Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 503-522 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/503.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ

ΧΑΡΗΣ ΜΠΑΜΠΟΥΝΗΣ: Πολύ ορθά ο κ. Αλέξης Δημαράς στην εισήγηση του έθεσε το πρόβλημα της γενικότερης διάθεσης και νοοτροπίας των εκπαιδευτικών απέναντι στο μαθητικό πληθυσμό.

Η υλοποιημένη θέση του N. Νικητοπλου "εννέα οι νομοθέται, και εγώ δέκα" έφερε στη μνήμη μου μια παρεμφερή πρόταση ενός αλλού εκπαιδευτικού, του Εμμ. Ι. Κισσηνίου. Την συμπεριέλαβε -και δεν είναι βέβαια τυχαίο- ο Ν. Νικητόπλος σε έκθεση του συνοψιστική1 των γνωμών των διδασκάλων,2 όσον αφορά τη λειτουργία των αλληλοδιδακτικών σχολείων. Ση-μειώνει χαρακτηριστικά: "Ο του εν Τριπολιτσά αλληλοδιδακτικού κ. Εμμανουήλ Ι. Κισσήνιος αναφέρει, ότι οι νόμοι του αλληλοδιδακτικού να είναι εις τέσσαρα κεφάλαια· A'. θρησκευτικοί· Β', οικιακοί' Γ', κοινωνικοί· Δ', σχολειακοί ως είναι του Κλεοβούλου, να επιβεβαιωθούν όμως με την συγκατάνευσιν των μαθητών".3

Με πολλούς διδασκάλους σαν τον Νικητόπλο4 και τον Εμμ. Ι. Κισσήνιο,5 που θεμελίωναν τη σχολική πράξη στους δύο βασικούς της φορείς, που θεωρούσαν απαραίτητη προϋπόθεση για την επιτυχία της αποστολής τους τη συμμετοχική δραστηριότητα των μαθητών, θα είχαν δημιουργηθεί νωρίτερα και εκ των έσω αντιστάσεις στις γνωστές σκέψεις και πράξεις των υπαιτίων για τη μεταρρύθμιση που δεν έγινε, για να θυμηθούμε και την εμπνευσμένα ομότιτλη εργασία του κ. Δημαρά.6

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Υπουργ. Θρησκείας, φ. 24, Σχολικά (13 Φεβρουαρίου 1830). Απ. Β. Δασκαλάκη, Κείμενα-Πηγαί της Ιστορίας της Ελληνικής Επαναστάσεως, Σειρά τρίτη, Τα περί Παιδείας, Αθήναι 1968, τ. Β', σ. 762-774. Πβ. Ελ. Ε. Κούκκου, Ο Καποδίστριας και ή Παιδεία 1827-1832, Β', Τα εκπαιδευτικά ιδρύματα της Αιγίνης, Αθήναι 1972, σ. 38-39.

2. Αν και ο Ν. Νικητόπλος γράφει "ούτοι οι είκοσι ανάφεραν περί του τρόπου της αλληλοδιδακτικής μεθόδου των και αποδεικνύονται ότι γνωρίζουν την αλληλοδιδακτι-κήν μέθοδον, καθώς είμαι βεβαιωμένος και από άλλα των γράμματα Ιδιαίτερα εις εμέ", παραθέτει γνώμες-παρατηρήσεις δεκαεννέα. Οκτώ απ" αυτούς υπηρετούν στο Αιγαίο (Ιερομόναχος Κύριλλος ο Θεσσαλός, Π. Μιλίτσας και Β. Νικολαΐδης στην Ύδρα, Π. Ζωντανός, Ν. Π. Μάγνης στη Σύρο, Κ. Κονταρίνης στη Μύκονο, Ν. Ματθαίος στη Νάξο, Μ. Παπα Κυριάκου στην Πάτμο), οι υπόλοιποι στην Πελοπόννησο (Συν. Κυριακίδης στη Μονεμβασία, Π. Μπούας στο Κρανίδι, Εμμ. Ι. Κισσήνιος στην Τρίπολη, Αλ. Ησαΐας στο Ναύπλιο, Ιω. Αγγελόπουλος στην Κέρτεζη Καλαβρύτων, Xp. Καλλιόνης στη Βοστίτσα, Κ. Γκικας στην Καλαμάτα, Δ. Βλαχογιάννης στα Δίδυμα Κρανιδίου, Κ. Μακεδών "εν Δηλοίς της Σπάρτης", Παρθένιος Πελοπ. στη Γουμενίτσα Καλαβρύτων, Γ. Μ. Μέρικας στο Λεωνίδιο).

Σελ. 503
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/504.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

3. Και συνεχίζει: "προσέτι χαρακτηριστικά του διδασκάλου και των χρεών του. Ο τρόπος του αλληλοδιδακτικού του είναι του κυρίου Κλεοβούλου· προβάλλει Sé παρατηρήσεις του να συνταχθούν άλλοι καταλληλότεροι πίνακες από τους του Κλεοβούλου, οι οποίοι είναι δεινοί και υψηλοί ως προς τους παίδας διά τας λέξεις. Συμφωνεί εις την σύνθεσιν των πινάκων με τον κ. Κόρ(κ). Εις την Η' τάξιν ούτος θέλει βιβλία τινά' χρέη γενικά των παίδων-Ηθικά, Μύθους, Γραμματικήν εντελή, Σύνοψιν Γεωγραφίας, Φυσικής Ιστορίας, Μυθολογίας, ιδέας χρονολογίας. Πίνακες της Γραφής να είναι οι της Αναγνώσεως, οι δε της Αριθμητικής να είναι με τα σημεία της Άλγεβρας. Δι' όλα αυτά τα μαθήματα προβάλλει ότι τα έχει συνθεμένα και ζητεί την άδειαν της Επιτροπής να της τα στείλη διά να τα επικρίνη". Έρευνά μου για την ανεύρεση της αναφοράς του Κισσηνίου στα Γ.Α.Κ. (φ. 23-24 Υπουργ. Θρησκείας) απέβη δυστυχώς άκαρπη.

4. Βλ. και Β. Σφυρόερα, "Οι στόχοι της εκπαιδευτικής πολιτικής του Καποδίστρια", Ο Ιωάννης Καποδίστριας και ή συγκρότηση τον Ελληνικού κράτους, Θεσσαλονίκη 1983, σ. 78.

5. Από τα έγγραφα που δημοσιεύει ο Απ. Β. Δασκαλάκης αντλούνται μερικές ακόμη πληροφορίες για τον Κισσήνιο.

Την 19 Μαρτίου 1830 ο Εμμ. Ι. Κισσήνιος διαμαρτύρεται εντονότατα επειδή «εις το διάστημα του ερχομού του εις Ναύπλιον διά την οικονόμησιν" σχολικού κτιρίου (πράγμα που πέτυχε) "ανηγέρθησαν τινές υπισχνούμενοι το διδασκαλικόν επάγγελμα, αγνοούντες και αυτόν τον συλλαβισμόν, οίτινες εκ των διακόσιων περίπου παίδων τους οποίους πρότερον έδίδασκα μόλις μ' άφησαν ογδοήκοντα.

»Πεπεισμένος λοιπόν ότι εις όποιον μέρος είναι συστημένον Δημόσιον Σχολείον διωρισμένον παρά της Σ. Κυβερνήσεως (καθώς το ιδικόν μας) δεν είναι δυνατόν ν' ανεγείρη άλλος τις κατά τα Σ. διατάγματα της (μάλιστα τοιαύτα οία των οκτωηχοψαλτήρων) και να περιπλανούν την νεολαίαν ποτίζοντές την τα φαρμάκια της αμεθοδίας των, αν από την Σ. Κυβέρνησιν πρότερον δεν εγκριθή, καθ' ότι το τοιούτον συντρέχει εις την φθοράν των πολιτών.

»Τοιούτον τι συμβαίνει σήμερον εις την οποίαν πόλιν με διετάξατε ν' Αλληλοδιδάσκω Σ. Γραμμ. από τινας παπάδες.

»Μην υποφέρων λοιπόν να βλέπω εκτραχηλιζομένην την νεολαίαν την πρότερον εις εμέ προοδεύουσαν υπό την αμεθοδίαν τούτων των ατάκτως διδασκόντων και να λέγουν με το ασελγές της κωμωδίας Γραΐδιον, "α, α, την δάδα μη μοι πρόσφερε....".

»Αναφέρομαι εκπληρών το χρέος μου και παρακαλώ να διατάξη το ογληγορώτερον αυτούς τους παπάδες να λείψουν από το να διδάσκουν πλέον τας αμεθοδίας των εις τον Έλληνα και ας ακολουθούν τα της Ιερότητός των καθήκοντα, καθ' ότι, αν τούτο παραμεληθή ως αδιάφορον, θέλω δώσει την παραίτησίν μου επ' αυτό τούτο διά να ύπαρξη πάλιν η άμεθοδία ύστερα από τόσους κόπους και τοσαύτην θυσίασιν γροσιών υπέρ αυτής παρά της Σ. Κυβερνήσεως. Μένω με το βαθύτατον σεβας.

»Δεν θέλει παραμελήσει παρομοίως και την εξοικονόμησιν χάρτου, μελάνης, κονδυλ. πλακών, λιθογράφων, πινάκων και διδακτικών βιβλίων κλ. εις ανακούφισιν των διδασκομένων, διότι τα έξοδα ταύτα είναι ανυπόφορα κ.τ.» (Γ.Α.Κ., Υπουργ. Θρησκ., φ. 25, Σχολικά. Απ. Β. Δασκαλάκη, ό.π., σ. 853-854).

Μετά τρίμηνο, ο Διοικητής "Τριπολιτζάς και Λεονταρίου" Ν. Καρόρης "Εις απάντη-σιν της υπ' αριθ. 901 εγκυκλίου της Γραμματείας", γνωστοποιεί, "ότι εις την επαρχίαν της Τριπολιτσάς δεν υπάρχει συστηματικόν σχολείον, παρ' εκείνο, το οποίον συντηρείται πάρα της Κυβερνήσεως κατά την πόλιν της Τριπολιτσάς.

