εκπαίδευσης με βάση το επιχείρημα ότι καταφεύγουν σ' αυτή οι κοπέλες

66. Σχετικά αποσπάσματα βλ. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 200-201.

67. Ν. Σαρίπολος, Πραγματεία τον Συνταγματικού Δικαίου, Αθήναι 1875, σ. 376.

68. Καλ. Παρρέν, «Επιθέσεις και στραγγαλισμοί κατά διδασκαλισσών», Εφημερίς των Κυριών, έτ. Α', αρ. 47 (31-1-1888) Βλ. σχετικά και Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 133-135.

69. K. Ξανθόπουλος, ό.π., σ. 250.

70. Σύλλογος προς διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων, Περί Κατωτέρας, και Μέσης Παιδείας ή ο επί του θέματος τούτου διαγωνισμός, Αθήναι 1872, σ. 77.

71. Αντ. Ισηγόνης, «Το Ελληνικόν Παιδαγωγειον Σμύρνης. β) Η κορασιακή εκπαίδευσις». Μικρασιατικά Χρονικά, τ. 12,1965, σ. 100.

Σελ. 492
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/493.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

που αποτυχαίνουν στους άλλους τομείς (ομορφιά, γάμος).72 Έτσι σκίτσα της εποχής που παρουσιάζουν δασκάλες ή μαθήτριες Παρθεναγωγείων τις εμφανίζουν πολύ άσχημες και κακοφτιαγμένες.73

στ) Η έκτη ομάδα επιχειρημάτων έχει σχέση με τα σωματικά και ψυχολογικά χαρακτηριστικά των μαθητριών. Τα επιχειρήματα αυτά αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα γιατί στηρίζονται σε ιατρικές απόψεις ξένων επιστημόνων που επισημαίνουν τις συνέπειες που είναι δυνατό να έχει στην υγεία των κοριτσιών της εφηβικής ηλικίας η διανοητική εργασία και η ανώτερη εκπαίδευση.74 "Το σκάφος κινδυνεύει και μόνη σωτηρία απομένει να ριφθή μέρος του φορτίου εις την θάλασσαν",78 τονίζεται στο A' Πανελλήνιο Εκπαιδευτικό Συνέδριο του 1904 και το δίλημμα της επιλογής προσδιορίζεται ανάμεσα στις "γερές μητέρες" και στις "αδύνατες και ασθενικές διανοούμενες".

Με βάση την επιχειρηματολογία αυτή φαίνεται καθαρά ότι o προορισμός της κοπέλας κατευθύνει σε προετοιμασία για "οικιακά έργα" και "οικιακάς αρετάς", ενώ η φύση απαιτεί μαθήματα απλούστερα, γιατί κινδυνεύει η υγεία των μαθητριών. Γνωστοί παιδαγωγοί προτείνουν για τα Παρθεναγωγεία ένα πρόγραμμα μαθημάτων που διαφοροποιεί και υποβαθμίζει τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση των κοριτσιών.76

Αντίθετη φωνή υψώνουν μόνο γυναίκες παιδαγωγοί που αρχίζουν να ζητούν ισότητα στις εκπαιδευτικές ευκαιρίες των δύο φύλων και με το έργο και την αξιόλογη παρουσία τους στην πνευματική και κοινωνική ζωή του τόπου θεμελιώνουν τις διεκδικήσεις αυτές.77 Η Κ. Παρρέν με πρωτοσέλιδα άρθρα στην Εφημερίδα των Κυριών διεκδικεί "τελεία Μέση Εκπαίδευσι" για τις μαθήτριες και ίδρυση σχολείων "αντιστοιχούντων προς τα γυμνάσια των αρρένων".78

Εκπαιδευτική πολιτική: Ο ιδρυτικός νόμος της Μέσης Εκπαίδευσης (1836) δεν προβλέπει σχολεία για τις μαθήτριες και ως το 1893 δεν έγινε καμιά σχετική νομοθετική ρύθμιση. Η ευθύνη για τη διαμόρφωση της δευτεροβάθμιας

72. "Η λογία δεσποινίς" ορίζεται από τον Κων. Σκόκο στα 1905 ως: "Ολίγον μύωψ, ολίγον διοπτροφόρος ενίοτε, αφηρημένη συνήθως, έστιν ότε ολίγον κυφή, ολίγον νευροπαθής, ολίγον έξαλλος", Κων. Φ. Σκόκου, "Η λογία δεσποινίς", Ημερολόγιον του έτους 1905, σ. 37.

73. Βλ. Κων. Φ. Σκόκος, ό.π., σ. 37-40, Το Αστυ, έτ. Δ', αρ. 207 (10-9-1889) και αρ. 209 (24-9-1889).

74. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 212.

75. Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον. Εργασίαι της διευθυνούσης επιτροπής - Πρακτικά των συνεδριάσεων - Σχολική έκθεσις, Αθήναι 1904, σ. 206.

76. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 206-213.

77. ό.π., σ. 210 και 214-216.

78. Εφημερίς των Κυριών, έτ. Β', αρ. 86 (23-10-1888).

Σελ. 493
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/494.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

εκπαίδευσης των κοριτσιών και η λειτουργία αντίστοιχων σχολείων αφήνεται τον 19ο αι. στα χέρια της ιδιωτικής πρωτοβουλίας. Τα εκπαιδευτικά νομοσχέδια που προτείνονται την εποχή αυτή προωθούν το θέμα της Μέσης Εκπαίδευσης των κοριτσιών αφού διαχωρίζουν το Διδασκαλείο από το σχολείο Γενικής Εκπαίδευσης και προτείνουν την ίδρυση Παρθεναγωγείων από το δημόσιο. Είναι ενδεικτικό όμως το γεγονός ότι η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών είναι σε όλα τα νομοσχέδια, ακόμα και σ' αυτά που προτάθηκαν από την κυβέρνηση του Τρικούπη, έντονα διαφοροποιημένη και υποβαθμισμένη σε σχέση με την αντίστοιχη των αγοριών. Σε όλα τα νομοσχέδια το Γυμνάσιο προορίζεται αποκλειστικά και μόνο για μαθητές.79 O A, Αυγερινός και ο Γ. Θεοτόκης μάλιστα επιμένουν με ιδιαίτερη έμφαση στη διαφοροποίηση της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών που επιδιώκει "αλλοίον όλως σκοπόν".80 Τα Παρθεναγωγεία υποβαθμίζονται τυπικά, αφού υπάγονται στον Γενικό Επιθεωρητή της Δημοτικής Εκπαίδευσης και ουσιαστικά, αφού μαθήματα όπως η ζωολογία, η χημεία, η αριθμητική και τα αρχαία ελληνικά, θεωρούνται "ήκιστα προσήκοντα" στην εκπαίδευση "του θήλεος φύλου". Η ανώτερη εκπαίδευση των κοριτσιών είναι, σύμφωνα με τα νοσμοχέδια Θεοτόκη, "σύμφωνος άμα μεν προς τον σκοπόν, ον έχουσι τα κοράσια εν τω βίω τούτω, άμα δε προς το φύλον, εις ο ανήκουσιν".81 Ο "προορισμός", επομένως, και η "φύση" της γυναίκας καθορίζουν το περιεχόμενο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών, που περιλαμβάνει μαθήματα όπως το ευαγγέλιο, τη μητρική γλώσσα, την καλλιτεχνία, τα εργόχειρα, τη γυμναστική, την εθνική ιστορία. Ο "προορισμός" δηλαδή της μαθήτριας κατευθύνει σε προετοιμασία για "οικιακά έργα", ενώ η "φύση" αποκλείει τη διδασκαλία πολλών μαθημάτων γιατί κινδυνεύει η υγεία των μαθητριών. Η άποψη αυτή αποτελεί το κέντρο της εκπαιδευτικής πολιτικής στον 19ο αι. και είναι καθαρά διατυπωμένη στο πρώτο Ωρολόγιο και Αναλυτικό Πρόγραμμα Μαθημάτων "των πλήρων Παρθεναγωγείων" που δημοσιεύτηκε στις 21 Αυγούστου 1893 και αποτελεί την πρώτη επίσημη νομοθετική ρύθμιση για τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας. Σύμφωνα με το πρόγραμμα αυτό η εκπαίδευση των κοριτσιών πρέπει να είναι προσαρμοσμένη "προς τας εκάστοτε προφαινομένας ψυχικάς τε και σωματικάς δυνάμεις, άμα δε μη αφισταμένη του φύλου και του προορισμού αυτών".82 Βασικοί παράγοντες που καθορίζουν το περιεχόμενο της γυναικείας

79. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 224-235.

80. ό.π., σ. 227.

81. Παράρτημα της Εφημερίδος των Συζητήσεων της Βουλής, (9/10/1889-8/2/1890), σ. 195.

82. Αναλυτικόν Πρόγραμμα των μαθημάτων των πλήρων Παρθεναγωγείων και των Διδασκαλείων των θηλέων, Αθήναι 1893, σ. 3.

Σελ. 494
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/495.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

εκπαίδευσης α) "οι ψυχικές και σωματικές δυνάμεις" και β) "το φύλο και ο προορισμός" των μαθητριών. Στη συζήτηση για τη Δημοτική Εκπαίδευση προβαλλόταν o μελλοντικός ρόλος και προορισμός της μικρής μαθήτριας. Τώρα, κοντά στο επιχείρημα αυτό, γίνεται λόγος και για ψυχικές και σωματικές δυνάμεις. Κάθε παραπάνω σκαλοπάτι εκπαίδευσης δηλαδή συναντά και πιο πολλά αντεπιχειρήματα, πιο πολλά εμπόδια και αμφισβητήσεις. Την εποχή αυτή διατυπώνονται σαφείς και ουσιαστικές επιφυλάξεις για τη δυνατότητα των κοριτσιών να συμμετάσχουν στην ανώτερη εκπαίδευση. Οι ψυχικές και σωματικές δυνάμεις της εφήβου αποτελούν τα "αντικειμενικά" και "επιστημονικά" δεδομένα για μια ειδική, υποβαθμισμένη εκπαίδευση χωρίς πολλές "ανώτερες" γνώσεις που αποτελούν άμεσο κίνδυνο για την υγεία των μαθητριών.83 Παράλληλα, ο μελλοντικός προορισμός της κοπέλας, άμεσα συνδεδεμένος με το σπίτι και την οικογένεια, δικαιολογεί το γεγονός της υποβάθμισης των Παρθεναγωγείων σε σχέση με τα Γυμνάσια των αγοριών, αφού οι μαθήτριες δεν προετοιμάζονται για πανεπιστημιακές σπουδές και ευρύτερη επαγγελματική δραστηριότητα.

Με βάση τη φιλοσοφία αυτή η Πολιτεία αγνοεί τις αντίθετες φωνές για ουσιαστική Μέση Εκπαίδευση και ίδρυση Γυμνασίων θηλέων και προχωρεί με το Πρόγραμμα του 1897 στη θεσμοθέτηση του β' τμήματος του Ανώτερου Παρθεναγωγείου,84 ενός σχολείου που προετοιμάζει τη μαθήτρια μόνο για την οικογενειακή ζωή και το ρόλο της μητέρας και συζύγου. Το Ανώτερο Παρθεναγωγείο, χωρίς πολλά μαθήματα και "περιττές" γνώσεις, δεν έχει καμιά σχέση με τη δημόσια Μέση Εκπαίδευση των αγοριών, και δεν παρέχει τη δυνατότητα εγγραφής στο Πανεπιστήμιο. Η θέση αυτή της Πολιτείας αποτελεί, πιστεύω, ένα πολύ ενδιαφέρον πείραμα στην ιστορία της γυναικείας εκπαίδευσης στη χώρα μας, γιατί το αποτέλεσμα δικαιώνει τις πραγματικές ανάγκες. Στα Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας αναφέρεται ότι οι ανώτατες τάξεις του Ανώτερου Παρθεναγωγείου δεν λειτουργούν τα επόμενα χρόνια από έλλειψη μαθητριών.85 Το Διδασκαλείο συγκεντρώνει όλες τις προτιμήσεις. Η επιλογή αυτή δείχνει καθαρά ότι δεν ικανοποιεί τόσο η εκπαίδευση που προετοιμάζει αποκλειστικά και μόνο τη μητέρα και νοικοκυρά όσο η λειτουργική πλευρά της εκπαίδευσης που αφήνει και κάποιο επαγγελματικό άνοιγμα

83. Την εποχή αυτή διατυπώνονται απόψεις για το βάρος του εγκεφάλου της γυναίκας: "Επειδή δε και μικροτέραν έχει την ανάπτυξιν του εγκεφάλου η γυνή, και μικροτέραν επομένως την δύναμιν του σκέπτεσθαι", Ε. Εμμανουήλ, "Περί των ηθικών χαρακτήρων της γυναικός", Όμηρος, έτ. Γ', 1875, σ. 178.

84. "Περί προγράμματος μαθημάτων Ανωτέρου πλήρους Παρθεναγωγείου", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 168 (15 Νοεμβρίου 1897).

85. Η Εκατονταετηρίς της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας (1836-1936). Η ίδρυσίς της, η ιστορία της, η δράσις και αι επιδιώξεις της, Αθήναι 1936, σ. 47.

Σελ. 495
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/496.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και προοπτικές οικονομικής ανεξαρτησίας. Κάτω από την πίεση της πραγματικότητας το Υπουργείο δεν συμπεριλαμβάνει το β' αυτό Τμήμα του Ανώτερου Παρθεναγωγείου στις επόμενες νομοθετικές ρυθμίσεις του 1902.86 Καλύπτεται δηλαδή και αναγνωρίζεται, το Επαγγελματικό Σχολείο, το Διδασκαλείο, αλλά φαίνεται καθαρά το αδιέξοδο που έχει δημιουργηθεί στις αρχές του αιώνα μας στον τομέα της δευτεροβάθμιας Γενικής Εκπαίδευσης των κοριτσιών. Η λύση στο αδιέξοδο αυτό δίνεται με κάποιο «ριζοσπαστικό» τρόπο, αφού «βρίσκονται» στις αρχές του αιώνα μας πολλές μαθήτριες στα δημόσια Ελληνικά Σχολεία των αγοριών χωρίς το Υπουργείο να δώσει επίσημα σχετική άδεια, φανερώνοντας τι άλλο παρά τη διαφορετική επιλογή τους;

86. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 154 (22 Αυγούστου 1902).

