Error(s) found: '2'

+ Unable to change databases. Unknown database 'iaennew'.
+ Unable to perform the query SELECT * FROM keywords_description WHERE (language_id = ''). No database selected.
TEXT_VISIBLE_PAGES 493-512 TEXT_OF 730
TEXT_PREVIOUS_20
TEXT_CURRENT_PAGE
TEXT_NEXT_20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/493.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

που αποτυχαίνουν στους άλλους τομείς (ομορφιά, γάμος).72 Έτσι σκίτσα της εποχής που παρουσιάζουν δασκάλες ή μαθήτριες Παρθεναγωγείων τις εμφανίζουν πολύ άσχημες και κακοφτιαγμένες.73

στ) Η έκτη ομάδα επιχειρημάτων έχει σχέση με τα σωματικά και ψυχολογικά χαρακτηριστικά των μαθητριών. Τα επιχειρήματα αυτά αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα γιατί στηρίζονται σε ιατρικές απόψεις ξένων επιστημόνων που επισημαίνουν τις συνέπειες που είναι δυνατό να έχει στην υγεία των κοριτσιών της εφηβικής ηλικίας η διανοητική εργασία και η ανώτερη εκπαίδευση.74 "Το σκάφος κινδυνεύει και μόνη σωτηρία απομένει να ριφθή μέρος του φορτίου εις την θάλασσαν",78 τονίζεται στο A' Πανελλήνιο Εκπαιδευτικό Συνέδριο του 1904 και το δίλημμα της επιλογής προσδιορίζεται ανάμεσα στις "γερές μητέρες" και στις "αδύνατες και ασθενικές διανοούμενες".

Με βάση την επιχειρηματολογία αυτή φαίνεται καθαρά ότι o προορισμός της κοπέλας κατευθύνει σε προετοιμασία για "οικιακά έργα" και "οικιακάς αρετάς", ενώ η φύση απαιτεί μαθήματα απλούστερα, γιατί κινδυνεύει η υγεία των μαθητριών. Γνωστοί παιδαγωγοί προτείνουν για τα Παρθεναγωγεία ένα πρόγραμμα μαθημάτων που διαφοροποιεί και υποβαθμίζει τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση των κοριτσιών.76

Αντίθετη φωνή υψώνουν μόνο γυναίκες παιδαγωγοί που αρχίζουν να ζητούν ισότητα στις εκπαιδευτικές ευκαιρίες των δύο φύλων και με το έργο και την αξιόλογη παρουσία τους στην πνευματική και κοινωνική ζωή του τόπου θεμελιώνουν τις διεκδικήσεις αυτές.77 Η Κ. Παρρέν με πρωτοσέλιδα άρθρα στην Εφημερίδα των Κυριών διεκδικεί "τελεία Μέση Εκπαίδευσι" για τις μαθήτριες και ίδρυση σχολείων "αντιστοιχούντων προς τα γυμνάσια των αρρένων".78

Εκπαιδευτική πολιτική: Ο ιδρυτικός νόμος της Μέσης Εκπαίδευσης (1836) δεν προβλέπει σχολεία για τις μαθήτριες και ως το 1893 δεν έγινε καμιά σχετική νομοθετική ρύθμιση. Η ευθύνη για τη διαμόρφωση της δευτεροβάθμιας

72. "Η λογία δεσποινίς" ορίζεται από τον Κων. Σκόκο στα 1905 ως: "Ολίγον μύωψ, ολίγον διοπτροφόρος ενίοτε, αφηρημένη συνήθως, έστιν ότε ολίγον κυφή, ολίγον νευροπαθής, ολίγον έξαλλος", Κων. Φ. Σκόκου, "Η λογία δεσποινίς", Ημερολόγιον του έτους 1905, σ. 37.

73. Βλ. Κων. Φ. Σκόκος, ό.π., σ. 37-40, Το Αστυ, έτ. Δ', αρ. 207 (10-9-1889) και αρ. 209 (24-9-1889).

74. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 212.

75. Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον. Εργασίαι της διευθυνούσης επιτροπής - Πρακτικά των συνεδριάσεων - Σχολική έκθεσις, Αθήναι 1904, σ. 206.

76. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 206-213.

77. ό.π., σ. 210 και 214-216.

78. Εφημερίς των Κυριών, έτ. Β', αρ. 86 (23-10-1888).

TEXT_PAGE_SHORT493
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/494.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

εκπαίδευσης των κοριτσιών και η λειτουργία αντίστοιχων σχολείων αφήνεται τον 19ο αι. στα χέρια της ιδιωτικής πρωτοβουλίας. Τα εκπαιδευτικά νομοσχέδια που προτείνονται την εποχή αυτή προωθούν το θέμα της Μέσης Εκπαίδευσης των κοριτσιών αφού διαχωρίζουν το Διδασκαλείο από το σχολείο Γενικής Εκπαίδευσης και προτείνουν την ίδρυση Παρθεναγωγείων από το δημόσιο. Είναι ενδεικτικό όμως το γεγονός ότι η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών είναι σε όλα τα νομοσχέδια, ακόμα και σ' αυτά που προτάθηκαν από την κυβέρνηση του Τρικούπη, έντονα διαφοροποιημένη και υποβαθμισμένη σε σχέση με την αντίστοιχη των αγοριών. Σε όλα τα νομοσχέδια το Γυμνάσιο προορίζεται αποκλειστικά και μόνο για μαθητές.79 O A, Αυγερινός και ο Γ. Θεοτόκης μάλιστα επιμένουν με ιδιαίτερη έμφαση στη διαφοροποίηση της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών που επιδιώκει "αλλοίον όλως σκοπόν".80 Τα Παρθεναγωγεία υποβαθμίζονται τυπικά, αφού υπάγονται στον Γενικό Επιθεωρητή της Δημοτικής Εκπαίδευσης και ουσιαστικά, αφού μαθήματα όπως η ζωολογία, η χημεία, η αριθμητική και τα αρχαία ελληνικά, θεωρούνται "ήκιστα προσήκοντα" στην εκπαίδευση "του θήλεος φύλου". Η ανώτερη εκπαίδευση των κοριτσιών είναι, σύμφωνα με τα νοσμοχέδια Θεοτόκη, "σύμφωνος άμα μεν προς τον σκοπόν, ον έχουσι τα κοράσια εν τω βίω τούτω, άμα δε προς το φύλον, εις ο ανήκουσιν".81 Ο "προορισμός", επομένως, και η "φύση" της γυναίκας καθορίζουν το περιεχόμενο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών, που περιλαμβάνει μαθήματα όπως το ευαγγέλιο, τη μητρική γλώσσα, την καλλιτεχνία, τα εργόχειρα, τη γυμναστική, την εθνική ιστορία. Ο "προορισμός" δηλαδή της μαθήτριας κατευθύνει σε προετοιμασία για "οικιακά έργα", ενώ η "φύση" αποκλείει τη διδασκαλία πολλών μαθημάτων γιατί κινδυνεύει η υγεία των μαθητριών. Η άποψη αυτή αποτελεί το κέντρο της εκπαιδευτικής πολιτικής στον 19ο αι. και είναι καθαρά διατυπωμένη στο πρώτο Ωρολόγιο και Αναλυτικό Πρόγραμμα Μαθημάτων "των πλήρων Παρθεναγωγείων" που δημοσιεύτηκε στις 21 Αυγούστου 1893 και αποτελεί την πρώτη επίσημη νομοθετική ρύθμιση για τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας. Σύμφωνα με το πρόγραμμα αυτό η εκπαίδευση των κοριτσιών πρέπει να είναι προσαρμοσμένη "προς τας εκάστοτε προφαινομένας ψυχικάς τε και σωματικάς δυνάμεις, άμα δε μη αφισταμένη του φύλου και του προορισμού αυτών".82 Βασικοί παράγοντες που καθορίζουν το περιεχόμενο της γυναικείας

79. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 224-235.

80. ό.π., σ. 227.

81. Παράρτημα της Εφημερίδος των Συζητήσεων της Βουλής, (9/10/1889-8/2/1890), σ. 195.

82. Αναλυτικόν Πρόγραμμα των μαθημάτων των πλήρων Παρθεναγωγείων και των Διδασκαλείων των θηλέων, Αθήναι 1893, σ. 3.

TEXT_PAGE_SHORT494
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/495.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

εκπαίδευσης α) "οι ψυχικές και σωματικές δυνάμεις" και β) "το φύλο και ο προορισμός" των μαθητριών. Στη συζήτηση για τη Δημοτική Εκπαίδευση προβαλλόταν o μελλοντικός ρόλος και προορισμός της μικρής μαθήτριας. Τώρα, κοντά στο επιχείρημα αυτό, γίνεται λόγος και για ψυχικές και σωματικές δυνάμεις. Κάθε παραπάνω σκαλοπάτι εκπαίδευσης δηλαδή συναντά και πιο πολλά αντεπιχειρήματα, πιο πολλά εμπόδια και αμφισβητήσεις. Την εποχή αυτή διατυπώνονται σαφείς και ουσιαστικές επιφυλάξεις για τη δυνατότητα των κοριτσιών να συμμετάσχουν στην ανώτερη εκπαίδευση. Οι ψυχικές και σωματικές δυνάμεις της εφήβου αποτελούν τα "αντικειμενικά" και "επιστημονικά" δεδομένα για μια ειδική, υποβαθμισμένη εκπαίδευση χωρίς πολλές "ανώτερες" γνώσεις που αποτελούν άμεσο κίνδυνο για την υγεία των μαθητριών.83 Παράλληλα, ο μελλοντικός προορισμός της κοπέλας, άμεσα συνδεδεμένος με το σπίτι και την οικογένεια, δικαιολογεί το γεγονός της υποβάθμισης των Παρθεναγωγείων σε σχέση με τα Γυμνάσια των αγοριών, αφού οι μαθήτριες δεν προετοιμάζονται για πανεπιστημιακές σπουδές και ευρύτερη επαγγελματική δραστηριότητα.