»Εις αυτό μαθητεύονται ήδη περί τους εκατόν παίδες υπό τον διδάσκαλον κύριον Εμμ. Ιω. Κισσήνιον, του οποίου η ικανότης περί την αλληλοδιδακτικήν μέθοδον και το

Σελ. 504
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/505.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ηθικόν είναι προ καιρού ήδη συστημένα εις την Κυβέρνησιν. Άμα ετοιμασθή το ετοιμαζόμενον ολοέν δι' έξόδων της Κυβερνήσεως κατάστημα του σχολείου, ο αριθμός των μαθητών θέλει πολλαπλασιασθή αναλόγως με την ευρυχωρίαν του τόπου, και όσον το νυν χρησιμεύον εις σχολείον οίκημα εμποδίζει του να συντρέξουν περισσότεροι μαθηταί, διά την στενοχωρίαν». (Γ.Α.Κ., Υπουργ. Θρησκ., φ. 28,1830. Πβ. Απ. Β. Δασκαλάκη, ό.π., σ. 1047).

Στον κατάλογο "των κατά την Πελοπόννησον διδακτικών καταστημάτων" που είχε στη διάθεση του στις 5 Οκτωβρίου 1830 ο επιθεωρητής τους Ι. Π. Κοκκώνης αναγράφεται ότι το αλληλοδιδακτικό Τριπόλεως στεγάζει 150 μαθητές (ΓΑ.Κ., Υπουργ. Θρησκ., φ. 32, 1830. Πβ. Απ. Β. Δασκαλάκη, ό.π., α. 1388).

Ο Κισσήνιος ασχολείτο με τη συγγραφή σχολικών εγχειριδίων (βλ. και σημ. 3). Είναι γνωστό ότι τουλάχιστον και το αλληλοδιδακτικό Άργους χρησιμοποιούσε την "Ιεράν Κατήχησιν" του Κισσηνίου, μέχρις ότου o Κοκκώνης επέβαλε την αντικατάστασή της με το πόνημα της επί της Προπαιδείας Επιτροπής (ΓΑ.Κ., Υπουργ. Θρησκ., φ. 32, 1830. Πβ. Απ. Β. Δασκαλάκη, ό.π., σ. 1392).

Τέλος, την 1 Ιουνίου 1831 ο Εμμ. Ι. Κισσήνιος εξαιτίας της αντιδραστικής τακτικής της προσωρινής σχολικής εφορίας αναγκάζεται να παραιτηθεί. Γράφει στη σχετική του αναφορά: "Είμαι εις θέσιν να μακαρίσω εμαυτόν, διότι ηξιώθην να διορισθώ παρά της υψηλής προστασίας της A.B. του Σεβαστού Κυβερνήτου μας διδάσκαλος εις το ενταύθα αλληλοδιδακτικον και ηδυνήθην να κατορθώσω, ώστε οι αριστεύσαντες μαθηταί μου να σχηματίσωσι τας κλάσεις του αρτισυστάτου Δημοσίου Ελληνικού σχολείου.

»Τακτική εφορία μέχρι τούδε δεν υπήρχε διά να επιστατή, να εξετάζη και ν' αναφέρη κατά το χρέος της τα ονόματα των κατά καιρούς προοδευσάντων μαθητών της σχολής ταύτης προς την Σ. Γραμματείαν ταύτην, θέλει ευαρεστηθή όμως, όταν ακούση παρ' εμού τον αριθμόν των, όστις είναι υπέρ τους εβδομήκοντα κατά το γενικόν μαθητολόγιόν μου· διατελούν εισέτι άλλοι 80-90 υπό την διδασκαλίαν μου, άλλα τα περί της μεθόδου ταύτης αναγκαία με δυσκολεύουν ν' ακολουθήσω περαιτέρω την διδασκαλίαν μου, διότι αι ανάγκαι μου είναι πολλαί και απροστάτευται και σχεδόν δεν έχω τίποτε απ' όσα υλικά αναγκαιούν εις την διδασκαλίαν των.

»Εφορία δεν υπάρχει να τα διορθώση· η ούσα προσωρινή εφορία δεν κατώρθωσε μήτε θέλει κατορθώσει τι καλόν, διότι νομοθετουμένη με προσκαλεί να εκτελώ όσα μ' ελλείπουν και όσα δεν είναι σύμφωνα μετά του οδηγού της Σ. Κυβερνήσεως.

»Ένεκα τούτων απάντων παρακαλώ την Σ. Γραμματείαν ταύτην να δεχθή την παραίτησίν μου, την οποίαν επιμόνως ζητώ διά της ταπεινής μου ταύτης παρά της Σ. Κυβερνήσεως· και μένω ευσεβάστως». (Γ.Α.Κ., Υπουργ. Θρησκ., φ. 40, 1831. Πβ. Απ. Β. Δασκαλάκη, ό.π., σ. 1908-1909).

Τα στοιχεία αυτά είναι οπωσδήποτε ελάχιστα. Επιβάλλεται ν' αναζητηθεί κι άλλο αρχειακό υλικό για να καταστεί δυνατή η βιογράφησή του.

6. Αλέξη Δημαρά, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, (Τεκμήρια Ιστορίας), A' (1821- 1894), Αθήνα 1973· Β' (1895-1967), Αθήνα 1974.

ΧΡ. Δ. ΛΑΖΟΣ: Θα είναι κοινότυπο, αλλά απαραίτητο, να πούμε γι' άλλη μια φορά ότι στην ιστορία της χώρας μας υπάρχουν σελίδες ανεξερεύνητες και γι' αυτό άγνωστες. Μια από τις σελίδες αυτές αναφέρεται σ' ένα γεγονός μοναδικό στα ιστορικά χρονικά της Ελλάδας και άλλων χωρών: πρόκειται για τη συγκρότηση κατ' εντολήν της Πολιτείας ενός στρατιωτικού σώματος με

B 9

Σελ. 505
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/506.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αξιωματικούς τους καθηγητές του Πανεπιστημίου και Οπλίτες τους φοιτητές. τη λεγομένη Πανεπιστημιακή ή Φοιτητική Φάλαγγα. Η σύσταση της έγινε μετά την έκπτωση της βαυαρικής μοναρχίας του Όθωνα, κατά τη διάρκεια της κυβερνήσεως της Τριανδρίας (Κανάρης, Ρούφος και Βούλγαρης), το 1862.

Η Τριανδρία είχε αναλάβει τη διακυβέρνηση της χώρας, αλλά πολύ γρήγορα παρουσιάστηκαν οι έντονες και δραματικές διαμάχες μεταξύ κυβερνώντων και αντιπολιτευομένων. Δεν χρειάστηκε ιδιαίτερη προσπάθεια ώστε οι αντίπαλες παρατάξεις να χωριστούν σε δύο στρατόπεδα, τους "ορεινούς" και τους "πεδινούς", που άρχισαν να συμπλέκονται. Η χώρα βρέθηκε και πάλι στα πρόθυρα του εμφύλιου σπαραγμού. Ο στρατός διχασμένος υπάκουε μόνο σε πρόσωπα, που κι αυτά υπάκουαν στις παρατάξεις που ανήκαν. Το φάσμα της αιματοχυσίας, που ήδη είχε αρχίσει, πλανιόταν πάνω από την ταλαιπωρημένη πόλη της Αθήνας που -λόγω της αναρχίας- δεχόταν και τις επιθέσεις των εγκληματικών στοιχείων του λούμπεν προλεταριάτου, ληστών, λωποδυτών κ.ά. Η Σύγκλητος του Πανεπιστημίου αποφάσισε να χρησιμοποιήσει τους φοιτητές σαν στρατιωτικό σώμα, για να επιβάλει την τάξη στην αναρχούμενη πρωτεύουσα. Με την απόφαση της αυτή υλοποιούσε ψήφισμα της "Προσωρινής Κυβερνήσεως" της 21 Σεπτεμβρίου 1861, με το οποίο δινόταν ή άδεια για τη σύσταση πανεπιστημιακού στρατιωτικού σώματος με την ονομασία "Πανεπιστημιακή Φάλαγξ".1 Αξιωματικοί θα ήταν, όπως είπαμε, οι καθηγητές του Πανεπιστημίου και στρατιώτες οι φοιτητές. Αξιωματικοί του τακτικού στρατού θα αναλάμβαναν την εκπαίδευση όλων και την εκγύμναση του σώματος αυτού, που είχε ως αποστολή τη φρούρηση -μαζί με την Εθνοφυλακή- των Αθηνών.

Το γεγονός αντηχεί λίγο παράξενα στ' αυτιά μας σήμερα, εποχή που οι φοιτητές προσπαθούν, το λιγότερο, να έχουν γνώμη για τα θέματα που τους αφορούν. Φαίνεται ότι υπάρχει οπισθοδρόμηση και όχι εξέλιξη, αν σκεφθούμε ότι παράλληλα με τη σύσταση της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας δύο αντιπρόσωποι του Πανεπιστημίου είχαν εκλεγεί βουλευτές και αντιπροσώπευαν τα συμφέροντα του ιδρύματος. Αυτές οι παραχωρήσεις είχαν γίνει από την "Προσωρινή Κυβέρνηση", γιατί όπως είχε παραδεχθεί ο υπουργός Παιδείας Επαμεινώνδας Δεληγεώργης το "Πανεπιστήμιον παρήγαγε την Επανάστασιν". Φυσικά αναφερόταν στους αγώνες της φοιτητικής νεολαίας κατά τη διάρκεια της οθωνικής βασιλείας και στο ρόλο που διαδραμάτισε στην έξωσή του. Ένας από τους φοιτητές αυτούς άλλωστε ήταν και ο ίδιος 6 Επαμεινώνδας Δεληγεώργης, ο μετέπειτα πρωθυπουργός.2

Ήδη από τη σύσταση του Πανεπιστημίου και σ' όλη τη διάρκεια της Βαυαροκρατίας και οθωνικής βασιλείας, ένας από τους σπουδαιότερους μοχλούς της κοινωνικής πιέσεως για περισσότερη ελευθερία και συνταγματικότητα, ήταν ή σπουδάζουσα νεολαία, κυρίως ή φοιτητική. Με πλούσιο ιστορικό παρελθόν,

Σελ. 506
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/507.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

συνηθισμένη στην κακοδαιμονία του αρτισύστατου κράτους και ζώντας τις έντονες ζυμώσεις της εποχής της, ή φοιτητική νεολαία της περιόδου 1839-1862 έχει να παρουσιάσει λαμπρές σελίδες κοινωνικής και πολιτικής δραστηριότητας με περιεχόμενο καθαρά προοδευτικό, με την έννοια ότι προωθούσε καταστάσεις οι όποιες για την εποχή της και τον κοινωνικό της περίγυρο, αποτελούσαν την προοδευτική τάση που θα ωφελούσε το έθνος (άσχετα αν σήμερα πεποιθήσεις της εποχής εκείνης έχουν Θεωρηθεί αντιιστορικές, όπως λ.χ. το δόγμα της "Μεγάλης Ιδέας").

