Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 552-571 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/552.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ποσοτική προσέγγιση του αριθμού των εντύπων της περιόδου (εφημερίδων και περιοδικών) λαμβανομένης υπ' όψη της διάρκειας έκδοσης τους, περιέγραψε μια σειρά από σχέσεις που συνθέτουν εν τέλει δυο βασικές διαπιστώσεις: ένα μεγάλο αριθμό εκδιδομένων εντύπων από την μια κι έναν ελάχιστο αριθμό εκδιδομένων εντύπων με διάρκεια έκδοσης μεγαλύτερη, ας την ορίσουμε, από τα 10 χρόνια.

Οι πρακτικές γύρω από την ανάγνωση και την διακίνηση των εφημερίδων είναι ενδεικτικές του προορισμού τους. Σχηματικά η διάρθρωση περιγράφεται από ένα περιορισμένο εγγράμματο κοινό,5 πράγμα που οδηγεί στον μικρό αριθμό συνδρομητών προερχόμενο από συγκεκριμένα κοινωνικά στρώματα (λόγιοι, έμποροι, ανώτεροι δημόσιοι υπάλληλοι), στο περιορισμένο tirage και στην μεγάλη κυκλοφορία των εφημερίδων μέσω των καφενείων, όπου και συνηθίζεται η μεγαλόφωνή τους ανάγνωση. Έτσι καθορίζεται η αποδοχή του έντυπου στο θεσμοθετημένο χώρο του ελληνικού καφενείου, αποδοχή που προσδιορίζεται από μιαν όλως κατ' ανάγκην ιδιότυπη διαδικασία: η εφημερίδα αποτελεί ένα από τα κίνητρα συγκέντρωσης στο καφενείο, είναι μια αιτία πολιτικού λόγου.

Η εφημερίδα, αιχμάλωτη του πολιτικού της κατ' αρχήν ρόλου,6 και το περιοδικό, με τον γενικό φιλολογικό του χαρακτήρα, κρύβουν μέσα τους μια πλούσια θεματολογία που μόνο μια συστηματική ανάλυση του περιεχομένου, η καταμέτρηση των άρθρων, των τίτλων, των λέξεων και των συμβόλων θα μπορούσε να προσδιορίσει και να θέσει σε κίνηση την επεξεργασία των θεμάτων που υπολανθάνουν στην διασκορπισμένη αρθρογραφία του 19ου αιώνα.

Αυτός που έρχεται σήμερα ν' αναρωτηθεί για την ύπαρξη "παιδικών" ή "νεανικών" περιοδικών στα χρόνια 1833-62, θα διαπιστώσει μιαν ελάχιστη ποσοτική αντιπροσώπευση των εντύπων για το παιδί πάντα σε σχέση με τον συνολικό αριθμό εντύπων αλλά και με τον αριθμό αυτών που έχουν έναν ειδικό προορισμό (presse spécialisée) : τρεις τίτλοι μόνο μπορούν να εντοπιστούν για όλη την περίοδο, γεγονός που μας κάνει να στραφούμε στο φιλολογικό περιοδικό, που μέσα από την πλατειά του ποικιλία ύλης αναφέρεται και σε ζητήματα ανατροφής, αγωγής, εκπαίδευσης και που πολλές φορές προσφέρει και αναγνώσματα

5. Στα 1840 το 12,5% του ανδρικού πληθυσμού είναι εγγράμματοι. Βλ. D. Dakin Η ενοποίηση της Ελλάδας, 1770-1923, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1982, σ. 444. Αυτό το ποσοστό μεταφράζεται σε 52.823 εγγράμματους· για τον συνολικό πληθυσμό βλ. Στατιστικαί Μελέται, 1821-1971, ΕΚΚΕ, Αθήνα 1972, σ. 126.

6. Όλες σχεδόν οι εφημερίδες της εποχής χαρακτηρίζονται σαν πολιτικές μέσα από τους υπότιτλούς τους· ενδεικτικό είναι ότι η διάταξη της ύλης έχει καθιερωθεί ώστε τα Εσωτερικά (: η πολιτική θέση της εφημερίδας στην επικαιρότητα) καλύπτουν το μεγαλύτερο μέρος του 4σέλιδου, ενώ τα Εξωτερικά και τα Διάφορα παραμένουν κατά κανόνα περιορισμένα σ' όλη την οθωνική περίοδο.

Σελ. 552
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/553.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

που απευθύνονται, στους νέους.7 Τι θα μπορούσαμε λοιπόν να αποκαλέσουμε "νεανικό τύπο" για την εποχή αυτή; Μια πρώτη προσέγγιση είναι η δημιουργία ενός corpus, η συναγωγή του κάθε εντύπου και η επιλογή των αναγνωσμάτων που με τις προθέσεις τους και με το περιεχόμενο τους "απευθύνονται" ή "ασχολούνται" με τα παιδιά και τους νέους.

Η ανάγνωση και μόνον όμως των τίτλων και των αγγελιών έκδοσης είναι πολλές φορές παραπλανητική· Ένα παράδειγμα είναι ή έκδοση της εφημερίδας Εφημερίς των Μαθητών, τίτλος που προσδιορίζει ένα θέμα κι ένα κοινό, που φαίνεται, πως έρχεται να φέρει στο χώρο της εφημεριδογραφίας ένα νεωτερισμό· ο σκοπός της όπως αναφέρεται στο πρώτο φύλλο "είναι να χρησιμεύση ως ωφέλιμος ανάγνωσις της Κυριακής".8 Το περιεχόμενο της εφημερίδας περιλαμβάνει τις εξής ενότητες: α') αρχαιολογικά και φιλολογικά, β') βιογραφίες, κυρίως από την αρχαιότητα,9 γ') Μυθολογία, δ') Φυσική ιστορία και "Περίεργα της Φύσεως", ε') "Επιστήμαι και Τέχναι" και στ') Βιβλιοκρισίες. Έτσι η Εφημερίς των Μαθητών έρχεται να προβάλει έναν εξιδανικευτικό τύπο μαθητικού-νεανικού αναγνώσματος: το τι θα πρέπει να διαβάζουν οι μαθητές πέρα από τα διδακτικά τους εγχειρίδια στις ελεύθερες ώρες τους με σκοπό την "κοινωνική" γνώση:10 "(...) Επειδή δε δεν πρέπει να μένωσιν αδαείς (:οι νέοι) και των οίκοι και των θύραθεν γεγονότων (... )".11 Η διακίνηση της εφημερίδας φαίνεται πως γίνεται κυρίως μέσω των σχολείων12 και φυσικά δεν είναι τυχαίο πως ο εκδότης της εφημερίδας είναι ο Δημ. Πανταζής, συγγραφέας διδακτικών εγχειριδίων για τα σχολεία του κράτους και εκδότης της Παιδικής

7. Ένα παράδειγμα προσφέρει η ανάγνωση της εφημερίδας του Ανδρέα Λασκαράτου ο Λύχνος, που εκδίδεται στην Ζάκυνθο από το 1859 με υπότιτλο: εφημερίδα οικογενειακή με σκοπό να δίνη ωφέλιμες ανάγνωσες εις τες οικογένειες. Ο Λύχνος προβάλλει μέσα από τις "ωφέλιμες (του) ανάγνωσες" και τις ανάγκες του παιδικού αναγνώσματος: α) με την δημοσίευση παραμυθιών, μικρών ιστοριών, προσευχών μεταφρασμένων κυρίως από τα αγγλικά και τα ιταλικά, β) με την παρουσίαση κειμένων που αναφέρονται στο παιδί ή στους γονείς, γραμμένων από τον ίδιο, την γυναίκα του ή τις κόρες του. Τέλος ίσως και να προσφέρει μια λύση παροτρύνοντας τα παιδιά να στέλνουν στην εφημερίδα τις φιλολογικές τους προσπάθειες.

