Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 515-534 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/515.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Διάχυση των ιδεολογιών: πολιτική και λογοτεχνία

Πέμπτη 4 Οκτωβρίου

Απογευματινή συνεδρία

Πρόεδρος: ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ

Σελ. 515
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/516.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 516
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/517.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ΔΙΑΠΛΑΣΙΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΩΝ

ΚΑΙ ΟΙ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ

Η ΕΠΙΘΥΜΙΑ KAI H ΑΝΑΓΚΗ (1879-1922)

ΒΙΚΗ ΠΑΤΣΙΟΥ

Δύο τουλάχιστον λόγοι ξεχωρίζουν την Διάπλαση των παίδων από τα υπόλοιπα παιδικά περιοδικά: η μακριβιότητά-της (εκδίδεται από το 1879 έως το 1948) και η συμμετοχή των αναγνωστών στη διαμόρφωση των στηλών-της (από το 1910, στις οκτώ σελίδες κάθε τεύχους, οι δύο εκφράζουν ή αντανακλούν το στίγμα της παιδικής ηλικίας. Τα αριθμητικά δεδομένα είναι ελάχιστα: 8-10,000 αναγνώστες για το 1906, 3.000 συνδρομητές για το 1909, 6.000 συνδρομητές για το 1920. Η γεωγραφική υποδοχή ευρύτατη: Ελλάδα, Τουρκία, Αίγυπτος, Ρωσία, Αγγλία, Ιταλία, Βουλγαρία, Ρουμανία, Κύπρος, Αμερική. Τα πρότυπα γαλλικά, κυρίως μεταφράσεις από το Magasin d'éducation et de récréation, που υπογράφονται από τον έλληνα μεταφραστή ή διασκευαστή χωρίς να δηλώνεται πάντοτε και το όνομα του συγγραφέα. Η Διάπλαση γράφεται για παιδιά και εφήβους, την διαβάζουν ακόμη μαθητές των τελευταίων τάξεων του Γυμνασίου, φοιτητές Πανεπιστημίου και οι συγγενείς τους. Οι μικροί-της φίλοι είναι «είτε πλούσιοι, είτε απλώς εύποροι, είτε καμ-μιά φορά και φτωχοί», όταν μεγαλώσουν γίνονται λαμπροί επιστήμονες, διαπρεπείς λόγιοι ή καλλιτέχνες, τίμιοι έμποροι, τραπεζίτες ή βιομήχανοι. Οι συνεργάτες, εκτός από τους πρωταγωνιστές Αριστοτέλη Κουρτίδη μέχρι το 1894 και Γρηγόριο Ξενόπουλο μέχρι το 1948, είναι πολλοί, επώνυμοι: Αλέξανδρος Κατακουζηνός, Χριστόφορος Σαμαρτσίδης, Αριστείδης Ρούκης, Νίκος Ποριώτης και ψευδώνυμοι: Φιλομήλα, Σαπφώ Δηλαδή, Νικόλαος Επικός, Μεξικανός κλπ. Η τιμή της συνδρομής δεν είναι απαγορευτική. Το μέσο ανδρικό εργατικό ημερομίσθιο αντιστοιχεί στο 58% της τιμής της ετήσιας συνδρομής εσωτερικού το 1902, στο 44,2% το 1911, στο 95% το 1922. Αλλοιώς, το 1912 με οκτώ δραχμές, όσο και η τιμή της ετήσιας συνδρομής εσωτερικού,

Σελ. 517
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/518.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αγοράζει, κανείς στην Αθήνα 20,5 κ. ψωμί, ή 4,32 κ. κρέας. Το 1920, με δεκαέξι δραχμές, αγοράζει 11,1 κ. ψωμί ή 2,38 κ. κρέας. Η αύξηση της τιμής της συνδρομής δεν ακολουθεί σε καμιά περίπτωση την αύξηση του τιμάριθμου, τουλάχιστον για την δεκαετία 1912-1922.

Η Διάπλασις των παίδων θ' αποτελέσει έναν ολόκληρο κόσμο με συνδρομητές, συλλόγους, ψευδώνυμα, λευκώματα, διακριτικό σήμα, ακόμα και ναυτικά καπέλα, που στην ταινία-τους γράφουν το όνομά-της. Σε πολλές οικογένειες τα ονόματα των παιδιών θα αντικατασταθούν από τα ψευδώνυμά-τους. Μέσα από το σύνολο των ψευδωνύμων που προτείνουν οι συνδρομητές και εγκρίνει το περιοδικό, διαγράφεται o κόσμος των παιδικών ρομαντικών παρορμήσεων (Αιθέρια ψυχή, Εωθινός αστήρ) και των συγκεκριμένων φιλοδοξιών (Μέλλων Διπλωμάτης, Μέλλων Ναύαρχος). Εκτός από τα σημασιολογικά ουδέτερα, μια άλλη κατηγορία ψευδωνύμων παίρνει το όνομά-της από τον τόπο καταγωγής των συνδρομητών (Σμύρνη, Ρημαγμένο Κρούσοβο), τους ήρωες των μυθιστορημάτων που δημοσιεύονται σε συνέχειες (Πέτρος Ριονσαί, Λουκία Μαλό) ή την σύγχρονη λογοτεχνική κίνηση (Κόκκινος βράχος, Κερένια κούκλα). Πιο σημαντική από ιστορική άποψη είναι η κατηγορία των ψευδωνύμων που μαρτυρεί για τις πνευματικές και ιδεολογικές τάσεις και αναζητήσεις της εποχής, για την ύπαρξη και την αποδοχή τους, για την ευαισθητοποίηση των αναγνωστών απέναντι στα ιστορικά γεγονότα, τις επιστημονικές και τεχνολογικές εξελίξεις, το πολιτικό κλίμα.

Η κατηγορία αυτή των ψευδωνύμων θα μπορούσε από μόνη της να παίξει τον ρόλο της ιστορικής μαρτυρίας. Αναφέρουμε ενδεικτικά κατά ενότητες: Αιμόφυρτος Μακεδονία (1906), Νικητής του Σκρα (1918), Κοινωνία των Εθνών (1919), Νικητής του Εσκή-Σεχήρ (1921) / Ακτίνα του Ραίτγκεν (1903)., Ηλεκτρικόν φως (1909), Ασύρματος τηλέγραφος (1918) / Το σύνταγμα (1911), Λάτρις του Βενιζέλου (1916), Πρώτος σοσιαλιστής (1916), Προλετάριος (1918) / Θριαμβεύων Μεγαλοϊδεάτης (1918), Ελεύθερη Πόλι (1918), Ένωσις της Κύπρου (1919) / Μαλλιαρός (1903), Καθαρευουσιαστής (1919) / Σουφραζέττ (1908), Φεμινίστρια (1918).

Εκτός από τα ονόματα των οποίων η ψευδώνυμη ταυτότητα μας έχει ήδη αποκαλυφθεί,1 στην διαπλασιακή κίνηση και ζωή συμμετείχαν ο Νικόλαος Λάσκαρις, ο Κώστας Καρυωτάκης, η Ελένη Λαμπίρη, ο Αλέξανδρος Σβώλος, ο Ασημάκης Πανσέληνος και άλλοι.

Η λογοτεχνική-γραμματολογική σημασία της Διάπλασης είναι πολλαπλή. Γνωρίζει έγκαιρα στους νεαρούς της αναγνώστες το έργο ποιητών και πεζογράφων πριν εκδοθεί, παρακολουθεί την εκδοτική κίνηση δημοσιεύοντας αποσπάσματα

1. Βλ. Δ. Γιάκου, Ιστορία της ελληνικής παιδικής λογοτεχνίας, Αθήνα 1977, σ. 69 και κυρίως Κ. Ντελόπουλου, Νεοελληνικά φιλολογικά ψευδώνυμα, Αθήνα 1983.

