Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 545-564 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/545.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΝΕΑΝΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ 1830-1944

ΜΑΡΘΑ ΚΑΡΠΟΖΗΛΟΥ ΚΩΣΤΑΣ ΤΣΙΚΝΑΚΗΣ

ANNA ΜΑΤΘΑΙΟΥ ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΠΑΝΟΠΟΥΛΟΥ

ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΚΑΡΥΑΤΟΓΛΟΥ ΟΝΤΕΤ ΒΑΡΩΝ

Στα πλαίσια του προγράμματος ερευνών του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας, που υποκινεί το Υφυπουργείο Νέας Γενιάς, εντάσσεται και η συγκρότηση καταλόγου των εντύπων της νεολαίας από τη σύσταση του νεοελληνικού κράτους μέχρι τις μέρες μας*. Η έρευνα αποβλέπει στη συγκρότηση σωμάτων τεκμηρίων από έντυπα προερχόμενα από τη νεολαία ή απευθυνόμενα σ' αυτή. Έχει καθοριστεί ως κριτήριο η σαφής αναφορά στους νέους, είτε αυτή γίνεται στον τίτλο είτε στον υπότιτλο. Δεν θεωρούνται δηλαδή νεανικά μόνο τα έντυπα που εκδίδονται από νέους ανθρώπους, αλλά και όσα έχουν τη βούληση είτε ν' απευθυνθούν σε νεαρά άτομα, είτε να προβάλουν τη νεανική ιδιότητα των συντακτών τους. Όσα, τελικά, χρησιμοποιούν την ιδιότητα της νεαρής ηλικίας σαν ιδιαίτερο κανάλι επικοινωνίας. Αυτά μπορεί να είναι λογοτεχνικά, θρησκευτικά, φοιτητικά, προσκοπικά ή πολιτικών νεολαιών,

Η συγκρότηση αυτού του καταλόγου θα βοηθήσει στην προσέγγιση του φαινομένου της νεαρής ηλικίας, με την έννοια ότι μέσα απ' αυτά τα έντυπα έχουμε τεκμήρια για τη διπλή διάσταση του πως βλέπουν οι νέοι τον εαυτό τους και του πως τους αντιμετωπίζουν και τους απευθύνονται οι άλλοι.

Για κάθε ένα από αυτά τα έντυπα καθορίστηκε να γίνεται ένα δελτίο, το οποίο περιλαμβάνει την ταυτότητα του εντύπου, δηλαδή τα εξής στοιχεία: Τίτλο, Υπότιτλο, Μόττο, Τόπο έκδοσης και Τυπογραφείο, Εκδότη και Διευθυντή, Tirage, Τιμή, Σχήμα, Αριθμό σελίδων.

Εκτός από τα παραπάνω, καθαρά βιβλιογραφικά, στοιχεία, δίνεται και μια περιγραφή του περιοδικού που βασίζεται, σε χαρακτηρισμό, όπου περιλαμβάνονται

* Στην παραπάνω έρευνα του Υφυπουργείου Νέας Γενιάς συμμετέχουν οι: Μάρθα, Καρπόζηλου, Κώστας Τσικνάκης, Αγγελική Πανοπούλου, Οντέτ Βαρών.

Σελ. 545
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/546.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

καίρια αποσπάσματα των ίδιων των συντακτών για τους σκοπούς του περιοδικού τους, και γίνεται αναφορά στα περιεχόμενα και στους συντάκτες, όσο το δυνατόν αναλυτικότερη. Ακολουθεί ο εντοπισμός των φύλλων κάθε περιοδικού στις διάφορες βιβλιοθήκες (δημόσιες και ιδιωτικές), γίνεται φωτοτυπία της πρώτης σελίδας του πρώτου τεύχους και θα ακολουθήσει μικροφωτογράφηση.

Για ορισμένες κατηγορίες εντύπων αντιμετωπίζονται ειδικά προβλήματα. Για παράδειγμα, στην περίπτωση των παράνομων εντύπων της κατοχής η συγκρότηση σώματος είναι σχεδόν αδύνατη για τα περισσότερα, γιατί ελάχιστα φύλλα τους έχουν διασωθεί και αυτά διάσπαρτα σε διάφορες βιβλιοθήκες ή προσωπικά αρχεία, στα οποία η πρόσβαση δεν είναι πάντοτε εύκολη. Παράλληλα με την προσέγγιση στο ίδιο έντυπο γίνεται και μια έρευνα στη σχετική μ αυτό βιβλιογραφία. Εδώ οπωσδήποτε γίνεται αισθητή η έλλειψη τέτοιων βιβλιογραφικών ερευνών αλλά και γενικότερων μελετών γύρω από το φαινόμενο του τύπου. Έτσι βαδίζουμε αρκετά εμπειρικά, στηριγμένοι στο πρωτογενές υλικό.

Το ίδιο το υλικό προσφέρεται σε περαιτέρω επεξεργασία, που να φανερώνει την αντίληψη της νεολαίας κάθε εποχής για το ίδιο το έντυπο καταρχήν και έπειτα για τις δυνατότητες της γενικότερης κοινωνικής του απήχησης. Με το εφήμερο που το χαρακτηρίζει, παράλληλα με την επικαιρότητα και την ευρεία του διάδοση, το περιοδικό έντυπο είναι από τα κατεξοχήν μέσα που ανταποκρίνονται στην επιθυμία της νεολαίας για έκφραση και επικοινωνία. Αντανακλά και ταυτόχρονα διαμορφώνει τα ρεύματα -πολιτικά, πολιτιστικά και άλλα- των νεολαιίστικων πρωτοποριών που βρίσκουν έτσι τρόπο έκφρασης. Εκεί όπου οι άλλοι δρόμοι είναι κλειστοί και τα εμπόδια αξεπέραστα, το περιοδικό δίνει πάντα τη δυνατότητα για μια άλλη, λιγότερο ελεγχόμενη, έκφραση.

ΝΕΑΝΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ 1830-1914

ΜΑΡΘΑ ΚΑΡΠΟΖΗΑΟΥ

Η έκδοση του πρώτου περιοδικού στον ελλαδικό χώρο συμπίπτει με την υπογραφή του πρωτοκόλλου του Λονδίνου που κηρύσσει την Ελλάδα ανεξάρτητο κράτος. Βεβαίως το περιοδικό Η Ηώς1 που βγαίνει στο Ναύπλιο τον

1. Η Ηώς, σύγγραμμα περιοδικόν ασχολούμενον περί την φιλολογίαν, φιλοσοφίαν, περί τας επιστήμας, τέχνας, γεωργίαν, εμπόριον και τ.λ.π., εκδιδόταν από τον Εμμανουήλ Αντωνιάδη (1791-1863) από την 1 Φεβρουαρίου 1830 ως τις 25 Απριλίου 1831. Βλ. M.

Σελ. 546
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/547.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Φεβρουάριο του 1830 δεν είναι το πρώτο ελληνικό περιοδικό, αφού είχαν προηγηθεί τα ονομαζόμενα προεπαναστατικά περιοδικά, που όμως στο σύνολό τους τυπώνονταν στα εκδοτικά κέντρα της Ευρώπης, Ανάμεσα στα ευρωπαϊκά-ελληνικά περιοδικά (Ερμής ο Λόγιος, Ειδήσεις διά τα Ανατολικά Μέρη - Ελληνικός Τηλέγραφος - Φιλολογικός Τηλέγραφος, Αθηνά, Καλλιόπη, Μέλισσα, Το Μουσείον)2 και στα ελληνικά περιοδικά που βγαίνουν στο ελληνικό κράτος από το 1830 και μετά, υπάρχει μια βασική διαφορά. Τα πρώτα χαρακτηρίζονται από μια ομοιογένεια όσον αφορά τους στόχους τους, τα περιεχόμενα τους και τη λειτουργία τους, ενώ τα δεύτερα παρουσιάζουν από την αρχή μια αξιόλογη ειδολογική ποικιλία, ποικιλία που αντικατοπτρίζει τις καινούριες και διαφορετικές συνθήκες και ανάγκες του νεοσύστατου κράτους. Έτσι, ενώ τα προεπαναστατικά περιοδικά είναι φορείς του Διαφωτισμού κι έχουν ως στόχο τους την αφύπνιση του γένους, τα ελλαδικά περιοδικά από την αρχή της έκδοσης τους εκφράζουν τη μετασχηματιζόμενη σύνθεση της ελληνικής κοινωνίας και πολιτείας.

Είναι αξιοσημείωτο ότι μέσα στα δεκαπέντε πρώτα χρόνια από την ίδρυση του ελληνικού κράτους διαμορφώνονται τουλάχιστον δεκατρείς ξεχωριστές κατηγορίες περιοδικών εντύπων που φυσικά καλύπτουν και ανταποκρίνονται σε

Παπαϊωάννου, "Η Εβδομαδιαία εφημερίς του Ναυπλίου Η Ηώς'", Πελοποννησιακή Πρωτοχρονιά, τ. 5, 1961, σ. 137-146. Με παρόμοιο τίτλο κυκλοφόρησε στην Αθήνα για έναν περίπου χρόνο (7 Φεβρουαρίου 1836 - 15 Μαρτίου 1837) το περιοδικό Ηώς, σύγγραμμα περιοδικόν φιλολογίας., επιστημών, βιομηχανίας και πολιτειογραφίας. Εκδότες του ήταν οι Ι. Ν. Λεβαδιεύς (1800-1871) και o Εμμ. Αντωνιάδης που στο μεταξύ είχε εγκατασταθεί στην Αθήνα. Αξίζει να σημειωθεί ότι τα δύο περιοδικά έχουν κοινό motto τη ρήση του Σολομώντα "Πενίαν και ατιμίαν αφαιρείται παιδεία".