8. Αρ. 1/19 8βρίου 1852.

9. Το 1852, 13 βιογραφίες αναφέρονται στην αρχαιότητα, 6 στο Βυζάντιο και μόνο 1 στους νεώτερους χρόνους.

10. Η χρήση του όρου "κοινωνική" επιβάλλει την παρατήρηση: πιστεύουμε ότι ή κοινωνική γνώση που Θέλει ή εφημερίδα ταυτίζεται με τον εγκυκλοπαιδικό φιλολογικό χαρακτήρα των άρθρων της. Τελικά ή χρήση και προβολή αυτού του χαρακτηριστικού δεν διαφοροποιεί την εφημερίδα από τα υπόλοιπα φιλολογικά περιοδικά της εποχής.

11. Εφημερίς των Μαθητών, αρ. 1/19 8βριου 1852.

12. Εφημερίς των Μαθητών: Αι συνδρομαί γίνονται παρά τοις ΚΚ. διδασκάλοις και τοις επιστάταις των Ταχυδρομείων εν τη ημεδαπή.

B 12

Σελ. 553
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/554.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Αποθήκης.13 Πολύ γρήγορα όμως γίνεται φανερό πως ο τίτλος της εφημερίδας δεν δικαιολογεί την ύπαρξή του: στην προκειμένη περίπτωση το κοινό των συνδρομητών (= αναγνωστών). Έτσι από το τεύχος 11614 η Εφημερίς των Μαθητών μετονομάζεται σε Εφημερίς των Φιλομαθών. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η διατύπωση της ειδοποιήσεως του εκδότη: "Η Εφημερίς των Μαθητών ευτυχήσασα να έχη συνδρομητάς και αναγνώστας αυτής ου μόνον μαθητάς αλλά και διδασκάλους και καθηγητάς και πολλούς λογίους άνδρας, θέλει από του προσεχούς 117 αριθμού αυτής και εξής ονομάζεσθαι, αδεία της αρμοδίας αρχής και γνώμη των πλείστων συνδρομητών αυτής, Εφημερίς των Φιλομαθών (... )".

ΝΕΑΝΙΚΕΣ ΕΦΗΜΕΡΙΔΕΣ 1862-1899

ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΚΑΡΥΑΤΟΓΛΟΥ

Οι εφημερίδες της Νεολαίας στη διάρκεια του 19ου αιώνα είναι, συγκριτικά με τις πολιτικές, ελάχιστες. Ίσως αυτό είναι αποκαλυπτικό και του ρόλου της στις γενικότερες εξελίξεις της εποχής. Στη διάρκεια της Β' Μοναρχίας και ειδικότερα στα χρόνια 1862-1899 αναφέρονται οι ακόλουθες:

α. Η Νέα Γενεά

β. Εφημερίς των Παίδων

γ. Ήβη

δ. Πανεπιστήμιον

α. Η Νέα Γενεά θα κυκλοφορήσει για πρώτη φορά το 1862 μέσα στη δίνη των πολιτικών διαδηλώσεων για την ανατροπή του Όθωνα, γι' αυτό θα γνωρίσει και αρκετές διώξεις. Πληροφορίες απολογητικού χαρακτήρα με εξάρσεις αυτοπροβολής του φύλλου έχουμε αρκετές (π.χ. το φ, 4 31 Ιαν. 1862, το φ. 5 19 Μαΐου 1862),

Ο αντιπολιτευτικός της ρόλος και το έντονο πολιτικό χρώμα της καθημερινής αρθρογραφίας της δεν θα αφήσει περιθώρια για καλλιέργεια νεανικών ενδιαφερόντων του τύπου και περιεχομένου που θα συναντήσουμε σε άλλες νεανικές εφημερίδες.15 Στρατεύει τη Νέα Γενιά ή τουλάχιστον το επιχειρεί και

13. 'Αποθήκη Παιδική: Στην ΕΒΕ υπάρχει μόνον ένα φυλλάδιο του περιοδικού: αρ. 2/τη 30 Σεπτεμβρίου 1836.

14. Βλ. Εφημερίς των Μαθητών, αρ. 116/14 Μαΐου 185S, σ. 468.

15. "Η Ήβη θα απέχη πάσης άλλης πολιτικής.. .", Ήβη, αρ. 1, Αθήναι, Μάρτιος 1874.

Σελ. 554
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/555.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

δίνει φυσικά κάποιες εξηγήσεις για την απόπειρα κινητοποίησης των νέων της εποχής σε ώρες ταραγμένες για την πολιτική ζωή του τόπου. Θα πρέπει μάλιστα να υπάρχουν και πυκνά συμπτώματα δυσφορίας μπροστά σε φαινόμενα πολιτικοποίησης της νεολαίας, όταν γράφει η εφημερίδα στο α' φύλλο κυκλοφορίας της ή σε πρωτοσέλιδο άρθρο με τίτλο "Η νέα γενιά": "Τι ζητεί ή νέα γενεά ως επί της πολιτικής παλαίστρας; τι θέλει, και αναμιγνύει τας παραφοράς και την απειρίαν της εις την διοργάνωσιν και πορείαν της πολιτείας; διά τι, εγκαταλείπουσα τας σπουδάς ή το στάδιόν της, πολυπραγμονεί περί αντικειμένων, εφ' ων, ως εκ της ηλικίας της μεν δεν έχει δικαίωμα, ως εκ της απειρίας της δε δεν δύναται να εκφέρη ορθήν και ώριμον γνώμην, διά τι δεν εμπιστεύεται της πολιτείας την ανατροφήν εις την πεπειραμένην και ώριμον ηλικίαν; είναι αι ερωτήσεις των ολιγάριθμων16 εκείνων, οίτινες φοβούνται της νεολαίας την αυταπάρνησιν και τον ενθουσιασμόν, οίτινες φθονούν το ύφος και την ευγένειαν των φρονημάτων της".17