Σελ. 518
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/519.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

από τις τελευταίες ποιητικές συλλογές, καθοδηγεί τους συνδρομητές και μελλοντικούς λογοτέχνες και προβλέπει: "ο Τέλλος Άγρας είναι ασυγκρίτως καλλίτερος όταν στιχουργή... αλλά αν έγραφε μόνον πεζά, θα ήταν αξιοπαρατήρητος όπως και ως ποιητής".2 "Από ένα πλήθος πεζογραφήματα, που μου έστειλε το Κυανόλευκο λάβαρο (είναι o Πέτρος Χάρης) αυτό ξεχωρίζει, δείχνοντας πόσο καλά θα γράψει στο μέλλον, τουλάχιστον πεζά".3 Το περιοδικό θα δώσει σε πολλούς συνδρομητές του την ευκαιρία να δουν τυπωμένες τις πρώιμες λογοτεχνικές τους φιλοδοξίες, να δοκιμάσουν ή ν' ανακαλύψουν τις προδιαθέσεις και το ταλέντο τους.

Η Διάπλασις των παίδων απευθύνεται σ' ένα αναγνωστικό κοινό που δεν έχει ενηλικιωθεί, ο ιδεατός κόσμος των μεγάλων θ' αποτελέσει το πρότυπο για την ηθική ανάπλαση των νεοτέρων. Το πρότυπο αυτό δεν ανταποκρίνεται στον πραγματικό κόσμο των ενηλίκων ούτε εκφράζει τις πραγματικότητες της ζωής των νεοτέρων. Εδώ το κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση αντιστοιχεί σ' ένα είδωλο.

Ο διδακτισμός συμπυκνώνεται στις σύντομες αφηγηματικές μορφές, στις οποίες τις περισσότερες φορές η εξέλιξη της δράσης υπακούει στην ανάγκη να γίνει σαφές ένα ηθικό δίδαγμα' η πλοκή, ο ήρωας και η λύση προκαθορίζονται από τις ηθικές σκοπιμότητες. Τα αφηγήματα αυτά τελειώνουν μ' ένα σύντομο και ρητά εκφρασμένο δίδαγμα, που αποτελεί και την ουσιαστική διατύπωση του αφηγηματικού προσχήματος, που μυθοπλαστικά το στήριξε και το ανέπτυξε. Απ' αυτήν την άποψη, στην χρονική διάρκεια δεν παρατηρούνται σημαντικές αλλαγές στη μορφή και στο περιεχόμενο (εκτός από την γλώσσα).

Ο ορισμός ή τα συνώνυμα του "καλού" σαν ηθική έννοια, εξειδικεύονται για την παιδική ηλικία και για το σύστημα αξιών που θέλει να εμπνεύσει η Διάπλαση στους νεαρούς της αναγνώστες, στην αγάπη και τον σεβασμό των φτωχών, την αυτοθυσία, την φροντίδα των γονέων όταν θα γεράσουν, την υπομονή, το θάρρος, την φιλανθρωπία, την ελεημοσύνη κλπ. Αντίθετα το "κακό" περιγράφεται από την περιφρόνηση των φτωχών, την παράβαση των πατρικών εντολών, την σκληρότητα, την περιέργεια, την φιλαργυρία, την αεργία, την αλαζονεία κλπ. Μέσα απ' αυτό το συνολικό σύστημα αξιών, μπορούμε να διακρίνουμε τις κατ' εξοχήν ανδρικές και γυναικείες αρετές και ελαττώματα, H σπατάλη, ο εγωισμός και η φιλαρέσκεια, αποτελούν τις κυριότερες γυναικείες αδυναμίες, ο φόβος, την μοναδική αντρική. Οι άνδρες οφείλουν να είναι γενναίοι και ηρωικοί, από την άλλη μεριά, κάποια στιγμή η λέξη γυναίκα και η λέξη μαγείρισσα θ' αποτελέσουν εξίσωση.

Εκτός από τα πεζογραφήματα, πολλές φορές και η ποίηση, στερημένη από

2. Διάπλασις των παίδων, 2 Ιαν. 1916, σ. 67.

3. Στο ίδιο, 12 Ιαν. 1919, σ. 55.

Σελ. 519
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/520.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αισθητικό αποτέλεσμα και με μόνη μορφική φροντίδα την ομοιοκαταληξία, θα εξυπηρετήσει τις αυστηρές ανάγκες της ηθικής αγωγής.

Οι αναγνώστες φαίνεται να έχουν συνείδηση των ηθικών προσανατολισμών και επιδιώξεων του περιοδικού και επιβεβαιώνουν τα ευεργετικά αποτελέσματα που προκύπτουν από την ανάγνωσή-του, διατυπώνοντάς-τα στη στήλη της αλληλογραφίας, είτε με ύφος περίτεχνο, είτε με τρόπο πιο απλό, που προβάλλει τα αυθόρμητα αιτήματα της παιδικής ηλικίας κάτω από την ψυχρότητα της καθαρεύουσας: "Εις τα ηθικά σου παραγγέλματα, φιλτάτη Διάπλασις, οφείλω την μεγάλην προς εμέ αγάπην των γονέων μου, εις σε οφείλω τους επαίνους των διδασκάλων μου και των συγγενών και φίλων μας. Εις σε, φιλτάτη Διάπλασις, χρεωστώ τέλος το παν, και το προ πολλού ποθούμενον ποδήλατον, το οποίον παρήγγειλον οι γονείς μου δι' εμέ, χάριν της επιμελείας και της προόδου, ήτις διά σου επετεύχθη".4

Μέσα από τις σύντομες αφηγηματικές μορφές διδακτικού χαρακτήρα προβάλλεται και το σχήμα μιας κοινωνικής οργάνωσης σε ιδεατή και ιδανική μορφή, χωρίς συγκρούσεις και αδιέξοδα. Για την δημιουργία αυτής της παράστασης (που δεν γίνεται αναπαράσταση) χρησιμοποιείται η εξιδανίκευση, η παράλειψη και η αποσιώπηση. To αιτούμενο κάθε φορά είναι η προσωπική ευτυχία και η αποκατάσταση μέσα στην κοινωνική αρμονία. To κοινωνικό σώμα αποτελούν οι πλούσιοι (έμποροι, δικηγόροι, κτηματίες, τραπεζίτες, επιχειρηματίες) και οι φτωχοί. Στην τελευταία ενότητα μπορεί να ανήκει ο παπάς, ο ζητιάνος, ο βοσκός, o ξυλουργός, o ψωμάς, o εργάτης, o τεχνίτης, ο γεωργός, o μυλωνάς. Ο γιατρός εμφανίζεται σαν ευεργέτης· o δανειστής, ο βουλευτής, o δήμαρχος και ο αστυφύλακας υποδηλώνουν την κοινωνική τους λειτουργία.

Οι σχέσεις ανάμεσα στα δύο μέλη του κοινωνικού σώματος είναι αρμονικές, αμοιβαίες και συμπληρωματικές. Οι πλούσιοι δεν πρέπει να περιφρονούν τους φτωχούς γιατί τους προσφέρουν υπηρεσίες, γιατί εργάζονται και γιατί μπορεί να έχουν ηθικές αρετές. Το μεγαλύτερο προτέρημα των φτωχών είναι η τιμιότητα και η αφοσίωση και κύριο χαρακτηριστικό τους η ευτυχία.