Φοιτητές αναμειγνύονται στα στασιαστικά κινήματα κατά του Όθωνα, διοργανώνουν εορτασμούς της επετείου 25ης Μαρτίου, που δημιουργούν αναστατώσεις και προκαλούν τις επελάσεις του ιππικού, αναλαμβάνουν έντονη προπαγάνδα κατά της βασιλείας, με αποκορύφωμα την απόπειρα του Αριστ. Δόσιου κατά της Αμαλίας.3

Ένας από τους στόχους που προπαγάνδιζε ή φοιτητική νεολαία και γενικά η αντιπολιτευόμενη τον Όθωνα μερίδα, ήταν και ή σύσταση της Εθνοφυλακής. Από τις σελίδες της μαχητικής φοιτητικής εφημερίδας Το Μέλλον της Πατρίδος επανέρχονταν συχνά στο ζήτημα αυτό και τόνιζαν την ανάγκη της δημιουργίας της.4 Με τη σύσταση της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας φθάνουμε στην υλοποίηση των προσπαθειών τους: με το ψήφισμα αυτό έμπαιναν οι βάσεις για τη στρατιωτική εκπαίδευση των φοιτητών, πράγμα που ανέκαθεν επεδίωκαν. Όταν, λοιπόν, η Σύγκλητος οργάνωσε το στρατιωτικό αυτό σώμα, οι Αθηναίοι είδαν έκπληκτοι στις 14 Οκτωβρίου 1862 λόχους φοιτητών να περιπολούν στην Αθήνα ημέρα και νύχτα, να επιτηρούν και να επιβάλλουν την τάξη και ευνομία.5

Γενικά, o Τύπος της εποχής υποδέχτηκε με κολακευτικά σχόλια τους νέους αυτούς θεματοφύλακες της τάξης. Μεταξύ των άλλων, η εφημερίδα Εθνοφύλαξ έγραψε τα εξής: "Όστις δεν κατόρθωσε να συγκινηθή καθ' όλον τον βίον του, ας εξήρχετο χθες να ίδη τους Ακαδημαϊκούς πολίτας κατ' ουλαμούς διηρημένους και με άγιον ενθουσιασμόν στρατιωτικώς πορευομένους και ήθελεν αναντιρρήτως ανοίξει τας πηγάς των δακρύων του. Τετρακόσιοι περίπου φοιτηταί και διδάκτορες οπλοφόροι εξελθόντες του Πανεπιστημίου εις στρατιωτικόν περίπατον, προπορευομένων καθηγητών εξ εκάστου ουλαμού, παρίστων γοητευτικώτατον θέαμα. Οι θεώμενοι την λεγεώνα ταύτην ανεμιμνήσκοντο τον Ιερόν Λόχον των Σπαρτιατών του Λεωνίδα και τους Ιερολοχίτες του 1821".6

Η Πανεπιστημιακή ή Φοιτητική Φάλαγγα ήταν ανεξάρτητο στρατιωτικό σώμα με δική της στολή, δική της σημαία και οπλισμό. Με την καθοδήγηση των πρυτάνεων Πέτρου Παπαρρηγοπούλου (1862-1863)7 και Κωνσταντίνου Φρεαρίτη (1863-1864)8 απαρτίστηκε τον πρώτο χρόνο από πέντε λόχους (660 φοιτητές) και τον δεύτερο από έξι (840 φοιτητές). Οι στρατιωτικοί, που είχαν

Σελ. 507
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/508.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αναλάβει τη διοίκηση της Φάλαγγας, ήταν ο λοχαγός Ιωάννης Ζουμπούλης μέχρι τις 26 Φεβρουαρίου 1863 και κατόπιν ο Αλέξανδρος Πραΐδης μέχρι τη διάλυσή της το 1864. Μαζί με αυτούς και πολλοί άλλοι βαθμοφόροι, υπολοχαγοί, ανθυπολοχαγοί, ανθυπασπιστές, λοχίες και ίσως ένας αρχισαλπιγκτής, συνολικά περίπου 21 άτομα του τακτικού στρατού.

Πρέπει να τονισθεί ότι παράλληλα με τις δραστήριες προσπάθειες των δύο πρυτάνεων, σοβαρό ρόλο στην υλική ενίσχυση για τη Φάλαγγα έπαιξε ή ιδιωτική πρωτοβουλία, ή όποια τελικά πρόσφερε το 1/3 της συνολικής δαπάνης για τη γενική δημιουργία του σώματος. Υπάρχουν λεπτομερείς πίνακες όλων όσων συνέβαλαν στην προσπάθεια αυτή. Μεταξύ των δωρητών και αρωγών ξεχωρίζουν οι Δημήτριος Θωμαΐδης (1.000 δρχ.), Ελένη Τοσίτσα (10.000 δρχ.), Αναστάσιος Μανάκης (10.000 δρχ.), Τερψιχόρη Βασιλείου-Μελά (1.000 δρχ.). Ο Δημήτριος Βερναρδάκης, ο μετέπειτα περίφημος πανεπιστημιακός δάσκαλος (συγγραφέας της πολύκροτης μελέτης κατά των αρχαϊστών "Ψευδαττικισμού έλεγχος", 1884) πρόσφερε τα χρήματα για την αγορά του οπλισμού της Φάλαγγας.

Η πρώτη φάση της ιστορίας της Πανεπιστημιακής ή Φοιτητικής Φάλαγγας, μιας ιστορίας που θα διαρκέσει για 40 περίπου χρόνια, τελείωσε το 1864, Μετά την τυπική -για πολιτικούς λόγους- διάλυση της τα ιστορικά γεγονότα την έφεραν και πάλι στο προσκήνιο μετά δέκα χρόνια, το 1873-74, όταν οι φοιτητές επανήλθαν με αίτημα την επανασύσταση και δραστηριοποίηση της Φάλαγγας, κατά τη διάρκεια των επεισοδίων που έμειναν στην ιστορία με το όνομα "Λαυρεωτικά". Πρωθυπουργός ήταν τώρα ο Επαμεινώνδας Δεληγεώργης, ο άλλοτε αρχηγός της "Χρυσής Νεολαίας", που είχε διώξει τον Όθωνα. Η στάση του Δεληγεώργη απέναντι στους φοιτητές υπήρξε αισχρή, σε σημείο να τον στιγματίσουν άνθρωποι με δηλωμένη συντηρητικότητα. Χρησιμοποίησε την έφιππη χωροφυλακή, για να τσακίσει φοιτητικές συγκεντρώσεις. Η βιαιότητα των οργάνων της τάξεως ήταν τόση, ώστε ή Σύγκλητος του Πανεπιστημίου αναγκάστηκε να στείλει εγγραφή διαμαρτυρία προς την κυβέρνηστ). Καθημερινά γίνονταν μεγάλες διαδηλώσεις, συμπλοκές, αιματοχυσίες. Ιστορικός της εποχής δήλωσε ότι " ...μεταξύ κυβερνήσεως και φοιτητών υφίσταται πλέον εμπόλεμος κατάστασις".9

Δυστυχώς, δεν μπορούμε να παραθέσουμε πιο εκτεταμένα τα γεγονότα που πράγματι υπήρξαν πολύ βίαια, καθώς και τις αγορεύσεις που έγιναν εξαιτίας τους στη Βουλή. Η λύση των επεισοδίων ήλθε, όταν στις 4 Φεβρουαρίου 1874 η κυβέρνηση του Δεληγεώργη ηττήθηκε στη Βουλή από τον Θρασύβουλο Ζαΐμη.