Με βάση τη φιλοσοφία αυτή η Πολιτεία αγνοεί τις αντίθετες φωνές για ουσιαστική Μέση Εκπαίδευση και ίδρυση Γυμνασίων θηλέων και προχωρεί με το Πρόγραμμα του 1897 στη θεσμοθέτηση του β' τμήματος του Ανώτερου Παρθεναγωγείου,84 ενός σχολείου που προετοιμάζει τη μαθήτρια μόνο για την οικογενειακή ζωή και το ρόλο της μητέρας και συζύγου. Το Ανώτερο Παρθεναγωγείο, χωρίς πολλά μαθήματα και "περιττές" γνώσεις, δεν έχει καμιά σχέση με τη δημόσια Μέση Εκπαίδευση των αγοριών, και δεν παρέχει τη δυνατότητα εγγραφής στο Πανεπιστήμιο. Η θέση αυτή της Πολιτείας αποτελεί, πιστεύω, ένα πολύ ενδιαφέρον πείραμα στην ιστορία της γυναικείας εκπαίδευσης στη χώρα μας, γιατί το αποτέλεσμα δικαιώνει τις πραγματικές ανάγκες. Στα Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας αναφέρεται ότι οι ανώτατες τάξεις του Ανώτερου Παρθεναγωγείου δεν λειτουργούν τα επόμενα χρόνια από έλλειψη μαθητριών.85 Το Διδασκαλείο συγκεντρώνει όλες τις προτιμήσεις. Η επιλογή αυτή δείχνει καθαρά ότι δεν ικανοποιεί τόσο η εκπαίδευση που προετοιμάζει αποκλειστικά και μόνο τη μητέρα και νοικοκυρά όσο η λειτουργική πλευρά της εκπαίδευσης που αφήνει και κάποιο επαγγελματικό άνοιγμα

83. Την εποχή αυτή διατυπώνονται απόψεις για το βάρος του εγκεφάλου της γυναίκας: "Επειδή δε και μικροτέραν έχει την ανάπτυξιν του εγκεφάλου η γυνή, και μικροτέραν επομένως την δύναμιν του σκέπτεσθαι", Ε. Εμμανουήλ, "Περί των ηθικών χαρακτήρων της γυναικός", Όμηρος, έτ. Γ', 1875, σ. 178.

84. "Περί προγράμματος μαθημάτων Ανωτέρου πλήρους Παρθεναγωγείου", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 168 (15 Νοεμβρίου 1897).

85. Η Εκατονταετηρίς της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας (1836-1936). Η ίδρυσίς της, η ιστορία της, η δράσις και αι επιδιώξεις της, Αθήναι 1936, σ. 47.

TEXT_PAGE_SHORT495
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/496.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και προοπτικές οικονομικής ανεξαρτησίας. Κάτω από την πίεση της πραγματικότητας το Υπουργείο δεν συμπεριλαμβάνει το β' αυτό Τμήμα του Ανώτερου Παρθεναγωγείου στις επόμενες νομοθετικές ρυθμίσεις του 1902.86 Καλύπτεται δηλαδή και αναγνωρίζεται, το Επαγγελματικό Σχολείο, το Διδασκαλείο, αλλά φαίνεται καθαρά το αδιέξοδο που έχει δημιουργηθεί στις αρχές του αιώνα μας στον τομέα της δευτεροβάθμιας Γενικής Εκπαίδευσης των κοριτσιών. Η λύση στο αδιέξοδο αυτό δίνεται με κάποιο «ριζοσπαστικό» τρόπο, αφού «βρίσκονται» στις αρχές του αιώνα μας πολλές μαθήτριες στα δημόσια Ελληνικά Σχολεία των αγοριών χωρίς το Υπουργείο να δώσει επίσημα σχετική άδεια, φανερώνοντας τι άλλο παρά τη διαφορετική επιλογή τους;

86. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 154 (22 Αυγούστου 1902).

TEXT_PAGE_SHORT496
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/497.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΑΠΟ ΤΙΣ ΣΧΟΛΙΚΕΣ ΣΤΙΣ ΜΑΘΗΤΙΚΕΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΕΣ

ΕΞΕΛΙΞΗ Η ΠΑΡΕΞΗΓΗΣΗ ΕΝΟΣ ΘΕΣΜΟΥ;

ΑΛΕΞΗΣ ΔΗΜΑΡΑΣ

Όπως ταιριάζει να συμβαίνει με τη διερεύνηση θεμάτων της εκπαιδευτικής ιστορίας προκειμένου για κοινωνίες τόσο ανεξερεύνητες όσο η νεοελληνική, και τούτος ο προβληματισμός ξεκίνησε από ανησυχίες του παρόντος. Δεν αναφέρομαι στις παραδοσιακές ανησυχίες της παιδαγωγικής επιστήμης, εκείνες που γεννιούνται, αναπτύσσονται και οδηγούν στη διατύπωση θεωριών που είναι, άλλοτε νέες και άλλοτε απλές παραλλαγές των παλαιών: αυτά ανήκουν στον πανεπιστημιακό χώρο, τα σπουδαστήρια και τα εργαστήρια και οι επιδράσεις τους στα πράγματα είναι κατά κανόνα έμμεσες και μακροπρόθεσμες. Οι ανησυχίες που έχουν αμεσότερη σημασία είναι όσες προκύπτουν από διαπιστώσεις της σχολικής πράξης, εκείνες που βγαίνουν από την καθημερινή τριβή με τη σχολική πραγματικότητα. Και φυσικά, μεγαλύτερη αξία έχουν οι αρνητικές διαπιστώσεις όσες αποτελούν πρόκληση για το μέλλον. Ξεκινώντας, λοιπόν, από τις αδυναμίες, τα προβλήματα, τις αρνητικές διαπιστώσεις του παρόντος, αναζητούμε τις ρίζες του κακού στο παρελθόν, αναγνωρίζουμε τις αιτίες που το προκάλεσαν και το συντήρησαν, επισημαίνουμε συνέπειες και λάθη.

Έτσι και με τις κοινότητες: Η συνειδητοποίηση ότι πέρα από τα γενικότερα προβλήματα του ελληνικού σχολείου —και αναφέρομαι κυρίως στους δύο κύκλους της μέσης βαθμίδας— κάτι σοβαρό και σημαντικό «δεν πάει καλά» στις σχέσεις δασκάλων και παιδιών, ενισχύθηκε την τελευταία δεκαετία από τα σχετικά με τις κοινότητες. Όχι πως χρειάζονται αυτά για να αναγνωριστεί η αυταρχικότητα και ο ευρύτερα αντιπαιδαγωγικός χαρακτήρας των σχολείων

Σημειώνεται ότι η έρευνα αυτή, που γίνεται σε συνεργασία με την κ. Ελευθερία Koψιδά, βρίσκεται ακόμη στα πρώτα της στάδια. To κείμενο που ακολουθεί είναι συνεπώς περισσότερο αναφορά σε προβληματισμούς και ζητούμενα, παρά εισήγηση για ευρήματα και ερμηνείες.

TEXT_PAGE_SHORT497
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/498.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

μας. Αλλά υπήρχε διάχυτη η εντύπωση πως η ευθύνη για την κακή κατάσταση ανήκει στην πολιτεία, στον συγκεντρωτισμό του συστήματος, στην καταπίεση του δασκάλου από το σύστημα αυτό, στην ασφυξία του μέσα στο πλέγμα των γραμμένων και άγραφων νόμων που καθορίζουν και την τελευταία λεπτομέρεια της σχολικής μας πραγματικότητας, ελεγχόμενη από βιβλία ύλης, επιθεωρητές και επόπτες. Όλα αυτά υποδήλωναν, ωστόσο, την πίστη πως οι δάσκαλοι —στη μεγάλη τους πλειοψηφία, τουλάχιστον— χαρακτηρίζονται από αγάπη και ενδιαφέρον για το παιδί όχι απλώς ως αποδέκτη των γνώσεων που οφείλουν να του μεταδώσουν, πως ήταν πραγματικά και οι δάσκαλοι θύματα αυτής της καταπίεσης και όχι στυλοβάτες της. Αλλά —κάπου εδώ αρχίζουν οι ερευνητικές ανησυχίες— κυρίως μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας, εκδηλώθηκε σε εντυπωσιακή έκταση και με ιδιαίτερη ένταση η επιφύλαξη πολλών εκπαιδευτικών για την ανάπτυξη των μαθητικών κοινοτήτων. Πιο πρόσφατα αποκλείστηκαν —σχεδόν αδιαμαρτύρητα— οι δάσκαλοι από τις μαθητικές κοινότητες του Λυκείου. Και αυτά συνδυάζονται στις αντίστοιχες παρατηρήσεις, με θέσεις των παιδιών που συνοψίζονται, επιγραμματικά στο αίτημα «θέλουμε δασκάλους που να μην κοιτάζουν το ρολόι τους».

Τέτοια ερεθίσματα —όπου δεν απουσιάζει το συναισθηματικό στοιχείο— δεν είναι αδόκιμα για τα δικά μας θέματα, ενώ —αντίθετα— έχουν το πλεονέκτημα της αμεσότητας των ερευνητικών αναζητήσεων. Αρκεί μόνο από εκεί και πέρα να ακολουθηθεί αυστηρή επιστημονική, αντικειμενική μεθοδολογία. Το πρώτο, λοιπόν ερώτημα —με τα παρεπόμενά του— ήταν σχετικό με τον έλεγχο της αρχικής υπόθεσης ότι η αποξένωση του δασκάλου από το παιδαγωγικό έργο —τουλάχιστον σε σχέση με τις κοινότητες— είναι αντίθετη με τις πραγματικές του προθέσεις και επιθυμίες· και ανάλογα με την επιβεβαίωση ή τη διάψευση αυτής της υπόθεσης η ανάγκη να διερευνηθούν τα αίτια που οδήγησαν αντίστοιχα στην ανατροπή ή τη διαιώνιση των πραγμάτων.