2. Τα προεπαναστατικά περιοδικά έχουν ευρετηριαστεί στο σύνολό τους από το Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών βλ Τα Ελληνικά Προεπαναστατικά Περιοδικά. Ευρετήρια, Α' : Αθηνά, Καλλιόπη, Μέλισσα, Το Μουσείον. Επιμ. Αγγελική Γαβαθά-Παναγιωτοπούλου, Αθήναι 1971. Β': Ερμής ο Λόγιος (1811-1821). Επιμ. Εμμ. Ν. Φραγκίσκος, Αθήνα 1976. Γ': Ειδήσεις διά τα Ανατολικά Μέρη (1811), Ελληνικός Τηλέγραφος (1812-1836), Φιλολογικός Τηλέγραφος (1817-1821). Επιμ. Ρωξάνη Αργυροπούλου-Άννα Ταμπάκη, Αθήνα 1983. Εξάλλου το Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο έχει προγραμματίσει την ανατύπωσή τους και ήδη έχει εκδοθεί ο πρώτος τόμος της σειράς· βλ. Μέλισσα ή Εφημερίς Ελληνική, Αθήνα 1984. Για τη Μέλισσα βλ. επίσης Σταμάτης Καρατζάς, "Ο Αγαθόφρων Λακεδαιμόνιος και το παρισινό περιοδικό 'Μέλισσα'", Πελοποννησιακά, τ. 3-4, 1958-1959, σ. 241-262. Για το περιοδικό Ερμής ο Λόγιος ή Φιλολογικαί Αγγελίαι βλ. Αικατερίνη Κουμαριανού, "Η πρώτη ελληνική φιλολογική εφημερίδα, 'Ερμής ο Λόγιος ή Φιλολογικαί Αγγελίαι' 1811-1813 και 1816-1821", Ελεύθερα Γράμματα (25 Μαρτίου 1947) αρ. 63, σ. 83-84 και (Απρίλιος 1947) αρ. 64, σ. 108· της ίδιας, "Λόγιος Ερμής, κοσμοπολιτισμός και εθνικός χαρακτήρας". Εποχές (Οκτώβριος 1964) αρ. 18, σ. 24-28· της ίδιας "Λόγιος Ερμής. Αθησαύριστα κείμενα 1813-1815", Ο Ερανιστής, τ. 7, 1969, σ. 33-112 και Γ. Λάιος, Ο Ελληνικός Τύπος της Βιέννης, Αθήνα 1963, σ. 92-118.

Σελ. 547
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/548.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ένα ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων, ενδιαφερόντων και αναζητήσεων.3 Η ίδρυση του πανεπιστημίου και των επιστημονικών εταιρειών στα μέσα της δεκαετίας 1830-1840 (παρ)ακολουθείται από περιοδικά που καλύπτουν τους τομείς της αρχαιολογίας, της ιατρικής, της νομικής και της φιλολογίας. Η εκπαιδευτική πολιτική του Καποδίστρια και του Όθωνα συνοδεύεται από ορισμένα εκπαιδευτικά-παιδαγωγικά περιοδικά, ενώ ένα μέρος της στρατιωτικής τάξης που δημιουργήθηκε με τη συνεχή εμπόλεμη κατάσταση στη διάρκεια της προηγούμενης δεκαετίας (υπο)στηρίζει τα στρατιωτικά και ναυτικά έντυπα που κυκλοφορούν. Εξάλλου η νέα πολιτική κατάσταση καθώς και οι αλλαγές που γνωρίζει η χώρα, δίνουν αφορμή για την έκδοση των πολιτικών περιοδικών. Στην κατηγορία αυτή των πολιτικών περιοδικών θα πρέπει να συμπεριληφθούν και ορισμένα από τα σατιρικά που ασχολούνται σχεδόν αποκλειστικά με τα πολιτικά καθέκαστα. Μια άλλη ομάδα περιοδικών που επίσης εμφανίζεται στα πρώτα χρόνια μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους καταπιάνεται με θέματα της πολιτικής επιστήμης και προβλήματα γύρω από την κοινωνική κατάσταση, περιοδικά που σήμερα θα τα ονομάζαμε "κοινωνικών επιστημών". Φυσικά η Εκκλησία αντιπροσωπεύεται με τα δικά της εκκλησιαστικά και θρησκευτικά έντυπα, ενώ την ίδια εποχή έχουμε την εμφάνιση των γενικών περιοδικών που αποτελούν τους πρόδρομους αν όχι τα πρώτα δείγματα του φιλολογικού/οικογενειακού περιοδικού, του είδους δηλαδή που έμελλε να γνωρίσει μεγάλη άνθηση και εξέλιξη στην Ελλάδα, από τα μέσα του 19ου αιώνα και μετά.

Τέλος, και ανάμεσα στις κατηγορίες των περιοδικών που αναφέρθηκαν παραπάνω, έχουμε τον Σεπτέμβριο του 1S36 την έκδοση του πρώτου ελληνικού παιδικού περιοδικού, την Παιδική Αποθήκη: Περιοδικόν Σύγγραμμα εκδιδόμενον δις του μηνός διά τα παιδία της Ελλάδος υπό Δ. Πανταζή, Αθηναίου. Η Παιδική Αποθήκη έβγαλε όλα κι όλα δύο τεύχη. Το στοιχείο αυτό, δηλαδή η βραχυβιότητα της έκδοσης, είναι ένα από τα κύρια εξωτερικά γνωρίσματα των περισσότερων περιοδικών στην περίοδο 1830-1845. Η σύντομη ζωή των περιοδικών είναι άμεσα συναρτημένη με τα πενιχρά ως άθλια οικονομικά τους και την έλλειψη ευάριθμου και σταθερού επιτελείου συνεργατών. Οι δύο αυτοί παράγοντες οπωσδήποτε επιδρούσαν αρνητικά στην εδραίωση και στη μακροβιότητα των περιοδικών, που στην πλειονότητα τους ήταν τα εγχειρήματα και προϊόντα της πρωτοβουλίας και της δουλειάς ενός ή δύο ατόμων και που κυκλοφορούσαν σ' ένα μικρό αριθμό αντιτύπων αφού το δυνάμει αναγνωστικό κοινό τους ήταν εκ των πραγμάτων περιορισμένο.

Av αφήσουμε κατά μέρος τα επιστημονικά και τα ειδικά περιοδικά που

3. Με τον ελληνικό περιοδικό τύπο της περιόδου 1830-1846 έχω ασχοληθεί αναλυτικά σε ιδιαίτερο κεφάλαιο της διδακτορικής διατριβής που ετοιμάζω με θέμα "Τα φιλολογικά/ οικογενειακά περιοδικά του 19ου αιώνα".

Σελ. 548
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/549.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

απευθύνονται σ' ένα συγκεκριμένο και λίγο-πολύ ομοιογενές κοινό και περιοριστούμε στα περιοδικά που απευθύνονται στο ευρύ αναγνωστικό κοινό, μπορούμε με βεβαιότητα να πούμε ότι το κύριο εσωτερικό τους γνώρισμα, που εκφράζει και την ιδεολογική τοποθέτηση των εκδοτών τους, είναι η πρόθεση να ωφελήσουν τον αναγνώστη τους, προσφέροντάς του σκόρπιες χρήσιμες πληροφορίες και πρακτικές γνώσεις που θα ανέβαζαν το βιοτικό του επίπεδο. Από την άποψη αυτή, τα περιοδικά στα πρώτα χρόνια από την ίδρυση του ελληνικού κράτους λειτουργούν ως υποκατάστατα του σχολικού εγχειριδίου, ιδιαίτερα προορισμένα για τη γενιά που ανδρώθηκε μέσα στην επανάσταση και στον αγώνα και δεν είχε την ευκαιρία και τη δυνατότητα να μορφωθεί στο σχολείο. Με την εξάπλωση όμως του σχολικού δικτύου και τις αλλαγές που παρατηρούνται στην οικονομική και κοινωνική ζωή του τόπου, ήδη από τα τέλη της δεκαετίας 1840-1850, τα περιοδικά αναλαμβάνουν ένα πιο σύνθετο ρόλο που συνοψίζεται με δυο λόγια στην προσφορά ωφέλειας και τέρψης. Ο μέσος αναγνώστης δεν φαίνεται να ικανοποιείται πλέον από τις πρακτικές γνώσεις και τις χρήσιμες συμβουλές που του πρόσφεραν ως τότε τα περιοδικά, αλλά μαζί με την γενική ακαθόριστη εγκυκλοπαιδική μόρφωση που την ταυτίζει με την ωφέλεια, ζητά ταυτόχρονα και τη διασκέδαση που σε μεγάλο βαθμό του παρέχεται με το διήγημα και το μυθιστόρημα. Από την πλευρά τους, οι εκδότες προσπαθούν να επιτύχουν μια ισοσταθμία ανάμεσα στο "σοβαρό" μέρος της ύλης, που οι ίδιοι θεωρούν σημαντικό και κατά συνέπεια ωφέλιμο, και στο "ελαφρό" μέρος της ύλης που οι ίδιοι το χαρακτηρίζουν ως τερπνό.

Το δεύτερο κύριο χαρακτηριστικό γνώρισμα των περιοδικών του 19ου αιώνα που συνδέεται άμεσα με το πρώτο, δηλαδή με τον συνδυασμό της ωφέλιμης και τερπνής ύλης, είναι η ιδιάζουσα σύνθεση του κοινού στο οποίο απευθύνονται. Η επιθυμία των εκδοτών να πλησιάσουν και να. επηρεάσουν ένα όσο το δυνατόν ευρύτερο κοινό είναι ολοφάνερη σε όλη την πορεία και εξέλιξη του περιοδικού τύπου και καθοριστική στη διαμόρφωση του. Η προσδοκώμενη οριζόντια ποικιλία του αναγνωστικού κοινού, δηλαδή η διάδοση του περιοδικού σε όλες τις κοινωνικοοικονομικές τάξεις του πληθυσμού συμπορεύεται με την επιθυμητή κάθετη ποικιλία του κοινού, δηλαδή την ανάγνωση του περιοδικού από όλα τα μέλη της οικογενείας (ενότητα που παραδοσιακά αντιπροσωπεύει όλες τις ηλικίες). Από αυτή την οπτική γωνία, κάθε γενικό/ποικίλης ύλης/φιλολογικό περιοδικό σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, ανάλογα με τον ιδιαίτερο προσανατολισμό του κάθε εντύπου, αποτείνεται και στην ελληνική νεολαία.

Το στοιχείο αυτό, πιστεύω, είναι η κυριότερη αιτία για την πενιχρή αντιπροσώπευση -τόσο ποσοτικά αλλά και ποιοτικά- του παιδικού και νεανικού περιοδικού στην Ελλάδα του 19ου αιώνα. To γεγονός ότι το φιλολογικό/οικογενειακό

Σελ. 549
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/550.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

περιοδικό αναλαμβάνει να καλύψει τουλάχιστον ένα μέρος από τις ανάγκες του παιδιού και του νέου, λειτουργεί ανασταλτικά στην έκδοση εξειδικευμένων παιδικών περιοδικών με αποτέλεσμα να παρατηρείται ένα δεκαπεντάχρονο κενό ανάμεσα στην έκδοση της Παιδικής Αποθήκης, που έτσι κι αλλιώς αποτελεί μια μεμονωμένη ατομική και δίχως ιδιαίτερες αξιώσεις πρώτη προσπάθεια του Δημητρίου Πανταζή και στο δεύτερο παιδικό περιοδικό την Εφημερίδα των Μαθητών που την εκδίδει ο ίδιος, το 1852.4

Με τα σημερινά δεδομένα και ως αποτέλεσμα της έρευνας που επιχειρείται με αντικείμενο την καταγραφή των νεανικών περιοδικών, στα πλαίσια του προγράμματος του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας, για την περίοδο 1830-1914 έχουν εντοπιστεί 41 νεανικά περιοδικά και εφημερίδες, Στον αριθμό αυτό δεν συμπεριλαμβάνονται έντυπα που μόνον οι τίτλοι τους θα μας οδηγούσαν να τα εντάξουμε στην κατηγορία του νεανικού περιοδικού, ενώ τα περιεχόμενα τους δεν ανταποκρίνονται στον ορισμό του είδους που είναι: περιοδικά και εφημερίδες που απευθύνονταν αποκλειστικά στην ελληνική νεολαία είτε ήταν δικά της δημιουργήματα είτε όχι.