Σελ. 496
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/497.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΑΠΟ ΤΙΣ ΣΧΟΛΙΚΕΣ ΣΤΙΣ ΜΑΘΗΤΙΚΕΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΕΣ

ΕΞΕΛΙΞΗ Η ΠΑΡΕΞΗΓΗΣΗ ΕΝΟΣ ΘΕΣΜΟΥ;

ΑΛΕΞΗΣ ΔΗΜΑΡΑΣ

Όπως ταιριάζει να συμβαίνει με τη διερεύνηση θεμάτων της εκπαιδευτικής ιστορίας προκειμένου για κοινωνίες τόσο ανεξερεύνητες όσο η νεοελληνική, και τούτος ο προβληματισμός ξεκίνησε από ανησυχίες του παρόντος. Δεν αναφέρομαι στις παραδοσιακές ανησυχίες της παιδαγωγικής επιστήμης, εκείνες που γεννιούνται, αναπτύσσονται και οδηγούν στη διατύπωση θεωριών που είναι, άλλοτε νέες και άλλοτε απλές παραλλαγές των παλαιών: αυτά ανήκουν στον πανεπιστημιακό χώρο, τα σπουδαστήρια και τα εργαστήρια και οι επιδράσεις τους στα πράγματα είναι κατά κανόνα έμμεσες και μακροπρόθεσμες. Οι ανησυχίες που έχουν αμεσότερη σημασία είναι όσες προκύπτουν από διαπιστώσεις της σχολικής πράξης, εκείνες που βγαίνουν από την καθημερινή τριβή με τη σχολική πραγματικότητα. Και φυσικά, μεγαλύτερη αξία έχουν οι αρνητικές διαπιστώσεις όσες αποτελούν πρόκληση για το μέλλον. Ξεκινώντας, λοιπόν, από τις αδυναμίες, τα προβλήματα, τις αρνητικές διαπιστώσεις του παρόντος, αναζητούμε τις ρίζες του κακού στο παρελθόν, αναγνωρίζουμε τις αιτίες που το προκάλεσαν και το συντήρησαν, επισημαίνουμε συνέπειες και λάθη.

Έτσι και με τις κοινότητες: Η συνειδητοποίηση ότι πέρα από τα γενικότερα προβλήματα του ελληνικού σχολείου —και αναφέρομαι κυρίως στους δύο κύκλους της μέσης βαθμίδας— κάτι σοβαρό και σημαντικό «δεν πάει καλά» στις σχέσεις δασκάλων και παιδιών, ενισχύθηκε την τελευταία δεκαετία από τα σχετικά με τις κοινότητες. Όχι πως χρειάζονται αυτά για να αναγνωριστεί η αυταρχικότητα και ο ευρύτερα αντιπαιδαγωγικός χαρακτήρας των σχολείων

Σημειώνεται ότι η έρευνα αυτή, που γίνεται σε συνεργασία με την κ. Ελευθερία Koψιδά, βρίσκεται ακόμη στα πρώτα της στάδια. To κείμενο που ακολουθεί είναι συνεπώς περισσότερο αναφορά σε προβληματισμούς και ζητούμενα, παρά εισήγηση για ευρήματα και ερμηνείες.

Σελ. 497
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/498.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

μας. Αλλά υπήρχε διάχυτη η εντύπωση πως η ευθύνη για την κακή κατάσταση ανήκει στην πολιτεία, στον συγκεντρωτισμό του συστήματος, στην καταπίεση του δασκάλου από το σύστημα αυτό, στην ασφυξία του μέσα στο πλέγμα των γραμμένων και άγραφων νόμων που καθορίζουν και την τελευταία λεπτομέρεια της σχολικής μας πραγματικότητας, ελεγχόμενη από βιβλία ύλης, επιθεωρητές και επόπτες. Όλα αυτά υποδήλωναν, ωστόσο, την πίστη πως οι δάσκαλοι —στη μεγάλη τους πλειοψηφία, τουλάχιστον— χαρακτηρίζονται από αγάπη και ενδιαφέρον για το παιδί όχι απλώς ως αποδέκτη των γνώσεων που οφείλουν να του μεταδώσουν, πως ήταν πραγματικά και οι δάσκαλοι θύματα αυτής της καταπίεσης και όχι στυλοβάτες της. Αλλά —κάπου εδώ αρχίζουν οι ερευνητικές ανησυχίες— κυρίως μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας, εκδηλώθηκε σε εντυπωσιακή έκταση και με ιδιαίτερη ένταση η επιφύλαξη πολλών εκπαιδευτικών για την ανάπτυξη των μαθητικών κοινοτήτων. Πιο πρόσφατα αποκλείστηκαν —σχεδόν αδιαμαρτύρητα— οι δάσκαλοι από τις μαθητικές κοινότητες του Λυκείου. Και αυτά συνδυάζονται στις αντίστοιχες παρατηρήσεις, με θέσεις των παιδιών που συνοψίζονται, επιγραμματικά στο αίτημα «θέλουμε δασκάλους που να μην κοιτάζουν το ρολόι τους».

Τέτοια ερεθίσματα —όπου δεν απουσιάζει το συναισθηματικό στοιχείο— δεν είναι αδόκιμα για τα δικά μας θέματα, ενώ —αντίθετα— έχουν το πλεονέκτημα της αμεσότητας των ερευνητικών αναζητήσεων. Αρκεί μόνο από εκεί και πέρα να ακολουθηθεί αυστηρή επιστημονική, αντικειμενική μεθοδολογία. Το πρώτο, λοιπόν ερώτημα —με τα παρεπόμενά του— ήταν σχετικό με τον έλεγχο της αρχικής υπόθεσης ότι η αποξένωση του δασκάλου από το παιδαγωγικό έργο —τουλάχιστον σε σχέση με τις κοινότητες— είναι αντίθετη με τις πραγματικές του προθέσεις και επιθυμίες· και ανάλογα με την επιβεβαίωση ή τη διάψευση αυτής της υπόθεσης η ανάγκη να διερευνηθούν τα αίτια που οδήγησαν αντίστοιχα στην ανατροπή ή τη διαιώνιση των πραγμάτων.

Εδώ όμως προκύπτει ένα άλλο σημείο που επιβάλλεται να επισημανθεί: Πρόκειται για τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει, —όχι αναπάντεχα— ο ερευνητής σε τέτοια θέματα. Δεν είναι μόνο η ανυπαρξία αρχείων και συλλόγων, έργων υποδομής και ειδικών μονογραφιών, η απροθυμία και συχνά η δυσπιστία των δημόσιων υπηρεσιών προς τους ερευνητές. Αυτά —επιτέλους— είναι κοινά για όλες τις λεγόμενες κοινωνικές επιστήμες. Σε μας όμως είναι επιπλέον και η έλλειψη οποιουδήποτε είδους επιστημοσύνης, και η άκριτη και ανεξέλεγκτη αδιάκοπη αντιγραφή πληροφοριών, η αοριστία και η σύγχυση στην ορολογία που χαρακτηρίζουν το υπόβαθρο στο οποίο θα έπρεπε να μπορούμε να στηριχτούμε. Δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα αρκούν για τώρα:

Ο Γεώργιος Παλαιολόγος στη Γενική Παιδαγωγική του, σχολιάζοντας επιφυλάξεις για τη λειτουργία των μαθητικών κοινοτήτων σε παλαιότερες εποχές σημειώνει τα ακόλουθα (οι υπογραμμίσεις δικές μου):