Εδώ όμως προκύπτει ένα άλλο σημείο που επιβάλλεται να επισημανθεί: Πρόκειται για τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει, —όχι αναπάντεχα— ο ερευνητής σε τέτοια θέματα. Δεν είναι μόνο η ανυπαρξία αρχείων και συλλόγων, έργων υποδομής και ειδικών μονογραφιών, η απροθυμία και συχνά η δυσπιστία των δημόσιων υπηρεσιών προς τους ερευνητές. Αυτά —επιτέλους— είναι κοινά για όλες τις λεγόμενες κοινωνικές επιστήμες. Σε μας όμως είναι επιπλέον και η έλλειψη οποιουδήποτε είδους επιστημοσύνης, και η άκριτη και ανεξέλεγκτη αδιάκοπη αντιγραφή πληροφοριών, η αοριστία και η σύγχυση στην ορολογία που χαρακτηρίζουν το υπόβαθρο στο οποίο θα έπρεπε να μπορούμε να στηριχτούμε. Δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα αρκούν για τώρα:

Ο Γεώργιος Παλαιολόγος στη Γενική Παιδαγωγική του, σχολιάζοντας επιφυλάξεις για τη λειτουργία των μαθητικών κοινοτήτων σε παλαιότερες εποχές σημειώνει τα ακόλουθα (οι υπογραμμίσεις δικές μου):

TEXT_PAGE_SHORT498
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/499.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

"Απόδειξις τούτου η ανάγκη εις ήν ευρέθη προ εικοσαετίας το Εκπαιδευτικόν Συμβούλιον να συστήση την κατάργησιν των μαθητικών κοινοτήτων εις τα σχολεία, τα μη έχοντα Διευθυντήν και προσωπικόν άξια προς ανάληψιν τοιαύτης αποδοτικής οργανώσεως των του σχολείου. Εις την απόφασίν του ταύτην, ήν ενέκρινε και το Σον Υπουργείον, ήχθη τότε το Εκπαιδευτικόν Συμβούλιον εκ του κύματος των μαθητικών απεργιών και αναστατώσεων, προκαλουμένων υπό των συμβουλίων των επ' αλλότρια εκτραπεισών μαθητικών κοινοτήτων." (σελ. 150)

Και ο Γ. Ν. Χαραλαμπόπουλος γράφοντας το σχετικό άρθρο στη Μεγάλη Παιδαγωγική Εγκυκλοπαίδεια, πληροφορεί τα ακόλουθα (οι υπογραμμίσεις δικές μου):

"Εις την Ελλάδα ο θεσμός της μαθητικής αυτοδιοικήσεως, όστις έχει κατοχυρωθή διά νόμου, εφηρμόσθη διά πρώτην φοράν εις το Μαράσλειον Διδασκαλείον (1923-1926) [. . .] και εις το Πειραματικόν Σχολείον του Πανεπιστημίου Αθηνών (1929-1931) [...]. Μετά ταύτα πολλοί Έλληνες διδάσκαλοι αμφοτέρων των βαθμίδων εφήρμοσαν το σύστημα τούτο, πλην όμως λόγω παρανοήσεων, πλημμελούς προπαρασκευής, παραχωρήσεως υπερβολικής ελευθερίας εις τους μαθητάς και κακής εν γένει εφαρμογής, απέτυχαν με αποτέλεσμα ο αξιόλογος αυτός παιδαγωγικός θεσμός να δυσφημισθή και εγκαταλειφθή".

Δύσκολα θα έβρισκε κανείς τρόπο να διατυπώσει τα πράγματα με περισσότερη αοριστία και να περιπλέξει περισσότερο την έρευνα. Η πληροφορία, βέβαια, κάπου υπάρχει, αλλά με τέτοια υποδομή δεν ξέρει κανείς ούτε τι πρέπει να αναζητήσει ούτε σε ποια εποχή ανήκει το ζητούμενο.

Ανάλογα -αν όχι χειρότερα- έχει να παρατηρήσει κανείς και για τα λίγα πιο εξειδικευμένα έργα όσα παρέχει η -ακατάτακτη- ελληνική βιβλιογραφία. Αυτά επισημαίνονται εδώ απλώς για να εικονογραφηθεί η ανάγκη τέτοιων, και άλλων πολλών ανάλογων, διερευνήσεων' εκείνο που επιβάλλεται να συμπληρώσει τούτη την αναφορά είναι η μνεία ορισμένων από τις διαπιστώσεις που έχουν ως τώρα γίνει. Απαριθμώ, ασύνδετες, όσες κρίνω πιο χαρακτηριστικές και άμεσα πιο σχετικές με την αρχική υπόθεση, προσπαθώντας να περιορίζω τα σχόλιά μου στα απολύτως απαραίτητα, και αφήνοντας τα κείμενα να μιλήσουν.

Πρώτα η προϊστορία του θέματος· όχι στην Αρχαία Ελλάδα όπου την τοποθετούν παλαιότεροι συγγραφείς όπως o Ιωάννης Σκουτερόπουλος, αλλά φυσικά, στην Αθήνα του 1826 και στον Νεόφυτο Νικητόπουλο που πίστευε ότι:

"Έν σχολείον παρασταίνει συνεπτυγμένως έθνος ολόκληρον· διά τούτο πρέπει να είναι ωργανισμένον οπωσούν κατά πολιτικό σύστημα ενός έθνους, όπου ο μαθητής να συνηθίζη μικρόθεν να διοική και να διοικήται κατά τους νόμους, Επρόβαλον κατά πρώτον εις το κοινόν του Σχολείου, ότι κάθε έθνος έχει νόμους, και όπως γράφει ο νόμος, πορεύονται οι άνθρωποι· διά τούτο και

TEXT_PAGE_SHORT499
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/500.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ημείς εις το Σχολείον μας πρέπει να γράψωμεν νόμους, και όπως γράφει ο νόμος, να πορευώμεθα. Είτα επρόβαλα και εκλέχθησαν από το Κοινόν του Σχολείου διά ψήφων εννέα Νομοθέται· και εγώ δέκα [...]". Έτσι γεννήθηκε εκείνη η μαθητική κοινότητα: Με το δάσκαλο δέκατο μέλος της,

Περνώντας στην ιστορία του θέματος τώρα, διαπιστώνει κανείς ότι εμφανίζεται χωρισμένη σε δύο μεγάλες περιόδους: Η πρώτη βρίσκεται κάπου μέσα στην ιδιαίτερα σημαντική για τα εκπαιδευτικά μας πράγματα δεκαπενταετία 1922-1936, τότε που έφτασαν ως εδώ οι παιδαγωγικές θεωρίες και εφαρμογές οι σχετικές με τις σχολικές κοινότητες που, ξεκινώντας από τη δυτική Ευρώπη στο γύρισμα του αιώνα, απλώθηκαν σε όλον τον κόσμο σχεδόν, από τις Ηνωμένες Πολιτείες ως τη Σοβιετική Ένωση και τις Ινδίες. Ακούσατε κιόλας από μια φράση που διάβασα με άλλη αφορμή, πως η πιο γνωστή -αν όχι και η πιο σημαντική- ίσως πρώτη, συστηματική εφαρμογή του θεσμού στην Ελλάδα γίνεται στο Μαράσλειο Διδασκαλείο της Αθήνας στα 1923-26. Οφείλεται σε πρωτοβουλία του Αλέξανδρου Δελμούζου στον οποίο παραστάθηκε ο Μιχαήλ Παπαμαύρος. Λίγο αργότερα, στα 1927-30, o Μίλτος Κουντουράς κάνει μια ανάλογη προσπάθεια στο Διδασκαλείο Θηλέων Θεσσαλονίκης. Ση-μειώνω, ωστόσο, πως αν και. εφαρμογή του θεσμού δεν φαίνεται να μαρτυρείται στο άλλο, προγενέστερο, σχολείο του Δελμούζου, το Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο του Βόλου στα 1908-11, ο Δελμούζος χρησιμοποιεί τον όρο μιλώντας για το σχολείο του αυτό στο ΔΕΟ στα 1914 (ένα δεύτερο κοίταγμα ίσως μας διαφωτίσει ως προς το πραγματικό νόημα των λόγων του), και ότι ο Μιχαήλ Παπαμαύρος είχε αναπτύξει το θέμα στο ίδιο περιοδικό στα 1920 και στα 1922 - πριν από τη θητεία των δημοτικιστών στο Μαράσλειο και αρκετά νωρίς σε σχέση με την εξέλιξη των πραγμάτων στον υπόλοιπο κόσμο.

Κάπου μέσα σ' αυτή την περίοδο αναζητούμε και κάποια διοικητική πράξη για τη γενική εφαρμογή του θεσμού. Ακούστε όμως και τούτο του 1931:

Σχολιάζεται από τον Πέτρο Πικρό ένα σχετικό υπόμνημα της Ομοσπονδίας Λειτουργών Μέσης Εκπαιδεύσεως: "Στο υπόμνημα της η Ομοσπονδία μάς λέει και τούτο 'όσον και αν η σύσταση σχολικών κοινοτήτων είναι έργον της πρωτοβουλίας του διδασκάλου, δύναται και το κράτος να υποβοηθήσει τον διδάσκαλον εις την προσπάθειάν του αυτήν διά συστηματικής καθοδηγήσεως'. Μ' άλλα λόγια: και κει που θα μπορούσε να κάνει κάτι ένας πραγματικά μορφωμένος δάσκαλος, ένας δάσκαλος επαναστάτης με ξεκαθαρισμένη κοινωνικοπολιτική ιδεολογία, και κει να μπαίνει μπρος του το κράτος, με τους επιθεωρητές του και τους άλλους αντιπροσώπους του, κι αυτό να του χαράζει τις γραμμές και τα σύνορα που σ' αυτά μέσα και μόνο θα 'πρεπε να κουνηθεί ο δάσκαλος στη δουλειά του για τη δημιουργία μιας πραγματικής, ίσως, σχολικής κοινότητας, γραμμές που θα εξυπηρετούσαν μονάχα της σημερινής πλουτοκρατικής

TEXT_PAGE_SHORT500
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/501.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

τάξης τα συμφέροντα τόσο στο οικονομικό όσο και στο ιδεολογικό εθνικιστικό επίπεδο."

Η περίοδος, πάντως, κλείνει με την κατάργηση του θεσμού με άλλη διοικητική πράξη -που κι αυτή αναζητείται- υποθέτω μέσα στην τριετία 1933-36. Στο μεσοδιάστημα, ως τη δεύτερη περίοδο της ιστορίας του θεσμού η οποία -εκτείνεται μάλλον από τη δεκαετία του 1960 ως τις μέρες μας, κοινότητες φαίνεται πως λειτούργησαν και άνθησαν μόνο σε μερικά ιδιωτικά Σχολεία.