Για την περίοδο 1830-1914, όπως ήδη αναφέρθηκε, έχουν ως τώρα εντοπιστεί 41 περιοδικά και εφημερίδες. Αναλυτικότερα ανά δεκαετία, υπολογίζοντας την πρώτη ημερομηνία έκδοσης, για το χρονικό διάστημα:

1831-1840 έχουμε 1 έντυπο

1841-1850 κανένα

1851-1860 2 έντυπα

1861-1870 5 "

1871-1880 10 "

1881-1890 7 "

1891-1900 7 "

1901-1914 9 "

Σύνολο 41 τίτλοι εφημερίδων και περιοδικών.

Από τα 41 έντυπα σώζονται σε δημόσιες και ιδιωτικές βιβλιοθήκες της Αθήνας, της Θεσσαλονίκης και των Ιωαννίνων συνολικά 23 περιοδικά και εφημερίδες σε πλήρη ή μερικά σώματα. Για τα υπόλοιπα 18 η έρευνα συνεχίζεται,

4. Η Εφημερίς των Μαθητών (Φιλολογική και των Ειδήσεων) μετά από 3 χρόνια έκδοσης (1852-1855) αλλάζει τίτλο, περιεχόμενα και μορφή και ως Εφημερίς των Φιλομαθών σταδιοδρομεί ως το 1881. Η αλλαγή αυτή θα πρέπει να θεωρηθεί σαν ένα επιπλέον αποδεικτικό στοιχείο ως προς την αδυναμία του κοινού να στηρίξει ένα μαθητικό-παιδικό περιοδικό γιοι μεγάλο χρονικό διάστημα, τουλάχιστον ως το τέλος της δεκαετίας 1860-1870, οπότε εμφανίζεται η Εφημερίς των Παίδων.

Σελ. 550
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/551.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αλλά οι πιθανότητες ανεύρεσης τους είναι μάλλον περιορισμένες. Οι γνώσεις μας για τα περισσότερα από τα λανθάνοντα περιοδικά βασίζονται και περιορίζονται σε βιβλιογραφικές μνείες και αναφορές και συνήθως εκτείνονται στον τίτλο, τόπο έκδοσης και χρονολογικές ενδείξεις.

Οι πόλεις στις οποίες μοιράζονται τα 41 έντυπα της περιόδου 1830-1914 είναι: η Αθήνα, όπου εκδίδονται 25 έντυπα (κατέχει δηλ. η πρωτεύουσα το 61% της συνολικής εκδοτικής παραγωγής του νεανικού τύπου, ποσοστό που συμβαδίζει και με τα εκδοτικά πράγματα του περιοδικού τύπου γενικότερα), η Κωνσταντινούπολη, όπου βγαίνουν 4 περιοδικά, η Αλεξάνδρεια και η Πάτρα με 3 έντυπα η κάθε μια και τέλος το Ηράκλειο, η Σμύρνη, ο Πειραιάς, η Ερμούπολη, η Λεμεσός και το Άργος, όπου εκδίδεται από ένα περιοδικό.

Αναφορικά με τη διάρκεια της έκδοσης του κάθε περιοδικού και κατά προέκταση του συνολικού μέσου όρου ζωής των παιδικών-νεανικών εντύπων, οι υπολογισμοί μας θα πρέπει να βασιστούν μόνο στα 23 έντυπα για τα οποία ως τώρα έχει γίνει αυτοψία. Με βάση, λοιπόν, αυτά τα δεδομένα, παρατηρούμε ότι ολόκληρος ο 19ος αιώνας σχεδόν μονοπωλείται από δύο περιοδικά, την Εφημερίδα των Παίδων (1868-1893) και την Διάπλασι των Παίδων που αρχίζει την έκδοση της το 1879 και συνεχίζει ως τα μέσα του 20ού αιώνα. Όλα τα υπόλοιπα έντυπα είναι βραχύβια, με μέση διάρκεια ζωής γύρω στο ένα έτος. Πιο μεγάλη διάρκεια παρουσιάζουν τα έντυπα που κυκλοφορούν στις αρχές του 20ού αιώνα, για τα οποία ο μέσος όρος ζωής είναι γύρω στα 2 χρόνια.

Η συνολική συγκομιδή για την περίοδο 1830-1914 δεν είναι ιδιαίτερα πλούσια, τουλάχιστον όσον αφορά τον αριθμό των εντύπων και τη διάρκεια της εκδοτικής τους ζωής. Όμως με τον εντοπισμό και την ανάδειξη ενός αισθητά μεγαλύτερου αριθμού εντύπων από εκείνον που ως τώρα είχαμε υπόψη μας, συντελείται το πρώτο στάδιο για την υλοποίηση της μελέτης του νεανικού περιοδικού τύπου στο σύνολο του. Με βάση τα καινούρια δεδομένα, γίνεται δυνατή η τοποθέτηση του παιδικού-νεανικού περιοδικού μέσα στα ιστορικά, κοινωνικά και εκπαιδευτικά πλαίσια της εποχής του, καθώς επίσης και η παρακολούθηση της πορείας και εξέλιξης του.

ΝΕΑΝΙΚΕΣ ΕΦΗΜΕΡΙΔΕΣ ΟΘΩΝΙΚΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ

ΑΝΝΑ ΜΑΤΘΑΙΟΥ

Η εφημερίδα της οθωνικής περιόδου αποτελεί για τον ερευνητή ένα μωσαϊκό πληροφοριών και ή λειτουργία της ενσωματώνεται στις πράξεις και στις πολιτικές συμπεριφορές που συμβαίνουν στο νεοελληνικό κράτος στα χρόνια αυτά.

Σελ. 551
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/552.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ποσοτική προσέγγιση του αριθμού των εντύπων της περιόδου (εφημερίδων και περιοδικών) λαμβανομένης υπ' όψη της διάρκειας έκδοσης τους, περιέγραψε μια σειρά από σχέσεις που συνθέτουν εν τέλει δυο βασικές διαπιστώσεις: ένα μεγάλο αριθμό εκδιδομένων εντύπων από την μια κι έναν ελάχιστο αριθμό εκδιδομένων εντύπων με διάρκεια έκδοσης μεγαλύτερη, ας την ορίσουμε, από τα 10 χρόνια.

Οι πρακτικές γύρω από την ανάγνωση και την διακίνηση των εφημερίδων είναι ενδεικτικές του προορισμού τους. Σχηματικά η διάρθρωση περιγράφεται από ένα περιορισμένο εγγράμματο κοινό,5 πράγμα που οδηγεί στον μικρό αριθμό συνδρομητών προερχόμενο από συγκεκριμένα κοινωνικά στρώματα (λόγιοι, έμποροι, ανώτεροι δημόσιοι υπάλληλοι), στο περιορισμένο tirage και στην μεγάλη κυκλοφορία των εφημερίδων μέσω των καφενείων, όπου και συνηθίζεται η μεγαλόφωνή τους ανάγνωση. Έτσι καθορίζεται η αποδοχή του έντυπου στο θεσμοθετημένο χώρο του ελληνικού καφενείου, αποδοχή που προσδιορίζεται από μιαν όλως κατ' ανάγκην ιδιότυπη διαδικασία: η εφημερίδα αποτελεί ένα από τα κίνητρα συγκέντρωσης στο καφενείο, είναι μια αιτία πολιτικού λόγου.

Η εφημερίδα, αιχμάλωτη του πολιτικού της κατ' αρχήν ρόλου,6 και το περιοδικό, με τον γενικό φιλολογικό του χαρακτήρα, κρύβουν μέσα τους μια πλούσια θεματολογία που μόνο μια συστηματική ανάλυση του περιεχομένου, η καταμέτρηση των άρθρων, των τίτλων, των λέξεων και των συμβόλων θα μπορούσε να προσδιορίσει και να θέσει σε κίνηση την επεξεργασία των θεμάτων που υπολανθάνουν στην διασκορπισμένη αρθρογραφία του 19ου αιώνα.

Αυτός που έρχεται σήμερα ν' αναρωτηθεί για την ύπαρξη "παιδικών" ή "νεανικών" περιοδικών στα χρόνια 1833-62, θα διαπιστώσει μιαν ελάχιστη ποσοτική αντιπροσώπευση των εντύπων για το παιδί πάντα σε σχέση με τον συνολικό αριθμό εντύπων αλλά και με τον αριθμό αυτών που έχουν έναν ειδικό προορισμό (presse spécialisée) : τρεις τίτλοι μόνο μπορούν να εντοπιστούν για όλη την περίοδο, γεγονός που μας κάνει να στραφούμε στο φιλολογικό περιοδικό, που μέσα από την πλατειά του ποικιλία ύλης αναφέρεται και σε ζητήματα ανατροφής, αγωγής, εκπαίδευσης και που πολλές φορές προσφέρει και αναγνώσματα

5. Στα 1840 το 12,5% του ανδρικού πληθυσμού είναι εγγράμματοι. Βλ. D. Dakin Η ενοποίηση της Ελλάδας, 1770-1923, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1982, σ. 444. Αυτό το ποσοστό μεταφράζεται σε 52.823 εγγράμματους· για τον συνολικό πληθυσμό βλ. Στατιστικαί Μελέται, 1821-1971, ΕΚΚΕ, Αθήνα 1972, σ. 126.

6. Όλες σχεδόν οι εφημερίδες της εποχής χαρακτηρίζονται σαν πολιτικές μέσα από τους υπότιτλούς τους· ενδεικτικό είναι ότι η διάταξη της ύλης έχει καθιερωθεί ώστε τα Εσωτερικά (: η πολιτική θέση της εφημερίδας στην επικαιρότητα) καλύπτουν το μεγαλύτερο μέρος του 4σέλιδου, ενώ τα Εξωτερικά και τα Διάφορα παραμένουν κατά κανόνα περιορισμένα σ' όλη την οθωνική περίοδο.

Σελ. 552
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/553.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

που απευθύνονται, στους νέους.7 Τι θα μπορούσαμε λοιπόν να αποκαλέσουμε "νεανικό τύπο" για την εποχή αυτή; Μια πρώτη προσέγγιση είναι η δημιουργία ενός corpus, η συναγωγή του κάθε εντύπου και η επιλογή των αναγνωσμάτων που με τις προθέσεις τους και με το περιεχόμενο τους "απευθύνονται" ή "ασχολούνται" με τα παιδιά και τους νέους.