Στα 1877-78, κατά τη διάρκεια του Ρωσοτουρκικού Πολέμου και με την αναζωπύρωση των εθνικών πόθων για την προσάρτηση των εδαφών που στέναζαν κάτω από τον τουρκικό ζυγό, ελληνικά σωματεία, όπως η "Εθνική Άμυνα"

Σελ. 508
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/509.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και η "Αδελφότης", συγκέντρωναν χρήματα, αγόραζαν υλικό και στρατολογούσαν εθελοντές που τους έστελναν να πολεμήσουν στα υπό απελευθέρωση εδάφη, κυρίως στη Θεσσαλονίκη. Στους αγώνες αυτούς σημαντική συμμετοχή είχαν φοιτητικά σώματα και ομάδες που έφταναν εκεί για να ενισχύσουν τους μαχητές, όπως αυτό που απαρτιζόταν από 25 φοιτητές και είχε αρχηγό τον καθηγητή Ν. Νικολαΐδη, πρώην αξιωματικό της Κρητικής επαναστάσεως του 1867. Στην περίφημη μάχη της Μακρυνίτσας τρεις γυμνασιόπαιδες έδωσαν κι αυτοί το αίμα τους: οι Δ. Κυριακόπουλος, Ν. Στρατηγόπουλος και Σ. Οικονομόπουλος. Ένα άλλο σώμα με φοιτητές και μαθητές του Γυμνασίου, με αρχηγό τον Ι. Φαρμάκη, έλαβε μέρος στη μάχη της Αγυιάς, όπου και θρήνησε νεκρούς.10

Οι μάχες των επαναστατικών σωμάτων ήταν πολλές όπως πολλοί ήταν οι φοιτητές και σπουδαστές, που έχυσαν το αίμα τους. Δυστυχώς, δεν γνωρίζουμε αν κάποιο από τα σώματα αυτά είχε κατέβει, στον αγώνα με τη σημαία της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας, σαν ανεξάρτητο σώμα. Είναι όμως σίγουρο ότι πριν ξεσπάσει η επανάσταση στη Θεσσαλία οι φοιτητές είχαν συγκεντρωθεί κάποιο βράδυ στο μικρό δάσος πίσω από τη Γαλλική Σχολή στην Αθήνα, για να συζητήσουν τον ρόλο του Πανεπιστημίου, των φοιτητών και της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας στην επανάσταση που επρόκειτο να ξεσπάσει. Αποφασίσθηκε, η μεν Πανεπιστημιακή Φάλαγγα να μην κάνει καμιά ενέργεια και να περιμένει τις αποφάσεις της κυβερνήσεως, η οποία πιθανόν να τη χρησιμοποιούσε σε κάποια από τις στρατιωτικές ενέργειες, ομάδα δε φοιτητών "εν σώματι εκπροσωπούντες τας αρχάς της ελευθερίας και της δικαιοσύνης" να πάρουν μέρος στην επανάσταση.11

Η τελευταία πράξη της Πανεπιστημιακής ή Φοιτητικής Φάλαγγας θα παιχθεί το 1896-97, όταν οι φοιτητές μετά την απρεπή συμπεριφορά του καθηγητή της ανατομίας Γαλβάνη εξεγέρθηκαν και κατέλαβαν το Πανεπιστήμιο. Ο καθηγητής Γαλβάνης τους είχε προσβάλει λέγοντας τους ότι είναι ανάξιοι του ιδρύματος που σπούδαζαν. Οι φοιτητές διαμαρτυρήθηκαν έντονα στη Σύγκλητο, μετά στην κυβέρνηση και κατόπιν ζήτησαν να παυθεί ο Γαλβάνης. Ο τελευταίος, έχοντας ισχυρόν προστάτη στην κυβέρνηση, δεν παραιτείτο. Άρχισαν αντεγκλήσεις, καταλήψεις αιθουσών, συμπλοκές μεταξύ χωροφυλακής, ιππικού και φοιτητών, εκφοβιστικές συλλήψεις διαφόρων πρωτεργατών, διαδηλώσεις, νυχτερινές συγκεντρώσεις και άλλα. Στη συνέχεια, η ένταση μεγαλώνει και σαν φυσικό επακόλουθο έρχεται ή πρώτη στην ιστορία του ιδρύματος κατάληψη του Πανεπιστημίου από 300 περίπου φοιτητές, που κλείστηκαν εκεί οπλισμένοι με γκράδες, αποφασισμένοι -όπως δήλωσαν- να πεθάνουν στις αίθουσες του. Επί τρεις νύχτες και ημέρες το ιππικό είχε περικυκλώσει το Πανεπιστήμιο και προσπαθούσε να διώξει τους φοιτητές. Παράλληλα, άλλοι συνάδελφοί τους, εκτός του κτιρίου, διοργάνωναν διαδηλώσεις, πορείες

Σελ. 509
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/510.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

διαμαρτυρίες κλπ. Οι συγκρούσεις ήταν σφοδρές και αιματηρές. Οι έγκλειστοι, φοιτητές είχαν πάρει, από τις αποθήκες του Πανεπιστημίου τα όπλα της Φοιτητικής Φάλαγγας, τις στολές, τις σημαίες του σώματος και ό,τι άλλο υπήρχε και επανασύστησαν το φοιτητικό αυτό στρατιωτικό σώμα.

Οι προσπάθειες του ιππικού να διώξει τους φοιτητές από το κτίριο του Πανεπιστημίου απέτυχαν γιατί οι έγκλειστοι ανταπαντούσαν στους πυροβολισμούς με τους γκράδες τους, και ο λαός, που ζούσε το δράμα και συμμεριζόταν τη στάση τους, τους έστελνε με όποιον τρόπο μπορούσε βοήθεια, τρόφιμα κλπ., χρησιμοποιώντας ακόμα και πελταστές. Οι φοιτητές προσπάθησαν να οργανώσουν δρόμο διαφυγής και βοήθειας, εκμεταλλευόμενοι το αποχετευτικό σύστημα της περιοχής, που το σχέδιο του είχαν βρει στις αποθήκες του Πανεπιστημίου. Δυστυχώς, όμως, εξαιτίας κάποιου εμποδίου δεν μπόρεσαν να το αξιοποιήσουν.

Όλα αυτά, μαζί με τον θανάσιμο τραυματισμό ενός φοιτητή σε κάποια διαδήλωση, συνέβαλαν στο να δημιουργηθεί ατμόσφαιρα πολεμικής εντάσεως στην Αθήνα, που είχε ήδη αναστατωθεί απ' άκρη σ' άκρη, ενώ αυτό καθαυτό το γεγονός είχε φτάσει σε αδιέξοδο. Από τη μια μεριά η κυβέρνηση δεν ήθελε να αναλάβει την ευθύνη της τελικής επιθέσεως για την εκδίωξη των φοιτητών από το Πανεπιστήμιο και από την άλλη μεριά οι φοιτητές ήταν αμετάπειστοι. Μεσολάβησαν διάφοροι κυβερνητικοί εκπρόσωποι, καθώς και πρυτάνεις, καθηγητές κλπ., και το θέμα βρήκε λύση αντάξια της φοιτητικής περηφάνειας και αξιοπρέπειας. Δέχτηκαν πρόταση της κυβερνήσεως να πάει σύσσωμη η Πανεπιστημιακή Φάλαγγα σαν ανεξάρτητο σώμα, να πολεμήσει στην Κρήτη, στην επανάσταση του 1896, που είχε ήδη εκραγεί. Η έναρξη του κρητικού αγώνα ήταν άλλωστε και ένας από τους κύριους λόγους που οι φοιτητές δέχτηκαν να εγκαταλείψουν το Πανεπιστήμιο, φοβούμενοι ότι με τις νέες εξελίξεις οι πράξεις τους έβλαπταν το Έθνος.12

Με την κάθοδο της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας στην Κρήτη και την ένταξή της στα λοιπά στρατιωτικά σώματα των επαναστατών, γράφεται και ή τελευταία σελίδα στην ιστορία του φοιτητικού αυτού στρατιωτικού σώματος. Μια σελίδα εφάμιλλη της υπόλοιπης δράσεως της· ή Φάλαγγα στην Κρήτη στάθηκε αντάξια των προσδοκιών όλων όσων πίστεψαν σ' αυτήν και παρά το γεγονός ότι ήταν αριθμητικά περιορισμένη, ωστόσο, είχε αξιόλογη δράση.

Εδώ σταματά η ιστορία της Πανεπιστημιακής ή Φοιτητικής Φάλαγγας, που μια σελίδα της μπορούμε να τη χαρακτηρίσουμε "Πολυτεχνείο του περασμένου αιώνα". Πιο απλά, μπορούμε να πούμε ότι η ιστορία επαναλαμβάνεται και ότι οι νόμοι που τη διέπουν, έχουν επαναληπτικότητα και διάρκεια αξιοσημείωτη. Ακόμα, μπορούμε να πούμε ότι το φοιτητικό σώμα από τότε παρουσιάζει την ίδια ευαισθησία και δυναμισμό απέναντι σε πάγιες κατεστημένες ή ανορθόδοξες απόψεις.

Σελ. 510
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/511.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Βλ. Επαμ. Δεληγεώργης, Τοις Φοιτηταίς του Εθνικού Πανεπιστημίου, Αθήναι 1863, σ. 7.

2. Ο Πρύτανης του Πανεπιστημίου Πέτρος Παπαρρηγόπουλος ανταπαντώντας στην προσφώνηση για το ρόλο του Πανεπιστημίου στην εκθρόνιση του Όθωνα έγράψε ότι: "Το Πανεπιστήμιον σεμνύνεται, ότι, τα μέγιστα συνετέλεσεν εις την κατάλυσιν συστήματος, όπερ επί τριακονταετίαν κατέθλιβε τα στήθη του Έθνους". Βλ. Εφημερίς των Φιλομαθών, 21 Νοεμ. 1862.

3. Βλ. Χρ. Δ. Λάζου, "Όταν o Δόσιος πυροβόλησε την Αμαλία", Ιστορία Εικονογραφημένη, τχ. 114, σ. 82-91.

4. Βλ. και Αλεξ. Βυζάντιου, "Έκθεσις των εν Ελλάδι συμβάντων από Ιουνίου 1862 άχρις Ιουνίου 1865", Εθνικόν Ημερολόγιον Π. Βρεττού, έτος 1866, σ. 282, όπου γράφει ότι " ...Οι φοιτηταί του Πανεπιστημίου αυτοσχέδιοι γενόμενοι εθνοφύλακες, εφρούρησαν αξιεπαίνως την δημοσίαν τάξιν... ".

5. Βλ. Ε. Κυριακίδη, Ιστορία του Νεωτέρου Ελληνισμού, τ. Β', σ. 223, όπου γράφει ότι κατά τας συγκρούσεις "ορεινών" και "πεδινών" ... "η υπό την διοίκησιν του Πάνου Κορωναίου Εθνοφυλακή εφαίνετο ουδετέρα και η Πανεπιστημιακή Φάλαγξ απησχολημένη εις το έργον της φρουρήσεως της πόλεως...". Βλ. και πιο κάτω, σ. 227.

6. Εφημ. Εθνοφύλαξ, 15 Οκτωβρίου 1862.

7. Βλ. Πρυτανικός Λόγος Π. Παπαρρηγόπουλου (1863).