Σελ. 498
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/499.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

"Απόδειξις τούτου η ανάγκη εις ήν ευρέθη προ εικοσαετίας το Εκπαιδευτικόν Συμβούλιον να συστήση την κατάργησιν των μαθητικών κοινοτήτων εις τα σχολεία, τα μη έχοντα Διευθυντήν και προσωπικόν άξια προς ανάληψιν τοιαύτης αποδοτικής οργανώσεως των του σχολείου. Εις την απόφασίν του ταύτην, ήν ενέκρινε και το Σον Υπουργείον, ήχθη τότε το Εκπαιδευτικόν Συμβούλιον εκ του κύματος των μαθητικών απεργιών και αναστατώσεων, προκαλουμένων υπό των συμβουλίων των επ' αλλότρια εκτραπεισών μαθητικών κοινοτήτων." (σελ. 150)

Και ο Γ. Ν. Χαραλαμπόπουλος γράφοντας το σχετικό άρθρο στη Μεγάλη Παιδαγωγική Εγκυκλοπαίδεια, πληροφορεί τα ακόλουθα (οι υπογραμμίσεις δικές μου):

"Εις την Ελλάδα ο θεσμός της μαθητικής αυτοδιοικήσεως, όστις έχει κατοχυρωθή διά νόμου, εφηρμόσθη διά πρώτην φοράν εις το Μαράσλειον Διδασκαλείον (1923-1926) [. . .] και εις το Πειραματικόν Σχολείον του Πανεπιστημίου Αθηνών (1929-1931) [...]. Μετά ταύτα πολλοί Έλληνες διδάσκαλοι αμφοτέρων των βαθμίδων εφήρμοσαν το σύστημα τούτο, πλην όμως λόγω παρανοήσεων, πλημμελούς προπαρασκευής, παραχωρήσεως υπερβολικής ελευθερίας εις τους μαθητάς και κακής εν γένει εφαρμογής, απέτυχαν με αποτέλεσμα ο αξιόλογος αυτός παιδαγωγικός θεσμός να δυσφημισθή και εγκαταλειφθή".

Δύσκολα θα έβρισκε κανείς τρόπο να διατυπώσει τα πράγματα με περισσότερη αοριστία και να περιπλέξει περισσότερο την έρευνα. Η πληροφορία, βέβαια, κάπου υπάρχει, αλλά με τέτοια υποδομή δεν ξέρει κανείς ούτε τι πρέπει να αναζητήσει ούτε σε ποια εποχή ανήκει το ζητούμενο.

Ανάλογα -αν όχι χειρότερα- έχει να παρατηρήσει κανείς και για τα λίγα πιο εξειδικευμένα έργα όσα παρέχει η -ακατάτακτη- ελληνική βιβλιογραφία. Αυτά επισημαίνονται εδώ απλώς για να εικονογραφηθεί η ανάγκη τέτοιων, και άλλων πολλών ανάλογων, διερευνήσεων' εκείνο που επιβάλλεται να συμπληρώσει τούτη την αναφορά είναι η μνεία ορισμένων από τις διαπιστώσεις που έχουν ως τώρα γίνει. Απαριθμώ, ασύνδετες, όσες κρίνω πιο χαρακτηριστικές και άμεσα πιο σχετικές με την αρχική υπόθεση, προσπαθώντας να περιορίζω τα σχόλιά μου στα απολύτως απαραίτητα, και αφήνοντας τα κείμενα να μιλήσουν.

Πρώτα η προϊστορία του θέματος· όχι στην Αρχαία Ελλάδα όπου την τοποθετούν παλαιότεροι συγγραφείς όπως o Ιωάννης Σκουτερόπουλος, αλλά φυσικά, στην Αθήνα του 1826 και στον Νεόφυτο Νικητόπουλο που πίστευε ότι:

"Έν σχολείον παρασταίνει συνεπτυγμένως έθνος ολόκληρον· διά τούτο πρέπει να είναι ωργανισμένον οπωσούν κατά πολιτικό σύστημα ενός έθνους, όπου ο μαθητής να συνηθίζη μικρόθεν να διοική και να διοικήται κατά τους νόμους, Επρόβαλον κατά πρώτον εις το κοινόν του Σχολείου, ότι κάθε έθνος έχει νόμους, και όπως γράφει ο νόμος, πορεύονται οι άνθρωποι· διά τούτο και

Σελ. 499
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/500.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ημείς εις το Σχολείον μας πρέπει να γράψωμεν νόμους, και όπως γράφει ο νόμος, να πορευώμεθα. Είτα επρόβαλα και εκλέχθησαν από το Κοινόν του Σχολείου διά ψήφων εννέα Νομοθέται· και εγώ δέκα [...]". Έτσι γεννήθηκε εκείνη η μαθητική κοινότητα: Με το δάσκαλο δέκατο μέλος της,

Περνώντας στην ιστορία του θέματος τώρα, διαπιστώνει κανείς ότι εμφανίζεται χωρισμένη σε δύο μεγάλες περιόδους: Η πρώτη βρίσκεται κάπου μέσα στην ιδιαίτερα σημαντική για τα εκπαιδευτικά μας πράγματα δεκαπενταετία 1922-1936, τότε που έφτασαν ως εδώ οι παιδαγωγικές θεωρίες και εφαρμογές οι σχετικές με τις σχολικές κοινότητες που, ξεκινώντας από τη δυτική Ευρώπη στο γύρισμα του αιώνα, απλώθηκαν σε όλον τον κόσμο σχεδόν, από τις Ηνωμένες Πολιτείες ως τη Σοβιετική Ένωση και τις Ινδίες. Ακούσατε κιόλας από μια φράση που διάβασα με άλλη αφορμή, πως η πιο γνωστή -αν όχι και η πιο σημαντική- ίσως πρώτη, συστηματική εφαρμογή του θεσμού στην Ελλάδα γίνεται στο Μαράσλειο Διδασκαλείο της Αθήνας στα 1923-26. Οφείλεται σε πρωτοβουλία του Αλέξανδρου Δελμούζου στον οποίο παραστάθηκε ο Μιχαήλ Παπαμαύρος. Λίγο αργότερα, στα 1927-30, o Μίλτος Κουντουράς κάνει μια ανάλογη προσπάθεια στο Διδασκαλείο Θηλέων Θεσσαλονίκης. Ση-μειώνω, ωστόσο, πως αν και. εφαρμογή του θεσμού δεν φαίνεται να μαρτυρείται στο άλλο, προγενέστερο, σχολείο του Δελμούζου, το Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο του Βόλου στα 1908-11, ο Δελμούζος χρησιμοποιεί τον όρο μιλώντας για το σχολείο του αυτό στο ΔΕΟ στα 1914 (ένα δεύτερο κοίταγμα ίσως μας διαφωτίσει ως προς το πραγματικό νόημα των λόγων του), και ότι ο Μιχαήλ Παπαμαύρος είχε αναπτύξει το θέμα στο ίδιο περιοδικό στα 1920 και στα 1922 - πριν από τη θητεία των δημοτικιστών στο Μαράσλειο και αρκετά νωρίς σε σχέση με την εξέλιξη των πραγμάτων στον υπόλοιπο κόσμο.