Η ανάγνωση και μόνον όμως των τίτλων και των αγγελιών έκδοσης είναι πολλές φορές παραπλανητική· Ένα παράδειγμα είναι ή έκδοση της εφημερίδας Εφημερίς των Μαθητών, τίτλος που προσδιορίζει ένα θέμα κι ένα κοινό, που φαίνεται, πως έρχεται να φέρει στο χώρο της εφημεριδογραφίας ένα νεωτερισμό· ο σκοπός της όπως αναφέρεται στο πρώτο φύλλο "είναι να χρησιμεύση ως ωφέλιμος ανάγνωσις της Κυριακής".8 Το περιεχόμενο της εφημερίδας περιλαμβάνει τις εξής ενότητες: α') αρχαιολογικά και φιλολογικά, β') βιογραφίες, κυρίως από την αρχαιότητα,9 γ') Μυθολογία, δ') Φυσική ιστορία και "Περίεργα της Φύσεως", ε') "Επιστήμαι και Τέχναι" και στ') Βιβλιοκρισίες. Έτσι η Εφημερίς των Μαθητών έρχεται να προβάλει έναν εξιδανικευτικό τύπο μαθητικού-νεανικού αναγνώσματος: το τι θα πρέπει να διαβάζουν οι μαθητές πέρα από τα διδακτικά τους εγχειρίδια στις ελεύθερες ώρες τους με σκοπό την "κοινωνική" γνώση:10 "(...) Επειδή δε δεν πρέπει να μένωσιν αδαείς (:οι νέοι) και των οίκοι και των θύραθεν γεγονότων (... )".11 Η διακίνηση της εφημερίδας φαίνεται πως γίνεται κυρίως μέσω των σχολείων12 και φυσικά δεν είναι τυχαίο πως ο εκδότης της εφημερίδας είναι ο Δημ. Πανταζής, συγγραφέας διδακτικών εγχειριδίων για τα σχολεία του κράτους και εκδότης της Παιδικής

7. Ένα παράδειγμα προσφέρει η ανάγνωση της εφημερίδας του Ανδρέα Λασκαράτου ο Λύχνος, που εκδίδεται στην Ζάκυνθο από το 1859 με υπότιτλο: εφημερίδα οικογενειακή με σκοπό να δίνη ωφέλιμες ανάγνωσες εις τες οικογένειες. Ο Λύχνος προβάλλει μέσα από τις "ωφέλιμες (του) ανάγνωσες" και τις ανάγκες του παιδικού αναγνώσματος: α) με την δημοσίευση παραμυθιών, μικρών ιστοριών, προσευχών μεταφρασμένων κυρίως από τα αγγλικά και τα ιταλικά, β) με την παρουσίαση κειμένων που αναφέρονται στο παιδί ή στους γονείς, γραμμένων από τον ίδιο, την γυναίκα του ή τις κόρες του. Τέλος ίσως και να προσφέρει μια λύση παροτρύνοντας τα παιδιά να στέλνουν στην εφημερίδα τις φιλολογικές τους προσπάθειες.

8. Αρ. 1/19 8βρίου 1852.

9. Το 1852, 13 βιογραφίες αναφέρονται στην αρχαιότητα, 6 στο Βυζάντιο και μόνο 1 στους νεώτερους χρόνους.

10. Η χρήση του όρου "κοινωνική" επιβάλλει την παρατήρηση: πιστεύουμε ότι ή κοινωνική γνώση που Θέλει ή εφημερίδα ταυτίζεται με τον εγκυκλοπαιδικό φιλολογικό χαρακτήρα των άρθρων της. Τελικά ή χρήση και προβολή αυτού του χαρακτηριστικού δεν διαφοροποιεί την εφημερίδα από τα υπόλοιπα φιλολογικά περιοδικά της εποχής.

11. Εφημερίς των Μαθητών, αρ. 1/19 8βριου 1852.

12. Εφημερίς των Μαθητών: Αι συνδρομαί γίνονται παρά τοις ΚΚ. διδασκάλοις και τοις επιστάταις των Ταχυδρομείων εν τη ημεδαπή.

B 12

Σελ. 553
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/554.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Αποθήκης.13 Πολύ γρήγορα όμως γίνεται φανερό πως ο τίτλος της εφημερίδας δεν δικαιολογεί την ύπαρξή του: στην προκειμένη περίπτωση το κοινό των συνδρομητών (= αναγνωστών). Έτσι από το τεύχος 11614 η Εφημερίς των Μαθητών μετονομάζεται σε Εφημερίς των Φιλομαθών. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η διατύπωση της ειδοποιήσεως του εκδότη: "Η Εφημερίς των Μαθητών ευτυχήσασα να έχη συνδρομητάς και αναγνώστας αυτής ου μόνον μαθητάς αλλά και διδασκάλους και καθηγητάς και πολλούς λογίους άνδρας, θέλει από του προσεχούς 117 αριθμού αυτής και εξής ονομάζεσθαι, αδεία της αρμοδίας αρχής και γνώμη των πλείστων συνδρομητών αυτής, Εφημερίς των Φιλομαθών (... )".

ΝΕΑΝΙΚΕΣ ΕΦΗΜΕΡΙΔΕΣ 1862-1899

ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΚΑΡΥΑΤΟΓΛΟΥ

Οι εφημερίδες της Νεολαίας στη διάρκεια του 19ου αιώνα είναι, συγκριτικά με τις πολιτικές, ελάχιστες. Ίσως αυτό είναι αποκαλυπτικό και του ρόλου της στις γενικότερες εξελίξεις της εποχής. Στη διάρκεια της Β' Μοναρχίας και ειδικότερα στα χρόνια 1862-1899 αναφέρονται οι ακόλουθες:

α. Η Νέα Γενεά

β. Εφημερίς των Παίδων

γ. Ήβη

δ. Πανεπιστήμιον

α. Η Νέα Γενεά θα κυκλοφορήσει για πρώτη φορά το 1862 μέσα στη δίνη των πολιτικών διαδηλώσεων για την ανατροπή του Όθωνα, γι' αυτό θα γνωρίσει και αρκετές διώξεις. Πληροφορίες απολογητικού χαρακτήρα με εξάρσεις αυτοπροβολής του φύλλου έχουμε αρκετές (π.χ. το φ, 4 31 Ιαν. 1862, το φ. 5 19 Μαΐου 1862),

Ο αντιπολιτευτικός της ρόλος και το έντονο πολιτικό χρώμα της καθημερινής αρθρογραφίας της δεν θα αφήσει περιθώρια για καλλιέργεια νεανικών ενδιαφερόντων του τύπου και περιεχομένου που θα συναντήσουμε σε άλλες νεανικές εφημερίδες.15 Στρατεύει τη Νέα Γενιά ή τουλάχιστον το επιχειρεί και

13. 'Αποθήκη Παιδική: Στην ΕΒΕ υπάρχει μόνον ένα φυλλάδιο του περιοδικού: αρ. 2/τη 30 Σεπτεμβρίου 1836.

14. Βλ. Εφημερίς των Μαθητών, αρ. 116/14 Μαΐου 185S, σ. 468.

15. "Η Ήβη θα απέχη πάσης άλλης πολιτικής.. .", Ήβη, αρ. 1, Αθήναι, Μάρτιος 1874.

Σελ. 554
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/555.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

δίνει φυσικά κάποιες εξηγήσεις για την απόπειρα κινητοποίησης των νέων της εποχής σε ώρες ταραγμένες για την πολιτική ζωή του τόπου. Θα πρέπει μάλιστα να υπάρχουν και πυκνά συμπτώματα δυσφορίας μπροστά σε φαινόμενα πολιτικοποίησης της νεολαίας, όταν γράφει η εφημερίδα στο α' φύλλο κυκλοφορίας της ή σε πρωτοσέλιδο άρθρο με τίτλο "Η νέα γενιά": "Τι ζητεί ή νέα γενεά ως επί της πολιτικής παλαίστρας; τι θέλει, και αναμιγνύει τας παραφοράς και την απειρίαν της εις την διοργάνωσιν και πορείαν της πολιτείας; διά τι, εγκαταλείπουσα τας σπουδάς ή το στάδιόν της, πολυπραγμονεί περί αντικειμένων, εφ' ων, ως εκ της ηλικίας της μεν δεν έχει δικαίωμα, ως εκ της απειρίας της δε δεν δύναται να εκφέρη ορθήν και ώριμον γνώμην, διά τι δεν εμπιστεύεται της πολιτείας την ανατροφήν εις την πεπειραμένην και ώριμον ηλικίαν; είναι αι ερωτήσεις των ολιγάριθμων16 εκείνων, οίτινες φοβούνται της νεολαίας την αυταπάρνησιν και τον ενθουσιασμόν, οίτινες φθονούν το ύφος και την ευγένειαν των φρονημάτων της".17

Στη συνέχεια του άρθρου, γίνονται κάποιες αναγκαίες αναφορές στις ελληνικές και διεθνείς εξελίξεις, όπου πρωταγωνιστής είναι η νεολαία: "λησμονούν ότι, των μεγάλων μεταρρυθμίσεων, των ριζικών των πολιτειών αναπλάσεων, αρχηγός και σημαιοφόρος υπήρξε παρά πάσι τοις έθνεσιν η νέα γενεά... λησμονούν ότι της νεαράς αναπλάσεως της Ιταλίας αυτή υπήρξεν η πρωτεργός... λησμονούν, ότι και της εθνικής ημών παλιγγενεσίας η νέα γενεά υπήρξε ο αρχηγέτης και θεμελιωτής...".18

Αξίζει, νομίζουμε, να υπογραμμιστεί και η αντίληψη της εφημερίδας, για το κοινωνικό περιεχόμενο του όρου: "Η νέα γενεά δεν είναι μόνη η σπουδάζουσα νεολαία· η νέα γενεά είναι το άνθος του στρατού· η νέα γενεά είναι το άνθος των εμπόρων, των γαιοκτημόνων και των βιομηχάνων· η νέα γενεά είναι τριάκοντα χιλιάδες ναυτών, οίτινες διασχίζουν τας θαλάσσας όλης της σφαίρας· η νέα γενεά είναι όλον το έθνος, το έθνος το νεάζον, το πλήρες ζωής, οργασμού και δραστηριότητος".19 Έτσι o όρος παύει να είναι ο παθητικός δέκτης κάποιων μηνυμάτων ηθικοπλαστικού περιεχομένου και φιλοδοξεί να στεγάζει όλα εκείνα τα προοδευτικά κοινωνικά και πολιτικά στοιχεία που θα υποσχεθούν: αυτοκυβέρνησιν του έθνους διά των κοινοβουλευτικών και δημοτικών αρχών του, και συμπλήρωσιν του εθνικού μεγαλείου διά της αναπτύξεως και διοργανώσεως των εθνικών στοιχείων.20

16. Θα άξιζε να υπογραμμιστεί η έμμεση προσπάθεια του Διευθυντή να υποβαθμίσει το ρόλο των σχετικών αντιδράσεων σε μια πιθανή συμμετοχή των νέων στις εξελίξεις.