Στη συνέχεια του άρθρου, γίνονται κάποιες αναγκαίες αναφορές στις ελληνικές και διεθνείς εξελίξεις, όπου πρωταγωνιστής είναι η νεολαία: "λησμονούν ότι, των μεγάλων μεταρρυθμίσεων, των ριζικών των πολιτειών αναπλάσεων, αρχηγός και σημαιοφόρος υπήρξε παρά πάσι τοις έθνεσιν η νέα γενεά... λησμονούν ότι της νεαράς αναπλάσεως της Ιταλίας αυτή υπήρξεν η πρωτεργός... λησμονούν, ότι και της εθνικής ημών παλιγγενεσίας η νέα γενεά υπήρξε ο αρχηγέτης και θεμελιωτής...".18

Αξίζει, νομίζουμε, να υπογραμμιστεί και η αντίληψη της εφημερίδας, για το κοινωνικό περιεχόμενο του όρου: "Η νέα γενεά δεν είναι μόνη η σπουδάζουσα νεολαία· η νέα γενεά είναι το άνθος του στρατού· η νέα γενεά είναι το άνθος των εμπόρων, των γαιοκτημόνων και των βιομηχάνων· η νέα γενεά είναι τριάκοντα χιλιάδες ναυτών, οίτινες διασχίζουν τας θαλάσσας όλης της σφαίρας· η νέα γενεά είναι όλον το έθνος, το έθνος το νεάζον, το πλήρες ζωής, οργασμού και δραστηριότητος".19 Έτσι o όρος παύει να είναι ο παθητικός δέκτης κάποιων μηνυμάτων ηθικοπλαστικού περιεχομένου και φιλοδοξεί να στεγάζει όλα εκείνα τα προοδευτικά κοινωνικά και πολιτικά στοιχεία που θα υποσχεθούν: αυτοκυβέρνησιν του έθνους διά των κοινοβουλευτικών και δημοτικών αρχών του, και συμπλήρωσιν του εθνικού μεγαλείου διά της αναπτύξεως και διοργανώσεως των εθνικών στοιχείων.20

16. Θα άξιζε να υπογραμμιστεί η έμμεση προσπάθεια του Διευθυντή να υποβαθμίσει το ρόλο των σχετικών αντιδράσεων σε μια πιθανή συμμετοχή των νέων στις εξελίξεις.

17. Φυλ. 1, 20 Ιαν. 1862.

18. Η Νέα Γενεά, φύλ. 1, 20 Ιαν. 1862.

19. Στο ίδιο.

20. Στο ίδιο.

Σελ. 555
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/556.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

β. Εφημερίς των Παίδων. Σε άλλα πλαίσια, τελείως διαφορετικά, θα κινηθεί η Εφημερίς των Παίδων (όπως και η επόμενη: Ήβη). Από τα σταθερά περιεχόμενα του φύλλου.

1. Σύντομες ιστορίες που καταλήγουν σε ηθικολογικού τύπου συμπεράσματα παραινετικά ή αποτρεπτικά.

2. Προβολή χριστιανικών αρετών με πλούσιες αναφορές στη Βίβλο.

3. Διαγωνισμοί (Ιερογραφικαί ερωτήσεις), με βραβεία και επαίνους στους καλούς συνδρομητές.

4. Αναγνώσματα εγκυκλοπαιδικού ενδιαφέροντος (Χελιδονόψαρον, Κέδρος -Ζήνων ο Στωικός, Επαμεινώνδας o Θησαίος κ.ά.).

5. Σύντομα άρθρα που συνθέτουν μια αρετολογική κλίμακα, απαραίτητο εφόδιο για την αυριανή ζωή των μικρών φίλων της εφημερίδας.

γ. Ήβη. Βαθύτερες τομές στη σχέση έντυπου - νεαρών αναγνωστών επισημαίνει κανείς στην Ήβη. Εδώ, όχι με έμμεσο και παραβολικό τρόπο, αλλά άμεσα με προτρεπτικές προτάσεις και προστακτικές προβάλλονται μοντέλα νεανικών συμπεριφορών. Σε πρωτοσέλιδο άρθρο αριθ. 4 (Ιούνιος 1875) με τίτλο "Πρόγραμμα των Νέων" διαβάζουμε: "Άριστε νεανία! Θέλεις να θεμελίωσης στερεώς τον ακρογωνιαίον λίθον της εν τω βίω ευδαιμονίας σου; Σιώπα, όταν αίσθημα τι εμπαθές ζητή να σε κυριεύση, (...) βοήθει τους όμοιους σε εν ταις δυστυχίαις αυτών (...) εις δε την εκλογήν των φίλων πρόσεχε (...). Έσο προσεκτικός προ πάντων εις την μετά του γυναικείου φύλου συναναστροφήν σου (...). Χρηστέ νεανία, έσο ή τιμή του οίκου σου, το καύχημα των συγγενών και των φίλων σου, το εγκαλλώπισμα και ή δόξα της πατρίδος σου".

Και στην Ήβη υπάρχουν ιστορικά αναγνώσματα (Τόλμη Γυναικός, H Νέα Ελληνίς εν τη Αυλή του Νέρωνος, Ραφαήλ), Ποιήματα, Αινίγματα, Στατιστικές κ.ά.

Ολοκληρώνοντας σύντομα την παρουσίαση αυτής της Εφημερίδας αξίζει ν' αναφέρουμε το πρωτοσέλιδο άρθρο του φυλ, 6 (Αύγουστος 1874) με τίτλο "Προς τας Νεανίδας": "Νεανίδες μεταχειρισθήτε την δύναμίν σας προς καλόν· εξασκήσατε την επιρροήν σας επί των νέων μεθ' ων έρχεσθε εις συνάφειαν ουχί δεικνύσσαι εις αυτούς ότι ο νους σας αποκλειστικώς περιστρέφεται εις αλλαγάς φορεμάτων, εις κόσμον κόμης και προσώπου (...) αλλά υψούσαι αυτούς εις σφαίρας υψηλάς διά της επιδείξεως αγνών αισθημάτων και (...)"

δ. Πανεπιστήμιον. Είναι φυσικά φοιτητική εφημερίδα και στα άρθρα του μοναδικού φύλλου που είχαμε στη διάθεσή μας υπάρχει ένα πνεύμα μαχητικό ("Υπέρ των θεσμών και του Δικαίου", "Φοιτηταί και τύπος").

Σελ. 556
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/557.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΝΕΑΝΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ 1915-1936

ΚΩΣΤΑΣ ΤΣΙΚΝΑΚΗΣ

Η μέχρι στιγμής έρευνα για τα έντυπα της νεολαίας στα χρόνια 1915-1936, έχει αποφέρει περί τους 300 τίτλους από τους οποίους το μεγαλύτερο μέρος έχει αποδελτιωθεί. Παρακάτω θα προσπαθήσουμε να περιγράψουμε, σε γενικές γραμμές βέβαια, τα νεολαιίστικα αυτά έντυπα. Η αναφορά στις πολιτικές και κοινωνικές διεργασίες της εποχής είναι αναγκαία για την εξαγωγή χρήσιμων συμπερασμάτων ως προς το χαρακτήρα των εντύπων αυτών.