Ύστερα τα πράγματα μπερδεύτηκαν: επικράτησε, φρόντισε το σύστημα να επικρατήσει, ο άλλος τύπος του δασκάλου που φυλάει το κύρος του με την απόσταση και, όπως είπαμε, φυλάγεται από τις κακοτοπιές. Και μετατρέπεται έτσι η σχολική κοινότητα σε μαθητική, γίνεται διεκδικητική με πρώτο και πρόχειρο αντίπαλο το δάσκαλο, αυτόν τον εκπρόσωπο του όποιου έξω αντίπαλου κόσμου. Και βέβαια, εκεί που η σχολική κοινότητα ήταν το πλαίσιο που έδινε τον τόνο στο σύνολο της σχολικής πράξης, η μαθητική είναι ένα διάλειμμα ψευδοδημοκρατικότητας μέσα σε μια ατμόσφαιρα κάθε άλλο παρά δημοκρατική. Μια φορά το μήνα, στο ένα εκατοστό εικοστό του σχολικού χρόνου, χτυπάει το κουδούνι και οι δούλοι των βαθμών, του διδακτικού βιβλίου, της ύλης που πρέπει να καλυφθεί, των κανονισμών που έχουν από άλλους οριστεί, οι δούλοι που ξέρουν ότι το μέλλον τους εξαρτάται από τον αριθμό των συντρόφων τους που θα καταφέρουν να ξεπεράσουν, για σαράντα πέντε λεπτά γίνονται ελεύθεροι δημοκρατικοί πολίτες, που συνεργάζονται αρμονικά. Τόσο: 45 λεπτά ελευθερία χωρίς το δάσκαλο, το σύμβολο της καταπίεσης. Για να γυρίσουν αμέσως ύστερα στην ανελεύθερη ανταγωνιστική καθημερινή σχολική ρουτίνα για άλλον ένα μήνα.

Παρεξήγηση, λοιπόν, στο πέρασμα από τη σχολική στη μαθητική κοινότητα. Η έρευνά μας πιστεύουμε, η Ελευθερία Κοψιδά και εγώ, ότι θα εικονογραφήσει ψυχρά και θα ερμηνεύσει αντικειμενικά αυτή τη μεταβολή, επισημαίνοντας ταυτόχρονα τους μηχανισμούς που οδήγησαν στην παρεξήγηση. Ελπίδα μας είναι πως μέσα από τα πράγματα θα φανεί ότι υπάρχει ένας άλλος τύπος δασκάλου που πιστεύει πως το παιδαγωγικό του έργο καταξιώνεται έξω και πέρα από τα μαθήματα, σε μια σχολική κοινότητα μαζί με τα παιδιά του.

TEXT_PAGE_SHORT501
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/502.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

TEXT_PAGE_SHORT502
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/503.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ

ΧΑΡΗΣ ΜΠΑΜΠΟΥΝΗΣ: Πολύ ορθά ο κ. Αλέξης Δημαράς στην εισήγηση του έθεσε το πρόβλημα της γενικότερης διάθεσης και νοοτροπίας των εκπαιδευτικών απέναντι στο μαθητικό πληθυσμό.

Η υλοποιημένη θέση του N. Νικητοπλου "εννέα οι νομοθέται, και εγώ δέκα" έφερε στη μνήμη μου μια παρεμφερή πρόταση ενός αλλού εκπαιδευτικού, του Εμμ. Ι. Κισσηνίου. Την συμπεριέλαβε -και δεν είναι βέβαια τυχαίο- ο Ν. Νικητόπλος σε έκθεση του συνοψιστική1 των γνωμών των διδασκάλων,2 όσον αφορά τη λειτουργία των αλληλοδιδακτικών σχολείων. Ση-μειώνει χαρακτηριστικά: "Ο του εν Τριπολιτσά αλληλοδιδακτικού κ. Εμμανουήλ Ι. Κισσήνιος αναφέρει, ότι οι νόμοι του αλληλοδιδακτικού να είναι εις τέσσαρα κεφάλαια· A'. θρησκευτικοί· Β', οικιακοί' Γ', κοινωνικοί· Δ', σχολειακοί ως είναι του Κλεοβούλου, να επιβεβαιωθούν όμως με την συγκατάνευσιν των μαθητών".3

Με πολλούς διδασκάλους σαν τον Νικητόπλο4 και τον Εμμ. Ι. Κισσήνιο,5 που θεμελίωναν τη σχολική πράξη στους δύο βασικούς της φορείς, που θεωρούσαν απαραίτητη προϋπόθεση για την επιτυχία της αποστολής τους τη συμμετοχική δραστηριότητα των μαθητών, θα είχαν δημιουργηθεί νωρίτερα και εκ των έσω αντιστάσεις στις γνωστές σκέψεις και πράξεις των υπαιτίων για τη μεταρρύθμιση που δεν έγινε, για να θυμηθούμε και την εμπνευσμένα ομότιτλη εργασία του κ. Δημαρά.6

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Υπουργ. Θρησκείας, φ. 24, Σχολικά (13 Φεβρουαρίου 1830). Απ. Β. Δασκαλάκη, Κείμενα-Πηγαί της Ιστορίας της Ελληνικής Επαναστάσεως, Σειρά τρίτη, Τα περί Παιδείας, Αθήναι 1968, τ. Β', σ. 762-774. Πβ. Ελ. Ε. Κούκκου, Ο Καποδίστριας και ή Παιδεία 1827-1832, Β', Τα εκπαιδευτικά ιδρύματα της Αιγίνης, Αθήναι 1972, σ. 38-39.

2. Αν και ο Ν. Νικητόπλος γράφει "ούτοι οι είκοσι ανάφεραν περί του τρόπου της αλληλοδιδακτικής μεθόδου των και αποδεικνύονται ότι γνωρίζουν την αλληλοδιδακτι-κήν μέθοδον, καθώς είμαι βεβαιωμένος και από άλλα των γράμματα Ιδιαίτερα εις εμέ", παραθέτει γνώμες-παρατηρήσεις δεκαεννέα. Οκτώ απ" αυτούς υπηρετούν στο Αιγαίο (Ιερομόναχος Κύριλλος ο Θεσσαλός, Π. Μιλίτσας και Β. Νικολαΐδης στην Ύδρα, Π. Ζωντανός, Ν. Π. Μάγνης στη Σύρο, Κ. Κονταρίνης στη Μύκονο, Ν. Ματθαίος στη Νάξο, Μ. Παπα Κυριάκου στην Πάτμο), οι υπόλοιποι στην Πελοπόννησο (Συν. Κυριακίδης στη Μονεμβασία, Π. Μπούας στο Κρανίδι, Εμμ. Ι. Κισσήνιος στην Τρίπολη, Αλ. Ησαΐας στο Ναύπλιο, Ιω. Αγγελόπουλος στην Κέρτεζη Καλαβρύτων, Xp. Καλλιόνης στη Βοστίτσα, Κ. Γκικας στην Καλαμάτα, Δ. Βλαχογιάννης στα Δίδυμα Κρανιδίου, Κ. Μακεδών "εν Δηλοίς της Σπάρτης", Παρθένιος Πελοπ. στη Γουμενίτσα Καλαβρύτων, Γ. Μ. Μέρικας στο Λεωνίδιο).

TEXT_PAGE_SHORT503
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/504.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

3. Και συνεχίζει: "προσέτι χαρακτηριστικά του διδασκάλου και των χρεών του. Ο τρόπος του αλληλοδιδακτικού του είναι του κυρίου Κλεοβούλου· προβάλλει Sé παρατηρήσεις του να συνταχθούν άλλοι καταλληλότεροι πίνακες από τους του Κλεοβούλου, οι οποίοι είναι δεινοί και υψηλοί ως προς τους παίδας διά τας λέξεις. Συμφωνεί εις την σύνθεσιν των πινάκων με τον κ. Κόρ(κ). Εις την Η' τάξιν ούτος θέλει βιβλία τινά' χρέη γενικά των παίδων-Ηθικά, Μύθους, Γραμματικήν εντελή, Σύνοψιν Γεωγραφίας, Φυσικής Ιστορίας, Μυθολογίας, ιδέας χρονολογίας. Πίνακες της Γραφής να είναι οι της Αναγνώσεως, οι δε της Αριθμητικής να είναι με τα σημεία της Άλγεβρας. Δι' όλα αυτά τα μαθήματα προβάλλει ότι τα έχει συνθεμένα και ζητεί την άδειαν της Επιτροπής να της τα στείλη διά να τα επικρίνη". Έρευνά μου για την ανεύρεση της αναφοράς του Κισσηνίου στα Γ.Α.Κ. (φ. 23-24 Υπουργ. Θρησκείας) απέβη δυστυχώς άκαρπη.

4. Βλ. και Β. Σφυρόερα, "Οι στόχοι της εκπαιδευτικής πολιτικής του Καποδίστρια", Ο Ιωάννης Καποδίστριας και ή συγκρότηση τον Ελληνικού κράτους, Θεσσαλονίκη 1983, σ. 78.

5. Από τα έγγραφα που δημοσιεύει ο Απ. Β. Δασκαλάκης αντλούνται μερικές ακόμη πληροφορίες για τον Κισσήνιο.

Την 19 Μαρτίου 1830 ο Εμμ. Ι. Κισσήνιος διαμαρτύρεται εντονότατα επειδή «εις το διάστημα του ερχομού του εις Ναύπλιον διά την οικονόμησιν" σχολικού κτιρίου (πράγμα που πέτυχε) "ανηγέρθησαν τινές υπισχνούμενοι το διδασκαλικόν επάγγελμα, αγνοούντες και αυτόν τον συλλαβισμόν, οίτινες εκ των διακόσιων περίπου παίδων τους οποίους πρότερον έδίδασκα μόλις μ' άφησαν ογδοήκοντα.

»Πεπεισμένος λοιπόν ότι εις όποιον μέρος είναι συστημένον Δημόσιον Σχολείον διωρισμένον παρά της Σ. Κυβερνήσεως (καθώς το ιδικόν μας) δεν είναι δυνατόν ν' ανεγείρη άλλος τις κατά τα Σ. διατάγματα της (μάλιστα τοιαύτα οία των οκτωηχοψαλτήρων) και να περιπλανούν την νεολαίαν ποτίζοντές την τα φαρμάκια της αμεθοδίας των, αν από την Σ. Κυβέρνησιν πρότερον δεν εγκριθή, καθ' ότι το τοιούτον συντρέχει εις την φθοράν των πολιτών.

»Τοιούτον τι συμβαίνει σήμερον εις την οποίαν πόλιν με διετάξατε ν' Αλληλοδιδάσκω Σ. Γραμμ. από τινας παπάδες.

»Μην υποφέρων λοιπόν να βλέπω εκτραχηλιζομένην την νεολαίαν την πρότερον εις εμέ προοδεύουσαν υπό την αμεθοδίαν τούτων των ατάκτως διδασκόντων και να λέγουν με το ασελγές της κωμωδίας Γραΐδιον, "α, α, την δάδα μη μοι πρόσφερε....".