8. Βλ. Πρυτανικός Λόγος Κ. Φρεαρίτη (1864).

9. E. Κυριακίδης, ό.π., σ. 525-527.

10. Βλ. Π. Γ. Πολίτης, Απομνημονεύματα περί της τελευταίας εν Θεσσαλία επαναστάσεως, Αθήναι 1879, σ. 11-12.

11. Βλ. Γ. Κορδάτος, Ιστορία της Ελλάδας, τ. 11, σ. 342, σημ. 1.

12. Η εξιστόρηση των "Γαλβανικών" καθώς και αυτή της καθόδου της Φάλαγγας στην Κρήτη, στηρίζεται στο ιστόρημα του Διονυσίου Π. Μαρκοπούλου, Η εξέγερσις των φοιτητών εν Αθήναις και η δράσις της Φοιτητικής Φάλαγγος εν Κρήτη κατά το 1897, Εν Καλάμαις 1903. Το σπανιότατο αυτό ντοκουμέντο έχω ενσωματώσει, για να το διασώσω, στο βιβλίο μου Ιστορία της Πανεπιστημιακής ή Φοιτητικής Φάλαγγας, Αθήνα 1980, μέρος Β', σ. 91-242.

EΛENH ΦΟΥΡΝΑΡΑΚΗ: Η παρέμβαση αυτή προέκυψε από την αδυναμία να παρουσιαστεί εδώ μία ολοκληρωμένη ανακοίνωση κάποιων -έστω και πρωταρχικών- πορισμάτων έρευνας γύρω από το θέμα αυτό. Στόχος της είναι να θέσει ορισμένα ερωτήματα και υποθέσεις έρευνας που γεννήθηκαν μετά από μια σύντομη και αποσπασματική προσέγγιση των πηγών οι οποίες -όσον αφορά ένα τόσο ευρύ θέμα- είναι πολλές, ποικίλες και συχνά δυσπρόσιτες, για λόγους που δεν υπάρχει η δυνατότητα να αναφερθούν εδώ,

Η προσέγγιση των παιδαγωγικών κειμένων και της κανονιστικής φιλολογίας

Σελ. 511
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/512.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

(littérature normative)* γεννά το ερώτημα κατά ποσό στο λόγο αυτό διακρίνεται, μια συνείδηση για την ιδιαιτερότητα της παιδικής και νεανικής ηλικίας της γυναίκας· κατά πόσο δηλαδή υπάρχει η αντίληψη ότι το κορίτσι, πρέπει να ανατρέφεται και να εκπαιδεύεται με βάση ένα σύστημα αξιών συμπληρωματικό ή διαφορετικό από εκείνο των αγοριών και κατάλληλο στη "γυναικεία φύση" ή στους γυναικείους ρόλους.

Κατ' αρχήν, η απουσία ενός τέτοιου προβληματισμού από ένα σημαντικό ίσως τμήμα της σχετικής φιλολογίας αποτελεί ένα αξιοσημείωτο φαινόμενο το οποίο επιβάλλει την ερμηνεία του. Στο σημείο αυτό, o ερευνητής θα πρέπει να είναι ιδιαίτερα προσεκτικός, γιατί υπάρχει ο κίνδυνος να υπερτιμηθούν τα σημαντικά, αλλά σχετικά περιορισμένα κείμενα που αναφέρονται αποκλειστικά στην γυναικεία εκπαίδευση.

Ωστόσο, από τα πρώιμα χρόνια της Ανεξαρτησίας, που είναι και η αφετηρία της ερευνάς μου, διανοούμενοι και παιδαγωγοί βάζουν το θέμα της αναγκαιότητας και της ιδιαιτερότητας της εκπαίδευσης των γυναικών και -όπως ήδη αναφέρθηκε από την κα Ζιώγου- προβάλλουν το γυναικείο μοντέλο της μητέρας-συζύγου-οικοδέσποινας. Κατά πόσο όμως το μοντέλο αυτό ανταποκρίνεται σε υπαρκτές ή συνειδητές ανάγκες της ελληνικής κοινωνίας ή εκείνων ακόμα που το εισηγούνται και κατά πόσο αποτελεί μεταφορά ξένων ιδανικών; Πότε αξίες όπως εκείνη του οικειακου ιδεώδους (ideal of domesticity), της μητρότητας ως ιδιαίτερης συναισθηματικής σχέσης μητέρας-παιδιού και της ιδιαιτερότητας της παιδικής ηλικίας διαμορφώνονται και δίνουν σάρκα και οστά στο θεωρητικό μοντέλο της μητέρας-συζύγου-οικοδέσποινας;

Η επεξεργασία μιας θεωρίας που στηρίζεται στην ιδιαιτερότητα της γυναικείας εκπαίδευσης σημαίνει -μεταξύ άλλων- ότι οριοθετούνται διαφορετικές σφαίρες δράσης κάθε φύλου και ότι διαμορφώνονται αντίστοιχα συστήματα αξιών, ανησυχίες που διαφαίνονται συστηματικότερα σε κείμενα των τελευταίων δεκαετιών του 19ου αιώνα. Σύμφωνα με τα κείμενα αυτά, αν ο άντρας είναι προορισμένος να δρα στο δημόσιο χώρο, στο χώρο της πολιτικής και της επιστήμης, όπου κυριαρχεί με τη δύναμη και τον ορθό λόγο, η γυναίκα είναι πλασμένη για την οικογενειακή ζωή, οπού κυριαρχεί το συναίσθημα· είναι πλασμένη για να υπακούει, ν' αγαπά, ν' αφοσιώνεται και να θυσιάζεται, εκπληρώνοντας

* Τον γενικό αυτόν όρο χρησιμοποιώ για να χαρακτηρίσω ένα σύνολο από κείμενα, από τα οποία άλλα αναφέρονται στο εκπαιδευτικό σύστημα και διατυπώνουν προτάσεις για την βελτίωση του και άλλα ασχολούνται με την ανατροφή των παιδιών μέσα στο σχολείο και την οικογένεια ή με την συμπεριφορά των νέων στον ευρύτερο χώρο των κοινωνικών συναναστροφών (π.χ. Χρηστοήθειες, οδηγοί προς τις μητέρες, δοκίμια υγιεινής, εγχειρίδια Οικιακής Οικονομίας, λόγοι που εκφωνήθηκαν σε δημόσιες εξετάσεις στα παρθεναγωγεία και κείμενα της νομοθεσίας, όπως εγκύκλιοι και διατάγματα ή ακόμα αιτιολογικές εκθέσεις νομοσχεδίων σχετικών με την γυναικεία εκπαίδευση).

Σελ. 512
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/513.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

τους ρόλους της ως συζύγου και μητέρας, κυρίως μητέρας, που θα αναλάβει την πρώτη ηθική ανατροφή των παιδιών, των αυριανών πολιτών.

Η αποδοχή του διαφορετικού προορισμού κάθε φύλου έχει ως αποτέλεσμα τη διαμόρφωση εκ μέρους των παιδαγωγών διαφορετικών αιτημάτων για την ανατροφή του αγοριού και, του κοριτσιού αντίστοιχα. Αιτημάτων που θα αναφέρονται όχι μόνο στο είδος και τη διάρκεια της γνώσης, αλλά και σε ηθικές αρετές και σε τρόπους συμπεριφοράς.

Ο προσδιορισμός του χρόνου, αλλά και των διαδικασιών μόρφωσης ανάλογων συνειδητών αιτημάτων στη νεοελληνική κοινωνία του 19ου αιώνα είναι ζητούμενα για τον Ερευνητή.

Όσον αφορά αυτές τις διαδικασίες, η παρέμβαση των ίδιων των γυναικών στην συζήτηση γύρω από την εκπαίδευση του φύλου τους, παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Αναφέρομαι κυρίως στις γνωστές παιδαγωγούς του δευτέρου μισού του αιώνα (Σαπφώ Λεοντιάς, Καλλιόπη Κεχαγιά, Αικατερίνη Λασκαρίδου κ,ά.), καθώς και στις πρώτες φεμινίστριες που από το 1887 εκδίδουν την Εφημερίδα των Κυριών. Κατά πόσο ο λόγος αυτών των γυναικών έρχεται να συμπληρώσει, να διαφοροποιήσει ή να ανατρέψει τα υπό διαμόρφωση γυναικεία εκπαιδευτικά πρότυπα; Μια πρώτη ανάγνωση των γυναικείων παιδαγωγικών κειμένων και περιοδικών, δημιουργεί δύο βασικές εντυπώσεις:

1) χωρίς να αμφισβητείται το ιδεολογικό σχήμα που ταυτίζει τις γυναικείες αρετές με τον οικογενειακό βίο και την μητρότητα, οι παραδοσιακοί ρόλοι της γυναίκας των αστικών κέντρων επαναξιολογούνται και παίρνουν μια διάσταση κοινωνικής προσφοράς ή πιο σωστά κοινωνικής "αποστολής", καθήκον υψηλό και δύσκολο που με τη σειρά του επιβάλλει μια βαθύτερη και ευρύτερη παιδεία·

2) παρατηρείται η προσπάθεια να προσδιοριστούν με ακρίβεια και να συστηματοποιηθούν οι γνώσεις και οι ηθικές αρχές που θα διαπλάσουν το μικρό κορίτσι και τη νέα. Σύμφωνα με όλ' αυτά, η Οικιακή Οικονομία παρουσιάζεται ως μία επιστήμη που, εκτός από τις πρακτικές γνώσεις, περιλαμβάνει μια σειρά αρετών με βάση τις οποίες η γυναίκα θα αναλαμβάνει να διευθύνει το σπιτικό της. Ταυτόχρονα, η αρχαία φιλολογία, η εθνική ιστορία, τα θρησκευτικά, η παιδαγωγική, αποτελούν το υπόβαθρο μιας "εθνικής παιδείας" που θα επιτρέψει στην γυναίκα να παίξει ένα κυρίαρχο εθνικό-κοινωνικό ρόλο, όχι μόνο ως μητέρα, αλλά και ως δασκάλα, δύο ιδιότητες παραπληρωματικές, στενά δεμένες με την "γυναικεία φύση".