Η δεκαετία 1910-1920 αποτελεί μια κρίσιμη καμπή στη νεοελληνική ιστορία. Οι βαλκανικοί πόλεμοι της περιόδου 1912-1913 και o πρώτος παγκόσμιος πόλεμος που ακολουθεί στον οποίο παίρνει μέρος και η Ελλάδα, δυσκολεύουν την εκδοτική δραστηριότητα. Παρατηρείται σοβαρή έλλειψη χαρτιού, πράγμα που επιφέρει την αύξηση της τιμής του. Τα μέχρι την περίοδο αυτή γνωστά τυπογραφεία, μπροστά στα τεράστια έξοδα, δεν προχωρούν στην έκδοση νέων εντύπων. Τα λίγα νεολαιίστικα έντυπα που εκδίδονται, από τα οποία τα περισσότερα επιβιώνουν χάρις στις κρατικές επιχορηγήσεις,21 είναι απόλυτα εναρμονισμένα με το πνεύμα της εποχής. Οι συνεχείς ελληνικές στρατιωτικές επιτυχίες και η διαφαινόμενη αύξηση του εδαφικού χώρου, δημιουργούν ένα κλίμα ευφορίας. Εμφανίζεται υλοποιήσιμος o ιδεολογικός μύθος της Μεγάλης Ιδέας, πράγμα που δεν παραλείπουν να υπογραμμίζουν τα έντυπα.22 Ταυτόχρονα επισημαίνονται οι μεγάλες ευθύνες που επωμίζεται η νέα γενιά, μπροστά στη νέα αυτή κατάσταση που διαμορφώνεται. Η διαπαιδαγώγηση της νέας γενιάς με βάση τα κριτήρια αυτά θα πρέπει άμεσα να ξεκινήσει και για το σκοπό αυτό επιστρατεύεται η οικογένεια σαν βασικός παράγοντας διαμόρφωσης της προσωπικότητας. Οι προτροπές στην οικογένεια για την ανάληψη

21. Στην κατηγορία αυτή ανήκουν τα προσκοπικά και θρησκευτικά περιοδικά τα οποία τελούν υπό την προστασία της βασιλικής οικογένειας, της οποίας τη στάση δεν παραλείπουν να εκθειάζουν στις πολιτικές συγκρούσεις εκείνης της περιόδου.

22. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του περιοδικού Ελληνική Νεότης, του οποίου είναι γνωστά 5 τεύχη της περιόδου 1917-1918. Στην προμετωπίδα του περιοδικού παρουσιάζονται με συγκεκριμένο τρόπο οι αντιλήψεις που κυριαρχούν στην περίοδο αυτή: Στην κεντρική ζώνη, στο βάθος της οποίας προβάλλεται ο δικέφαλος αετός, με μεγάλα στοιχεία μέρος από τον τίτλο (ΝΕΟΤΗΣ). Η ζώνη αυτή πλαισιώνεται από δύο παραστάσεις, αριστερά του Παρθενώνα και δεξιά της Αγίας Σοφίας (κάθε μιας μέσα σε ιδιαίτερο κυκλικό πλαίσιο). Την όλη "σύνθεση" συμπληρώνουν απομιμήσεις αρχαιοελληνικών μοτίβων (δεξιά) και το υπόλοιπο μέρος του τίτλου (ΕΛΛΗΝΙΚΗ) στο αντίστοιχο τμήμα της άλλης πλευράς.

Σελ. 557
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/558.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

του αναμορφωτικού έργου είναι συχνές. Μ' αυτό τον τρόπο η νεολαία, "η χρυσή της Πατρίδος ελπίς"23 θα αρθεί στο ύψος των περιστάσεων.

Χρειάζεται να υπογραμμιστεί, ότι τα έντυπα που εκδίδονται από τη νεολαία είναι ελάχιστα. Αποτέλεσμα του παραμερισμού της από την κοινωνική ζωή ή μη συνειδητοποίηση του ιδιαίτερου ρόλου της; Μάλλον και τα δύο. Οι λιγοστές νεανικές πρωτοβουλίες, στα μεγάλα αστικά κέντρα, μόλις και μπορούν να αρθρώσουν ένα λόγο θολό και συγκεχυμένο: παρουσίαση κάποιων νεανικών προβλημάτων και πρωτόλειες, λογοτεχνικές δημιουργίες.24

Το έτος 1922 διαμορφώνει μια καινούρια κατάσταση για τον ελληνικό χώρο. Εγκαταλείπεται πια οριστικά ο μύθος της Μεγάλης Ιδέας. Η Μικρασιατική καταστροφή, ο εκπατρισμός και η εγκατάσταση εκατοντάδων χιλιάδων προσφύγων στην Ελλάδα, αποτελεί την αφετηρία μιας νέας περιόδου, της οποίας το τέρμα προσδιορίζεται στο έτος 1936 με την επιβολή του δικτατορικού καθεστώτος της 4ης Αυγούστου. Η οριστικοποίηση των συνόρων με τον υπερδιπλασιασμό του εδαφικού χώρου και οι προσπάθειες που καταβάλλονται για την κοινωνική και οικονομική αφομοίωση του πληθυσμού, δημιουργούν νέες συνθήκες. Κατά την περίοδο αυτή, εντείνονται οι κοινωνικοί και πολιτικοί αγώνες. Οι πνευματικές και κοινωνικές ανακατατάξεις (κίνημα δημοτικισμού, σοσιαλιστικές ιδέες), βρίσκουν μεγάλη απήχηση ανάμεσα στους νέους. Η προσπάθεια που γίνεται από μέρους τους, είναι να βγουν από το περιθώριο στο οποίο είχαν τεθεί, και να παίξουν αποφασιστικό ρόλο στις εξελίξεις που διαδραματίζονται. Αμφισβητούν την καθεστηκυία τάξη πραγμάτων και επιδιώκουν την προβολή των δικών τους απόψεων και ιδεών.

Στα χρόνια αυτά επικρατεί μια εντελώς διαφορετική εικόνα σε σχέση με την προηγούμενη δεκαετία: Τα έντυπα τα οποία γράφονται για τους νέους, ποσοστιαία, είναι λιγότερα έναντι εκείνων που εκδίδονται από νεανικές πρωτοβουλίες. Τυπώνονται στην Αθήνα, από μεγάλους εκδοτικούς οίκους ή σωματεία (Σώμα Ελλήνων Προσκόπων, Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός, θρησκευτικές

23. π. Ελληνική Νεότης, τχ. 1, 25 Δεκεμβρίου 1917, σ. 4.