17. Φυλ. 1, 20 Ιαν. 1862.

18. Η Νέα Γενεά, φύλ. 1, 20 Ιαν. 1862.

19. Στο ίδιο.

20. Στο ίδιο.

Σελ. 555
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/556.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

β. Εφημερίς των Παίδων. Σε άλλα πλαίσια, τελείως διαφορετικά, θα κινηθεί η Εφημερίς των Παίδων (όπως και η επόμενη: Ήβη). Από τα σταθερά περιεχόμενα του φύλλου.

1. Σύντομες ιστορίες που καταλήγουν σε ηθικολογικού τύπου συμπεράσματα παραινετικά ή αποτρεπτικά.

2. Προβολή χριστιανικών αρετών με πλούσιες αναφορές στη Βίβλο.

3. Διαγωνισμοί (Ιερογραφικαί ερωτήσεις), με βραβεία και επαίνους στους καλούς συνδρομητές.

4. Αναγνώσματα εγκυκλοπαιδικού ενδιαφέροντος (Χελιδονόψαρον, Κέδρος -Ζήνων ο Στωικός, Επαμεινώνδας o Θησαίος κ.ά.).

5. Σύντομα άρθρα που συνθέτουν μια αρετολογική κλίμακα, απαραίτητο εφόδιο για την αυριανή ζωή των μικρών φίλων της εφημερίδας.

γ. Ήβη. Βαθύτερες τομές στη σχέση έντυπου - νεαρών αναγνωστών επισημαίνει κανείς στην Ήβη. Εδώ, όχι με έμμεσο και παραβολικό τρόπο, αλλά άμεσα με προτρεπτικές προτάσεις και προστακτικές προβάλλονται μοντέλα νεανικών συμπεριφορών. Σε πρωτοσέλιδο άρθρο αριθ. 4 (Ιούνιος 1875) με τίτλο "Πρόγραμμα των Νέων" διαβάζουμε: "Άριστε νεανία! Θέλεις να θεμελίωσης στερεώς τον ακρογωνιαίον λίθον της εν τω βίω ευδαιμονίας σου; Σιώπα, όταν αίσθημα τι εμπαθές ζητή να σε κυριεύση, (...) βοήθει τους όμοιους σε εν ταις δυστυχίαις αυτών (...) εις δε την εκλογήν των φίλων πρόσεχε (...). Έσο προσεκτικός προ πάντων εις την μετά του γυναικείου φύλου συναναστροφήν σου (...). Χρηστέ νεανία, έσο ή τιμή του οίκου σου, το καύχημα των συγγενών και των φίλων σου, το εγκαλλώπισμα και ή δόξα της πατρίδος σου".

Και στην Ήβη υπάρχουν ιστορικά αναγνώσματα (Τόλμη Γυναικός, H Νέα Ελληνίς εν τη Αυλή του Νέρωνος, Ραφαήλ), Ποιήματα, Αινίγματα, Στατιστικές κ.ά.

Ολοκληρώνοντας σύντομα την παρουσίαση αυτής της Εφημερίδας αξίζει ν' αναφέρουμε το πρωτοσέλιδο άρθρο του φυλ, 6 (Αύγουστος 1874) με τίτλο "Προς τας Νεανίδας": "Νεανίδες μεταχειρισθήτε την δύναμίν σας προς καλόν· εξασκήσατε την επιρροήν σας επί των νέων μεθ' ων έρχεσθε εις συνάφειαν ουχί δεικνύσσαι εις αυτούς ότι ο νους σας αποκλειστικώς περιστρέφεται εις αλλαγάς φορεμάτων, εις κόσμον κόμης και προσώπου (...) αλλά υψούσαι αυτούς εις σφαίρας υψηλάς διά της επιδείξεως αγνών αισθημάτων και (...)"

δ. Πανεπιστήμιον. Είναι φυσικά φοιτητική εφημερίδα και στα άρθρα του μοναδικού φύλλου που είχαμε στη διάθεσή μας υπάρχει ένα πνεύμα μαχητικό ("Υπέρ των θεσμών και του Δικαίου", "Φοιτηταί και τύπος").

Σελ. 556
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/557.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΝΕΑΝΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ 1915-1936

ΚΩΣΤΑΣ ΤΣΙΚΝΑΚΗΣ

Η μέχρι στιγμής έρευνα για τα έντυπα της νεολαίας στα χρόνια 1915-1936, έχει αποφέρει περί τους 300 τίτλους από τους οποίους το μεγαλύτερο μέρος έχει αποδελτιωθεί. Παρακάτω θα προσπαθήσουμε να περιγράψουμε, σε γενικές γραμμές βέβαια, τα νεολαιίστικα αυτά έντυπα. Η αναφορά στις πολιτικές και κοινωνικές διεργασίες της εποχής είναι αναγκαία για την εξαγωγή χρήσιμων συμπερασμάτων ως προς το χαρακτήρα των εντύπων αυτών.

Η δεκαετία 1910-1920 αποτελεί μια κρίσιμη καμπή στη νεοελληνική ιστορία. Οι βαλκανικοί πόλεμοι της περιόδου 1912-1913 και o πρώτος παγκόσμιος πόλεμος που ακολουθεί στον οποίο παίρνει μέρος και η Ελλάδα, δυσκολεύουν την εκδοτική δραστηριότητα. Παρατηρείται σοβαρή έλλειψη χαρτιού, πράγμα που επιφέρει την αύξηση της τιμής του. Τα μέχρι την περίοδο αυτή γνωστά τυπογραφεία, μπροστά στα τεράστια έξοδα, δεν προχωρούν στην έκδοση νέων εντύπων. Τα λίγα νεολαιίστικα έντυπα που εκδίδονται, από τα οποία τα περισσότερα επιβιώνουν χάρις στις κρατικές επιχορηγήσεις,21 είναι απόλυτα εναρμονισμένα με το πνεύμα της εποχής. Οι συνεχείς ελληνικές στρατιωτικές επιτυχίες και η διαφαινόμενη αύξηση του εδαφικού χώρου, δημιουργούν ένα κλίμα ευφορίας. Εμφανίζεται υλοποιήσιμος o ιδεολογικός μύθος της Μεγάλης Ιδέας, πράγμα που δεν παραλείπουν να υπογραμμίζουν τα έντυπα.22 Ταυτόχρονα επισημαίνονται οι μεγάλες ευθύνες που επωμίζεται η νέα γενιά, μπροστά στη νέα αυτή κατάσταση που διαμορφώνεται. Η διαπαιδαγώγηση της νέας γενιάς με βάση τα κριτήρια αυτά θα πρέπει άμεσα να ξεκινήσει και για το σκοπό αυτό επιστρατεύεται η οικογένεια σαν βασικός παράγοντας διαμόρφωσης της προσωπικότητας. Οι προτροπές στην οικογένεια για την ανάληψη

21. Στην κατηγορία αυτή ανήκουν τα προσκοπικά και θρησκευτικά περιοδικά τα οποία τελούν υπό την προστασία της βασιλικής οικογένειας, της οποίας τη στάση δεν παραλείπουν να εκθειάζουν στις πολιτικές συγκρούσεις εκείνης της περιόδου.

22. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του περιοδικού Ελληνική Νεότης, του οποίου είναι γνωστά 5 τεύχη της περιόδου 1917-1918. Στην προμετωπίδα του περιοδικού παρουσιάζονται με συγκεκριμένο τρόπο οι αντιλήψεις που κυριαρχούν στην περίοδο αυτή: Στην κεντρική ζώνη, στο βάθος της οποίας προβάλλεται ο δικέφαλος αετός, με μεγάλα στοιχεία μέρος από τον τίτλο (ΝΕΟΤΗΣ). Η ζώνη αυτή πλαισιώνεται από δύο παραστάσεις, αριστερά του Παρθενώνα και δεξιά της Αγίας Σοφίας (κάθε μιας μέσα σε ιδιαίτερο κυκλικό πλαίσιο). Την όλη "σύνθεση" συμπληρώνουν απομιμήσεις αρχαιοελληνικών μοτίβων (δεξιά) και το υπόλοιπο μέρος του τίτλου (ΕΛΛΗΝΙΚΗ) στο αντίστοιχο τμήμα της άλλης πλευράς.

Σελ. 557
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/558.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

του αναμορφωτικού έργου είναι συχνές. Μ' αυτό τον τρόπο η νεολαία, "η χρυσή της Πατρίδος ελπίς"23 θα αρθεί στο ύψος των περιστάσεων.

Χρειάζεται να υπογραμμιστεί, ότι τα έντυπα που εκδίδονται από τη νεολαία είναι ελάχιστα. Αποτέλεσμα του παραμερισμού της από την κοινωνική ζωή ή μη συνειδητοποίηση του ιδιαίτερου ρόλου της; Μάλλον και τα δύο. Οι λιγοστές νεανικές πρωτοβουλίες, στα μεγάλα αστικά κέντρα, μόλις και μπορούν να αρθρώσουν ένα λόγο θολό και συγκεχυμένο: παρουσίαση κάποιων νεανικών προβλημάτων και πρωτόλειες, λογοτεχνικές δημιουργίες.24

Το έτος 1922 διαμορφώνει μια καινούρια κατάσταση για τον ελληνικό χώρο. Εγκαταλείπεται πια οριστικά ο μύθος της Μεγάλης Ιδέας. Η Μικρασιατική καταστροφή, ο εκπατρισμός και η εγκατάσταση εκατοντάδων χιλιάδων προσφύγων στην Ελλάδα, αποτελεί την αφετηρία μιας νέας περιόδου, της οποίας το τέρμα προσδιορίζεται στο έτος 1936 με την επιβολή του δικτατορικού καθεστώτος της 4ης Αυγούστου. Η οριστικοποίηση των συνόρων με τον υπερδιπλασιασμό του εδαφικού χώρου και οι προσπάθειες που καταβάλλονται για την κοινωνική και οικονομική αφομοίωση του πληθυσμού, δημιουργούν νέες συνθήκες. Κατά την περίοδο αυτή, εντείνονται οι κοινωνικοί και πολιτικοί αγώνες. Οι πνευματικές και κοινωνικές ανακατατάξεις (κίνημα δημοτικισμού, σοσιαλιστικές ιδέες), βρίσκουν μεγάλη απήχηση ανάμεσα στους νέους. Η προσπάθεια που γίνεται από μέρους τους, είναι να βγουν από το περιθώριο στο οποίο είχαν τεθεί, και να παίξουν αποφασιστικό ρόλο στις εξελίξεις που διαδραματίζονται. Αμφισβητούν την καθεστηκυία τάξη πραγμάτων και επιδιώκουν την προβολή των δικών τους απόψεων και ιδεών.