»Αναφέρομαι εκπληρών το χρέος μου και παρακαλώ να διατάξη το ογληγορώτερον αυτούς τους παπάδες να λείψουν από το να διδάσκουν πλέον τας αμεθοδίας των εις τον Έλληνα και ας ακολουθούν τα της Ιερότητός των καθήκοντα, καθ' ότι, αν τούτο παραμεληθή ως αδιάφορον, θέλω δώσει την παραίτησίν μου επ' αυτό τούτο διά να ύπαρξη πάλιν η άμεθοδία ύστερα από τόσους κόπους και τοσαύτην θυσίασιν γροσιών υπέρ αυτής παρά της Σ. Κυβερνήσεως. Μένω με το βαθύτατον σεβας.

»Δεν θέλει παραμελήσει παρομοίως και την εξοικονόμησιν χάρτου, μελάνης, κονδυλ. πλακών, λιθογράφων, πινάκων και διδακτικών βιβλίων κλ. εις ανακούφισιν των διδασκομένων, διότι τα έξοδα ταύτα είναι ανυπόφορα κ.τ.» (Γ.Α.Κ., Υπουργ. Θρησκ., φ. 25, Σχολικά. Απ. Β. Δασκαλάκη, ό.π., σ. 853-854).

Μετά τρίμηνο, ο Διοικητής "Τριπολιτζάς και Λεονταρίου" Ν. Καρόρης "Εις απάντη-σιν της υπ' αριθ. 901 εγκυκλίου της Γραμματείας", γνωστοποιεί, "ότι εις την επαρχίαν της Τριπολιτσάς δεν υπάρχει συστηματικόν σχολείον, παρ' εκείνο, το οποίον συντηρείται πάρα της Κυβερνήσεως κατά την πόλιν της Τριπολιτσάς.

»Εις αυτό μαθητεύονται ήδη περί τους εκατόν παίδες υπό τον διδάσκαλον κύριον Εμμ. Ιω. Κισσήνιον, του οποίου η ικανότης περί την αλληλοδιδακτικήν μέθοδον και το

TEXT_PAGE_SHORT504
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/505.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ηθικόν είναι προ καιρού ήδη συστημένα εις την Κυβέρνησιν. Άμα ετοιμασθή το ετοιμαζόμενον ολοέν δι' έξόδων της Κυβερνήσεως κατάστημα του σχολείου, ο αριθμός των μαθητών θέλει πολλαπλασιασθή αναλόγως με την ευρυχωρίαν του τόπου, και όσον το νυν χρησιμεύον εις σχολείον οίκημα εμποδίζει του να συντρέξουν περισσότεροι μαθηταί, διά την στενοχωρίαν». (Γ.Α.Κ., Υπουργ. Θρησκ., φ. 28,1830. Πβ. Απ. Β. Δασκαλάκη, ό.π., σ. 1047).

Στον κατάλογο "των κατά την Πελοπόννησον διδακτικών καταστημάτων" που είχε στη διάθεση του στις 5 Οκτωβρίου 1830 ο επιθεωρητής τους Ι. Π. Κοκκώνης αναγράφεται ότι το αλληλοδιδακτικό Τριπόλεως στεγάζει 150 μαθητές (ΓΑ.Κ., Υπουργ. Θρησκ., φ. 32, 1830. Πβ. Απ. Β. Δασκαλάκη, ό.π., α. 1388).

Ο Κισσήνιος ασχολείτο με τη συγγραφή σχολικών εγχειριδίων (βλ. και σημ. 3). Είναι γνωστό ότι τουλάχιστον και το αλληλοδιδακτικό Άργους χρησιμοποιούσε την "Ιεράν Κατήχησιν" του Κισσηνίου, μέχρις ότου o Κοκκώνης επέβαλε την αντικατάστασή της με το πόνημα της επί της Προπαιδείας Επιτροπής (ΓΑ.Κ., Υπουργ. Θρησκ., φ. 32, 1830. Πβ. Απ. Β. Δασκαλάκη, ό.π., σ. 1392).

Τέλος, την 1 Ιουνίου 1831 ο Εμμ. Ι. Κισσήνιος εξαιτίας της αντιδραστικής τακτικής της προσωρινής σχολικής εφορίας αναγκάζεται να παραιτηθεί. Γράφει στη σχετική του αναφορά: "Είμαι εις θέσιν να μακαρίσω εμαυτόν, διότι ηξιώθην να διορισθώ παρά της υψηλής προστασίας της A.B. του Σεβαστού Κυβερνήτου μας διδάσκαλος εις το ενταύθα αλληλοδιδακτικον και ηδυνήθην να κατορθώσω, ώστε οι αριστεύσαντες μαθηταί μου να σχηματίσωσι τας κλάσεις του αρτισυστάτου Δημοσίου Ελληνικού σχολείου.

»Τακτική εφορία μέχρι τούδε δεν υπήρχε διά να επιστατή, να εξετάζη και ν' αναφέρη κατά το χρέος της τα ονόματα των κατά καιρούς προοδευσάντων μαθητών της σχολής ταύτης προς την Σ. Γραμματείαν ταύτην, θέλει ευαρεστηθή όμως, όταν ακούση παρ' εμού τον αριθμόν των, όστις είναι υπέρ τους εβδομήκοντα κατά το γενικόν μαθητολόγιόν μου· διατελούν εισέτι άλλοι 80-90 υπό την διδασκαλίαν μου, άλλα τα περί της μεθόδου ταύτης αναγκαία με δυσκολεύουν ν' ακολουθήσω περαιτέρω την διδασκαλίαν μου, διότι αι ανάγκαι μου είναι πολλαί και απροστάτευται και σχεδόν δεν έχω τίποτε απ' όσα υλικά αναγκαιούν εις την διδασκαλίαν των.

»Εφορία δεν υπάρχει να τα διορθώση· η ούσα προσωρινή εφορία δεν κατώρθωσε μήτε θέλει κατορθώσει τι καλόν, διότι νομοθετουμένη με προσκαλεί να εκτελώ όσα μ' ελλείπουν και όσα δεν είναι σύμφωνα μετά του οδηγού της Σ. Κυβερνήσεως.

»Ένεκα τούτων απάντων παρακαλώ την Σ. Γραμματείαν ταύτην να δεχθή την παραίτησίν μου, την οποίαν επιμόνως ζητώ διά της ταπεινής μου ταύτης παρά της Σ. Κυβερνήσεως· και μένω ευσεβάστως». (Γ.Α.Κ., Υπουργ. Θρησκ., φ. 40, 1831. Πβ. Απ. Β. Δασκαλάκη, ό.π., σ. 1908-1909).

Τα στοιχεία αυτά είναι οπωσδήποτε ελάχιστα. Επιβάλλεται ν' αναζητηθεί κι άλλο αρχειακό υλικό για να καταστεί δυνατή η βιογράφησή του.

6. Αλέξη Δημαρά, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, (Τεκμήρια Ιστορίας), A' (1821- 1894), Αθήνα 1973· Β' (1895-1967), Αθήνα 1974.

ΧΡ. Δ. ΛΑΖΟΣ: Θα είναι κοινότυπο, αλλά απαραίτητο, να πούμε γι' άλλη μια φορά ότι στην ιστορία της χώρας μας υπάρχουν σελίδες ανεξερεύνητες και γι' αυτό άγνωστες. Μια από τις σελίδες αυτές αναφέρεται σ' ένα γεγονός μοναδικό στα ιστορικά χρονικά της Ελλάδας και άλλων χωρών: πρόκειται για τη συγκρότηση κατ' εντολήν της Πολιτείας ενός στρατιωτικού σώματος με

B 9

TEXT_PAGE_SHORT505
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/506.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αξιωματικούς τους καθηγητές του Πανεπιστημίου και Οπλίτες τους φοιτητές. τη λεγομένη Πανεπιστημιακή ή Φοιτητική Φάλαγγα. Η σύσταση της έγινε μετά την έκπτωση της βαυαρικής μοναρχίας του Όθωνα, κατά τη διάρκεια της κυβερνήσεως της Τριανδρίας (Κανάρης, Ρούφος και Βούλγαρης), το 1862.

Η Τριανδρία είχε αναλάβει τη διακυβέρνηση της χώρας, αλλά πολύ γρήγορα παρουσιάστηκαν οι έντονες και δραματικές διαμάχες μεταξύ κυβερνώντων και αντιπολιτευομένων. Δεν χρειάστηκε ιδιαίτερη προσπάθεια ώστε οι αντίπαλες παρατάξεις να χωριστούν σε δύο στρατόπεδα, τους "ορεινούς" και τους "πεδινούς", που άρχισαν να συμπλέκονται. Η χώρα βρέθηκε και πάλι στα πρόθυρα του εμφύλιου σπαραγμού. Ο στρατός διχασμένος υπάκουε μόνο σε πρόσωπα, που κι αυτά υπάκουαν στις παρατάξεις που ανήκαν. Το φάσμα της αιματοχυσίας, που ήδη είχε αρχίσει, πλανιόταν πάνω από την ταλαιπωρημένη πόλη της Αθήνας που -λόγω της αναρχίας- δεχόταν και τις επιθέσεις των εγκληματικών στοιχείων του λούμπεν προλεταριάτου, ληστών, λωποδυτών κ.ά. Η Σύγκλητος του Πανεπιστημίου αποφάσισε να χρησιμοποιήσει τους φοιτητές σαν στρατιωτικό σώμα, για να επιβάλει την τάξη στην αναρχούμενη πρωτεύουσα. Με την απόφαση της αυτή υλοποιούσε ψήφισμα της "Προσωρινής Κυβερνήσεως" της 21 Σεπτεμβρίου 1861, με το οποίο δινόταν ή άδεια για τη σύσταση πανεπιστημιακού στρατιωτικού σώματος με την ονομασία "Πανεπιστημιακή Φάλαγξ".1 Αξιωματικοί θα ήταν, όπως είπαμε, οι καθηγητές του Πανεπιστημίου και στρατιώτες οι φοιτητές. Αξιωματικοί του τακτικού στρατού θα αναλάμβαναν την εκπαίδευση όλων και την εκγύμναση του σώματος αυτού, που είχε ως αποστολή τη φρούρηση -μαζί με την Εθνοφυλακή- των Αθηνών.