24. Δεν λείπουν βέβαια και οι πρωτότυποι διαγωνισμοί στους οποίους καλούνται ν' απαντήσουν οι νέοι. Έτσι στο περιοδικό Ο Φάρος της Μυτιλήνης (τχ. 1, Μυτιλήνη 7 Απριλίου 1919, σ. 8) αναγγέλλεται ο παρακάτω διαγωνισμός: "Ότι η Αγιά Σοφιά θα γίνη δική μας είναι γεγονός τετελεσμένο. Γεννιέται όμως μια απορία: ΝΑ ΓΡΕΜΙΣΘΟΥΝ ΟΙ ΜΙΝΑΡΕΔΕΣ ΤΗΣ Ή ΟΧΙ; Αυτό το ζήτημα το θέτομε ερώτημα. Και ζητούμε απάντηση από όσους θένε ν' απαντήσουν. To ερώτημα, αν και φαίνεται στην αρχή απλό, όταν το καλοσκεφθή κανείς βλέπει ότι δεν είναι και τόσο εύκολο. Θα πνίξη ή καλλίτερα πρέπει το έγώ μας να πνίξη την φωνή της αρχαιολογίας; Η κάθε απάντηση δεν πρέπει να είναι στερεότυπη· πρέπει να υποστηρίζεται και με αρκετά επιχειρήματα. Όλες οι απαντήσεις θα δημοσιευθούν κατά σειρά εις το ερχόμενο φύλλο... ". Τα επόμενα τεύχη του περιοδικού δημοσιεύουν απαντήσεις νέων που παρουσιάζουν ενδιαφέρον ως προς τις αντιλήψεις που κυριαρχούν αυτή την εποχή.

Σελ. 558
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/559.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

οργανώσεις) και το tirage τους δεν μπορεί απόλυτα να προσδιοριστεί,85 Κυκλοφορούν σ' ολόκληρη την ελληνική επικράτεια και στην έκδοση τους συνεργάζονται γνωστά ονόματα της λογοτεχνίας. Κατά κανόνα εκδίδονται για λίγο χρονικό διάστημα, περίπου ένα ή δύο χρόνια και έπειτα σταματούν για οικονομικούς κυρίως λογούς. Πολύ λίγα κατορθώνουν να επιζήσουν και να κυκλοφορήσουν για περισσότερα χρόνια.26

Η θεματική των εντύπων αυτής της κατηγορίας δεν διαφοροποιείται, αισθητά σε σχέση με την προηγούμενη περίοδο. Στόχος τους η ένταξη της νεολαίας σε μια λογική συγκατάβασης, σπάνια με κριτικό πνεύμα, για τα όσα συμβαίνουν τριγύρω. Η μη διατάραξη του καθεστώτος είναι αναγκαίος και απαραίτητος όρος για τη διασφάλιση της ησυχίας και της γαλήνης.27 Οι νέοι οφείλουν να ενταχθούν σ' αυτό το περιβάλλον και να προσπαθήσουν να βελτιώσουν την κοινωνική τους θέση μακριά από αμφισβητήσεις. Τα περιεχόμενα των εντύπων βρίθουν από ηθικοπλαστικά άρθρα και προτροπές, παραδοσιακούς στίχους, ανιαρές και μονότονα επαναλαμβανόμενες διηγήσεις, ιστορίες και παραμύθια. Ο μύθος του "καλού" πολίτη28 που επιτυγχάνει κοινωνικά και επιβραβεύεται

25. Οι μοναδικές πληροφορίες που διαθέτουμε για το τιράζ των περιοδικών αυτή την περίοδο προέρχονται από τη Στατιστική του ελληνικού περιοδικού τύπον κατά το έτος 1927, Αθήνα 1931. Τόσο οι πληροφορίες αυτές όσο και οι άλλες που παραδίδουν πολλές φορές τα ίδια τα έντυπα θα πρέπει να χρησιμοποιούνται με κάποια επιφύλαξη. Θα πρέπει επίσης να έχουμε υπόψη τη διαφορά ανάμεσα στα μεγέθη της κυκλοφορίας και της διάθεσης, που την περίοδο αυτή είναι ιδιαίτερα υψηλή.

26. Μεταξύ των περιοδικών αυτής της κατηγορίας ξεχωρίζουν ο Ερυθρός Σταυρός της Νεότητας, του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού (Αθήναι 1924-1941), η Παιδική χαρά του Αρ. Ι. Ράλλη (Αθήναι 1921-1931 και 1935-1936) και ο Παιδικός κόσμος των Π. Αγγελίδη και Γ. Βλέσσα (Αθήναι 1930-1939). Η Διάπλασις των παίδων της οποίας η έκδοση είχε ξεκινήσει από τον προηγούμενο αιώνα και συνεχίζεται, χωρίς διακοπή, όλα αυτά τα χρόνια, αποτελεί μοναδική περίπτωση στην ιστορία του Ελληνικού περιοδικού τύπου και χρειάζεται ιδιαίτερη μελέτη. Η προσφορά της δεν εξετάζεται στην παρούσα εργασία.

27. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η εφημερίδα Προσκοπική ιδέα των Σερρών, της οποίας μας είναι γνωστά δύο φύλλα του έτους 1928. Στόχος της εφημερίδας, όπως δηλώνεται στο προγραμματικό άρθρο (αρ. φύλλου 1, σ. 1) "η ανάπτυξις της πνευματικής αγωγής, η υγιής διάπλασις του χαρακτήρος των νέων, η παρ' αυτοίς εμπέδωσις ηθικών αξιωμάτων διά συνεχούς παρακολουθήσεως της ζωής των και η έμπρακτος αυτών διαπαιδαγώγησις, η πρακτική προπαίδευσις και υπεράνω τούτων η ενσυνείδητος στερέωσις εν τη ψυχή των της αγάπης προς τον Θεόν, την πατρίδα, τους πλησίους τους, η ανάπτυξις του αλτρουισμού και της αγαθοεργίας, η εδραίωσις εν τη συνειδήσει των της εννοίας της οικογενείας... ".

28. Οι ελάχιστες περιπτώσεις παραβίασης του κανόνα αντιμετωπίζονται με καχυποψία από τις οικογένειες οι οποίες υποτίθεται είναι υπεύθυνες για την διαπαιδαγώγηση των παιδιών. Στο περιοδικό Ελληνόπουλα δημοσιεύεται το μυθιστόρημα του Χρήστου Βασιλάκη Απομνημονεύματα χαρτοπαίκτου. Η αντίδραση εναντίον του είναι τέτοια, ώστε στο 2ο μόλις τεύχος (Ιούνιος 1924, σ. 24) να δημοσιευτεί η παρακάτω ανακοίνωση του

Σελ. 559
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/560.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

χάρις στην καλωσύνη και την αγάπη του, κυριαρχεί. Τα σκίτσα και. οι φωτογραφίες που πλαισιώνουν τα κείμενα, εναρμονίζονται πλήρως με το. παραπάνω. Επιμένουν να απεικονίζουν έναν κόσμο όμορφο, ήσυχο και δίκαιο. Και όλα αυτά σε μια κοινωνία, που παρά τις καθησυχαστικές διαβεβαιώσεις, κόχλαζε από τους κοινωνικούς και ιδεολογικούς αγώνες και συγκρούσεις και τις παραπολιτικές διεργασίες. Φυσικά στην κατηγορία αυτή υπάρχουν και τα έντυπα που επιδιώκουν να μη δημιουργούν παιδιά παθητικούς δέκτες. Με την καθιέρωση σελίδας αλληλογραφίας και τους πρωτότυπους διαγωνισμούς, δημιουργούν κάποιους ερεθισμούς για γόνιμο διάλογο και προβληματισμό. Όμως δυστυχώς αυτά είναι εξαιρέσεις και μάλιστα λιγοστές.