Μέσα σε ένα κλίμα έξαρσης του αλυτρωτικού εθνικισμού αλλά και γενικότερων κοινωνικών και ιδεολογικών μεταβολών στην καμπή του αιώνα, τα αιτήματα αυτά -τα οποία εξάλλου διατυπώνονται και από άντρες διανοούμενους- μοιάζουν να δικαιώνονται και να νομιμοποιούνται. Παράλληλα, η ανάπτυξη των δευτεροβάθμιων Παρθεναγωγείων και των Διδασκαλείων -έστω

Σελ. 513
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/514.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και περιορισμένων στην ιδιωτική πρωτοβουλία— καθώς και η αυξανόμενη παραγωγή μορφωμένων γυναικών, είναι πραγματικότητες που έχουν αρχίσει να επιβάλλονται. Aς θυμηθούμε ότι η ανεργία των δασκαλισσών αποτελεί σημαντικό κοινωνικό πρόβλημα στα τέλη του αιώνα. Ωστόσο, στον ανδρικό λόγο, διακρίνεται συχνά ένας φόβος ότι η εκπαίδευση των νεαρών κοριτσιών θα ξεφύγει από τα όρια του προορισμού της γυναίκας, για να απειλήσει χώρους που παραδοσιακά ανήκουν στους άντρες. Ίσως σ' αυτόν ακριβώς το φόβο θα μπορούσε να αποδοθεί από τη μια μεριά η υποτίμηση της γυναικείας εκπαίδευσης, που σε πολλά κείμενα κρύβεται πίσω από το θεωρητικό κάλυμμα της «ιδιαιτερότητας» (π.χ. ανισότητα του χρόνου εκπαίδευσης προς όφελος των αγοριών ή αυστηρός περιορισμός της γνώσης στα αναγκαία για τα γυναικεία οικογενειακά καθήκοντα)· και από την άλλη, η σφοδρή αντίδραση στην είσοδο των γυναικών στο Πανεπιστήμιο, η οποία επιχειρείται τις τελευταίες δεκαετίες του αιώνα.

Σελ. 514
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/515.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Διάχυση των ιδεολογιών: πολιτική και λογοτεχνία

Πέμπτη 4 Οκτωβρίου

Απογευματινή συνεδρία

Πρόεδρος: ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ

Σελ. 515
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/516.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 516
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/517.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ΔΙΑΠΛΑΣΙΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΩΝ

ΚΑΙ ΟΙ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ

Η ΕΠΙΘΥΜΙΑ KAI H ΑΝΑΓΚΗ (1879-1922)

ΒΙΚΗ ΠΑΤΣΙΟΥ

Δύο τουλάχιστον λόγοι ξεχωρίζουν την Διάπλαση των παίδων από τα υπόλοιπα παιδικά περιοδικά: η μακριβιότητά-της (εκδίδεται από το 1879 έως το 1948) και η συμμετοχή των αναγνωστών στη διαμόρφωση των στηλών-της (από το 1910, στις οκτώ σελίδες κάθε τεύχους, οι δύο εκφράζουν ή αντανακλούν το στίγμα της παιδικής ηλικίας. Τα αριθμητικά δεδομένα είναι ελάχιστα: 8-10,000 αναγνώστες για το 1906, 3.000 συνδρομητές για το 1909, 6.000 συνδρομητές για το 1920. Η γεωγραφική υποδοχή ευρύτατη: Ελλάδα, Τουρκία, Αίγυπτος, Ρωσία, Αγγλία, Ιταλία, Βουλγαρία, Ρουμανία, Κύπρος, Αμερική. Τα πρότυπα γαλλικά, κυρίως μεταφράσεις από το Magasin d'éducation et de récréation, που υπογράφονται από τον έλληνα μεταφραστή ή διασκευαστή χωρίς να δηλώνεται πάντοτε και το όνομα του συγγραφέα. Η Διάπλαση γράφεται για παιδιά και εφήβους, την διαβάζουν ακόμη μαθητές των τελευταίων τάξεων του Γυμνασίου, φοιτητές Πανεπιστημίου και οι συγγενείς τους. Οι μικροί-της φίλοι είναι «είτε πλούσιοι, είτε απλώς εύποροι, είτε καμ-μιά φορά και φτωχοί», όταν μεγαλώσουν γίνονται λαμπροί επιστήμονες, διαπρεπείς λόγιοι ή καλλιτέχνες, τίμιοι έμποροι, τραπεζίτες ή βιομήχανοι. Οι συνεργάτες, εκτός από τους πρωταγωνιστές Αριστοτέλη Κουρτίδη μέχρι το 1894 και Γρηγόριο Ξενόπουλο μέχρι το 1948, είναι πολλοί, επώνυμοι: Αλέξανδρος Κατακουζηνός, Χριστόφορος Σαμαρτσίδης, Αριστείδης Ρούκης, Νίκος Ποριώτης και ψευδώνυμοι: Φιλομήλα, Σαπφώ Δηλαδή, Νικόλαος Επικός, Μεξικανός κλπ. Η τιμή της συνδρομής δεν είναι απαγορευτική. Το μέσο ανδρικό εργατικό ημερομίσθιο αντιστοιχεί στο 58% της τιμής της ετήσιας συνδρομής εσωτερικού το 1902, στο 44,2% το 1911, στο 95% το 1922. Αλλοιώς, το 1912 με οκτώ δραχμές, όσο και η τιμή της ετήσιας συνδρομής εσωτερικού,

Σελ. 517
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/518.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αγοράζει, κανείς στην Αθήνα 20,5 κ. ψωμί, ή 4,32 κ. κρέας. Το 1920, με δεκαέξι δραχμές, αγοράζει 11,1 κ. ψωμί ή 2,38 κ. κρέας. Η αύξηση της τιμής της συνδρομής δεν ακολουθεί σε καμιά περίπτωση την αύξηση του τιμάριθμου, τουλάχιστον για την δεκαετία 1912-1922.

Η Διάπλασις των παίδων θ' αποτελέσει έναν ολόκληρο κόσμο με συνδρομητές, συλλόγους, ψευδώνυμα, λευκώματα, διακριτικό σήμα, ακόμα και ναυτικά καπέλα, που στην ταινία-τους γράφουν το όνομά-της. Σε πολλές οικογένειες τα ονόματα των παιδιών θα αντικατασταθούν από τα ψευδώνυμά-τους. Μέσα από το σύνολο των ψευδωνύμων που προτείνουν οι συνδρομητές και εγκρίνει το περιοδικό, διαγράφεται o κόσμος των παιδικών ρομαντικών παρορμήσεων (Αιθέρια ψυχή, Εωθινός αστήρ) και των συγκεκριμένων φιλοδοξιών (Μέλλων Διπλωμάτης, Μέλλων Ναύαρχος). Εκτός από τα σημασιολογικά ουδέτερα, μια άλλη κατηγορία ψευδωνύμων παίρνει το όνομά-της από τον τόπο καταγωγής των συνδρομητών (Σμύρνη, Ρημαγμένο Κρούσοβο), τους ήρωες των μυθιστορημάτων που δημοσιεύονται σε συνέχειες (Πέτρος Ριονσαί, Λουκία Μαλό) ή την σύγχρονη λογοτεχνική κίνηση (Κόκκινος βράχος, Κερένια κούκλα). Πιο σημαντική από ιστορική άποψη είναι η κατηγορία των ψευδωνύμων που μαρτυρεί για τις πνευματικές και ιδεολογικές τάσεις και αναζητήσεις της εποχής, για την ύπαρξη και την αποδοχή τους, για την ευαισθητοποίηση των αναγνωστών απέναντι στα ιστορικά γεγονότα, τις επιστημονικές και τεχνολογικές εξελίξεις, το πολιτικό κλίμα.

Η κατηγορία αυτή των ψευδωνύμων θα μπορούσε από μόνη της να παίξει τον ρόλο της ιστορικής μαρτυρίας. Αναφέρουμε ενδεικτικά κατά ενότητες: Αιμόφυρτος Μακεδονία (1906), Νικητής του Σκρα (1918), Κοινωνία των Εθνών (1919), Νικητής του Εσκή-Σεχήρ (1921) / Ακτίνα του Ραίτγκεν (1903)., Ηλεκτρικόν φως (1909), Ασύρματος τηλέγραφος (1918) / Το σύνταγμα (1911), Λάτρις του Βενιζέλου (1916), Πρώτος σοσιαλιστής (1916), Προλετάριος (1918) / Θριαμβεύων Μεγαλοϊδεάτης (1918), Ελεύθερη Πόλι (1918), Ένωσις της Κύπρου (1919) / Μαλλιαρός (1903), Καθαρευουσιαστής (1919) / Σουφραζέττ (1908), Φεμινίστρια (1918).

Εκτός από τα ονόματα των οποίων η ψευδώνυμη ταυτότητα μας έχει ήδη αποκαλυφθεί,1 στην διαπλασιακή κίνηση και ζωή συμμετείχαν ο Νικόλαος Λάσκαρις, ο Κώστας Καρυωτάκης, η Ελένη Λαμπίρη, ο Αλέξανδρος Σβώλος, ο Ασημάκης Πανσέληνος και άλλοι.

Η λογοτεχνική-γραμματολογική σημασία της Διάπλασης είναι πολλαπλή. Γνωρίζει έγκαιρα στους νεαρούς της αναγνώστες το έργο ποιητών και πεζογράφων πριν εκδοθεί, παρακολουθεί την εκδοτική κίνηση δημοσιεύοντας αποσπάσματα

1. Βλ. Δ. Γιάκου, Ιστορία της ελληνικής παιδικής λογοτεχνίας, Αθήνα 1977, σ. 69 και κυρίως Κ. Ντελόπουλου, Νεοελληνικά φιλολογικά ψευδώνυμα, Αθήνα 1983.