Στα χρόνια αυτά επικρατεί μια εντελώς διαφορετική εικόνα σε σχέση με την προηγούμενη δεκαετία: Τα έντυπα τα οποία γράφονται για τους νέους, ποσοστιαία, είναι λιγότερα έναντι εκείνων που εκδίδονται από νεανικές πρωτοβουλίες. Τυπώνονται στην Αθήνα, από μεγάλους εκδοτικούς οίκους ή σωματεία (Σώμα Ελλήνων Προσκόπων, Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός, θρησκευτικές

23. π. Ελληνική Νεότης, τχ. 1, 25 Δεκεμβρίου 1917, σ. 4.

24. Δεν λείπουν βέβαια και οι πρωτότυποι διαγωνισμοί στους οποίους καλούνται ν' απαντήσουν οι νέοι. Έτσι στο περιοδικό Ο Φάρος της Μυτιλήνης (τχ. 1, Μυτιλήνη 7 Απριλίου 1919, σ. 8) αναγγέλλεται ο παρακάτω διαγωνισμός: "Ότι η Αγιά Σοφιά θα γίνη δική μας είναι γεγονός τετελεσμένο. Γεννιέται όμως μια απορία: ΝΑ ΓΡΕΜΙΣΘΟΥΝ ΟΙ ΜΙΝΑΡΕΔΕΣ ΤΗΣ Ή ΟΧΙ; Αυτό το ζήτημα το θέτομε ερώτημα. Και ζητούμε απάντηση από όσους θένε ν' απαντήσουν. To ερώτημα, αν και φαίνεται στην αρχή απλό, όταν το καλοσκεφθή κανείς βλέπει ότι δεν είναι και τόσο εύκολο. Θα πνίξη ή καλλίτερα πρέπει το έγώ μας να πνίξη την φωνή της αρχαιολογίας; Η κάθε απάντηση δεν πρέπει να είναι στερεότυπη· πρέπει να υποστηρίζεται και με αρκετά επιχειρήματα. Όλες οι απαντήσεις θα δημοσιευθούν κατά σειρά εις το ερχόμενο φύλλο... ". Τα επόμενα τεύχη του περιοδικού δημοσιεύουν απαντήσεις νέων που παρουσιάζουν ενδιαφέρον ως προς τις αντιλήψεις που κυριαρχούν αυτή την εποχή.

Σελ. 558
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/559.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

οργανώσεις) και το tirage τους δεν μπορεί απόλυτα να προσδιοριστεί,85 Κυκλοφορούν σ' ολόκληρη την ελληνική επικράτεια και στην έκδοση τους συνεργάζονται γνωστά ονόματα της λογοτεχνίας. Κατά κανόνα εκδίδονται για λίγο χρονικό διάστημα, περίπου ένα ή δύο χρόνια και έπειτα σταματούν για οικονομικούς κυρίως λογούς. Πολύ λίγα κατορθώνουν να επιζήσουν και να κυκλοφορήσουν για περισσότερα χρόνια.26

Η θεματική των εντύπων αυτής της κατηγορίας δεν διαφοροποιείται, αισθητά σε σχέση με την προηγούμενη περίοδο. Στόχος τους η ένταξη της νεολαίας σε μια λογική συγκατάβασης, σπάνια με κριτικό πνεύμα, για τα όσα συμβαίνουν τριγύρω. Η μη διατάραξη του καθεστώτος είναι αναγκαίος και απαραίτητος όρος για τη διασφάλιση της ησυχίας και της γαλήνης.27 Οι νέοι οφείλουν να ενταχθούν σ' αυτό το περιβάλλον και να προσπαθήσουν να βελτιώσουν την κοινωνική τους θέση μακριά από αμφισβητήσεις. Τα περιεχόμενα των εντύπων βρίθουν από ηθικοπλαστικά άρθρα και προτροπές, παραδοσιακούς στίχους, ανιαρές και μονότονα επαναλαμβανόμενες διηγήσεις, ιστορίες και παραμύθια. Ο μύθος του "καλού" πολίτη28 που επιτυγχάνει κοινωνικά και επιβραβεύεται

25. Οι μοναδικές πληροφορίες που διαθέτουμε για το τιράζ των περιοδικών αυτή την περίοδο προέρχονται από τη Στατιστική του ελληνικού περιοδικού τύπον κατά το έτος 1927, Αθήνα 1931. Τόσο οι πληροφορίες αυτές όσο και οι άλλες που παραδίδουν πολλές φορές τα ίδια τα έντυπα θα πρέπει να χρησιμοποιούνται με κάποια επιφύλαξη. Θα πρέπει επίσης να έχουμε υπόψη τη διαφορά ανάμεσα στα μεγέθη της κυκλοφορίας και της διάθεσης, που την περίοδο αυτή είναι ιδιαίτερα υψηλή.

26. Μεταξύ των περιοδικών αυτής της κατηγορίας ξεχωρίζουν ο Ερυθρός Σταυρός της Νεότητας, του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού (Αθήναι 1924-1941), η Παιδική χαρά του Αρ. Ι. Ράλλη (Αθήναι 1921-1931 και 1935-1936) και ο Παιδικός κόσμος των Π. Αγγελίδη και Γ. Βλέσσα (Αθήναι 1930-1939). Η Διάπλασις των παίδων της οποίας η έκδοση είχε ξεκινήσει από τον προηγούμενο αιώνα και συνεχίζεται, χωρίς διακοπή, όλα αυτά τα χρόνια, αποτελεί μοναδική περίπτωση στην ιστορία του Ελληνικού περιοδικού τύπου και χρειάζεται ιδιαίτερη μελέτη. Η προσφορά της δεν εξετάζεται στην παρούσα εργασία.

27. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η εφημερίδα Προσκοπική ιδέα των Σερρών, της οποίας μας είναι γνωστά δύο φύλλα του έτους 1928. Στόχος της εφημερίδας, όπως δηλώνεται στο προγραμματικό άρθρο (αρ. φύλλου 1, σ. 1) "η ανάπτυξις της πνευματικής αγωγής, η υγιής διάπλασις του χαρακτήρος των νέων, η παρ' αυτοίς εμπέδωσις ηθικών αξιωμάτων διά συνεχούς παρακολουθήσεως της ζωής των και η έμπρακτος αυτών διαπαιδαγώγησις, η πρακτική προπαίδευσις και υπεράνω τούτων η ενσυνείδητος στερέωσις εν τη ψυχή των της αγάπης προς τον Θεόν, την πατρίδα, τους πλησίους τους, η ανάπτυξις του αλτρουισμού και της αγαθοεργίας, η εδραίωσις εν τη συνειδήσει των της εννοίας της οικογενείας... ".

28. Οι ελάχιστες περιπτώσεις παραβίασης του κανόνα αντιμετωπίζονται με καχυποψία από τις οικογένειες οι οποίες υποτίθεται είναι υπεύθυνες για την διαπαιδαγώγηση των παιδιών. Στο περιοδικό Ελληνόπουλα δημοσιεύεται το μυθιστόρημα του Χρήστου Βασιλάκη Απομνημονεύματα χαρτοπαίκτου. Η αντίδραση εναντίον του είναι τέτοια, ώστε στο 2ο μόλις τεύχος (Ιούνιος 1924, σ. 24) να δημοσιευτεί η παρακάτω ανακοίνωση του

Σελ. 559
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/560.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

χάρις στην καλωσύνη και την αγάπη του, κυριαρχεί. Τα σκίτσα και. οι φωτογραφίες που πλαισιώνουν τα κείμενα, εναρμονίζονται πλήρως με το. παραπάνω. Επιμένουν να απεικονίζουν έναν κόσμο όμορφο, ήσυχο και δίκαιο. Και όλα αυτά σε μια κοινωνία, που παρά τις καθησυχαστικές διαβεβαιώσεις, κόχλαζε από τους κοινωνικούς και ιδεολογικούς αγώνες και συγκρούσεις και τις παραπολιτικές διεργασίες. Φυσικά στην κατηγορία αυτή υπάρχουν και τα έντυπα που επιδιώκουν να μη δημιουργούν παιδιά παθητικούς δέκτες. Με την καθιέρωση σελίδας αλληλογραφίας και τους πρωτότυπους διαγωνισμούς, δημιουργούν κάποιους ερεθισμούς για γόνιμο διάλογο και προβληματισμό. Όμως δυστυχώς αυτά είναι εξαιρέσεις και μάλιστα λιγοστές.

Πολύ διαφορετικά παρουσιάζονται τα έντυπα που εκδίδονται με πρωτοβουλία της νεολαίας. Η μικρή δυνατότητα παρέμβασης, μέσω των τότε κυκλοφορούντων εντύπων για την παρουσίαση των απόψεων τους και η αντίθεση σ' έναν κόσμο βαθιά αλλοτριωμένο που ολοένα φθίνει, αποτελούν τους κυριότερους λόγους για τη συγκρότηση πολυάριθμων πνευματικών ομίλων, οι οποίοι, πέρα από τις τακτικές διαλέξεις, Θέτουν ως άμεσο στόχο τους την έκδοση εντύπων από τα οποία θα προβάλλονται οι θέσεις τους.29 Στόχος των εντύπων, πέρα από την παρουσίαση των θέσεων των πνευματικών ομίλων, η πνευματική καθοδήγηση σ' ένα μόλις διαμορφούμενο χώρο. Η δημιουργία πολλών τέτοιων ομίλων και η έκδοση εντύπων, δεν παρέμεινε μόνο στο χώρο της πρωτεύουσας, όπως συνέβαινε μέχρι τότε, αλλά επεκτάθηκε σε πολλά επαρχιακά κέντρα,. όπως η Θεσσαλονίκη, τα Γιάννενα, η Άρτα, τα Τρίκαλα, ο Αλμυρός, η Λαμία, η Άμφισσα, η Ανδρίτσαινα, το Ηράκλειο, τα Χανιά, η Χίος, η Σάμος και αλλού. Οι νέοι διανοούμενοι, μαθητές και φοιτητές συνήθως, στρέφουν την προσοχή τους και στην τοπική ιστορία και λαογραφία, γράφουν δικούς τους στίχους και αποκαλύπτουν έναν προσωπικό κόσμο έκφρασης και επικοινωνίας που χρειάζεται συστηματικότερα να μελετηθεί.