Η εργασία, που πολλές φορές ταυτίζεται με την εργατικότητα, αποτελεί την κατ' εξοχήν κοινωνική αρετή. Θα έπρεπε να εργάζονται όλοι, και οι ευγενείς και οι πλούσιοι. Η εργασία είναι το νόημα και ο σκοπός της ζωής, πηγή ικανοποίησης και χαράς και αφορμή ηθικής ολοκλήρωσης· το αντίθετό-της είναι η οκνηρία. Μαζί με την οικονομία και την εγκαρτέρηση μπορεί να οδηγήσει στην απόκτηση πλούτου. H εργατικότητα αποτελεί αναγκαία αλλά όχι ικανή προϋπόθεση της υλικής ευημερίας, αντίθετα η ένδεια οφείλεται σχεδόν αποκλειστικά στην αρνητική στάση του ατόμου απέναντι στην εργασία.

4. Στο ίδιο, 30 Ιουν. 1891. σ. 187.

Σελ. 520
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/521.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Όταν η μετάβαση από την μία οικονομική κατάσταση στην άλλη δεν εξασφαλίζεται είτε με την ευεργεσία, είτε με την εργατικότητα, η κοινωνική κινητικότητα αντικαθίσταται από την κοινωνική ισορροπία και σταθερότητα. Στην αντίθετη περίπτωση εμμονής της επιθυμίας για αλλαγή ρόλου ή θέσης, οι συνέπειες είναι συχνά καταστροφικές. Αυτή η θετική και αρνητική διατύπωση του ίδιου μηνύματος, συμπληρώνεται από τον ορισμό της ευτυχίας σαν κοινωνικής αρετής: "Η αληθινή ευτυχία είναι να μένη κανείς ευχαριστημένος από την τύχη του". Ο δρόμος είναι μονόδρομος ή αδιέξοδος.

Εκτός από την παιδαγωγική διάσταση του περιοδικού που διαπιστώνεται με την υπόδειξη ηθικών προτύπων και την σκιαγράφηση μιας συγκεκριμένης κοινωνικής οργάνωσης, ένας άλλος θεματικός άξονας θα αφορούσε τα πραγματικά γεγονότα και την ιδεολογική τους αντανάκλαση όπως διατυπώνονται και βιώνονται από τη νεότητα, με τον ιδιαίτερο τρόπο που την αφορά, όταν μετατρέπεται σε υποκείμενο και σε αντικείμενο της ιστορίας. Σε όλη την έκταση του περιοδικού, ο όρος και οι σημασίες της λέξης ιστορία επαναπροσδιορίζονται, αλληλοσυμπληρώνονται, αλλάζουν περιεχόμενο και εξυπηρετούν διαφορετικές σκοπιμότητες. Η ιστορία γίνεται παιδαγωγικό μέσο, παρελθόν, παρόν, επικαιρότητα, διαμορφώνει την εθνική συνείδηση και το εθνικό φρόνημα, εμπνέει και καθοδηγεί. Η "ελληνικότητα", η προβολή των εθνικών χαρακτηριστικών και η προσπάθεια της δημιουργίας της εθνικής φυσιογνωμίας αποτελούν μια από τις κύριες φροντίδες των συντακτών του περιοδικού σε μεγάλη χρονική διάρκεια. Ο "εθνισμός" αφορά κυρίως τα ονόματα, την γλώσσα, την μουσική παράδοση και τις συνήθειες, ορίζεται σε αντιπαράθεση με το ξένο, υποστηρίζεται από το ένδοξο παρελθόν και προκαλεί υπερηφάνεια. Από τα γεγονότα που χαρακτήρισαν θετικά ή αρνητικά τη νεοελληνική ιστορία, στην Διάπλαση την περίοδο που εξετάζουμε, σχολιάζονται αναλυτικά ή υπαινικτικά ο πόλεμος του 1897, ο μακεδονικός αγώνας, οι βαλκανικοί πόλεμοι, o πρώτος παγκόσμιος πόλεμος και η μικρασιατική καταστροφή.

Στη διάρκεια του πολέμου του 1897 οι συνδρομητές κατατάσσονται εθελοντές, προσφέρουν υλική και οικονομική βοήθεια στους πρόσφυγες, θυσιάζουν την ανάπαυση των διακοπών τους, αγανακτούν με την συμπεριφορά των Ευρωπαίων.

Τις ιδεολογικές διαθέσεις και στάσεις απέναντι στο μακεδονικό πρόβλημα μπορούμε να τις αναπαραστήσουμε μόνο από τις αντιδράσεις των αναγνωστών, αφού από την πλευρά των συντακτών δεν υπάρχει καμιά σαφής αναφορά στο πρόβλημα αυτό. Είναι η εποχή που ξαναζωντανεύουν τα εθνικά οράματα, ακόμα και όταν κάτι τέτοιο δεν βρίσκεται μέσα στις προθέσεις του περιοδικού.

Το 1909 θα συναντήσουμε και τις απηχήσεις του κρητικού ζητήματος, πάλι από την πλευρά των συνδρομητών. Ο Μικρός κωπηλάτης γράφει ότι περιμένει κάθε Σάββατο το φυλλάδιο της Διάπλασης "όπως οι Ιουδαίοι τον Μεσσία

Β 10

Σελ. 521
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/522.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και οι Κρήτες την ένωσιν». Οι πρώτες ελπίδες για την εκπλήρωση των εθνικών πόθων διατυπώνονται, με αφορμή την επανάσταση του αυγούστου του 1909. Για πρώτη φορά το παρόν και. το μέλλον θα επισκιάσουν το παρελθόν. Τρία χρόνια αργότερα την εθνική έξαρση των αναγνωστών θα συνοδέψει ο εθνικός θρίαμβος της εδαφικής επέκτασης.

Ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος περνά σχεδόν απαρατήρητος για το περιοδικό, που ακολουθεί, όπως και το κράτος, πολιτική ουδετερότητας. To 1915, ένα από τα καινούργια ψευδώνυμα, ο Ευρωπαϊκός πόλεμος, θα υπενθυμίσει την εμπόλεμη κατάσταση.

Ο κύκλος της ιστορίας θα κλείσει μ' ένα δράμα, το δράμα της μικρασιατικής καταστροφής. Η ζωή στην πόλη της Αθήνας έχει αλλάξει, μια ιστορική περίοδος πέρασε. Την ελπίδα αντικατέστησε η θλίψη. Στις Αθηναϊκές επιστολές διαβάζουμε: «Μέσα σ' αυτό τον ποικίλο κόσμο των διαβατών, οι αραιοί περιπατητές, οι κομψοί, οι αμέριμνοι, κύριοι ή κυρίες, νέοι ή κορίτσια, που βγήκαν όπως τον παλιό καιρό να πάρουν λίγο ήλιο στη Δεντροστοιχία, μου φαίνονταν —πώς να σας πω;— σαν ερείπια, σαν λείψανα ενός ωραίου και ευτυχισμένου παρελθόντος».5

Αντί για επίλογο, παραθέτω το πρώτο πεζό κείμενο που έστειλε η Ρίτα Μπούμη στη Σελίδα συνεργασίας συνδρομητών, όταν ήταν 13 χρονών. Το έγραψε με αφορμή ένα ερειπωμένο σπίτι στη Σύρο: «Κάτω από τη μεγάλη ασημένια λεύκα, κάθουμαι και παρατηρώ. Γύρω μου βασιλεύει σιγή. Το βλέμμα μου, λίγο μακριά, βλέπει ένα κτίριο άψυχο, ερειπωμένο, που κάποτε εκτίσθη μ' όνειρα κι ελπίδες προόδου. Ενώ τώρα; Στις σκοτεινές γωνιές η αράχνη πλέκει τον ιστό της, και στους πυκνούς θάμνους και στα χαμόκλαδα, που το περιτριγυρίζουν, έρπει η σαύρα, Ω ! Πόσα όνειρα δεν αρχίζουν μ' ελπίδες ευτυχίας και καταλήγουν σ' ερείπια και συντρίμματα !».6

5. Στο ίδιο, 12 νοεμ. 1922, σ. 395.