Το γεγονός αντηχεί λίγο παράξενα στ' αυτιά μας σήμερα, εποχή που οι φοιτητές προσπαθούν, το λιγότερο, να έχουν γνώμη για τα θέματα που τους αφορούν. Φαίνεται ότι υπάρχει οπισθοδρόμηση και όχι εξέλιξη, αν σκεφθούμε ότι παράλληλα με τη σύσταση της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας δύο αντιπρόσωποι του Πανεπιστημίου είχαν εκλεγεί βουλευτές και αντιπροσώπευαν τα συμφέροντα του ιδρύματος. Αυτές οι παραχωρήσεις είχαν γίνει από την "Προσωρινή Κυβέρνηση", γιατί όπως είχε παραδεχθεί ο υπουργός Παιδείας Επαμεινώνδας Δεληγεώργης το "Πανεπιστήμιον παρήγαγε την Επανάστασιν". Φυσικά αναφερόταν στους αγώνες της φοιτητικής νεολαίας κατά τη διάρκεια της οθωνικής βασιλείας και στο ρόλο που διαδραμάτισε στην έξωσή του. Ένας από τους φοιτητές αυτούς άλλωστε ήταν και ο ίδιος 6 Επαμεινώνδας Δεληγεώργης, ο μετέπειτα πρωθυπουργός.2

Ήδη από τη σύσταση του Πανεπιστημίου και σ' όλη τη διάρκεια της Βαυαροκρατίας και οθωνικής βασιλείας, ένας από τους σπουδαιότερους μοχλούς της κοινωνικής πιέσεως για περισσότερη ελευθερία και συνταγματικότητα, ήταν ή σπουδάζουσα νεολαία, κυρίως ή φοιτητική. Με πλούσιο ιστορικό παρελθόν,

TEXT_PAGE_SHORT506
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/507.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

συνηθισμένη στην κακοδαιμονία του αρτισύστατου κράτους και ζώντας τις έντονες ζυμώσεις της εποχής της, ή φοιτητική νεολαία της περιόδου 1839-1862 έχει να παρουσιάσει λαμπρές σελίδες κοινωνικής και πολιτικής δραστηριότητας με περιεχόμενο καθαρά προοδευτικό, με την έννοια ότι προωθούσε καταστάσεις οι όποιες για την εποχή της και τον κοινωνικό της περίγυρο, αποτελούσαν την προοδευτική τάση που θα ωφελούσε το έθνος (άσχετα αν σήμερα πεποιθήσεις της εποχής εκείνης έχουν Θεωρηθεί αντιιστορικές, όπως λ.χ. το δόγμα της "Μεγάλης Ιδέας").

Φοιτητές αναμειγνύονται στα στασιαστικά κινήματα κατά του Όθωνα, διοργανώνουν εορτασμούς της επετείου 25ης Μαρτίου, που δημιουργούν αναστατώσεις και προκαλούν τις επελάσεις του ιππικού, αναλαμβάνουν έντονη προπαγάνδα κατά της βασιλείας, με αποκορύφωμα την απόπειρα του Αριστ. Δόσιου κατά της Αμαλίας.3

Ένας από τους στόχους που προπαγάνδιζε ή φοιτητική νεολαία και γενικά η αντιπολιτευόμενη τον Όθωνα μερίδα, ήταν και ή σύσταση της Εθνοφυλακής. Από τις σελίδες της μαχητικής φοιτητικής εφημερίδας Το Μέλλον της Πατρίδος επανέρχονταν συχνά στο ζήτημα αυτό και τόνιζαν την ανάγκη της δημιουργίας της.4 Με τη σύσταση της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας φθάνουμε στην υλοποίηση των προσπαθειών τους: με το ψήφισμα αυτό έμπαιναν οι βάσεις για τη στρατιωτική εκπαίδευση των φοιτητών, πράγμα που ανέκαθεν επεδίωκαν. Όταν, λοιπόν, η Σύγκλητος οργάνωσε το στρατιωτικό αυτό σώμα, οι Αθηναίοι είδαν έκπληκτοι στις 14 Οκτωβρίου 1862 λόχους φοιτητών να περιπολούν στην Αθήνα ημέρα και νύχτα, να επιτηρούν και να επιβάλλουν την τάξη και ευνομία.5

Γενικά, o Τύπος της εποχής υποδέχτηκε με κολακευτικά σχόλια τους νέους αυτούς θεματοφύλακες της τάξης. Μεταξύ των άλλων, η εφημερίδα Εθνοφύλαξ έγραψε τα εξής: "Όστις δεν κατόρθωσε να συγκινηθή καθ' όλον τον βίον του, ας εξήρχετο χθες να ίδη τους Ακαδημαϊκούς πολίτας κατ' ουλαμούς διηρημένους και με άγιον ενθουσιασμόν στρατιωτικώς πορευομένους και ήθελεν αναντιρρήτως ανοίξει τας πηγάς των δακρύων του. Τετρακόσιοι περίπου φοιτηταί και διδάκτορες οπλοφόροι εξελθόντες του Πανεπιστημίου εις στρατιωτικόν περίπατον, προπορευομένων καθηγητών εξ εκάστου ουλαμού, παρίστων γοητευτικώτατον θέαμα. Οι θεώμενοι την λεγεώνα ταύτην ανεμιμνήσκοντο τον Ιερόν Λόχον των Σπαρτιατών του Λεωνίδα και τους Ιερολοχίτες του 1821".6

Η Πανεπιστημιακή ή Φοιτητική Φάλαγγα ήταν ανεξάρτητο στρατιωτικό σώμα με δική της στολή, δική της σημαία και οπλισμό. Με την καθοδήγηση των πρυτάνεων Πέτρου Παπαρρηγοπούλου (1862-1863)7 και Κωνσταντίνου Φρεαρίτη (1863-1864)8 απαρτίστηκε τον πρώτο χρόνο από πέντε λόχους (660 φοιτητές) και τον δεύτερο από έξι (840 φοιτητές). Οι στρατιωτικοί, που είχαν

TEXT_PAGE_SHORT507
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/508.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αναλάβει τη διοίκηση της Φάλαγγας, ήταν ο λοχαγός Ιωάννης Ζουμπούλης μέχρι τις 26 Φεβρουαρίου 1863 και κατόπιν ο Αλέξανδρος Πραΐδης μέχρι τη διάλυσή της το 1864. Μαζί με αυτούς και πολλοί άλλοι βαθμοφόροι, υπολοχαγοί, ανθυπολοχαγοί, ανθυπασπιστές, λοχίες και ίσως ένας αρχισαλπιγκτής, συνολικά περίπου 21 άτομα του τακτικού στρατού.

Πρέπει να τονισθεί ότι παράλληλα με τις δραστήριες προσπάθειες των δύο πρυτάνεων, σοβαρό ρόλο στην υλική ενίσχυση για τη Φάλαγγα έπαιξε ή ιδιωτική πρωτοβουλία, ή όποια τελικά πρόσφερε το 1/3 της συνολικής δαπάνης για τη γενική δημιουργία του σώματος. Υπάρχουν λεπτομερείς πίνακες όλων όσων συνέβαλαν στην προσπάθεια αυτή. Μεταξύ των δωρητών και αρωγών ξεχωρίζουν οι Δημήτριος Θωμαΐδης (1.000 δρχ.), Ελένη Τοσίτσα (10.000 δρχ.), Αναστάσιος Μανάκης (10.000 δρχ.), Τερψιχόρη Βασιλείου-Μελά (1.000 δρχ.). Ο Δημήτριος Βερναρδάκης, ο μετέπειτα περίφημος πανεπιστημιακός δάσκαλος (συγγραφέας της πολύκροτης μελέτης κατά των αρχαϊστών "Ψευδαττικισμού έλεγχος", 1884) πρόσφερε τα χρήματα για την αγορά του οπλισμού της Φάλαγγας.

Η πρώτη φάση της ιστορίας της Πανεπιστημιακής ή Φοιτητικής Φάλαγγας, μιας ιστορίας που θα διαρκέσει για 40 περίπου χρόνια, τελείωσε το 1864, Μετά την τυπική -για πολιτικούς λόγους- διάλυση της τα ιστορικά γεγονότα την έφεραν και πάλι στο προσκήνιο μετά δέκα χρόνια, το 1873-74, όταν οι φοιτητές επανήλθαν με αίτημα την επανασύσταση και δραστηριοποίηση της Φάλαγγας, κατά τη διάρκεια των επεισοδίων που έμειναν στην ιστορία με το όνομα "Λαυρεωτικά". Πρωθυπουργός ήταν τώρα ο Επαμεινώνδας Δεληγεώργης, ο άλλοτε αρχηγός της "Χρυσής Νεολαίας", που είχε διώξει τον Όθωνα. Η στάση του Δεληγεώργη απέναντι στους φοιτητές υπήρξε αισχρή, σε σημείο να τον στιγματίσουν άνθρωποι με δηλωμένη συντηρητικότητα. Χρησιμοποίησε την έφιππη χωροφυλακή, για να τσακίσει φοιτητικές συγκεντρώσεις. Η βιαιότητα των οργάνων της τάξεως ήταν τόση, ώστε ή Σύγκλητος του Πανεπιστημίου αναγκάστηκε να στείλει εγγραφή διαμαρτυρία προς την κυβέρνηστ). Καθημερινά γίνονταν μεγάλες διαδηλώσεις, συμπλοκές, αιματοχυσίες. Ιστορικός της εποχής δήλωσε ότι " ...μεταξύ κυβερνήσεως και φοιτητών υφίσταται πλέον εμπόλεμος κατάστασις".9

Δυστυχώς, δεν μπορούμε να παραθέσουμε πιο εκτεταμένα τα γεγονότα που πράγματι υπήρξαν πολύ βίαια, καθώς και τις αγορεύσεις που έγιναν εξαιτίας τους στη Βουλή. Η λύση των επεισοδίων ήλθε, όταν στις 4 Φεβρουαρίου 1874 η κυβέρνηση του Δεληγεώργη ηττήθηκε στη Βουλή από τον Θρασύβουλο Ζαΐμη.