Οι σκέψεις που αποτυπώνονται στο χαρτί, συχνά με χαρακτηριστικά ψευδώνυμα, παραδίδουν τις νεανικές αγωνίες και φιλοδοξίες των συντακτών τους.

περιοδικού: «Τα Ελληνόπουλα διακόπτουνε το μυθιστόρημα του κ. Βασιλάκη "Απομνημονεύματα χαρτοπαίκτου" γιατί ευρέθηκε ακατάλληλον για τα παιδιά λόγω του δυνατού του ρεαλισμού, με την πεποίθησιν όμως ότι το μυθιστόρημα αυτό είναι ηθικότατο· τα Ελληνόπουλα εν καιρώ θα το εκδώσουνε σε βιβλίο κι' έτσι όσοι το παρηκολούθησαν και τους άρεσε θα μπορέσουν να το αποχτήσουν».

29. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα προγραμματικά άρθρα των εντύπων στα οποία αναλύονται με σαφήνεια οι επιδιωκόμενοι στόχοι. Έτσι στο μοναδικό τεύχος του περιοδικού Νεανική σκέψη (Θεσσαλονίκη, 1 Δεκεμβρίου 1929) τονίζεται: "Μα 'μείς το λέμε και το φωνάζουμε πως θέλουμε να δημιουργήσουμε, αύριο σα βγούμε στην κοινωνία, μια εντελώς καινούργια κι αληθινή κοινωνία, με σωστές ιδέες για να μπορέσουμε αργότερα να βγούμε απ' αυτή την άγνοια και την αμάθεια που μας δέρνει".

Σελ. 560
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/561.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Τα έντυπα του είδους αυτού κυκλοφορούν συνήθως σε μικρό αριθμό αντιτύπων. Πολλές φορές είναι χειρόγραφα και διακινούνται με πιο άμεσο τρόπο, χέρι με χέρι. Αποδέκτες τους νέοι με παρόμοια ενδιαφέροντα ή πνευματικοί όμιλοι με παραπλήσιους στόχους. Συχνά επιζητείται, η συνεργασία καταξιωμένων λογοτεχνών ή ντόπιων λογίων πράγμα που συνήθως επιτυγχάνεται. Όμως, η περίοδος της έκδοσης τους είναι εξαιρετικά βραχύβια: λίγοι μήνες ή σπάνια ένα έτος. Διακόπτουν την έκδοση τους καθώς δεν μπορούν ν' ανταπεξέλθουν στα τεράστια έξοδα. Οι συχνές εκκλήσεις που γίνονται από τις σελίδες τους προς τους συνδρομητές, για την έγκαιρη καταβολή των συνδρομών, εκφράζουν με τον πιο συγκινητικό τρόπο, την αγωνία για το διαφαινόμενο τέλος μιας γενναίας προσπάθειας. Τα θολά και απροσδιόριστα οράματα των συντακτών συγκλίνουν πάντα στην ανεύρεση ενός νέου ιδανικού. Επιδιώκουν να μπουν ορμητικά στη ζωή χωρίς να έχουν αποκαλύψει τι ακριβώς επιζητούν. Ίσως όμως και τούτο να μην είναι αναγκαίο.30

Στα τέλη της περιόδου 1920-1930 πολλαπλασιάζεται αισθητά η έκδοση σχολικών εντύπων από μαθητικές κοινότητες σχολείων όλης της χώρας.31 Δεν έχει εξακριβωθεί ακόμα αν η έκδοση των μαθητικών αυτών εντύπων υποκινήθηκε από το Υπουργείο Παιδείας, που είχε επιτελέσει ένα σημαντικό έργο επί Γεωργίου Παπανδρέου ή οφειλόταν σε απλό μιμητισμό και διάθεση αυτοπροβολής. Μπορεί να συμβαίνουν και τα δύο. Μέσα από τα έντυπα αυτά, που συνήθως είναι βραχύβια, οι μαθητικές κοινότητες, αυτάρεσκα ορισμένες φορές, προσπαθούν να παρουσιάσουν τις δημιουργίες τους: εκθέσεις, ποιήματα, διηγήματα, χρονογραφήματα, περιγραφές πολιτιστικών ή αθλητικών δραστηριοτήτων. Στην έκδοση τους βρίσκουν συμπαραστάτες ορισμένους καθηγητές που ευνοούν μια τέτοια προσπάθεια. Παρά την κάποια σοβαροφάνεια των κειμένων δεν λείπει ο νεανικός αυθορμητισμός και τα επιτυχημένα σχόλια για μαθητικά προβλήματα της εποχής.

Ιδιαίτερη μνεία θα πρέπει να γίνει για τα φοιτητικά έντυπα. Και τούτο, γιατί προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για τις πνευματικές και ιδεολογικές διεργασίες του μεσοπολέμου. Την έκδοσή τους επιβάλλουν οι ίδιες οι συνθήκες

30. Η πλειοψηφία των εντύπων της κατηγορίας αυτής παίρνει σαφή θέση υπέρ του δημοτικισμού δημοσιεύοντας μάλιστα σχετικά άρθρα. Στις Λεσβιακές σελίδες (τχ. 3, Μυτιλήνη, Απρίλης 1925, σ. 16) επισημαίνεται: «...Το ξαναλέμε για να κλείσουμε μερικά στόματα: δε θα κάνουμε την παραμικρή υποχώρηση στη γλώσσα του περιοδικού μας. Είμαστε καθαροί δημοτικιστές, ας πάψουνε λοιπόν οι "μισοί"...».

31. Μέχρι την περίοδο αυτή οι εκδοτικές δραστηριότητες των σχολείων περιορίζονται στην κυκλοφορία ημερολογίων και λευκωμάτων. Λιγοστά σχολεία, κυρίως ιδιωτικά, είχαν προχωρήσει στην έκδοση περιοδικών.

Σελ. 561
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/562.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

που επικρατούν στο Πανεπιστήμιο Αθηνών: άσχημες συνθήκες διαβίωσης των φοιτητών, εξεταστικά προβλήματα, ιδεολογικές αντιπαραθέσεις. Η ίδρυση του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης το 1926, δεν επιλύει τα προβλήματα και οξύνονται οι συγκρούσεις. Μέσα από τα έντυπα αυτά επιζητείται η παράθεση μιας άλλης μορφής έκφρασης και σκέψης από την παρεχόμενη στο Πανεπιστήμιο. Η Φοιτητική Συντροφιά, που εκδίδεται τα χρόνια 1926 και 1929 από τον ομώνυμο σύλλογο, το Δελτίον τον Ακαδημαϊκού Ομίλου Φιλοσοφικής Σχολής, που εκδίδεται τα ίδια χρόνια από τον "Ακαδημαϊκό Όμιλο", η Μελέτη-Κριτική, που εκδίδεται τα χρόνια 1932-1933 από τον ίδιο όμιλο, και άλλα πολλά, παρουσιάζουν ένα προχωρημένο για την εποχή τους προβληματισμό. Είναι ο προβληματισμός της γενιάς που προσπαθεί να συνενώσει τα πνευματικά ενδιαφέροντα και τις νεανικές ανησυχίες, με τον αγώνα και το πάθος για την κοινωνική αλλαγή. Τα κοινωνικά, πολιτικά και φιλοσοφικά προβλήματα μπαίνουν στο ρυθμό της ζωής τους και αναζητούν λύσεις. Πολλά έντυπα που εκδίδονται σε ορισμένες σχολές (Φιλοσοφική, Ιατρική, Νομική), με πρωτοβουλία της Ομοσπονδίας Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδος (O.K.N.E.),32 παρουσιάζουν ενδιαφέρον, ως προς τις αντιλήψεις της κομμουνιστικής νεολαιίστικης οργάνωσης για το ρόλο της ελληνικής νεολαίας, αν και σε αρκετές περιπτώσεις αρκούνται στη στείρα επανάληψη σχετικών αποφάσεων της 3ης Διεθνούς, χωρίς αναγωγή στις ελληνικές ιδιαιτερότητες.

Τέλος δεν λείπουν και τα έντυπα που προπαγανδίζουν φιλομοναρχικές ιδέες, μιλούν για τη νέα αναγέννηση και καλούν τη νεολαία σε δράση κατά των σοσιαλιστικών ιδεών. Ανάμεσα τους ξεχωρίζει ασφαλώς το περιοδικό Εθνική Νεολαία (Αθήνα 1935) και η εφημερίδα Μαθητικό Ξεκίνημα (Αθήνα 1935). Πριν από τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου προαναγγέλλουν τι θα επακολουθήσει.

ΝΕΑΝΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ 1936-1941

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΠΑΝΟΠΟΥΛΟΥ

Με την επιβολή της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου, ξεκινά μια καινούρια περίοδος στην ιστορία του περιοδικού τύπου. Ο προβληματισμός που είχε αρχίσει τα προηγούμενα χρόνια από τις σελίδες των νεανικών εντύπων ανακόπτεται

32. Αναλυτικός κατάλογος των εντύπων της Ο.Κ.Ν.Ε. μαζί μ' άλλα αριστερά έντυπα του μεσοπολέμου υπάρχει στο βιβλίο: Ο Κομμουνισμός στην Ελλάδα, έκδοση Εθνικής Εταιρίας, Αθήναι 1937, σ. 156-161.

Σελ. 562
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/563.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ξαφνικά από τη δικτατορία, η οποία κυριαρχώντας σε κάθε πτυχή του δημόσιου βίου θα προσπαθήσει να επιβάλει τις απόψεις της.

Με την ίδρυση της Ε.Ο.Ν. καταβάλλεται προσπάθεια πλαισίωσης της από μεγάλα τμήματα της νεολαίας. Χρησιμοποιείται κάθε μέσο χειραγώγησης της γι' αυτόν το σκοπό: η καλλιέργεια του εθνικισμού, του αντικομμουνισμού, η πίστη στο βασιλιά και το δικτατορικό καθεστώς, είναι αναγκαία για την αποκάθαρση της από τις κομμουνιστικές ιδέες, τις οποίες υποτίθεται ότι είχε εγκολπωθεί τα προηγούμενα χρόνια. Η προπαγάνδιση των θέσεων της Ε.Ο.Ν. γίνεται μέσω ποικίλων εντύπων, Η έκδοση των εντύπων αυτών είναι απόλυτα εναρμονισμένη με την ιδεολογία του καθεστώτος. Με τον τρόπο αυτό η κρατική εξουσία αναλαμβάνει επίσημα τη διακίνηση των ιδεών. Εδώ ακριβώς έγκειται και η διαφοροποίηση σε σχέση με την προηγούμενη περίοδο. Μ' αυτό τον τρόπο παραμερίζεται οριστικά ό,τι θετικό είχε αρχίσει να δημιουργείται.