6. Στο ίδιο, 20 απρ. 1919, σ. 166.

Σελ. 522
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/523.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΣΤΟ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ

ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΩΝ ΤΩΝ ΘΕΟΤΟΚΑ, ΠΟΛΙΤΗ, ΤΕΡΖΑΚΗ, ΚΑΡΑΓΑΤΣΗ, ΠΕΤΣΑΛΗ

ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΚΟΛΥΒΑ

Η ανακοίνωση αυτή έχει σαν αντικείμενο την ανεύρεση των στοιχείων που συνθέτουν την φυσιογνωμία του νέου στο μυθιστόρημα του μεσοπολέμου και την ανάδειξη της ατομικής και κοινωνικής του πράξης.

Στο μυθιστόρημα, o δραματοποιημένος ήρωας-νέος εμφανίζεται σε μια χρονική στιγμή δυναμικής ανέλιξης. Η ηλικία των νέων κυμαίνεται ανάμεσα στα 18-30. Αναδρομικές διηγήσεις που διακόπτουν τον αφηγηματικό ειρμό, απεικονίζουν παρενθετικά διάφορες φάσεις της ζωής του ήρωα. Αναπολήσεις, ανακλήσεις της μνήμης, φωτίζουν παρελθόντα δρώμενα για να καταστεί πληρέστερη και εναργέστερη η χαρ ακτή ρολόγια του ήρωα και να διευκρινιστούν στοιχεία της αφηγηματικής πλοκής.

Δύο μυθιστορήματα αξιοποιούν θεματικά τον παιδικό και εφηβικό κόσμο: η Ερόικα του Κοσμά Πολίτη και ο Λεωνής του Γιώργου Θεοτοκά. Η λογοτεχνική όμως καταγραφή δεν αναζητά την αλήθεια αυτού του κόσμου, περιβάλλοντας τον με τη δικιά της γνωστική αξία, αλλά τον μετουσιώνει, για να αποκαλύψει σε μια προσφορότερη σκηνική ανάπτυξη, τη στάση συνείδησης των ίδιων των δημιουργών. Στην Ερόικα η απεικόνιση των εφήβων (χρονική και σκηνική μετάθεση του κόσμου των ενηλίκων, με την αναπαραγωγή όλων των κοινωνικών και ηθικών κατηγορημάτων του), δίνει την ευκαιρία στον Πολίτη να μορφοποιήσει και να βαθύνει αισθητικά έννοιες όπως ο έρωτας και ο θάνατος.

Ο Λεωνής πραγματεύεται το μεγάλωμα ενός παιδιού και το πέρασμα στην εφηβεία, στο ειδυλλιακό περιβάλλον της Κωνσταντινούπολης.

Ο Λεωνής πέρα από τα γενικά και τυπικά στοιχεία που συνθέτουν τον

Σελ. 523
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/524.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

παιδικό αθώο και ανέμελο κόσμο, αντανακλά τους ειδοποιούς καθορισμούς της συνείδησης του συγγραφέα, στην αναπαράσταση αυτού του κόσμου και την επέμβαση του ιστορικού παράγοντα στη διαμόρφωση μιας ψυχολογικής ιδιορρυθμίας των νέων του 20ού αιώνα.1 Στο Λεωνή είναι έκδηλη η αμηχανία του Θεοτοκά μπροστά στο φάσμα της βίαιης υποτροπής και η αδυναμία του να συλλάβει τις νομοτέλειες που διέπουν φαινόμενα της ιστορίας, όπως o πόλεμος, ο "Μεγάλος Πόλεμος" που πλησιάζει.

Στη δυναμική αυτή της ιστορίας, ασυνάρτητης, ανεξέλεγκτης, αντιπαραθέτει τον παιδικό κόσμο για να διαγραφεί ακόμα πιο παραστατικά η χαοτική αυτή περιδίνηση, η άρρυθμη εξέλιξη των γεγονότων.

Στο μυθιστόρημα του Μεσοπολέμου δεν αντανακλάται με πληρότητα όλο το φάσμα της κοινωνικής διαστρωμάτωσης. Οι νέοι που εμφανίζονται στο προσκήνιο εκπροσωπούν κατά κύριο λόγο τη μεγαλοαστική νεολαία. Ο κοινωνικός καθορισμός των ηρώων απηχεί την κοινωνική προσήλωση των συγγραφέων. Μόνο στα μυθιστορήματα του Τερζάκη αναδεικνύεται η φυσιογνωμία του μικροαστικού κόσμου.

Κυρίαρχο θέμα σε όλα σχεδόν τα μυθιστορήματα είναι η τάση των ηρώων για απομόνωση και αποξένωση. Ο νέος του μυθιστορήματος είναι αναδιπλωμένος στην ατομικότητα του και βιώνει ενορατικά τον κόσμο, Η σύγκρουση με τον κοινωνικό μηχανισμό εκφράζεται μέσα από μια συνεχή επαλήθευση της ατομικότητας και από μια προκαταβολική αρνητική σημασιολόγηση των κοινωνικών θεσμών. Η δυναμική της πλοκής, των γεγονότων, θεμελιώνεται κυρίως στις συναισθηματικές μεταστροφές, στους μετασχηματισμούς συμπεριφοράς, στην ψυχολογική ανατομία. Η εξατομίκευση του δράματος δεν αποκλείει τη σκιαγράφηση του κοινωνικού πλαισίου. Αυτό γίνεται με τις αναπόφευκτες αναφορές στις γενεσιουργές αιτίες της συμπεριφοράς του ήρωα.

Το θέμα της εργασίας συνιστά ήσσονος σημασίας λειτουργία του ήρωα. Γενικά η βιοποριστική εργασία δεν αποτελεί προϋπόθεση για την ένταξη του νέου στην κοινωνία. Οι μεγαλοαστοί νέοι κατά κάποιο μαγικό τρόπο έχουν απύθμενες εισοδηματικές πηγές, η δε επαγγελματική δραστηριότητα αναφέρεται σαν δευτερεύουσα ιδιότητα.2

Οι επίσημοι φορείς της γνώσης και διάδοσης της επιστήμης, τα πανεπιστήμια, αντιδιαστέλλονται προς την ουσία της ζωής.3

Οι ιδεολογικές μετατοπίσεις αντανακλούν τη ρευστότητα της κοινωνικής διαστρωμάτωσης και την ανεπάρκεια των διαμορφωμένων συνειδήσεων.4

1. Σημείωμα του συγγραφέα στο Λεωνή.

2. Δημ. Μορτόγιας, Δείγμα γραφής, Αθήνα 1977, σ. 76.

3. Στο ίδιο, σ. 62.

4. Η περίπτωση του Σκινά, Αργώ.

Σελ. 524
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/525.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Οι διαπροσωπικές σχέσεις εξαντλούνται, στην κενότητα της κοσμικής ζωής. Η φιλία είναι μια θετική κατάσταση, από όπου όμως δεν λείπουν οι διαρροές και οι ρωγμές,

Ο γάμος αποτελεί κοινωνική σύμβαση οικονομικού χαρακτήρα.5 Οι νέοι παρά τη βιωμένη αρνητική εμπειρία της οικογένειας, την αποδέχονται.

Η αντίληψη που διακατέχει τους ήρωες και γενικά διέπει το μυθιστόρημα της εποχής, είναι ότι o κόσμος δεν μεταμορφώνεται, δεν έχει λογική συνέπεια. Τα κοινωνικά μορφώματα είναι αυθύπαρκτα, ανεπηρέαστα από τη θέληση του ατόμου. Το μάταιο της οποιασδήποτε επέμβασης ωθεί τους νέους στην εσωστρέφεια και στην προσαρμογή.6

Η απροθυμία για την ανάληψη δημιουργικής κοινωνικής δράσης δεν αναιρεί την κατάφαση προς το αίτημα της ζωής. Η αρνητική αποτίμηση των κοινωνικών αξιών δεν εμποδίζει τους νέους να είναι ευειδείς, εύρωστοι, να γυμνάζονται, να απολαμβάνουν την τεχνολογική πρόοδο, να ερωτεύονται.