Σελ. 518
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/519.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

από τις τελευταίες ποιητικές συλλογές, καθοδηγεί τους συνδρομητές και μελλοντικούς λογοτέχνες και προβλέπει: "ο Τέλλος Άγρας είναι ασυγκρίτως καλλίτερος όταν στιχουργή... αλλά αν έγραφε μόνον πεζά, θα ήταν αξιοπαρατήρητος όπως και ως ποιητής".2 "Από ένα πλήθος πεζογραφήματα, που μου έστειλε το Κυανόλευκο λάβαρο (είναι o Πέτρος Χάρης) αυτό ξεχωρίζει, δείχνοντας πόσο καλά θα γράψει στο μέλλον, τουλάχιστον πεζά".3 Το περιοδικό θα δώσει σε πολλούς συνδρομητές του την ευκαιρία να δουν τυπωμένες τις πρώιμες λογοτεχνικές τους φιλοδοξίες, να δοκιμάσουν ή ν' ανακαλύψουν τις προδιαθέσεις και το ταλέντο τους.

Η Διάπλασις των παίδων απευθύνεται σ' ένα αναγνωστικό κοινό που δεν έχει ενηλικιωθεί, ο ιδεατός κόσμος των μεγάλων θ' αποτελέσει το πρότυπο για την ηθική ανάπλαση των νεοτέρων. Το πρότυπο αυτό δεν ανταποκρίνεται στον πραγματικό κόσμο των ενηλίκων ούτε εκφράζει τις πραγματικότητες της ζωής των νεοτέρων. Εδώ το κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση αντιστοιχεί σ' ένα είδωλο.

Ο διδακτισμός συμπυκνώνεται στις σύντομες αφηγηματικές μορφές, στις οποίες τις περισσότερες φορές η εξέλιξη της δράσης υπακούει στην ανάγκη να γίνει σαφές ένα ηθικό δίδαγμα' η πλοκή, ο ήρωας και η λύση προκαθορίζονται από τις ηθικές σκοπιμότητες. Τα αφηγήματα αυτά τελειώνουν μ' ένα σύντομο και ρητά εκφρασμένο δίδαγμα, που αποτελεί και την ουσιαστική διατύπωση του αφηγηματικού προσχήματος, που μυθοπλαστικά το στήριξε και το ανέπτυξε. Απ' αυτήν την άποψη, στην χρονική διάρκεια δεν παρατηρούνται σημαντικές αλλαγές στη μορφή και στο περιεχόμενο (εκτός από την γλώσσα).

Ο ορισμός ή τα συνώνυμα του "καλού" σαν ηθική έννοια, εξειδικεύονται για την παιδική ηλικία και για το σύστημα αξιών που θέλει να εμπνεύσει η Διάπλαση στους νεαρούς της αναγνώστες, στην αγάπη και τον σεβασμό των φτωχών, την αυτοθυσία, την φροντίδα των γονέων όταν θα γεράσουν, την υπομονή, το θάρρος, την φιλανθρωπία, την ελεημοσύνη κλπ. Αντίθετα το "κακό" περιγράφεται από την περιφρόνηση των φτωχών, την παράβαση των πατρικών εντολών, την σκληρότητα, την περιέργεια, την φιλαργυρία, την αεργία, την αλαζονεία κλπ. Μέσα απ' αυτό το συνολικό σύστημα αξιών, μπορούμε να διακρίνουμε τις κατ' εξοχήν ανδρικές και γυναικείες αρετές και ελαττώματα, H σπατάλη, ο εγωισμός και η φιλαρέσκεια, αποτελούν τις κυριότερες γυναικείες αδυναμίες, ο φόβος, την μοναδική αντρική. Οι άνδρες οφείλουν να είναι γενναίοι και ηρωικοί, από την άλλη μεριά, κάποια στιγμή η λέξη γυναίκα και η λέξη μαγείρισσα θ' αποτελέσουν εξίσωση.

Εκτός από τα πεζογραφήματα, πολλές φορές και η ποίηση, στερημένη από

2. Διάπλασις των παίδων, 2 Ιαν. 1916, σ. 67.

3. Στο ίδιο, 12 Ιαν. 1919, σ. 55.

Σελ. 519
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/520.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αισθητικό αποτέλεσμα και με μόνη μορφική φροντίδα την ομοιοκαταληξία, θα εξυπηρετήσει τις αυστηρές ανάγκες της ηθικής αγωγής.

Οι αναγνώστες φαίνεται να έχουν συνείδηση των ηθικών προσανατολισμών και επιδιώξεων του περιοδικού και επιβεβαιώνουν τα ευεργετικά αποτελέσματα που προκύπτουν από την ανάγνωσή-του, διατυπώνοντάς-τα στη στήλη της αλληλογραφίας, είτε με ύφος περίτεχνο, είτε με τρόπο πιο απλό, που προβάλλει τα αυθόρμητα αιτήματα της παιδικής ηλικίας κάτω από την ψυχρότητα της καθαρεύουσας: "Εις τα ηθικά σου παραγγέλματα, φιλτάτη Διάπλασις, οφείλω την μεγάλην προς εμέ αγάπην των γονέων μου, εις σε οφείλω τους επαίνους των διδασκάλων μου και των συγγενών και φίλων μας. Εις σε, φιλτάτη Διάπλασις, χρεωστώ τέλος το παν, και το προ πολλού ποθούμενον ποδήλατον, το οποίον παρήγγειλον οι γονείς μου δι' εμέ, χάριν της επιμελείας και της προόδου, ήτις διά σου επετεύχθη".4

Μέσα από τις σύντομες αφηγηματικές μορφές διδακτικού χαρακτήρα προβάλλεται και το σχήμα μιας κοινωνικής οργάνωσης σε ιδεατή και ιδανική μορφή, χωρίς συγκρούσεις και αδιέξοδα. Για την δημιουργία αυτής της παράστασης (που δεν γίνεται αναπαράσταση) χρησιμοποιείται η εξιδανίκευση, η παράλειψη και η αποσιώπηση. To αιτούμενο κάθε φορά είναι η προσωπική ευτυχία και η αποκατάσταση μέσα στην κοινωνική αρμονία. To κοινωνικό σώμα αποτελούν οι πλούσιοι (έμποροι, δικηγόροι, κτηματίες, τραπεζίτες, επιχειρηματίες) και οι φτωχοί. Στην τελευταία ενότητα μπορεί να ανήκει ο παπάς, ο ζητιάνος, ο βοσκός, o ξυλουργός, o ψωμάς, o εργάτης, o τεχνίτης, ο γεωργός, o μυλωνάς. Ο γιατρός εμφανίζεται σαν ευεργέτης· o δανειστής, ο βουλευτής, o δήμαρχος και ο αστυφύλακας υποδηλώνουν την κοινωνική τους λειτουργία.

Οι σχέσεις ανάμεσα στα δύο μέλη του κοινωνικού σώματος είναι αρμονικές, αμοιβαίες και συμπληρωματικές. Οι πλούσιοι δεν πρέπει να περιφρονούν τους φτωχούς γιατί τους προσφέρουν υπηρεσίες, γιατί εργάζονται και γιατί μπορεί να έχουν ηθικές αρετές. Το μεγαλύτερο προτέρημα των φτωχών είναι η τιμιότητα και η αφοσίωση και κύριο χαρακτηριστικό τους η ευτυχία.

Η εργασία, που πολλές φορές ταυτίζεται με την εργατικότητα, αποτελεί την κατ' εξοχήν κοινωνική αρετή. Θα έπρεπε να εργάζονται όλοι, και οι ευγενείς και οι πλούσιοι. Η εργασία είναι το νόημα και ο σκοπός της ζωής, πηγή ικανοποίησης και χαράς και αφορμή ηθικής ολοκλήρωσης· το αντίθετό-της είναι η οκνηρία. Μαζί με την οικονομία και την εγκαρτέρηση μπορεί να οδηγήσει στην απόκτηση πλούτου. H εργατικότητα αποτελεί αναγκαία αλλά όχι ικανή προϋπόθεση της υλικής ευημερίας, αντίθετα η ένδεια οφείλεται σχεδόν αποκλειστικά στην αρνητική στάση του ατόμου απέναντι στην εργασία.

4. Στο ίδιο, 30 Ιουν. 1891. σ. 187.

Σελ. 520
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/521.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Όταν η μετάβαση από την μία οικονομική κατάσταση στην άλλη δεν εξασφαλίζεται είτε με την ευεργεσία, είτε με την εργατικότητα, η κοινωνική κινητικότητα αντικαθίσταται από την κοινωνική ισορροπία και σταθερότητα. Στην αντίθετη περίπτωση εμμονής της επιθυμίας για αλλαγή ρόλου ή θέσης, οι συνέπειες είναι συχνά καταστροφικές. Αυτή η θετική και αρνητική διατύπωση του ίδιου μηνύματος, συμπληρώνεται από τον ορισμό της ευτυχίας σαν κοινωνικής αρετής: "Η αληθινή ευτυχία είναι να μένη κανείς ευχαριστημένος από την τύχη του". Ο δρόμος είναι μονόδρομος ή αδιέξοδος.