Πολύ διαφορετικά παρουσιάζονται τα έντυπα που εκδίδονται με πρωτοβουλία της νεολαίας. Η μικρή δυνατότητα παρέμβασης, μέσω των τότε κυκλοφορούντων εντύπων για την παρουσίαση των απόψεων τους και η αντίθεση σ' έναν κόσμο βαθιά αλλοτριωμένο που ολοένα φθίνει, αποτελούν τους κυριότερους λόγους για τη συγκρότηση πολυάριθμων πνευματικών ομίλων, οι οποίοι, πέρα από τις τακτικές διαλέξεις, Θέτουν ως άμεσο στόχο τους την έκδοση εντύπων από τα οποία θα προβάλλονται οι θέσεις τους.29 Στόχος των εντύπων, πέρα από την παρουσίαση των θέσεων των πνευματικών ομίλων, η πνευματική καθοδήγηση σ' ένα μόλις διαμορφούμενο χώρο. Η δημιουργία πολλών τέτοιων ομίλων και η έκδοση εντύπων, δεν παρέμεινε μόνο στο χώρο της πρωτεύουσας, όπως συνέβαινε μέχρι τότε, αλλά επεκτάθηκε σε πολλά επαρχιακά κέντρα,. όπως η Θεσσαλονίκη, τα Γιάννενα, η Άρτα, τα Τρίκαλα, ο Αλμυρός, η Λαμία, η Άμφισσα, η Ανδρίτσαινα, το Ηράκλειο, τα Χανιά, η Χίος, η Σάμος και αλλού. Οι νέοι διανοούμενοι, μαθητές και φοιτητές συνήθως, στρέφουν την προσοχή τους και στην τοπική ιστορία και λαογραφία, γράφουν δικούς τους στίχους και αποκαλύπτουν έναν προσωπικό κόσμο έκφρασης και επικοινωνίας που χρειάζεται συστηματικότερα να μελετηθεί.

Οι σκέψεις που αποτυπώνονται στο χαρτί, συχνά με χαρακτηριστικά ψευδώνυμα, παραδίδουν τις νεανικές αγωνίες και φιλοδοξίες των συντακτών τους.

περιοδικού: «Τα Ελληνόπουλα διακόπτουνε το μυθιστόρημα του κ. Βασιλάκη "Απομνημονεύματα χαρτοπαίκτου" γιατί ευρέθηκε ακατάλληλον για τα παιδιά λόγω του δυνατού του ρεαλισμού, με την πεποίθησιν όμως ότι το μυθιστόρημα αυτό είναι ηθικότατο· τα Ελληνόπουλα εν καιρώ θα το εκδώσουνε σε βιβλίο κι' έτσι όσοι το παρηκολούθησαν και τους άρεσε θα μπορέσουν να το αποχτήσουν».

29. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα προγραμματικά άρθρα των εντύπων στα οποία αναλύονται με σαφήνεια οι επιδιωκόμενοι στόχοι. Έτσι στο μοναδικό τεύχος του περιοδικού Νεανική σκέψη (Θεσσαλονίκη, 1 Δεκεμβρίου 1929) τονίζεται: "Μα 'μείς το λέμε και το φωνάζουμε πως θέλουμε να δημιουργήσουμε, αύριο σα βγούμε στην κοινωνία, μια εντελώς καινούργια κι αληθινή κοινωνία, με σωστές ιδέες για να μπορέσουμε αργότερα να βγούμε απ' αυτή την άγνοια και την αμάθεια που μας δέρνει".

Σελ. 560
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/561.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Τα έντυπα του είδους αυτού κυκλοφορούν συνήθως σε μικρό αριθμό αντιτύπων. Πολλές φορές είναι χειρόγραφα και διακινούνται με πιο άμεσο τρόπο, χέρι με χέρι. Αποδέκτες τους νέοι με παρόμοια ενδιαφέροντα ή πνευματικοί όμιλοι με παραπλήσιους στόχους. Συχνά επιζητείται, η συνεργασία καταξιωμένων λογοτεχνών ή ντόπιων λογίων πράγμα που συνήθως επιτυγχάνεται. Όμως, η περίοδος της έκδοσης τους είναι εξαιρετικά βραχύβια: λίγοι μήνες ή σπάνια ένα έτος. Διακόπτουν την έκδοση τους καθώς δεν μπορούν ν' ανταπεξέλθουν στα τεράστια έξοδα. Οι συχνές εκκλήσεις που γίνονται από τις σελίδες τους προς τους συνδρομητές, για την έγκαιρη καταβολή των συνδρομών, εκφράζουν με τον πιο συγκινητικό τρόπο, την αγωνία για το διαφαινόμενο τέλος μιας γενναίας προσπάθειας. Τα θολά και απροσδιόριστα οράματα των συντακτών συγκλίνουν πάντα στην ανεύρεση ενός νέου ιδανικού. Επιδιώκουν να μπουν ορμητικά στη ζωή χωρίς να έχουν αποκαλύψει τι ακριβώς επιζητούν. Ίσως όμως και τούτο να μην είναι αναγκαίο.30

Στα τέλη της περιόδου 1920-1930 πολλαπλασιάζεται αισθητά η έκδοση σχολικών εντύπων από μαθητικές κοινότητες σχολείων όλης της χώρας.31 Δεν έχει εξακριβωθεί ακόμα αν η έκδοση των μαθητικών αυτών εντύπων υποκινήθηκε από το Υπουργείο Παιδείας, που είχε επιτελέσει ένα σημαντικό έργο επί Γεωργίου Παπανδρέου ή οφειλόταν σε απλό μιμητισμό και διάθεση αυτοπροβολής. Μπορεί να συμβαίνουν και τα δύο. Μέσα από τα έντυπα αυτά, που συνήθως είναι βραχύβια, οι μαθητικές κοινότητες, αυτάρεσκα ορισμένες φορές, προσπαθούν να παρουσιάσουν τις δημιουργίες τους: εκθέσεις, ποιήματα, διηγήματα, χρονογραφήματα, περιγραφές πολιτιστικών ή αθλητικών δραστηριοτήτων. Στην έκδοση τους βρίσκουν συμπαραστάτες ορισμένους καθηγητές που ευνοούν μια τέτοια προσπάθεια. Παρά την κάποια σοβαροφάνεια των κειμένων δεν λείπει ο νεανικός αυθορμητισμός και τα επιτυχημένα σχόλια για μαθητικά προβλήματα της εποχής.