Η συνήθης κατάληξη, η συντριβή μέσα από τον έρωτα δεν ακυρώνει τη Θετική διάθεση και αναγνώριση του ύπατου νόμου της ζωής.

Οι νέοι του μυθιστορήματος κινούνται στο χώρο της οικογένειας, μικρογραφίας της κοινωνίας. Η οικογενειακή συνοίκηση κατακερματίζει την προσωπικότητα τους, Ο επικοινωνιακός λόγος ανάμεσα στα μέλη είναι ατελέσφορος, αν όχι αδύνατος, Ο ασφυκτικός της κλοιός διασπάται βίαια με τάσεις φυγής ανάμεικτες με τυχοδιωκτισμό.

Η παρουσία παιδιών στο σπίτι δεν ενισχύει τον συνεκτικό ιστό της οικογένειας. Φυσιολογική συνέπεια του γάμου και όχι αυτόβουλη επιλογή, είναι αγνοημένες υπάρξεις, περιθωριακές, Στην καλύτερη περίπτωση οι γονείς επενδύουν επάνω τους τις ελπίδες για υλοποίηση ανεκπλήρωτων πόθων.

Την οικογένεια διέπει η ίδια αντίληψη για την πορεία σε ένα κόσμο που δεν επιδέχεται μεταβολές και υπερβαίνει τη γνώση του ανθρώπου. Η έννοια της διαπαιδαγώγησης είναι ανύπαρκτη. Η προσωπικότητα του παιδιού είναι βιολογικά καθορισμένη.7

Ο έρωτας αποτελεί το δυναμικό στοιχείο της μυθιστορηματικής πλοκής. Η ερωτική κατάκτηση εξαίρει το άτομο από την απομόνωση και αντισταθμίζει την κοινωνική του ανενέργεια. Είναι η μόνη κινούσα διάθεση που συστοιχεί σε πεδίο δράσης, δημιουργεί προοπτική, δίνει την αίσθηση της ελευθερίας.

Ο νέος δραστηριοποιείται μέσα από την ερωτική διαδικασία, που είναι άλλωστε η μόνη που του προσφέρει σημαίνουσες δυνατότητες για αλλαγή. Κυρίως ενεργοποιείται o άντρας. Λίγες είναι οι περιπτώσεις που η γυναίκα προβάλλει

5. Η περίπτωση του Δελατόλλα, Αργώ.

6. Αλέξης Νοταράς, Αργώ.

7. Η παρακμή των Σκληρών, Μενεξεδένια Πολιτεία.

Σελ. 525
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/526.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

διεκδικητική στάση, εκδηλώνει ερωτική πρόθεση. Συνήθως περιορίζεται σε μια παθητική προσφορά. Προσγειωμένη, αποφεύγει τις επικίνδυνες ανυψωτικές διαθέσεις και αβέβαιες καταστάσεις. Η ανταπόκριση της προσδιορίζεται από την ευστάθεια και την ασφάλεια που της εξασφαλίζει o άλλος.8 Η ερωτική επίδοση και επιτυχία στις γυναίκες ισοδυναμεί με κοινωνική καταξίωση και παρέχει την αίσθηση ατομικής πλήρωσης, την επίφαση μιας πολυσήμαντης ζωής.9

Η ερωτική ευφορία εξαρτύει ψυχολογικά τον ήρωα, τον εξωθεί σε ρήξη με τον περίγυρο.10

Οι ερωτικές διεργασίες βιώνονται σαν συνειδησιακές καταστάσεις ή σαν ονειρικές απογειώσεις. Εν τούτοις, το εξωπραγματικό στοιχείο στον έρωτα δεν ενισχύει την ερωτική έξαρση. Οι περίπλοκες διαδικασίες που συντελούνται στα μυθιστορήματα είναι αποκαλυπτικές της συντηρητικής στάσης και ιδιοσυγκρασίας των συγγραφέων. Η λογοτεχνία είναι μια μορφή λόγου όπου ο δημιουργός αποδεσμευόμενος από τις ιδεοληψίες της εποχής του, εκστομεί ελεύθερα προωθημένες και επικίνδυνες αλήθειες. Οι εξέχουσες καταστάσεις της ερωτικής διάθεσης και πλήρωσης, υποδηλώνονται, ή δηλώνονται χωρίς φόρτιση στο μυθιστόρημα.

Οι νέοι βιώνουν τον έρωτα εγκεφαλικά, διανοητικά παρά με τις αισθήσεις. Στη συνείδηση των συγγραφέων ο κόσμος συλλαμβάνεται με ένα παρωχημένο κατηγορικό εξοπλισμό, σε αντίθεση ίσως με την αντικειμενική πραγματικότητα της μεγαλοαστικής νεολαίας της εποχής.

Ερμηνευτικές προτάσεις. Ο νέος του μυθιστορήματος δεν αποτελεί εξείκασμα του ιστορικού του αντικειμένου. Οι αποκλίσεις όμως του δραματοποιημένου ήρωα από την αντικειμενική πραγματικότητα, αναγκαία προϋπόθεση για την αισθητική καταξίωση του έργου, με την εμβολή προσωπικών εκτιμήσεων και βιωμάτων του συγγραφέα, δεν αναιρούν την υπάρχουσα συνάφεια του με την ιστορική πραγματικότητα.

Το περιορισμένο φάσμα της κοινωνικής εκπροσώπησης των νέων στο μυθιστόρημα αφήνει να διαφανεί o θαυμασμός των συγγραφέων για πρότυπα συμπεριφοράς μιας συγκεκριμένης κοινωνικής κατηγορίας. Οι μεγαλοαστοί νέοι του μυθιστορήματος είναι περισσότερο ιδεοτύποι.

Αν μπορούμε να μιλήσουμε για μοντερνισμό στο χώρο της Θεματολογίας, αυτή δεν υπάρχει στα μυθιστορήματα αυτά. Οι νέοι είναι ονειροπόλοι χωρίς να

8. Βίργω, Λεμονόδασος, Μόρφω, Αργώ.

9. Γιούγκερμαν, τριλογία Πετσάλη, Εκάτη, Λεμονόδασος.

10. Φώτος, Δεσμώτες.

Σελ. 526
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/527.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αισθάνονται την ανάγκη παρέμβασης και διαμόρφωσης μιας νέας πραγματικότητας. Τα εξαγγελλόμενα βιώματα και οράματα των νέων δεν συνδέονται με μελλοντικές καταστάσεις.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΕΡΓΩΝ ΠΟΥ ΠΕΡΙΕΛΑΒΕ Η ΕΡΕΥΝΑ

Γιώργου Θεοτοκά: Αργώ, Λεωνής.

Μ. Καραγάτση: Γιούγκερμαν.

Θανάση Πετσάλη-Διομήδη: Μαρία Πάρνη.

Άγγελου Τερζάκη: Δεσμώτες, Παρακμή των Σκληρών, Μενεξεδένια Πολιτεία.

Κοσμά Πολίτη: Ερόικα, Λεμονόδασος, Εκάτη.