Κάπου μέσα σ' αυτή την περίοδο αναζητούμε και κάποια διοικητική πράξη για τη γενική εφαρμογή του θεσμού. Ακούστε όμως και τούτο του 1931:

Σχολιάζεται από τον Πέτρο Πικρό ένα σχετικό υπόμνημα της Ομοσπονδίας Λειτουργών Μέσης Εκπαιδεύσεως: "Στο υπόμνημα της η Ομοσπονδία μάς λέει και τούτο 'όσον και αν η σύσταση σχολικών κοινοτήτων είναι έργον της πρωτοβουλίας του διδασκάλου, δύναται και το κράτος να υποβοηθήσει τον διδάσκαλον εις την προσπάθειάν του αυτήν διά συστηματικής καθοδηγήσεως'. Μ' άλλα λόγια: και κει που θα μπορούσε να κάνει κάτι ένας πραγματικά μορφωμένος δάσκαλος, ένας δάσκαλος επαναστάτης με ξεκαθαρισμένη κοινωνικοπολιτική ιδεολογία, και κει να μπαίνει μπρος του το κράτος, με τους επιθεωρητές του και τους άλλους αντιπροσώπους του, κι αυτό να του χαράζει τις γραμμές και τα σύνορα που σ' αυτά μέσα και μόνο θα 'πρεπε να κουνηθεί ο δάσκαλος στη δουλειά του για τη δημιουργία μιας πραγματικής, ίσως, σχολικής κοινότητας, γραμμές που θα εξυπηρετούσαν μονάχα της σημερινής πλουτοκρατικής

Σελ. 500
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/501.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

τάξης τα συμφέροντα τόσο στο οικονομικό όσο και στο ιδεολογικό εθνικιστικό επίπεδο."

Η περίοδος, πάντως, κλείνει με την κατάργηση του θεσμού με άλλη διοικητική πράξη -που κι αυτή αναζητείται- υποθέτω μέσα στην τριετία 1933-36. Στο μεσοδιάστημα, ως τη δεύτερη περίοδο της ιστορίας του θεσμού η οποία -εκτείνεται μάλλον από τη δεκαετία του 1960 ως τις μέρες μας, κοινότητες φαίνεται πως λειτούργησαν και άνθησαν μόνο σε μερικά ιδιωτικά Σχολεία.

Ύστερα τα πράγματα μπερδεύτηκαν: επικράτησε, φρόντισε το σύστημα να επικρατήσει, ο άλλος τύπος του δασκάλου που φυλάει το κύρος του με την απόσταση και, όπως είπαμε, φυλάγεται από τις κακοτοπιές. Και μετατρέπεται έτσι η σχολική κοινότητα σε μαθητική, γίνεται διεκδικητική με πρώτο και πρόχειρο αντίπαλο το δάσκαλο, αυτόν τον εκπρόσωπο του όποιου έξω αντίπαλου κόσμου. Και βέβαια, εκεί που η σχολική κοινότητα ήταν το πλαίσιο που έδινε τον τόνο στο σύνολο της σχολικής πράξης, η μαθητική είναι ένα διάλειμμα ψευδοδημοκρατικότητας μέσα σε μια ατμόσφαιρα κάθε άλλο παρά δημοκρατική. Μια φορά το μήνα, στο ένα εκατοστό εικοστό του σχολικού χρόνου, χτυπάει το κουδούνι και οι δούλοι των βαθμών, του διδακτικού βιβλίου, της ύλης που πρέπει να καλυφθεί, των κανονισμών που έχουν από άλλους οριστεί, οι δούλοι που ξέρουν ότι το μέλλον τους εξαρτάται από τον αριθμό των συντρόφων τους που θα καταφέρουν να ξεπεράσουν, για σαράντα πέντε λεπτά γίνονται ελεύθεροι δημοκρατικοί πολίτες, που συνεργάζονται αρμονικά. Τόσο: 45 λεπτά ελευθερία χωρίς το δάσκαλο, το σύμβολο της καταπίεσης. Για να γυρίσουν αμέσως ύστερα στην ανελεύθερη ανταγωνιστική καθημερινή σχολική ρουτίνα για άλλον ένα μήνα.

Παρεξήγηση, λοιπόν, στο πέρασμα από τη σχολική στη μαθητική κοινότητα. Η έρευνά μας πιστεύουμε, η Ελευθερία Κοψιδά και εγώ, ότι θα εικονογραφήσει ψυχρά και θα ερμηνεύσει αντικειμενικά αυτή τη μεταβολή, επισημαίνοντας ταυτόχρονα τους μηχανισμούς που οδήγησαν στην παρεξήγηση. Ελπίδα μας είναι πως μέσα από τα πράγματα θα φανεί ότι υπάρχει ένας άλλος τύπος δασκάλου που πιστεύει πως το παιδαγωγικό του έργο καταξιώνεται έξω και πέρα από τα μαθήματα, σε μια σχολική κοινότητα μαζί με τα παιδιά του.

Σελ. 501
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/502.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 502
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/503.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ

ΧΑΡΗΣ ΜΠΑΜΠΟΥΝΗΣ: Πολύ ορθά ο κ. Αλέξης Δημαράς στην εισήγηση του έθεσε το πρόβλημα της γενικότερης διάθεσης και νοοτροπίας των εκπαιδευτικών απέναντι στο μαθητικό πληθυσμό.

Η υλοποιημένη θέση του N. Νικητοπλου "εννέα οι νομοθέται, και εγώ δέκα" έφερε στη μνήμη μου μια παρεμφερή πρόταση ενός αλλού εκπαιδευτικού, του Εμμ. Ι. Κισσηνίου. Την συμπεριέλαβε -και δεν είναι βέβαια τυχαίο- ο Ν. Νικητόπλος σε έκθεση του συνοψιστική1 των γνωμών των διδασκάλων,2 όσον αφορά τη λειτουργία των αλληλοδιδακτικών σχολείων. Ση-μειώνει χαρακτηριστικά: "Ο του εν Τριπολιτσά αλληλοδιδακτικού κ. Εμμανουήλ Ι. Κισσήνιος αναφέρει, ότι οι νόμοι του αλληλοδιδακτικού να είναι εις τέσσαρα κεφάλαια· A'. θρησκευτικοί· Β', οικιακοί' Γ', κοινωνικοί· Δ', σχολειακοί ως είναι του Κλεοβούλου, να επιβεβαιωθούν όμως με την συγκατάνευσιν των μαθητών".3

Με πολλούς διδασκάλους σαν τον Νικητόπλο4 και τον Εμμ. Ι. Κισσήνιο,5 που θεμελίωναν τη σχολική πράξη στους δύο βασικούς της φορείς, που θεωρούσαν απαραίτητη προϋπόθεση για την επιτυχία της αποστολής τους τη συμμετοχική δραστηριότητα των μαθητών, θα είχαν δημιουργηθεί νωρίτερα και εκ των έσω αντιστάσεις στις γνωστές σκέψεις και πράξεις των υπαιτίων για τη μεταρρύθμιση που δεν έγινε, για να θυμηθούμε και την εμπνευσμένα ομότιτλη εργασία του κ. Δημαρά.6

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Υπουργ. Θρησκείας, φ. 24, Σχολικά (13 Φεβρουαρίου 1830). Απ. Β. Δασκαλάκη, Κείμενα-Πηγαί της Ιστορίας της Ελληνικής Επαναστάσεως, Σειρά τρίτη, Τα περί Παιδείας, Αθήναι 1968, τ. Β', σ. 762-774. Πβ. Ελ. Ε. Κούκκου, Ο Καποδίστριας και ή Παιδεία 1827-1832, Β', Τα εκπαιδευτικά ιδρύματα της Αιγίνης, Αθήναι 1972, σ. 38-39.