Ιδιαίτερη μνεία θα πρέπει να γίνει για τα φοιτητικά έντυπα. Και τούτο, γιατί προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για τις πνευματικές και ιδεολογικές διεργασίες του μεσοπολέμου. Την έκδοσή τους επιβάλλουν οι ίδιες οι συνθήκες

30. Η πλειοψηφία των εντύπων της κατηγορίας αυτής παίρνει σαφή θέση υπέρ του δημοτικισμού δημοσιεύοντας μάλιστα σχετικά άρθρα. Στις Λεσβιακές σελίδες (τχ. 3, Μυτιλήνη, Απρίλης 1925, σ. 16) επισημαίνεται: «...Το ξαναλέμε για να κλείσουμε μερικά στόματα: δε θα κάνουμε την παραμικρή υποχώρηση στη γλώσσα του περιοδικού μας. Είμαστε καθαροί δημοτικιστές, ας πάψουνε λοιπόν οι "μισοί"...».

31. Μέχρι την περίοδο αυτή οι εκδοτικές δραστηριότητες των σχολείων περιορίζονται στην κυκλοφορία ημερολογίων και λευκωμάτων. Λιγοστά σχολεία, κυρίως ιδιωτικά, είχαν προχωρήσει στην έκδοση περιοδικών.

Σελ. 561
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/562.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

που επικρατούν στο Πανεπιστήμιο Αθηνών: άσχημες συνθήκες διαβίωσης των φοιτητών, εξεταστικά προβλήματα, ιδεολογικές αντιπαραθέσεις. Η ίδρυση του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης το 1926, δεν επιλύει τα προβλήματα και οξύνονται οι συγκρούσεις. Μέσα από τα έντυπα αυτά επιζητείται η παράθεση μιας άλλης μορφής έκφρασης και σκέψης από την παρεχόμενη στο Πανεπιστήμιο. Η Φοιτητική Συντροφιά, που εκδίδεται τα χρόνια 1926 και 1929 από τον ομώνυμο σύλλογο, το Δελτίον τον Ακαδημαϊκού Ομίλου Φιλοσοφικής Σχολής, που εκδίδεται τα ίδια χρόνια από τον "Ακαδημαϊκό Όμιλο", η Μελέτη-Κριτική, που εκδίδεται τα χρόνια 1932-1933 από τον ίδιο όμιλο, και άλλα πολλά, παρουσιάζουν ένα προχωρημένο για την εποχή τους προβληματισμό. Είναι ο προβληματισμός της γενιάς που προσπαθεί να συνενώσει τα πνευματικά ενδιαφέροντα και τις νεανικές ανησυχίες, με τον αγώνα και το πάθος για την κοινωνική αλλαγή. Τα κοινωνικά, πολιτικά και φιλοσοφικά προβλήματα μπαίνουν στο ρυθμό της ζωής τους και αναζητούν λύσεις. Πολλά έντυπα που εκδίδονται σε ορισμένες σχολές (Φιλοσοφική, Ιατρική, Νομική), με πρωτοβουλία της Ομοσπονδίας Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδος (O.K.N.E.),32 παρουσιάζουν ενδιαφέρον, ως προς τις αντιλήψεις της κομμουνιστικής νεολαιίστικης οργάνωσης για το ρόλο της ελληνικής νεολαίας, αν και σε αρκετές περιπτώσεις αρκούνται στη στείρα επανάληψη σχετικών αποφάσεων της 3ης Διεθνούς, χωρίς αναγωγή στις ελληνικές ιδιαιτερότητες.

Τέλος δεν λείπουν και τα έντυπα που προπαγανδίζουν φιλομοναρχικές ιδέες, μιλούν για τη νέα αναγέννηση και καλούν τη νεολαία σε δράση κατά των σοσιαλιστικών ιδεών. Ανάμεσα τους ξεχωρίζει ασφαλώς το περιοδικό Εθνική Νεολαία (Αθήνα 1935) και η εφημερίδα Μαθητικό Ξεκίνημα (Αθήνα 1935). Πριν από τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου προαναγγέλλουν τι θα επακολουθήσει.

ΝΕΑΝΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ 1936-1941

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΠΑΝΟΠΟΥΛΟΥ

Με την επιβολή της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου, ξεκινά μια καινούρια περίοδος στην ιστορία του περιοδικού τύπου. Ο προβληματισμός που είχε αρχίσει τα προηγούμενα χρόνια από τις σελίδες των νεανικών εντύπων ανακόπτεται

32. Αναλυτικός κατάλογος των εντύπων της Ο.Κ.Ν.Ε. μαζί μ' άλλα αριστερά έντυπα του μεσοπολέμου υπάρχει στο βιβλίο: Ο Κομμουνισμός στην Ελλάδα, έκδοση Εθνικής Εταιρίας, Αθήναι 1937, σ. 156-161.

Σελ. 562
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/563.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ξαφνικά από τη δικτατορία, η οποία κυριαρχώντας σε κάθε πτυχή του δημόσιου βίου θα προσπαθήσει να επιβάλει τις απόψεις της.

Με την ίδρυση της Ε.Ο.Ν. καταβάλλεται προσπάθεια πλαισίωσης της από μεγάλα τμήματα της νεολαίας. Χρησιμοποιείται κάθε μέσο χειραγώγησης της γι' αυτόν το σκοπό: η καλλιέργεια του εθνικισμού, του αντικομμουνισμού, η πίστη στο βασιλιά και το δικτατορικό καθεστώς, είναι αναγκαία για την αποκάθαρση της από τις κομμουνιστικές ιδέες, τις οποίες υποτίθεται ότι είχε εγκολπωθεί τα προηγούμενα χρόνια. Η προπαγάνδιση των θέσεων της Ε.Ο.Ν. γίνεται μέσω ποικίλων εντύπων, Η έκδοση των εντύπων αυτών είναι απόλυτα εναρμονισμένη με την ιδεολογία του καθεστώτος. Με τον τρόπο αυτό η κρατική εξουσία αναλαμβάνει επίσημα τη διακίνηση των ιδεών. Εδώ ακριβώς έγκειται και η διαφοροποίηση σε σχέση με την προηγούμενη περίοδο. Μ' αυτό τον τρόπο παραμερίζεται οριστικά ό,τι θετικό είχε αρχίσει να δημιουργείται.