Σελ. 527
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/528.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 528
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/529.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΡΑΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

(1945-1967)

ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΩΝ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥΣ ΜΕ THN ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ

ΧΑΡΗΣ ΚΑΜΠΟΥΡΙΔΗΣ

1. Το θέμα και o τρόπος προσέγγισής του. Η εργασία αυτή έχει στόχο την μελέτη μεγάλης ομάδας παιδικών περιοδικών (Μικρός ήρως, Υπεράνθρωπος, Γκαούρ Ταρζάν, Μικρός σερίφης, Τζων Γκρηκ, κ.ά,), τα οποία εκδόθηκαν στην Ελλάδα στο διάστημα 1945-1967 με μεγάλη κυκλοφοριακή επιτυχία. Σειρά από εξωτερικά χαρακτηριστικά τα κατατάσσουν σε αυτόνομο είδος της λεγόμενης παραλογοτεχνίας.1

Η μελέτη τους αφορμάται από τα εξωτερικά ιστορικά στοιχεία, αλλά συγκεντρώνεται κυρίως γύρω από τα ιδεολογικά χαρακτηριστικά των αφηγήσεων, όπως αυτά προκύπτουν μετά από ανάλυση της αφηγηματικής τους δομής. Αυτή θεωρείται ως μηχανισμός παραγωγής νοήματος και μέσα απ' αυτήν διερευνώνται τα συστήματα αξιών (ιδεολογίες) με τις οποίες ταυτίζονται οι αναγνώστες τους.

Τα στοιχεία τα οποία προκύπτουν μετά από αυτήν την επιστημολογική προσέγγιση είναι ενδεικτικά της ιδεολογίας των παιδιών και των νέων της εποχής: σημαδεύονται από τα αποτελέσματα της μεταβατικότητας της ελληνικής κοινωνίας στο ίδιο διάστημα.

1. Παρ' όλο που η χρήση του όρου "παραλογοτεχνία" είναι φορτισμένη με υποτιμητικές διαθέσεις, άποψη αρμονική με την ιδεολογία αυτών που την παρήγαγαν, εδώ θα χρησιμοποιείται με την κυριολεκτική και αξιολογικά αχρωμάτιστη σημασία της: Τέχνη του λόγου που παράγεται σε παραλληλία με την προσωπική λογοτεχνία. Ανάλυση του όρου και των άλλων συναφών χαρακτηρισμών, στην εμπεριστατωμένη μελέτη του Βελουδή (1983) καθώς και του Μαρτινίδη (1982).

Σελ. 529
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/530.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

2. Γενικά χαρακτηριστικά του λαϊκού αναγνώσματος. Με πολύ λίγες εξαιρέσεις2 στην χώρα μας δεν υπήρξε ως τώρα συστηματική μελέτη του έντυπου λαϊκού αφηγήματος και μυθιστορήματος. Εκτός από τους γνωστούς λόγους που αναφέρει διεξοδικά o Γ. Βελουδής (1983, σ. 102-103), λόγοι που έχουν σχέση με την ιστορία της εθνικής ιδεολογίας, υπάρχουν ακόμη και άλλες αιτίες που έχουν σχέση με την γνωστή έλλειψη διευρυμένων και συστηματικών μελετών για πολλές περιοχές των ανθρωπολογικών επιστημών: Η επιστημονική προσέγγιση των λαϊκών εντύπων προϋποθέτει σημεία αναφοράς όπως η Πολιτισμική Ανθρωπολογία, η Αφηγηματολογία, η Κοινωνιολογία της Μαζικής Επικοινωνίας, και άλλα που θα συνέτειναν να ξεπερασθεί το σημερινό επίπεδο. Είναι ενδεικτικό ότι τα περισσότερα δημοσιεύματα για τέτοια θέματα δεν ξεπερνούν το επίπεδο της περιγραφής και ταξινόμησης του υλικού και της υποκειμενικότητας των προσεγγίσεων.

Τα έντυπα λαϊκά αφηγήματα είναι ιστορικό αποτέλεσμα της εφεύρεσης και διάδοσης της τυπογραφίας στις δυτικές χώρες και σ' όσες προοδευτικά επηρεάζονται απ' αυτές. Δυο είναι συνεπώς οι παράγοντες που καθόρισαν την εμφάνιση και διάδοση τους, αφ' ενός ή τεχνική δυνατότητα μαζικής αναπαραγωγής τους και αφ' ετέρου χαρακτηριστικά των δυτικών κοινωνιών, όπως κοινωνική κινητικότητα, μεταβατικότητα των ιδεολογιών, και άλλα που θα αναφερθούν στην συνέχεια. Γενικά, θεωρούμε ως βασική προϋπόθεση της εμφάνισης τους, την διαμόρφωση νέων αναγνωστικών μαζών στον αστικό κυρίως χώρο, την επαγγελματική αυτονόμηση του συγγραφέα, την διάδοση της γραφής, και όλους τους συγγενείς κοινωνικούς και ιδεολογικούς συντελεστές. Το ανάγνωσμα γίνεται ένα εμπόρευμα, μια συσσώρευση όχι χρηστικής αλλά νοηματικής αξίας. Οι συγγραφείς του αντιπροσωπεύουν στις νέες συνθήκες τους λαϊκούς τεχνίτες και τους παραμυθάδες των παραδοσιακών κοινωνιών, Η κοινή ιδεολογία στους πομπούς και τους δέκτες που έκανε δυνατή την επικοινωνία τέτοιου είδους παλαιότερα, επιδιώκεται τώρα με πρόχειρες εμπειρικές δημοσκοπήσεις των συγγραφέων και των εκδοτών. Στόχος της παραγωγής αυτών των αναγνωσμάτων είναι ή επίτευξη της μέγιστης δυνατής επικοινωνίας με τα κοινά ιδεολογικά χαρακτηριστικά των νέων μαζών, επικοινωνία που μεταφράζεται σε κυκλοφορία εμπορεύματος, ενώ στις κοινωνίες με παραδοσιακό και κλειστό χαρακτήρα, τις προκαπιταλιστικές -και όσες κοινωνικές ομάδες παρέμεναν

2. Εκτός από τις δύο μελέτες που προαναφέρθηκαν, δεν γνωρίζω να δημοσιεύθηκε για την ελληνική παραλογοτεχνία κάποια άλλη επιστημονική -υφολογική- προσέγγιση. Πραγματολογικά στοιχεία ωστόσο δημοσιεύτηκαν σε σειρά σχετικών άρθρων στο περιοδικό Αντί (πβ. Πλατής 1978, 1979α, 1979β, 1979γ, 1980) και πρόσφατα στο Διαβάζω. Πολύτιμα στοιχεία περιέχει επίσης το βιβλίο του Χανού για το ελληνικό αστυνομικό μυθιστόρημα (1980), όσο και το αφιέρωμα του περιοδικού Ωλήν στον Μικρό ήρωα.

Σελ. 530
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/531.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

τέτοιες και αργότερα-, αυτού του είδους η επικοινωνία δεν είχε εμπορευματικό χαρακτήρα.3

Η καθαρά εμπορευματική πρόθεση και χρήση αυτών των εντύπων, είναι αυτή που τα ανάγει σε υλικό με ενδιαφέρον ευρύτερο γιατί ή ενδεχόμενη κυκλοφοριακή επιτυχία τους είναι σαφής ένδειξη ευρύτερων ιδεολογικών φαινομένων, ή έκφραση των οποίων είναι ή απαραίτητη προϋπόθεση της επιτυχίας τους. Μέχρι τον 18ο αιώνα τα θέματα των φυλλαδίων αυτών ήταν είτε καταγραφές παλιότερων προφορικών αφηγήσεων, είτε δειλές προσαρμογές τους. Από τον 19ο αιώνα κι εδώ δημιουργούνται στις δυτικοευρωπαϊκές χώρες ειδικευμένοι επαγγελματικοί κλάδοι, καθώς τα αστικά και μικροαστικά στρώματα διευρύνονται. Στον αιώνα μας ο σχηματισμός ακόμη μεγαλύτερων μαζών/ καταναλωτών δημιουργεί τις προϋποθέσεις για ακόμη μεγαλύτερη ανάπτυξη και διάδοση τους, τον διαχωρισμό σε είδη (αισθηματικά, αστυνομικά, εξωτικά κλπ.), ενώ, τέλος, η ανάπτυξη άλλων παράλληλων μέσων παραγωγής τέτοιων αφηγήσεων (εικονογραφήματα, τηλεοπτικές σειρές) παίζει καθοριστικό ρόλο στην μορφή αλλά και στην εξέλιξή τους.