2. Αν και ο Ν. Νικητόπλος γράφει "ούτοι οι είκοσι ανάφεραν περί του τρόπου της αλληλοδιδακτικής μεθόδου των και αποδεικνύονται ότι γνωρίζουν την αλληλοδιδακτι-κήν μέθοδον, καθώς είμαι βεβαιωμένος και από άλλα των γράμματα Ιδιαίτερα εις εμέ", παραθέτει γνώμες-παρατηρήσεις δεκαεννέα. Οκτώ απ" αυτούς υπηρετούν στο Αιγαίο (Ιερομόναχος Κύριλλος ο Θεσσαλός, Π. Μιλίτσας και Β. Νικολαΐδης στην Ύδρα, Π. Ζωντανός, Ν. Π. Μάγνης στη Σύρο, Κ. Κονταρίνης στη Μύκονο, Ν. Ματθαίος στη Νάξο, Μ. Παπα Κυριάκου στην Πάτμο), οι υπόλοιποι στην Πελοπόννησο (Συν. Κυριακίδης στη Μονεμβασία, Π. Μπούας στο Κρανίδι, Εμμ. Ι. Κισσήνιος στην Τρίπολη, Αλ. Ησαΐας στο Ναύπλιο, Ιω. Αγγελόπουλος στην Κέρτεζη Καλαβρύτων, Xp. Καλλιόνης στη Βοστίτσα, Κ. Γκικας στην Καλαμάτα, Δ. Βλαχογιάννης στα Δίδυμα Κρανιδίου, Κ. Μακεδών "εν Δηλοίς της Σπάρτης", Παρθένιος Πελοπ. στη Γουμενίτσα Καλαβρύτων, Γ. Μ. Μέρικας στο Λεωνίδιο).

Σελ. 503
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/504.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

3. Και συνεχίζει: "προσέτι χαρακτηριστικά του διδασκάλου και των χρεών του. Ο τρόπος του αλληλοδιδακτικού του είναι του κυρίου Κλεοβούλου· προβάλλει Sé παρατηρήσεις του να συνταχθούν άλλοι καταλληλότεροι πίνακες από τους του Κλεοβούλου, οι οποίοι είναι δεινοί και υψηλοί ως προς τους παίδας διά τας λέξεις. Συμφωνεί εις την σύνθεσιν των πινάκων με τον κ. Κόρ(κ). Εις την Η' τάξιν ούτος θέλει βιβλία τινά' χρέη γενικά των παίδων-Ηθικά, Μύθους, Γραμματικήν εντελή, Σύνοψιν Γεωγραφίας, Φυσικής Ιστορίας, Μυθολογίας, ιδέας χρονολογίας. Πίνακες της Γραφής να είναι οι της Αναγνώσεως, οι δε της Αριθμητικής να είναι με τα σημεία της Άλγεβρας. Δι' όλα αυτά τα μαθήματα προβάλλει ότι τα έχει συνθεμένα και ζητεί την άδειαν της Επιτροπής να της τα στείλη διά να τα επικρίνη". Έρευνά μου για την ανεύρεση της αναφοράς του Κισσηνίου στα Γ.Α.Κ. (φ. 23-24 Υπουργ. Θρησκείας) απέβη δυστυχώς άκαρπη.

4. Βλ. και Β. Σφυρόερα, "Οι στόχοι της εκπαιδευτικής πολιτικής του Καποδίστρια", Ο Ιωάννης Καποδίστριας και ή συγκρότηση τον Ελληνικού κράτους, Θεσσαλονίκη 1983, σ. 78.

5. Από τα έγγραφα που δημοσιεύει ο Απ. Β. Δασκαλάκης αντλούνται μερικές ακόμη πληροφορίες για τον Κισσήνιο.

Την 19 Μαρτίου 1830 ο Εμμ. Ι. Κισσήνιος διαμαρτύρεται εντονότατα επειδή «εις το διάστημα του ερχομού του εις Ναύπλιον διά την οικονόμησιν" σχολικού κτιρίου (πράγμα που πέτυχε) "ανηγέρθησαν τινές υπισχνούμενοι το διδασκαλικόν επάγγελμα, αγνοούντες και αυτόν τον συλλαβισμόν, οίτινες εκ των διακόσιων περίπου παίδων τους οποίους πρότερον έδίδασκα μόλις μ' άφησαν ογδοήκοντα.

»Πεπεισμένος λοιπόν ότι εις όποιον μέρος είναι συστημένον Δημόσιον Σχολείον διωρισμένον παρά της Σ. Κυβερνήσεως (καθώς το ιδικόν μας) δεν είναι δυνατόν ν' ανεγείρη άλλος τις κατά τα Σ. διατάγματα της (μάλιστα τοιαύτα οία των οκτωηχοψαλτήρων) και να περιπλανούν την νεολαίαν ποτίζοντές την τα φαρμάκια της αμεθοδίας των, αν από την Σ. Κυβέρνησιν πρότερον δεν εγκριθή, καθ' ότι το τοιούτον συντρέχει εις την φθοράν των πολιτών.

»Τοιούτον τι συμβαίνει σήμερον εις την οποίαν πόλιν με διετάξατε ν' Αλληλοδιδάσκω Σ. Γραμμ. από τινας παπάδες.

»Μην υποφέρων λοιπόν να βλέπω εκτραχηλιζομένην την νεολαίαν την πρότερον εις εμέ προοδεύουσαν υπό την αμεθοδίαν τούτων των ατάκτως διδασκόντων και να λέγουν με το ασελγές της κωμωδίας Γραΐδιον, "α, α, την δάδα μη μοι πρόσφερε....".

»Αναφέρομαι εκπληρών το χρέος μου και παρακαλώ να διατάξη το ογληγορώτερον αυτούς τους παπάδες να λείψουν από το να διδάσκουν πλέον τας αμεθοδίας των εις τον Έλληνα και ας ακολουθούν τα της Ιερότητός των καθήκοντα, καθ' ότι, αν τούτο παραμεληθή ως αδιάφορον, θέλω δώσει την παραίτησίν μου επ' αυτό τούτο διά να ύπαρξη πάλιν η άμεθοδία ύστερα από τόσους κόπους και τοσαύτην θυσίασιν γροσιών υπέρ αυτής παρά της Σ. Κυβερνήσεως. Μένω με το βαθύτατον σεβας.

»Δεν θέλει παραμελήσει παρομοίως και την εξοικονόμησιν χάρτου, μελάνης, κονδυλ. πλακών, λιθογράφων, πινάκων και διδακτικών βιβλίων κλ. εις ανακούφισιν των διδασκομένων, διότι τα έξοδα ταύτα είναι ανυπόφορα κ.τ.» (Γ.Α.Κ., Υπουργ. Θρησκ., φ. 25, Σχολικά. Απ. Β. Δασκαλάκη, ό.π., σ. 853-854).