Στα 1877-78, κατά τη διάρκεια του Ρωσοτουρκικού Πολέμου και με την αναζωπύρωση των εθνικών πόθων για την προσάρτηση των εδαφών που στέναζαν κάτω από τον τουρκικό ζυγό, ελληνικά σωματεία, όπως η "Εθνική Άμυνα"

TEXT_PAGE_SHORT508
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/509.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και η "Αδελφότης", συγκέντρωναν χρήματα, αγόραζαν υλικό και στρατολογούσαν εθελοντές που τους έστελναν να πολεμήσουν στα υπό απελευθέρωση εδάφη, κυρίως στη Θεσσαλονίκη. Στους αγώνες αυτούς σημαντική συμμετοχή είχαν φοιτητικά σώματα και ομάδες που έφταναν εκεί για να ενισχύσουν τους μαχητές, όπως αυτό που απαρτιζόταν από 25 φοιτητές και είχε αρχηγό τον καθηγητή Ν. Νικολαΐδη, πρώην αξιωματικό της Κρητικής επαναστάσεως του 1867. Στην περίφημη μάχη της Μακρυνίτσας τρεις γυμνασιόπαιδες έδωσαν κι αυτοί το αίμα τους: οι Δ. Κυριακόπουλος, Ν. Στρατηγόπουλος και Σ. Οικονομόπουλος. Ένα άλλο σώμα με φοιτητές και μαθητές του Γυμνασίου, με αρχηγό τον Ι. Φαρμάκη, έλαβε μέρος στη μάχη της Αγυιάς, όπου και θρήνησε νεκρούς.10

Οι μάχες των επαναστατικών σωμάτων ήταν πολλές όπως πολλοί ήταν οι φοιτητές και σπουδαστές, που έχυσαν το αίμα τους. Δυστυχώς, δεν γνωρίζουμε αν κάποιο από τα σώματα αυτά είχε κατέβει, στον αγώνα με τη σημαία της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας, σαν ανεξάρτητο σώμα. Είναι όμως σίγουρο ότι πριν ξεσπάσει η επανάσταση στη Θεσσαλία οι φοιτητές είχαν συγκεντρωθεί κάποιο βράδυ στο μικρό δάσος πίσω από τη Γαλλική Σχολή στην Αθήνα, για να συζητήσουν τον ρόλο του Πανεπιστημίου, των φοιτητών και της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας στην επανάσταση που επρόκειτο να ξεσπάσει. Αποφασίσθηκε, η μεν Πανεπιστημιακή Φάλαγγα να μην κάνει καμιά ενέργεια και να περιμένει τις αποφάσεις της κυβερνήσεως, η οποία πιθανόν να τη χρησιμοποιούσε σε κάποια από τις στρατιωτικές ενέργειες, ομάδα δε φοιτητών "εν σώματι εκπροσωπούντες τας αρχάς της ελευθερίας και της δικαιοσύνης" να πάρουν μέρος στην επανάσταση.11

Η τελευταία πράξη της Πανεπιστημιακής ή Φοιτητικής Φάλαγγας θα παιχθεί το 1896-97, όταν οι φοιτητές μετά την απρεπή συμπεριφορά του καθηγητή της ανατομίας Γαλβάνη εξεγέρθηκαν και κατέλαβαν το Πανεπιστήμιο. Ο καθηγητής Γαλβάνης τους είχε προσβάλει λέγοντας τους ότι είναι ανάξιοι του ιδρύματος που σπούδαζαν. Οι φοιτητές διαμαρτυρήθηκαν έντονα στη Σύγκλητο, μετά στην κυβέρνηση και κατόπιν ζήτησαν να παυθεί ο Γαλβάνης. Ο τελευταίος, έχοντας ισχυρόν προστάτη στην κυβέρνηση, δεν παραιτείτο. Άρχισαν αντεγκλήσεις, καταλήψεις αιθουσών, συμπλοκές μεταξύ χωροφυλακής, ιππικού και φοιτητών, εκφοβιστικές συλλήψεις διαφόρων πρωτεργατών, διαδηλώσεις, νυχτερινές συγκεντρώσεις και άλλα. Στη συνέχεια, η ένταση μεγαλώνει και σαν φυσικό επακόλουθο έρχεται ή πρώτη στην ιστορία του ιδρύματος κατάληψη του Πανεπιστημίου από 300 περίπου φοιτητές, που κλείστηκαν εκεί οπλισμένοι με γκράδες, αποφασισμένοι -όπως δήλωσαν- να πεθάνουν στις αίθουσες του. Επί τρεις νύχτες και ημέρες το ιππικό είχε περικυκλώσει το Πανεπιστήμιο και προσπαθούσε να διώξει τους φοιτητές. Παράλληλα, άλλοι συνάδελφοί τους, εκτός του κτιρίου, διοργάνωναν διαδηλώσεις, πορείες

TEXT_PAGE_SHORT509
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/510.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

διαμαρτυρίες κλπ. Οι συγκρούσεις ήταν σφοδρές και αιματηρές. Οι έγκλειστοι, φοιτητές είχαν πάρει, από τις αποθήκες του Πανεπιστημίου τα όπλα της Φοιτητικής Φάλαγγας, τις στολές, τις σημαίες του σώματος και ό,τι άλλο υπήρχε και επανασύστησαν το φοιτητικό αυτό στρατιωτικό σώμα.

Οι προσπάθειες του ιππικού να διώξει τους φοιτητές από το κτίριο του Πανεπιστημίου απέτυχαν γιατί οι έγκλειστοι ανταπαντούσαν στους πυροβολισμούς με τους γκράδες τους, και ο λαός, που ζούσε το δράμα και συμμεριζόταν τη στάση τους, τους έστελνε με όποιον τρόπο μπορούσε βοήθεια, τρόφιμα κλπ., χρησιμοποιώντας ακόμα και πελταστές. Οι φοιτητές προσπάθησαν να οργανώσουν δρόμο διαφυγής και βοήθειας, εκμεταλλευόμενοι το αποχετευτικό σύστημα της περιοχής, που το σχέδιο του είχαν βρει στις αποθήκες του Πανεπιστημίου. Δυστυχώς, όμως, εξαιτίας κάποιου εμποδίου δεν μπόρεσαν να το αξιοποιήσουν.

Όλα αυτά, μαζί με τον θανάσιμο τραυματισμό ενός φοιτητή σε κάποια διαδήλωση, συνέβαλαν στο να δημιουργηθεί ατμόσφαιρα πολεμικής εντάσεως στην Αθήνα, που είχε ήδη αναστατωθεί απ' άκρη σ' άκρη, ενώ αυτό καθαυτό το γεγονός είχε φτάσει σε αδιέξοδο. Από τη μια μεριά η κυβέρνηση δεν ήθελε να αναλάβει την ευθύνη της τελικής επιθέσεως για την εκδίωξη των φοιτητών από το Πανεπιστήμιο και από την άλλη μεριά οι φοιτητές ήταν αμετάπειστοι. Μεσολάβησαν διάφοροι κυβερνητικοί εκπρόσωποι, καθώς και πρυτάνεις, καθηγητές κλπ., και το θέμα βρήκε λύση αντάξια της φοιτητικής περηφάνειας και αξιοπρέπειας. Δέχτηκαν πρόταση της κυβερνήσεως να πάει σύσσωμη η Πανεπιστημιακή Φάλαγγα σαν ανεξάρτητο σώμα, να πολεμήσει στην Κρήτη, στην επανάσταση του 1896, που είχε ήδη εκραγεί. Η έναρξη του κρητικού αγώνα ήταν άλλωστε και ένας από τους κύριους λόγους που οι φοιτητές δέχτηκαν να εγκαταλείψουν το Πανεπιστήμιο, φοβούμενοι ότι με τις νέες εξελίξεις οι πράξεις τους έβλαπταν το Έθνος.12

Με την κάθοδο της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας στην Κρήτη και την ένταξή της στα λοιπά στρατιωτικά σώματα των επαναστατών, γράφεται και ή τελευταία σελίδα στην ιστορία του φοιτητικού αυτού στρατιωτικού σώματος. Μια σελίδα εφάμιλλη της υπόλοιπης δράσεως της· ή Φάλαγγα στην Κρήτη στάθηκε αντάξια των προσδοκιών όλων όσων πίστεψαν σ' αυτήν και παρά το γεγονός ότι ήταν αριθμητικά περιορισμένη, ωστόσο, είχε αξιόλογη δράση.

Εδώ σταματά η ιστορία της Πανεπιστημιακής ή Φοιτητικής Φάλαγγας, που μια σελίδα της μπορούμε να τη χαρακτηρίσουμε "Πολυτεχνείο του περασμένου αιώνα". Πιο απλά, μπορούμε να πούμε ότι η ιστορία επαναλαμβάνεται και ότι οι νόμοι που τη διέπουν, έχουν επαναληπτικότητα και διάρκεια αξιοσημείωτη. Ακόμα, μπορούμε να πούμε ότι το φοιτητικό σώμα από τότε παρουσιάζει την ίδια ευαισθησία και δυναμισμό απέναντι σε πάγιες κατεστημένες ή ανορθόδοξες απόψεις.

TEXT_PAGE_SHORT510
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/511.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Βλ. Επαμ. Δεληγεώργης, Τοις Φοιτηταίς του Εθνικού Πανεπιστημίου, Αθήναι 1863, σ. 7.

2. Ο Πρύτανης του Πανεπιστημίου Πέτρος Παπαρρηγόπουλος ανταπαντώντας στην προσφώνηση για το ρόλο του Πανεπιστημίου στην εκθρόνιση του Όθωνα έγράψε ότι: "Το Πανεπιστήμιον σεμνύνεται, ότι, τα μέγιστα συνετέλεσεν εις την κατάλυσιν συστήματος, όπερ επί τριακονταετίαν κατέθλιβε τα στήθη του Έθνους". Βλ. Εφημερίς των Φιλομαθών, 21 Νοεμ. 1862.

3. Βλ. Χρ. Δ. Λάζου, "Όταν o Δόσιος πυροβόλησε την Αμαλία", Ιστορία Εικονογραφημένη, τχ. 114, σ. 82-91.

4. Βλ. και Αλεξ. Βυζάντιου, "Έκθεσις των εν Ελλάδι συμβάντων από Ιουνίου 1862 άχρις Ιουνίου 1865", Εθνικόν Ημερολόγιον Π. Βρεττού, έτος 1866, σ. 282, όπου γράφει ότι " ...Οι φοιτηταί του Πανεπιστημίου αυτοσχέδιοι γενόμενοι εθνοφύλακες, εφρούρησαν αξιεπαίνως την δημοσίαν τάξιν... ".

5. Βλ. Ε. Κυριακίδη, Ιστορία του Νεωτέρου Ελληνισμού, τ. Β', σ. 223, όπου γράφει ότι κατά τας συγκρούσεις "ορεινών" και "πεδινών" ... "η υπό την διοίκησιν του Πάνου Κορωναίου Εθνοφυλακή εφαίνετο ουδετέρα και η Πανεπιστημιακή Φάλαγξ απησχολημένη εις το έργον της φρουρήσεως της πόλεως...". Βλ. και πιο κάτω, σ. 227.

6. Εφημ. Εθνοφύλαξ, 15 Οκτωβρίου 1862.

7. Βλ. Πρυτανικός Λόγος Π. Παπαρρηγόπουλου (1863).

8. Βλ. Πρυτανικός Λόγος Κ. Φρεαρίτη (1864).