Η μέχρι σήμερα έρευνα των εντύπων της μεταξικής δικτατορίας έχει αποφέρει περί τους 60 τίτλους. Παρακάτω θα γίνει προσπάθεια να περιγράφουν αυτά τα έντυπα και να «δικαιολογηθεί» η έκδοση τους. Τα έντυπα που η έκδοση τους είχε ξεκινήσει από παλαιότερα και εξακολουθούν να εκδίδονται απρόσκοπτα τα χρόνια της δικτατορίας είναι λιγοστά. Ανάμεσα τους ξεχωρίζουν ο Ερυθρός Σταυρός της νεότητας, ο Παιδικός κόσμος και βέβαια η Διάπλασις των παίδων η οποία συνεχίζει να εκδίδεται και τα κατοχικά χρόνια. Η συνέχιση της εκδόσεως των περιοδικών αυτών θα πρέπει ασφαλώς να συσχετισθεί με την ταύτιση των απόψεων τους μ' εκείνων του καθεστώτος. Δεν αποτελούσαν κίνδυνο σ' ένα περιβάλλον όπου κυριαρχούσε η προγονολατρεία, ο θρησκευτικός παροξυσμός, ο εθνικισμός και η εμπάθεια εναντίον κάθε τι καινούριου που διατάρασσε την εύπλαστη αυτή ισορροπία. Οι ύμνοι υπέρ του καθεστώτος του Ιωάννου Μεταξά και του βασιλιά, που την τελευταία στιγμή απότρεψαν την καταστροφή και οδηγούν το Ελληνικό έθνος σε νέες νίκες, επαναλαμβάνονται μονότονα σε κάθε άρθρο. Επισημαίνεται ο ιδιαίτερος ρόλος που πρέπει ν' αναλάβει η νεολαία για να στηρίξει αυτή την προσπάθεια.

Ιδιαίτερη μνεία στο σημείο αυτό θα πρέπει να γίνει για τα προσκοπικά έντυπα. Αποτελούν ίσως τις ελάχιστες εστίες που δεν αρκούνται στις επευφημίες υπέρ του καθεστώτος αλλά προβάλλουν τις δραστηριότητες των προσκοπικών ομάδων και παρουσιάζουν τον προβληματισμό τους. Η κατάργηση τους από το δικτατορικό καθεστώς, το οποίο ανησυχούσε από το γεγονός αυτό και ήθελε να επιβάλει απόλυτα τις απόψεις του, οδήγησε στην ένταξη τους στις ομάδες της Ε.Ο.Ν.

Σημαντικό μέρος από τα έντυπα που κυκλοφορούν, εκδίδεται με πρωτοβουλία της Ε.Ο.Ν. Οργανωμένη κατά περιφερειακές επιτροπές, έχει σαν στόχο την προπαγάνδιση των θέσεων της, καθώς και την παρουσίαση των δραστηριοτήτων της ανά περιφέρεια. Κεντρικό όργανό της είναι η Νεολαία,

Σελ. 563
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/564.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ενώ κυκλοφορούν τοπικά έντυπα, όπως για παράδειγμα στην Αμαλιάδα, στα Χανιά και αλλού.33

Το περιεχόμενο των εκδιδόμενων από την Ε.Ο.Ν. εντύπων περιορίζεται στην εξύμνηση του καθεστώτος χωρίς ν' αφήνει περιθώρια για νέες αναζητήσεις. Δημοσιεύονται πλήθος άρθρων σε κάθε τεύχος που περιγράφουν αναλυτικά τις επιτυχίες της Ε.Ο.Ν. ή του καθεστώτος. Έντεχνα γίνεται προσπάθεια να καταδικαστεί η προηγούμενη περίοδος ως ολέθρια, σάπια και γι' αυτό αποφευκτέα. Αποδοκιμάζεται, ο κοινοβουλευτισμός, που είχε επιφέρει πλείστα δεινά, η κάποια ελεύθερη διακίνηση των ιδεών, η οποία επέτρεψε την εξάπλωση των προοδευτικών ιδεών και η εκδίωξη του βασιλιά. Οι απόψεις του Ιωάννου Μεταξά, που με συγκεχυμένο τρόπο μιλά για τη νέα αναγέννηση του ελληνικού πολιτισμού και οι συμβουλές που απευθύνει προς τους νέους για συμμετοχή τους στη νέα προσπάθεια, προβάλλονται έντονα.

Ταυτόχρονα δημοσιεύονται άρθρα ιστορικού, λαογραφικού ή φιλοσοφικού περιεχομένου, τα οποία υπογράφουν γνωστά και τότε αλλά και σήμερα ονόματα λογοτεχνών και λογίων. Υιοθέτηση των απόψεων του καθεστώτος ή βιοποριστικοί λόγοι; Η απάντηση είναι δύσκολη· η περίπτωση του καθένα θα πρέπει να εξετασθεί ξεχωριστά για την εξαγωγή μιας γνώμης. Σημαντικό τμήμα των σελίδων των εντύπων καταλαμβάνει, το φωτογραφικό υλικό. Οι δεκάδες δραστηριότητες και παράτες αποτυπώνονται στη φωτογραφία ως επίδειξη της ισχύος της Ε.Ο.Ν. και απήχησης της στη νεολαία.

Με την έκρηξη του Ελληνοϊταλικού πολέμου η έκδοση αυτών των εντύπων διακόπτεται, πλην της Νεολαίας. Ταυτόχρονα όμως επιζητείται o μη κάθετος διαχωρισμός ανάμεσα σε εθνικόφρονες και μη εθνικόφρονες, γιατί κάτι τέτοιο επιβάλλουν οι συνθήκες του πολέμου.34 Εκθειάζονται οι προσπάθειες

33. Επισημαίνεται η έκδοση των εφημερίδων: Κρητική νεότης (Χανιά 1939) και η Δημιουργία (Αμαλιάδα 1938-1939). Το μεγαλύτερο τμήμα της είναι αντιγραφή άρθρων από τη Νεολαία. Επίσης δημοσιεύονται συνεργασίες ντόπιων λογίων και ειδήσεις από τις δραστηριότητες της Ε.Ο.Ν. της περιφέρειας.

34. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το προγραμματικό άρθρο της εφημερίδας Εξόρμησις (Όργανον Επικοινωνίας της Ε.Ο.Ν. μετά των μαχομένων στρατιωτών μας), που εκδίδεται στην Αθήνα τους μήνες του Πολέμου και απευθύνεται σ' όλους τους φαντάρους χωρίς καμιά εξαίρεση: "Η πρώτη σκέψις που ώδήγησεν εις την έκδοσιν της Εξορμήσεως ήτο να υπάρξη ένα μέσον και ένα όργανον της Ε.Ο.Ν. με τους συναγωνιστάς, που εκάλεσεν εις τον υπέρτατον αγώνα η Πατρίς. Ημπορεί όμως τάχα να νοηθή μέσα εις τας φλόγας του πολέμου, που αναβαπτίζει την γενεάν μας εις τας πρωτοπηγάς των πατρώων αρετών να γίνεται διάκρισις μεταξύ των πολεμιστών που τους ήνωσεν o ένας και αδιαίρετος αγών, γιατί οι μεν έχουν την προέλευσίν των από την Οργάνωσιν, ενώ τους άλλους που η ηλικία, αι άσχολίαι, αι βιωτικαί ανάγκαι εκράτησαν εκτός αυτής; Μήπως τάχα δε μάχονται μαζί πλάι-πλάι; Μήπως δεν χτυπούν οι καρδιές των για τον ίδιο σκοπό, για τον ίδιο τον φωτεινόν αυτόν τόπο, κάτω από την ίδια γαλανόλευκη; Ποιος θα τολμούσε να χωρίση τ' αχώριστα; Φυσικά, όχι εμείς...".

Σελ. 564
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 545
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    ΝΕΑΝΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ 1830-1944

    ΜΑΡΘΑ ΚΑΡΠΟΖΗΛΟΥ ΚΩΣΤΑΣ ΤΣΙΚΝΑΚΗΣ

    ANNA ΜΑΤΘΑΙΟΥ ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΠΑΝΟΠΟΥΛΟΥ

    ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΚΑΡΥΑΤΟΓΛΟΥ ΟΝΤΕΤ ΒΑΡΩΝ

    Στα πλαίσια του προγράμματος ερευνών του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας, που υποκινεί το Υφυπουργείο Νέας Γενιάς, εντάσσεται και η συγκρότηση καταλόγου των εντύπων της νεολαίας από τη σύσταση του νεοελληνικού κράτους μέχρι τις μέρες μας*. Η έρευνα αποβλέπει στη συγκρότηση σωμάτων τεκμηρίων από έντυπα προερχόμενα από τη νεολαία ή απευθυνόμενα σ' αυτή. Έχει καθοριστεί ως κριτήριο η σαφής αναφορά στους νέους, είτε αυτή γίνεται στον τίτλο είτε στον υπότιτλο. Δεν θεωρούνται δηλαδή νεανικά μόνο τα έντυπα που εκδίδονται από νέους ανθρώπους, αλλά και όσα έχουν τη βούληση είτε ν' απευθυνθούν σε νεαρά άτομα, είτε να προβάλουν τη νεανική ιδιότητα των συντακτών τους. Όσα, τελικά, χρησιμοποιούν την ιδιότητα της νεαρής ηλικίας σαν ιδιαίτερο κανάλι επικοινωνίας. Αυτά μπορεί να είναι λογοτεχνικά, θρησκευτικά, φοιτητικά, προσκοπικά ή πολιτικών νεολαιών,

    Η συγκρότηση αυτού του καταλόγου θα βοηθήσει στην προσέγγιση του φαινομένου της νεαρής ηλικίας, με την έννοια ότι μέσα απ' αυτά τα έντυπα έχουμε τεκμήρια για τη διπλή διάσταση του πως βλέπουν οι νέοι τον εαυτό τους και του πως τους αντιμετωπίζουν και τους απευθύνονται οι άλλοι.

    Για κάθε ένα από αυτά τα έντυπα καθορίστηκε να γίνεται ένα δελτίο, το οποίο περιλαμβάνει την ταυτότητα του εντύπου, δηλαδή τα εξής στοιχεία: Τίτλο, Υπότιτλο, Μόττο, Τόπο έκδοσης και Τυπογραφείο, Εκδότη και Διευθυντή, Tirage, Τιμή, Σχήμα, Αριθμό σελίδων.

    Εκτός από τα παραπάνω, καθαρά βιβλιογραφικά, στοιχεία, δίνεται και μια περιγραφή του περιοδικού που βασίζεται, σε χαρακτηρισμό, όπου περιλαμβάνονται

    * Στην παραπάνω έρευνα του Υφυπουργείου Νέας Γενιάς συμμετέχουν οι: Μάρθα, Καρπόζηλου, Κώστας Τσικνάκης, Αγγελική Πανοπούλου, Οντέτ Βαρών.