Εκτός από την παιδαγωγική διάσταση του περιοδικού που διαπιστώνεται με την υπόδειξη ηθικών προτύπων και την σκιαγράφηση μιας συγκεκριμένης κοινωνικής οργάνωσης, ένας άλλος θεματικός άξονας θα αφορούσε τα πραγματικά γεγονότα και την ιδεολογική τους αντανάκλαση όπως διατυπώνονται και βιώνονται από τη νεότητα, με τον ιδιαίτερο τρόπο που την αφορά, όταν μετατρέπεται σε υποκείμενο και σε αντικείμενο της ιστορίας. Σε όλη την έκταση του περιοδικού, ο όρος και οι σημασίες της λέξης ιστορία επαναπροσδιορίζονται, αλληλοσυμπληρώνονται, αλλάζουν περιεχόμενο και εξυπηρετούν διαφορετικές σκοπιμότητες. Η ιστορία γίνεται παιδαγωγικό μέσο, παρελθόν, παρόν, επικαιρότητα, διαμορφώνει την εθνική συνείδηση και το εθνικό φρόνημα, εμπνέει και καθοδηγεί. Η "ελληνικότητα", η προβολή των εθνικών χαρακτηριστικών και η προσπάθεια της δημιουργίας της εθνικής φυσιογνωμίας αποτελούν μια από τις κύριες φροντίδες των συντακτών του περιοδικού σε μεγάλη χρονική διάρκεια. Ο "εθνισμός" αφορά κυρίως τα ονόματα, την γλώσσα, την μουσική παράδοση και τις συνήθειες, ορίζεται σε αντιπαράθεση με το ξένο, υποστηρίζεται από το ένδοξο παρελθόν και προκαλεί υπερηφάνεια. Από τα γεγονότα που χαρακτήρισαν θετικά ή αρνητικά τη νεοελληνική ιστορία, στην Διάπλαση την περίοδο που εξετάζουμε, σχολιάζονται αναλυτικά ή υπαινικτικά ο πόλεμος του 1897, ο μακεδονικός αγώνας, οι βαλκανικοί πόλεμοι, o πρώτος παγκόσμιος πόλεμος και η μικρασιατική καταστροφή.

Στη διάρκεια του πολέμου του 1897 οι συνδρομητές κατατάσσονται εθελοντές, προσφέρουν υλική και οικονομική βοήθεια στους πρόσφυγες, θυσιάζουν την ανάπαυση των διακοπών τους, αγανακτούν με την συμπεριφορά των Ευρωπαίων.

Τις ιδεολογικές διαθέσεις και στάσεις απέναντι στο μακεδονικό πρόβλημα μπορούμε να τις αναπαραστήσουμε μόνο από τις αντιδράσεις των αναγνωστών, αφού από την πλευρά των συντακτών δεν υπάρχει καμιά σαφής αναφορά στο πρόβλημα αυτό. Είναι η εποχή που ξαναζωντανεύουν τα εθνικά οράματα, ακόμα και όταν κάτι τέτοιο δεν βρίσκεται μέσα στις προθέσεις του περιοδικού.

Το 1909 θα συναντήσουμε και τις απηχήσεις του κρητικού ζητήματος, πάλι από την πλευρά των συνδρομητών. Ο Μικρός κωπηλάτης γράφει ότι περιμένει κάθε Σάββατο το φυλλάδιο της Διάπλασης "όπως οι Ιουδαίοι τον Μεσσία

Β 10

Σελ. 521
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/522.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και οι Κρήτες την ένωσιν». Οι πρώτες ελπίδες για την εκπλήρωση των εθνικών πόθων διατυπώνονται, με αφορμή την επανάσταση του αυγούστου του 1909. Για πρώτη φορά το παρόν και. το μέλλον θα επισκιάσουν το παρελθόν. Τρία χρόνια αργότερα την εθνική έξαρση των αναγνωστών θα συνοδέψει ο εθνικός θρίαμβος της εδαφικής επέκτασης.

Ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος περνά σχεδόν απαρατήρητος για το περιοδικό, που ακολουθεί, όπως και το κράτος, πολιτική ουδετερότητας. To 1915, ένα από τα καινούργια ψευδώνυμα, ο Ευρωπαϊκός πόλεμος, θα υπενθυμίσει την εμπόλεμη κατάσταση.

Ο κύκλος της ιστορίας θα κλείσει μ' ένα δράμα, το δράμα της μικρασιατικής καταστροφής. Η ζωή στην πόλη της Αθήνας έχει αλλάξει, μια ιστορική περίοδος πέρασε. Την ελπίδα αντικατέστησε η θλίψη. Στις Αθηναϊκές επιστολές διαβάζουμε: «Μέσα σ' αυτό τον ποικίλο κόσμο των διαβατών, οι αραιοί περιπατητές, οι κομψοί, οι αμέριμνοι, κύριοι ή κυρίες, νέοι ή κορίτσια, που βγήκαν όπως τον παλιό καιρό να πάρουν λίγο ήλιο στη Δεντροστοιχία, μου φαίνονταν —πώς να σας πω;— σαν ερείπια, σαν λείψανα ενός ωραίου και ευτυχισμένου παρελθόντος».5

Αντί για επίλογο, παραθέτω το πρώτο πεζό κείμενο που έστειλε η Ρίτα Μπούμη στη Σελίδα συνεργασίας συνδρομητών, όταν ήταν 13 χρονών. Το έγραψε με αφορμή ένα ερειπωμένο σπίτι στη Σύρο: «Κάτω από τη μεγάλη ασημένια λεύκα, κάθουμαι και παρατηρώ. Γύρω μου βασιλεύει σιγή. Το βλέμμα μου, λίγο μακριά, βλέπει ένα κτίριο άψυχο, ερειπωμένο, που κάποτε εκτίσθη μ' όνειρα κι ελπίδες προόδου. Ενώ τώρα; Στις σκοτεινές γωνιές η αράχνη πλέκει τον ιστό της, και στους πυκνούς θάμνους και στα χαμόκλαδα, που το περιτριγυρίζουν, έρπει η σαύρα, Ω ! Πόσα όνειρα δεν αρχίζουν μ' ελπίδες ευτυχίας και καταλήγουν σ' ερείπια και συντρίμματα !».6

5. Στο ίδιο, 12 νοεμ. 1922, σ. 395.

6. Στο ίδιο, 20 απρ. 1919, σ. 166.

Σελ. 522
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 503
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ

    ΧΑΡΗΣ ΜΠΑΜΠΟΥΝΗΣ: Πολύ ορθά ο κ. Αλέξης Δημαράς στην εισήγηση του έθεσε το πρόβλημα της γενικότερης διάθεσης και νοοτροπίας των εκπαιδευτικών απέναντι στο μαθητικό πληθυσμό.

    Η υλοποιημένη θέση του N. Νικητοπλου "εννέα οι νομοθέται, και εγώ δέκα" έφερε στη μνήμη μου μια παρεμφερή πρόταση ενός αλλού εκπαιδευτικού, του Εμμ. Ι. Κισσηνίου. Την συμπεριέλαβε -και δεν είναι βέβαια τυχαίο- ο Ν. Νικητόπλος σε έκθεση του συνοψιστική1 των γνωμών των διδασκάλων,2 όσον αφορά τη λειτουργία των αλληλοδιδακτικών σχολείων. Ση-μειώνει χαρακτηριστικά: "Ο του εν Τριπολιτσά αλληλοδιδακτικού κ. Εμμανουήλ Ι. Κισσήνιος αναφέρει, ότι οι νόμοι του αλληλοδιδακτικού να είναι εις τέσσαρα κεφάλαια· A'. θρησκευτικοί· Β', οικιακοί' Γ', κοινωνικοί· Δ', σχολειακοί ως είναι του Κλεοβούλου, να επιβεβαιωθούν όμως με την συγκατάνευσιν των μαθητών".3

    Με πολλούς διδασκάλους σαν τον Νικητόπλο4 και τον Εμμ. Ι. Κισσήνιο,5 που θεμελίωναν τη σχολική πράξη στους δύο βασικούς της φορείς, που θεωρούσαν απαραίτητη προϋπόθεση για την επιτυχία της αποστολής τους τη συμμετοχική δραστηριότητα των μαθητών, θα είχαν δημιουργηθεί νωρίτερα και εκ των έσω αντιστάσεις στις γνωστές σκέψεις και πράξεις των υπαιτίων για τη μεταρρύθμιση που δεν έγινε, για να θυμηθούμε και την εμπνευσμένα ομότιτλη εργασία του κ. Δημαρά.6

    ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

    1. Υπουργ. Θρησκείας, φ. 24, Σχολικά (13 Φεβρουαρίου 1830). Απ. Β. Δασκαλάκη, Κείμενα-Πηγαί της Ιστορίας της Ελληνικής Επαναστάσεως, Σειρά τρίτη, Τα περί Παιδείας, Αθήναι 1968, τ. Β', σ. 762-774. Πβ. Ελ. Ε. Κούκκου, Ο Καποδίστριας και ή Παιδεία 1827-1832, Β', Τα εκπαιδευτικά ιδρύματα της Αιγίνης, Αθήναι 1972, σ. 38-39.

    2. Αν και ο Ν. Νικητόπλος γράφει "ούτοι οι είκοσι ανάφεραν περί του τρόπου της αλληλοδιδακτικής μεθόδου των και αποδεικνύονται ότι γνωρίζουν την αλληλοδιδακτι-κήν μέθοδον, καθώς είμαι βεβαιωμένος και από άλλα των γράμματα Ιδιαίτερα εις εμέ", παραθέτει γνώμες-παρατηρήσεις δεκαεννέα. Οκτώ απ" αυτούς υπηρετούν στο Αιγαίο (Ιερομόναχος Κύριλλος ο Θεσσαλός, Π. Μιλίτσας και Β. Νικολαΐδης στην Ύδρα, Π. Ζωντανός, Ν. Π. Μάγνης στη Σύρο, Κ. Κονταρίνης στη Μύκονο, Ν. Ματθαίος στη Νάξο, Μ. Παπα Κυριάκου στην Πάτμο), οι υπόλοιποι στην Πελοπόννησο (Συν. Κυριακίδης στη Μονεμβασία, Π. Μπούας στο Κρανίδι, Εμμ. Ι. Κισσήνιος στην Τρίπολη, Αλ. Ησαΐας στο Ναύπλιο, Ιω. Αγγελόπουλος στην Κέρτεζη Καλαβρύτων, Xp. Καλλιόνης στη Βοστίτσα, Κ. Γκικας στην Καλαμάτα, Δ. Βλαχογιάννης στα Δίδυμα Κρανιδίου, Κ. Μακεδών "εν Δηλοίς της Σπάρτης", Παρθένιος Πελοπ. στη Γουμενίτσα Καλαβρύτων, Γ. Μ. Μέρικας στο Λεωνίδιο).