9. E. Κυριακίδης, ό.π., σ. 525-527.

10. Βλ. Π. Γ. Πολίτης, Απομνημονεύματα περί της τελευταίας εν Θεσσαλία επαναστάσεως, Αθήναι 1879, σ. 11-12.

11. Βλ. Γ. Κορδάτος, Ιστορία της Ελλάδας, τ. 11, σ. 342, σημ. 1.

12. Η εξιστόρηση των "Γαλβανικών" καθώς και αυτή της καθόδου της Φάλαγγας στην Κρήτη, στηρίζεται στο ιστόρημα του Διονυσίου Π. Μαρκοπούλου, Η εξέγερσις των φοιτητών εν Αθήναις και η δράσις της Φοιτητικής Φάλαγγος εν Κρήτη κατά το 1897, Εν Καλάμαις 1903. Το σπανιότατο αυτό ντοκουμέντο έχω ενσωματώσει, για να το διασώσω, στο βιβλίο μου Ιστορία της Πανεπιστημιακής ή Φοιτητικής Φάλαγγας, Αθήνα 1980, μέρος Β', σ. 91-242.

EΛENH ΦΟΥΡΝΑΡΑΚΗ: Η παρέμβαση αυτή προέκυψε από την αδυναμία να παρουσιαστεί εδώ μία ολοκληρωμένη ανακοίνωση κάποιων -έστω και πρωταρχικών- πορισμάτων έρευνας γύρω από το θέμα αυτό. Στόχος της είναι να θέσει ορισμένα ερωτήματα και υποθέσεις έρευνας που γεννήθηκαν μετά από μια σύντομη και αποσπασματική προσέγγιση των πηγών οι οποίες -όσον αφορά ένα τόσο ευρύ θέμα- είναι πολλές, ποικίλες και συχνά δυσπρόσιτες, για λόγους που δεν υπάρχει η δυνατότητα να αναφερθούν εδώ,

Η προσέγγιση των παιδαγωγικών κειμένων και της κανονιστικής φιλολογίας

TEXT_PAGE_SHORT511
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/512.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

(littérature normative)* γεννά το ερώτημα κατά ποσό στο λόγο αυτό διακρίνεται, μια συνείδηση για την ιδιαιτερότητα της παιδικής και νεανικής ηλικίας της γυναίκας· κατά πόσο δηλαδή υπάρχει η αντίληψη ότι το κορίτσι, πρέπει να ανατρέφεται και να εκπαιδεύεται με βάση ένα σύστημα αξιών συμπληρωματικό ή διαφορετικό από εκείνο των αγοριών και κατάλληλο στη "γυναικεία φύση" ή στους γυναικείους ρόλους.

Κατ' αρχήν, η απουσία ενός τέτοιου προβληματισμού από ένα σημαντικό ίσως τμήμα της σχετικής φιλολογίας αποτελεί ένα αξιοσημείωτο φαινόμενο το οποίο επιβάλλει την ερμηνεία του. Στο σημείο αυτό, o ερευνητής θα πρέπει να είναι ιδιαίτερα προσεκτικός, γιατί υπάρχει ο κίνδυνος να υπερτιμηθούν τα σημαντικά, αλλά σχετικά περιορισμένα κείμενα που αναφέρονται αποκλειστικά στην γυναικεία εκπαίδευση.

Ωστόσο, από τα πρώιμα χρόνια της Ανεξαρτησίας, που είναι και η αφετηρία της ερευνάς μου, διανοούμενοι και παιδαγωγοί βάζουν το θέμα της αναγκαιότητας και της ιδιαιτερότητας της εκπαίδευσης των γυναικών και -όπως ήδη αναφέρθηκε από την κα Ζιώγου- προβάλλουν το γυναικείο μοντέλο της μητέρας-συζύγου-οικοδέσποινας. Κατά πόσο όμως το μοντέλο αυτό ανταποκρίνεται σε υπαρκτές ή συνειδητές ανάγκες της ελληνικής κοινωνίας ή εκείνων ακόμα που το εισηγούνται και κατά πόσο αποτελεί μεταφορά ξένων ιδανικών; Πότε αξίες όπως εκείνη του οικειακου ιδεώδους (ideal of domesticity), της μητρότητας ως ιδιαίτερης συναισθηματικής σχέσης μητέρας-παιδιού και της ιδιαιτερότητας της παιδικής ηλικίας διαμορφώνονται και δίνουν σάρκα και οστά στο θεωρητικό μοντέλο της μητέρας-συζύγου-οικοδέσποινας;

Η επεξεργασία μιας θεωρίας που στηρίζεται στην ιδιαιτερότητα της γυναικείας εκπαίδευσης σημαίνει -μεταξύ άλλων- ότι οριοθετούνται διαφορετικές σφαίρες δράσης κάθε φύλου και ότι διαμορφώνονται αντίστοιχα συστήματα αξιών, ανησυχίες που διαφαίνονται συστηματικότερα σε κείμενα των τελευταίων δεκαετιών του 19ου αιώνα. Σύμφωνα με τα κείμενα αυτά, αν ο άντρας είναι προορισμένος να δρα στο δημόσιο χώρο, στο χώρο της πολιτικής και της επιστήμης, όπου κυριαρχεί με τη δύναμη και τον ορθό λόγο, η γυναίκα είναι πλασμένη για την οικογενειακή ζωή, οπού κυριαρχεί το συναίσθημα· είναι πλασμένη για να υπακούει, ν' αγαπά, ν' αφοσιώνεται και να θυσιάζεται, εκπληρώνοντας

* Τον γενικό αυτόν όρο χρησιμοποιώ για να χαρακτηρίσω ένα σύνολο από κείμενα, από τα οποία άλλα αναφέρονται στο εκπαιδευτικό σύστημα και διατυπώνουν προτάσεις για την βελτίωση του και άλλα ασχολούνται με την ανατροφή των παιδιών μέσα στο σχολείο και την οικογένεια ή με την συμπεριφορά των νέων στον ευρύτερο χώρο των κοινωνικών συναναστροφών (π.χ. Χρηστοήθειες, οδηγοί προς τις μητέρες, δοκίμια υγιεινής, εγχειρίδια Οικιακής Οικονομίας, λόγοι που εκφωνήθηκαν σε δημόσιες εξετάσεις στα παρθεναγωγεία και κείμενα της νομοθεσίας, όπως εγκύκλιοι και διατάγματα ή ακόμα αιτιολογικές εκθέσεις νομοσχεδίων σχετικών με την γυναικεία εκπαίδευση).

TEXT_PAGE_SHORT512
    TEXT_SEARCH_FORM
    TEXT_SEARCH_IN_BOOK
    TEXT_SEARCH_RESULTS
      TEXT_BOOK_LIST
        1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

        που αποτυχαίνουν στους άλλους τομείς (ομορφιά, γάμος).72 Έτσι σκίτσα της εποχής που παρουσιάζουν δασκάλες ή μαθήτριες Παρθεναγωγείων τις εμφανίζουν πολύ άσχημες και κακοφτιαγμένες.73

        στ) Η έκτη ομάδα επιχειρημάτων έχει σχέση με τα σωματικά και ψυχολογικά χαρακτηριστικά των μαθητριών. Τα επιχειρήματα αυτά αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα γιατί στηρίζονται σε ιατρικές απόψεις ξένων επιστημόνων που επισημαίνουν τις συνέπειες που είναι δυνατό να έχει στην υγεία των κοριτσιών της εφηβικής ηλικίας η διανοητική εργασία και η ανώτερη εκπαίδευση.74 "Το σκάφος κινδυνεύει και μόνη σωτηρία απομένει να ριφθή μέρος του φορτίου εις την θάλασσαν",78 τονίζεται στο A' Πανελλήνιο Εκπαιδευτικό Συνέδριο του 1904 και το δίλημμα της επιλογής προσδιορίζεται ανάμεσα στις "γερές μητέρες" και στις "αδύνατες και ασθενικές διανοούμενες".

        Με βάση την επιχειρηματολογία αυτή φαίνεται καθαρά ότι o προορισμός της κοπέλας κατευθύνει σε προετοιμασία για "οικιακά έργα" και "οικιακάς αρετάς", ενώ η φύση απαιτεί μαθήματα απλούστερα, γιατί κινδυνεύει η υγεία των μαθητριών. Γνωστοί παιδαγωγοί προτείνουν για τα Παρθεναγωγεία ένα πρόγραμμα μαθημάτων που διαφοροποιεί και υποβαθμίζει τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση των κοριτσιών.76

        Αντίθετη φωνή υψώνουν μόνο γυναίκες παιδαγωγοί που αρχίζουν να ζητούν ισότητα στις εκπαιδευτικές ευκαιρίες των δύο φύλων και με το έργο και την αξιόλογη παρουσία τους στην πνευματική και κοινωνική ζωή του τόπου θεμελιώνουν τις διεκδικήσεις αυτές.77 Η Κ. Παρρέν με πρωτοσέλιδα άρθρα στην Εφημερίδα των Κυριών διεκδικεί "τελεία Μέση Εκπαίδευσι" για τις μαθήτριες και ίδρυση σχολείων "αντιστοιχούντων προς τα γυμνάσια των αρρένων".78

        Εκπαιδευτική πολιτική: Ο ιδρυτικός νόμος της Μέσης Εκπαίδευσης (1836) δεν προβλέπει σχολεία για τις μαθήτριες και ως το 1893 δεν έγινε καμιά σχετική νομοθετική ρύθμιση. Η ευθύνη για τη διαμόρφωση της δευτεροβάθμιας

        72. "Η λογία δεσποινίς" ορίζεται από τον Κων. Σκόκο στα 1905 ως: "Ολίγον μύωψ, ολίγον διοπτροφόρος ενίοτε, αφηρημένη συνήθως, έστιν ότε ολίγον κυφή, ολίγον νευροπαθής, ολίγον έξαλλος", Κων. Φ. Σκόκου, "Η λογία δεσποινίς", Ημερολόγιον του έτους 1905, σ. 37.

        73. Βλ. Κων. Φ. Σκόκος, ό.π., σ. 37-40, Το Αστυ, έτ. Δ', αρ. 207 (10-9-1889) και αρ. 209 (24-9-1889).

        74. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 212.

        75. Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον. Εργασίαι της διευθυνούσης επιτροπής - Πρακτικά των συνεδριάσεων - Σχολική έκθεσις, Αθήναι 1904, σ. 206.

        76. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 206-213.

        77. ό.π., σ. 210 και 214-216.

        78. Εφημερίς των Κυριών, έτ. Β', αρ. 86 (23-10-1888).