3. Το έντυπο λαϊκό ανάγνωσμα στην μεταπολεμική Ελλάδα (γενικά). Καθώς η εμφάνιση και διάδοση του λαϊκού αναγνώσματος συναρτάται άμεσα με τις κοινωνικές, οικονομικές, και πολιτισμικές διαφοροποιήσεις, μέσα απ' την ιστορία τους μπορούμε να παρακολουθήσουμε και τη νεοελληνική ιστορία. Έτσι π.χ. η βιοτεχνική φάση παραγωγής τους που εντοπίζεται εδώ στον μεσοπόλεμο, είναι αντίστοιχη με αυτές που διαπιστώνονται στην Γαλλία και Αγγλία στα μέσα του 19ου αι. Στην δεκαετία του τριάντα τα διάφορα αφηγήματα συνεχείας περνούν και στον περιοδικό τύπο, ενώ αρχίζει να πληθαίνει ή τοπική παραγωγή τέτοιων αφηγήσεων. Ορόσημο σ' αυτήν την εξέλιξη είναι η έναρξη κυκλοφορίας των περιοδικών Ρομάντσο, Μάσκα, Μυστήριον και Ζέφυρος σ' αυτήν την δεκαετία και ή ανάδειξη σειράς σχετικών συγγραφέων με δάσκαλο τον πρωτοπόρο του είδους Απ. Μαγγανάρη, ο οποίος κατά καιρούς διεύθυνε όλα τα παραπάνω περιοδικά. Όλοι οι γνωστοί συγγραφείς αυτών των αφηγημάτων (Ιωάννα Μπουκουβάλα-Αναγνώστου, Η, Μπακόπουλος, Ν, Μαράκης. Ν, Ρούτσος, Γ. Ιωαννίδης, Γ. Μαρμαρίδης, Γ. Μαρής, Γ. Τσουκαλάς, κ.ά.) μαθήτευσαν σ' αυτά τα περιοδικά, αρχικά μεταφράζοντας ξένα πρότυπα και αμέσως μετά προχωρώντας σε δική τους παραγωγή.4 Η κυκλοφορία αυτών

3. Για την διαφοροποίηση των αισθητικών κωδίκων στις δυτικές χώρες και στους νεώτερους χρόνους, πβ. Καμπουρίδης 1984.

4. Πολλαπλές πληροφορίες κάθε είδους γι' αυτή την πρώτη γενιά των επαγγελματιών συγγραφέων λαϊκών αναγνωσμάτων, στις συνεντεύξεις τους (στα Πλατής 1978, κλπ. και Ι. Μπουκουβάλα-Αναγνώστου 1984).

Σελ. 531
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/532.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

των περιοδικών συνεχίστηκε με διακοπές και κατά την διάρκεια του Πολέμου για ν' αναπτυχθεί περισσότερο και κυρίως στις δεκαετίες του πενήντα και του εξήντα. Οι νεότερες διαφοροποιήσεις που διαπιστώνονται σ' αυτό το διάστημα είναι:

α. o επιμερισμός και της εντόπιας παραγωγής σε είδη (αισθηματικά, αστυνομικά κλπ.),

β. η άνοδος της κυκλοφορίας σε μεγάλους αριθμούς,

γ. ο περιθωριακός χαρακτήρας τους σε σχέση με τα "καθαρά λογοτεχνικά" είδη, που εξακολουθούν να θεωρούνται ανώτερα και πνευματικότερα.

4. Τα λαϊκά αναγνώσματα για παιδιά και νέους (1945-1967). Στα πλαίσια αυτά που περιγράφηκαν πριν κατά γενικό τρόπο, εμφανίζεται αυτόνομα και το επί μέρους είδος των λαϊκών αφηγημάτων για παιδιά. Τα χρονικά όρια (1945 και 1967) τίθενται συμβατικά, σαν όρια μιας ιστορικής περιόδου αρκετά ευδιάκριτης: Από το 1945 οι πολιτικές, οικονομικές, κοινωνικές και ιδεολογικές διαμορφώσεις στον ελλαδικό χώρο μπαίνουν σε άλλη φάση, ενώ το 1967 είναι όριο όχι μόνο στο επίπεδο πολιτικής ιστορίας αλλά και της κοινωνικής και ιδεολογικής. Ειδικότερα μάλιστα σε ό,τι αφορά το θέμα μας, το 1967 είναι το συμβατικό όριο που σημειώνει και την καθιέρωση νέων τρόπων μαζικής επικοινωνίας: Τα λαϊκά φυλλάδια αντικαθίστανται από τα ξένα εικονογραφήματα, το Ρομάντσο βρίσκει σκληρό ανταγωνισμό από τα εικονογραφημένα περιοδικά ποικίλης ύλης, ο πολιτισμός της εικόνας αρχίζει κι εδώ ν' αντικαθιστά τον πολιτισμό του γραπτού λόγου, μεταβολή που οριοθετείται κατ' αρχήν και κατ' αποτέλεσμα από την εγκατάσταση εθνικού τηλεοπτικού δικτύου σε μια χώρα.

Ο προφανής λόγος για τον οποίο τα περιοδικά στα οποία αναφερόμαστε κατατάσσονται ως περιοδικά αναγνώσματα για παιδιά και νέους είναι το ότι, οι ήρωές τους όσο και η μορφή της αφήγησης είναι προσαρμοσμένα σ' έναν τέτοιο καταναλωτικό στόχο. Η διάκριση αυτή είναι αναγκαία διότι ή πρόθεση καθόρισε σ' ένα μεγάλο ποσοστό και το σχετικό μορφολογικό αποτέλεσμα, ενώ π,χ. σε ανάλογα αναγνώσματα που προορίζονταν για μεγαλύτερες ηλικίες ή γνώση ότι ανάμεσα στο αγοραστικό κοινό ήταν και πολλοί νέοι δεν έπαιξε ρόλο στην μορφή τους. Μ' αυτό το κριτήριο λοιπόν η Μάσκα και το Μυστήριον δεν εντάσσονται στο είδος που μελετάμε, παρόλο που διαβάζονταν κατά κόρον από νέους. Για ειδολογικούς λόγους, επίσης, δεν κατατάσσονται στην κατηγορία που μελετάμε τα παιδικά περιοδικά ποικίλης ύλης, όπως η Διάπλαση των παίδων, το Ελληνόπουλο, Το δικό μου, κά,

Τα περιοδικά που θ' αποτελέσουν το αντικείμενο της μελέτης μας, είναι ευδιάκριτα από τα άλλα που κυκλοφορούν για μια σειρά από εξωτερικούς και εσωτερικούς λόγους:

Σελ. 532
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/533.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

1. έχουν όλα ανεξαιρέτως σχήμα 12.5X17.5, 32 σελίδες κειμένου, περιορισμένη εικονογράφηση, ασπρόμαυρη εκτύπωση, φθηνή τιμή, κυκλοφορία από τα πρακτορεία τύπου σ' όλη την χώρα κάθε βδομάδα·

2. έχουν τυποποίηση στην σχέση κειμένου με εικονογράφηση (οι λίγες εικονογραφήσεις εμφανίζονται στις ίδιες διαστάσει, και στις ίδιες σελίδες κάθε φορά)·

3. οι ιστορίες που περιέχουν είναι ημιαυτοτελή επεισόδια των ίδιων ηρώων, κατά συντριπτικό ποσοστό, παιδιών ηλικίας μέχρι 18 χρονών.