Μετά τρίμηνο, ο Διοικητής "Τριπολιτζάς και Λεονταρίου" Ν. Καρόρης "Εις απάντη-σιν της υπ' αριθ. 901 εγκυκλίου της Γραμματείας", γνωστοποιεί, "ότι εις την επαρχίαν της Τριπολιτσάς δεν υπάρχει συστηματικόν σχολείον, παρ' εκείνο, το οποίον συντηρείται πάρα της Κυβερνήσεως κατά την πόλιν της Τριπολιτσάς.

»Εις αυτό μαθητεύονται ήδη περί τους εκατόν παίδες υπό τον διδάσκαλον κύριον Εμμ. Ιω. Κισσήνιον, του οποίου η ικανότης περί την αλληλοδιδακτικήν μέθοδον και το

Σελ. 504
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/505.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ηθικόν είναι προ καιρού ήδη συστημένα εις την Κυβέρνησιν. Άμα ετοιμασθή το ετοιμαζόμενον ολοέν δι' έξόδων της Κυβερνήσεως κατάστημα του σχολείου, ο αριθμός των μαθητών θέλει πολλαπλασιασθή αναλόγως με την ευρυχωρίαν του τόπου, και όσον το νυν χρησιμεύον εις σχολείον οίκημα εμποδίζει του να συντρέξουν περισσότεροι μαθηταί, διά την στενοχωρίαν». (Γ.Α.Κ., Υπουργ. Θρησκ., φ. 28,1830. Πβ. Απ. Β. Δασκαλάκη, ό.π., σ. 1047).

Στον κατάλογο "των κατά την Πελοπόννησον διδακτικών καταστημάτων" που είχε στη διάθεση του στις 5 Οκτωβρίου 1830 ο επιθεωρητής τους Ι. Π. Κοκκώνης αναγράφεται ότι το αλληλοδιδακτικό Τριπόλεως στεγάζει 150 μαθητές (ΓΑ.Κ., Υπουργ. Θρησκ., φ. 32, 1830. Πβ. Απ. Β. Δασκαλάκη, ό.π., α. 1388).

Ο Κισσήνιος ασχολείτο με τη συγγραφή σχολικών εγχειριδίων (βλ. και σημ. 3). Είναι γνωστό ότι τουλάχιστον και το αλληλοδιδακτικό Άργους χρησιμοποιούσε την "Ιεράν Κατήχησιν" του Κισσηνίου, μέχρις ότου o Κοκκώνης επέβαλε την αντικατάστασή της με το πόνημα της επί της Προπαιδείας Επιτροπής (ΓΑ.Κ., Υπουργ. Θρησκ., φ. 32, 1830. Πβ. Απ. Β. Δασκαλάκη, ό.π., σ. 1392).

Τέλος, την 1 Ιουνίου 1831 ο Εμμ. Ι. Κισσήνιος εξαιτίας της αντιδραστικής τακτικής της προσωρινής σχολικής εφορίας αναγκάζεται να παραιτηθεί. Γράφει στη σχετική του αναφορά: "Είμαι εις θέσιν να μακαρίσω εμαυτόν, διότι ηξιώθην να διορισθώ παρά της υψηλής προστασίας της A.B. του Σεβαστού Κυβερνήτου μας διδάσκαλος εις το ενταύθα αλληλοδιδακτικον και ηδυνήθην να κατορθώσω, ώστε οι αριστεύσαντες μαθηταί μου να σχηματίσωσι τας κλάσεις του αρτισυστάτου Δημοσίου Ελληνικού σχολείου.

»Τακτική εφορία μέχρι τούδε δεν υπήρχε διά να επιστατή, να εξετάζη και ν' αναφέρη κατά το χρέος της τα ονόματα των κατά καιρούς προοδευσάντων μαθητών της σχολής ταύτης προς την Σ. Γραμματείαν ταύτην, θέλει ευαρεστηθή όμως, όταν ακούση παρ' εμού τον αριθμόν των, όστις είναι υπέρ τους εβδομήκοντα κατά το γενικόν μαθητολόγιόν μου· διατελούν εισέτι άλλοι 80-90 υπό την διδασκαλίαν μου, άλλα τα περί της μεθόδου ταύτης αναγκαία με δυσκολεύουν ν' ακολουθήσω περαιτέρω την διδασκαλίαν μου, διότι αι ανάγκαι μου είναι πολλαί και απροστάτευται και σχεδόν δεν έχω τίποτε απ' όσα υλικά αναγκαιούν εις την διδασκαλίαν των.

»Εφορία δεν υπάρχει να τα διορθώση· η ούσα προσωρινή εφορία δεν κατώρθωσε μήτε θέλει κατορθώσει τι καλόν, διότι νομοθετουμένη με προσκαλεί να εκτελώ όσα μ' ελλείπουν και όσα δεν είναι σύμφωνα μετά του οδηγού της Σ. Κυβερνήσεως.

»Ένεκα τούτων απάντων παρακαλώ την Σ. Γραμματείαν ταύτην να δεχθή την παραίτησίν μου, την οποίαν επιμόνως ζητώ διά της ταπεινής μου ταύτης παρά της Σ. Κυβερνήσεως· και μένω ευσεβάστως». (Γ.Α.Κ., Υπουργ. Θρησκ., φ. 40, 1831. Πβ. Απ. Β. Δασκαλάκη, ό.π., σ. 1908-1909).

Τα στοιχεία αυτά είναι οπωσδήποτε ελάχιστα. Επιβάλλεται ν' αναζητηθεί κι άλλο αρχειακό υλικό για να καταστεί δυνατή η βιογράφησή του.

6. Αλέξη Δημαρά, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, (Τεκμήρια Ιστορίας), A' (1821- 1894), Αθήνα 1973· Β' (1895-1967), Αθήνα 1974.

ΧΡ. Δ. ΛΑΖΟΣ: Θα είναι κοινότυπο, αλλά απαραίτητο, να πούμε γι' άλλη μια φορά ότι στην ιστορία της χώρας μας υπάρχουν σελίδες ανεξερεύνητες και γι' αυτό άγνωστες. Μια από τις σελίδες αυτές αναφέρεται σ' ένα γεγονός μοναδικό στα ιστορικά χρονικά της Ελλάδας και άλλων χωρών: πρόκειται για τη συγκρότηση κατ' εντολήν της Πολιτείας ενός στρατιωτικού σώματος με

B 9

Σελ. 505
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/506.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αξιωματικούς τους καθηγητές του Πανεπιστημίου και Οπλίτες τους φοιτητές. τη λεγομένη Πανεπιστημιακή ή Φοιτητική Φάλαγγα. Η σύσταση της έγινε μετά την έκπτωση της βαυαρικής μοναρχίας του Όθωνα, κατά τη διάρκεια της κυβερνήσεως της Τριανδρίας (Κανάρης, Ρούφος και Βούλγαρης), το 1862.