5. Ιστορικοί και γεωγραφικοί χώροι των περιπετειών. Κεντρικά πρόσωπα των αφηγήσεων. Με κριτήριο τους ιστορικούς, γεωγραφικούς (και, φανταστικούς) χώρους όπου πραγματοποιείται ή δράση των ηρώων, διακρίναμε τις ακόλουθες κατηγορίες:

5.1. ΕΘΝΙΚΑ (η δράση εκτυλίσσεται εναντίον διάφορων κατά καιρούς εθνικών εχθρών). Εδώ κατατάσσονται τα

α. Μικρός ήρως (δράση εναντίον ξένων κατακτητών στον β' Παγκ. πόλεμο) και Αόρατος (ομοίως).

β. Κύπρος, Διγενής, Μικρός Κύπριος (δράση εναντίον των Άγγλων στην Κύπρο).

γ. Μικρός μπουρλοτιέρης, Κουρσάρος της Τζιας, Μικρός κουρσάρος (δράση εναντίον Τούρκων, πειρατών του ελλαδικού χώρου κλπ.).

Επίσης σ' αυτήν την κατηγορία κατατάσσονται έμμεσα το Ταγκόρ (όπου ο έλληνας ήρωας βοηθά τον απελευθερωτικό αγώνα των Ινδών κατά των Άγγλων) και κατά περίσταση, περιπέτειες από τις άλλες κατηγορίες.

5.2. ΕΞΩΤΙΚΑ και ΖΟΥΓΚΛΑΣ (οι έλληνες ήρωες δραστηριοποιούνται σε τυποποιημένους εξωτερικούς χώρους: Μεξικό ή άλλες λατινοαμερικανικές χώρες, αφρικανική ζούγκλα, κλπ.).

Εδώ κατατάσσονται τα: Μικρός Ζορρό, Ζορρό της ζούγκλας, Μικρός σερίφης, Μικρός καουμπόυ, Λάσσο, Καουμπόυ φάντασμα, Τάργκα, Μικρός Ταρζάν, Γκαούρ-Ταρζάν, κ.ά.

5.3. ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΑ (σε χώρους ξένων μεγαλουπόλεων - Ν,Υόρκη κλπ.). Εδώ κατατάσσονται τα: Τζων Γκρηκ, Τζόε Ντικ, Δεκατρία, Μάτι, Μικρός φαντομάς, και, εκ περιτροπής, ορισμένες περιπέτειες του Πιτσιρίκου.

5.4. ΔΙΑΠΛΑΝΗΤΙΚΑ - ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΦΑΝΤΑΣΙΑΣ (σε χώρους του διαστήματος, ή της φαντασίας, με ανάλογες εξωγήινες ιδιότητες). Εδώ εντάσσονται τα Υπεράνθρωπος, Ταν ο υπερκόσμιος, Ιπτάμενο βέλος, Πλανητάνθρωπος.

5.5. ΑΘΛΗΤΙΚΑ. To είδος αυτό εκπροσωπείται με ένα μόνο περιοδικό, το Γκρέκο, ο ήρωας των γηπέδων. Ας σημειωθεί ότι στην τυποποίηση αυτών των περιοδικών προσήλθαν

Σελ. 533
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/534.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και άλλα είδη με διαφορετική προέλευση όπως ο Καραγκιόζης, Τα ελληνικά παραμύθια και Η μασκούλα.

Το σύνολο των περιοδικών που εκδόθηκε σ' αυτήν την περίοδο της άνθησής τους ξεπερνά τα πενήντα. Η επιτυχία μερικών οδήγησε σε σειρές αντιγραφών ή διαφοροποιήσεων, καθώς το κόστος συγγραφής και εκτύπωσης ήταν μικρό και ο εμπορικός κίνδυνος εύκολος να αναληφθεί και από τον ίδιο τον συγγραφέα ακόμη. Είναι βέβαιο πάντως ότι στον παραπάνω κατάλογο περιλαμβάνονται τα περισσότερο πετυχημένα κατά τεκμήριο, κρίνοντας δηλ. από την κυκλοφορία τους και τον αριθμό τευχών που έφθασαν. Έτσι στην πρώτη κατηγορία ή παρουσία του Μικρού ήρωα είναι καθοριστική, τόσο που απέτρεψε οποιονδήποτε συναγωνισμό. (900 τεύχη, κυκλοφορία σε 12.000 αντίτυπα ήδη από την δεκαετία του πενήντα.) Στην δεύτερη κατηγορία ξεχωρίζουν ασφαλώς τα Γκαούρ Ταρζάν (113 τεύχη) και Μικρός σερίφης (περίπου 500). Στην κατηγορία των αστυνομικών μεγαλύτερη επιτυχία είχε ο Τζων Γκρηκ φθάνοντας τα 48 τεύχη, στα διαπλανητικά ο Υπεράνθρωπος (περισσότερα από 100 τεύχη), ενώ ο Γκρέκο φθάνει τα 50. Για να συμπληρώσει κανείς καλύτερα την εικόνα και την γνώμη για την κυκλοφορία τους, ας σημειωθεί ότι τα πιο πετυχημένα γνώρισαν δυο-τρεις επανεκδόσεις, ενώ η μεταπώληση τους ως μεταχειρισμένων έφθανε να κάνει αρκετούς κύκλους, ως τις μέρες μας.

Όσον αφορά στα είδη των ηρώων που πρωταγωνιστούν σ' αυτές τις περιπέτειες, μπορούμε να προχωρήσουμε στις εξής κατηγορίες.

ΚΑΤΑ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ: Οι περισσότεροι ήρωες είναι παρμένοι από ξένα υποδείγματα του είδους, αλλαγμένοι επί το ελληνικότερον. Συχνά, όταν δεν υπάρχει τέτοια δυνατότητα, προστίθενται έλληνες ήρωες που υποβαθμίζουν την παρουσία των ξένων (π.χ. Υπερέλληνας αντί Υπερανθρώπου, Γκαούρ αντί Ταρζάν, κλπ.).

Πρωτότυπα δημιουργήματα των ελλήνων συγγραφέων -απ' όσο μπορέσαμε να διαπιστώσουμε- είναι μόνο το Παιδί-Φάντασμα και οι άλλοι ήρωες των εθνικού χαρακτήρα περιπετειών, και ο ποδοσφαιριστής Γκρέκο.

ΚΑΤΑ HΛIKIA: Οι πρωταγωνιστές, αν δεν είναι παιδιά και έφηβοι (συντριπτικό ποσοστό) είναι νέοι άνδρες (Τζων Γκρηκ, Γκαούρ). σε πολλές περιπτώσεις, συμπληρωματικοί χαρακτήρες καλύπτουν τα υπόλοιπα φάσματα ηλικιών, φθάνοντας μέχρι, παιδιά 6-7 χρονών και μη ξεπερνώντας ποτέ τον νέο άντρα.

6. Γενικά υφολογικά χαρακτηριστικά, Στις 32 σελίδες του περιοδικού δημοσιευόταν κάθε εβδομάδα μια περιπέτεια, ημιαυτοτελής -όπως χαρακτηρίστηκε πριν- διότι ενώ ο κύριος κορμός των αφηγήσεων ολοκληρωνόταν σε κάθε τεύχος, το πολυπόθητο λυτρωτικό τέλος δημοσιευόταν στις δύο πρώτες σελίδες του επομένου τεύχους. Έτσι ο αναγνώστης, ζούσε μια ολοκληρωμένη

Σελ. 534
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 515
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    Διάχυση των ιδεολογιών: πολιτική και λογοτεχνία

    Πέμπτη 4 Οκτωβρίου

    Απογευματινή συνεδρία

    Πρόεδρος: ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