Η Τριανδρία είχε αναλάβει τη διακυβέρνηση της χώρας, αλλά πολύ γρήγορα παρουσιάστηκαν οι έντονες και δραματικές διαμάχες μεταξύ κυβερνώντων και αντιπολιτευομένων. Δεν χρειάστηκε ιδιαίτερη προσπάθεια ώστε οι αντίπαλες παρατάξεις να χωριστούν σε δύο στρατόπεδα, τους "ορεινούς" και τους "πεδινούς", που άρχισαν να συμπλέκονται. Η χώρα βρέθηκε και πάλι στα πρόθυρα του εμφύλιου σπαραγμού. Ο στρατός διχασμένος υπάκουε μόνο σε πρόσωπα, που κι αυτά υπάκουαν στις παρατάξεις που ανήκαν. Το φάσμα της αιματοχυσίας, που ήδη είχε αρχίσει, πλανιόταν πάνω από την ταλαιπωρημένη πόλη της Αθήνας που -λόγω της αναρχίας- δεχόταν και τις επιθέσεις των εγκληματικών στοιχείων του λούμπεν προλεταριάτου, ληστών, λωποδυτών κ.ά. Η Σύγκλητος του Πανεπιστημίου αποφάσισε να χρησιμοποιήσει τους φοιτητές σαν στρατιωτικό σώμα, για να επιβάλει την τάξη στην αναρχούμενη πρωτεύουσα. Με την απόφαση της αυτή υλοποιούσε ψήφισμα της "Προσωρινής Κυβερνήσεως" της 21 Σεπτεμβρίου 1861, με το οποίο δινόταν ή άδεια για τη σύσταση πανεπιστημιακού στρατιωτικού σώματος με την ονομασία "Πανεπιστημιακή Φάλαγξ".1 Αξιωματικοί θα ήταν, όπως είπαμε, οι καθηγητές του Πανεπιστημίου και στρατιώτες οι φοιτητές. Αξιωματικοί του τακτικού στρατού θα αναλάμβαναν την εκπαίδευση όλων και την εκγύμναση του σώματος αυτού, που είχε ως αποστολή τη φρούρηση -μαζί με την Εθνοφυλακή- των Αθηνών.

Το γεγονός αντηχεί λίγο παράξενα στ' αυτιά μας σήμερα, εποχή που οι φοιτητές προσπαθούν, το λιγότερο, να έχουν γνώμη για τα θέματα που τους αφορούν. Φαίνεται ότι υπάρχει οπισθοδρόμηση και όχι εξέλιξη, αν σκεφθούμε ότι παράλληλα με τη σύσταση της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας δύο αντιπρόσωποι του Πανεπιστημίου είχαν εκλεγεί βουλευτές και αντιπροσώπευαν τα συμφέροντα του ιδρύματος. Αυτές οι παραχωρήσεις είχαν γίνει από την "Προσωρινή Κυβέρνηση", γιατί όπως είχε παραδεχθεί ο υπουργός Παιδείας Επαμεινώνδας Δεληγεώργης το "Πανεπιστήμιον παρήγαγε την Επανάστασιν". Φυσικά αναφερόταν στους αγώνες της φοιτητικής νεολαίας κατά τη διάρκεια της οθωνικής βασιλείας και στο ρόλο που διαδραμάτισε στην έξωσή του. Ένας από τους φοιτητές αυτούς άλλωστε ήταν και ο ίδιος 6 Επαμεινώνδας Δεληγεώργης, ο μετέπειτα πρωθυπουργός.2

Ήδη από τη σύσταση του Πανεπιστημίου και σ' όλη τη διάρκεια της Βαυαροκρατίας και οθωνικής βασιλείας, ένας από τους σπουδαιότερους μοχλούς της κοινωνικής πιέσεως για περισσότερη ελευθερία και συνταγματικότητα, ήταν ή σπουδάζουσα νεολαία, κυρίως ή φοιτητική. Με πλούσιο ιστορικό παρελθόν,

Σελ. 506
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 487
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    Παρθεναγωγεία,39 είναι όμως, σε όλες τις περιπτώσεις, μικρότερη από τη διάρκεια της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των αγοριών που περιλαμβάνει την εποχή αυτή τρίχρονο Ελληνικό Σχολείο και τετράχρονο Γυμνάσιο. Τα Παρθεναγωγεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, που έχουν το μεγαλύτερο κύκλο σπουδών, περιλαμβάνουν 4-6 χρόνια φοίτησης, με συνηθέστερη τη διάρκεια των πέντε χρόνων.40 Τα αντικειμενικά αυτά γεγονότα φανερώνουν ότι η δευτεροβάθμια εκπαίδευση των κοριτσιών είναι ολόκληρο τον 19ο αι. υποβαθμισμένη σε σχέση με την αντίστοιχη των αγοριών με σημαντικότερη επίπτωση το ότι δεν δίνεται η δυνατότητα στις απόφοιτες των Παρθεναγωγείων να εγγραφούν στο Πανεπιστήμιο, Κοντά σ' αυτό, ο ιδιωτικός χαρακτήρας της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών, τα ακριβά δίδακτρα των Παρθεναγωγείων,41 το γεγονός ότι όλα τα σχολεία βρίσκονται συγκεντρωμένα στις 3-4 μεγαλύτερες πόλεις, φανερώνουν ότι η δευτεροβάθμια γενική εκπαίδευση αποτελεί τον 19ο αι. προνόμιο ενός μικρού αριθμού κοριτσιών.42

    Επαγγελματικά Τμήματα. Επειδή όμως την εποχή αυτή είναι σαφής η αντίληψη ότι "...διαφορετική απαιτείται μόρφωσις διά τας προωρισμένας ειδικώς διά τα επαγγέλματα και άλλη διά τας κυρίας και δεσποινίδας των καλών τάξεων",43 μένει να δούμε τις δυνατότητες επαγγελματικής εκπαίδευσης που παρέχονται.

    Η κατώτερη επαγγελματική εκπαίδευση γίνεται την εποχή αυτή σε διάφορα εργαστήρια (ραφτάδικα, καπελάδικα) χωρίς κανένα συμπληρωματικό μορφωτικό πρόγραμμα. Οι πρώτες συστηματικές προσπάθειες για επαγγελματική εκπαίδευση κοριτσιών περιλαμβάνουν τις ειδικεύσεις: κέντημα, ράψιμο, αργαλειό στη Σχολή Χιλλ από το 1833,44 και "γυναικεία έργα" όπως ραπτική, κεντητική, πλύσιμο, μαγειρική, διακόσμηση στο Αμαλίειο Ορφανοτροφείο από το 1855.45 Οι απόφοιτες του Ορφανοτροφείου αυτού έχουν τη δυνατότητα από το 1886 και εξής να αποκτούν, μετά από εξετάσεις, πτυχίο "διδασκαλίσσης των εργοχείρων", ή να προσλαμβάνονται σε σπίτια πλουσίων ως "παιδαγωγοί".46 Στο "Εργαστήριο Απόρων Γυναικών", που ίδρυσε το 1872 "Ο υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως Σύλλογος των Κυριών", λειτουργούν για άπορες

    39. ό.π., σ. 171.

    4ο. ό.π., σ. 117-118.

    41. ό.π., σ. 177.

    42. ό.π., σ. 184-185.

    43. Εφημερίς των Κυριών, έτ. ΙΑ', αρ. 503 (12-10-1897).

    44. Κ. Παπανικολάου, Ιστορία της Σχολής Χιλλ (ανέκδοτη). (Βρίσκεται δακτυλογραφημένη στο αρχείο της Σχολής Χιλλ.)

    45. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 26/1855, σ. 36-37.

    46. Βλ. λεπτομέρειες Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 86.