Η μέχρι σήμερα έρευνα των εντύπων της μεταξικής δικτατορίας έχει αποφέρει περί τους 60 τίτλους. Παρακάτω θα γίνει προσπάθεια να περιγράφουν αυτά τα έντυπα και να «δικαιολογηθεί» η έκδοση τους. Τα έντυπα που η έκδοση τους είχε ξεκινήσει από παλαιότερα και εξακολουθούν να εκδίδονται απρόσκοπτα τα χρόνια της δικτατορίας είναι λιγοστά. Ανάμεσα τους ξεχωρίζουν ο Ερυθρός Σταυρός της νεότητας, ο Παιδικός κόσμος και βέβαια η Διάπλασις των παίδων η οποία συνεχίζει να εκδίδεται και τα κατοχικά χρόνια. Η συνέχιση της εκδόσεως των περιοδικών αυτών θα πρέπει ασφαλώς να συσχετισθεί με την ταύτιση των απόψεων τους μ' εκείνων του καθεστώτος. Δεν αποτελούσαν κίνδυνο σ' ένα περιβάλλον όπου κυριαρχούσε η προγονολατρεία, ο θρησκευτικός παροξυσμός, ο εθνικισμός και η εμπάθεια εναντίον κάθε τι καινούριου που διατάρασσε την εύπλαστη αυτή ισορροπία. Οι ύμνοι υπέρ του καθεστώτος του Ιωάννου Μεταξά και του βασιλιά, που την τελευταία στιγμή απότρεψαν την καταστροφή και οδηγούν το Ελληνικό έθνος σε νέες νίκες, επαναλαμβάνονται μονότονα σε κάθε άρθρο. Επισημαίνεται ο ιδιαίτερος ρόλος που πρέπει ν' αναλάβει η νεολαία για να στηρίξει αυτή την προσπάθεια.

Ιδιαίτερη μνεία στο σημείο αυτό θα πρέπει να γίνει για τα προσκοπικά έντυπα. Αποτελούν ίσως τις ελάχιστες εστίες που δεν αρκούνται στις επευφημίες υπέρ του καθεστώτος αλλά προβάλλουν τις δραστηριότητες των προσκοπικών ομάδων και παρουσιάζουν τον προβληματισμό τους. Η κατάργηση τους από το δικτατορικό καθεστώς, το οποίο ανησυχούσε από το γεγονός αυτό και ήθελε να επιβάλει απόλυτα τις απόψεις του, οδήγησε στην ένταξη τους στις ομάδες της Ε.Ο.Ν.

Σημαντικό μέρος από τα έντυπα που κυκλοφορούν, εκδίδεται με πρωτοβουλία της Ε.Ο.Ν. Οργανωμένη κατά περιφερειακές επιτροπές, έχει σαν στόχο την προπαγάνδιση των θέσεων της, καθώς και την παρουσίαση των δραστηριοτήτων της ανά περιφέρεια. Κεντρικό όργανό της είναι η Νεολαία,

Σελ. 563
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/564.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ενώ κυκλοφορούν τοπικά έντυπα, όπως για παράδειγμα στην Αμαλιάδα, στα Χανιά και αλλού.33

Το περιεχόμενο των εκδιδόμενων από την Ε.Ο.Ν. εντύπων περιορίζεται στην εξύμνηση του καθεστώτος χωρίς ν' αφήνει περιθώρια για νέες αναζητήσεις. Δημοσιεύονται πλήθος άρθρων σε κάθε τεύχος που περιγράφουν αναλυτικά τις επιτυχίες της Ε.Ο.Ν. ή του καθεστώτος. Έντεχνα γίνεται προσπάθεια να καταδικαστεί η προηγούμενη περίοδος ως ολέθρια, σάπια και γι' αυτό αποφευκτέα. Αποδοκιμάζεται, ο κοινοβουλευτισμός, που είχε επιφέρει πλείστα δεινά, η κάποια ελεύθερη διακίνηση των ιδεών, η οποία επέτρεψε την εξάπλωση των προοδευτικών ιδεών και η εκδίωξη του βασιλιά. Οι απόψεις του Ιωάννου Μεταξά, που με συγκεχυμένο τρόπο μιλά για τη νέα αναγέννηση του ελληνικού πολιτισμού και οι συμβουλές που απευθύνει προς τους νέους για συμμετοχή τους στη νέα προσπάθεια, προβάλλονται έντονα.

Ταυτόχρονα δημοσιεύονται άρθρα ιστορικού, λαογραφικού ή φιλοσοφικού περιεχομένου, τα οποία υπογράφουν γνωστά και τότε αλλά και σήμερα ονόματα λογοτεχνών και λογίων. Υιοθέτηση των απόψεων του καθεστώτος ή βιοποριστικοί λόγοι; Η απάντηση είναι δύσκολη· η περίπτωση του καθένα θα πρέπει να εξετασθεί ξεχωριστά για την εξαγωγή μιας γνώμης. Σημαντικό τμήμα των σελίδων των εντύπων καταλαμβάνει, το φωτογραφικό υλικό. Οι δεκάδες δραστηριότητες και παράτες αποτυπώνονται στη φωτογραφία ως επίδειξη της ισχύος της Ε.Ο.Ν. και απήχησης της στη νεολαία.

Με την έκρηξη του Ελληνοϊταλικού πολέμου η έκδοση αυτών των εντύπων διακόπτεται, πλην της Νεολαίας. Ταυτόχρονα όμως επιζητείται o μη κάθετος διαχωρισμός ανάμεσα σε εθνικόφρονες και μη εθνικόφρονες, γιατί κάτι τέτοιο επιβάλλουν οι συνθήκες του πολέμου.34 Εκθειάζονται οι προσπάθειες

33. Επισημαίνεται η έκδοση των εφημερίδων: Κρητική νεότης (Χανιά 1939) και η Δημιουργία (Αμαλιάδα 1938-1939). Το μεγαλύτερο τμήμα της είναι αντιγραφή άρθρων από τη Νεολαία. Επίσης δημοσιεύονται συνεργασίες ντόπιων λογίων και ειδήσεις από τις δραστηριότητες της Ε.Ο.Ν. της περιφέρειας.

34. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το προγραμματικό άρθρο της εφημερίδας Εξόρμησις (Όργανον Επικοινωνίας της Ε.Ο.Ν. μετά των μαχομένων στρατιωτών μας), που εκδίδεται στην Αθήνα τους μήνες του Πολέμου και απευθύνεται σ' όλους τους φαντάρους χωρίς καμιά εξαίρεση: "Η πρώτη σκέψις που ώδήγησεν εις την έκδοσιν της Εξορμήσεως ήτο να υπάρξη ένα μέσον και ένα όργανον της Ε.Ο.Ν. με τους συναγωνιστάς, που εκάλεσεν εις τον υπέρτατον αγώνα η Πατρίς. Ημπορεί όμως τάχα να νοηθή μέσα εις τας φλόγας του πολέμου, που αναβαπτίζει την γενεάν μας εις τας πρωτοπηγάς των πατρώων αρετών να γίνεται διάκρισις μεταξύ των πολεμιστών που τους ήνωσεν o ένας και αδιαίρετος αγών, γιατί οι μεν έχουν την προέλευσίν των από την Οργάνωσιν, ενώ τους άλλους που η ηλικία, αι άσχολίαι, αι βιωτικαί ανάγκαι εκράτησαν εκτός αυτής; Μήπως τάχα δε μάχονται μαζί πλάι-πλάι; Μήπως δεν χτυπούν οι καρδιές των για τον ίδιο σκοπό, για τον ίδιο τον φωτεινόν αυτόν τόπο, κάτω από την ίδια γαλανόλευκη; Ποιος θα τολμούσε να χωρίση τ' αχώριστα; Φυσικά, όχι εμείς...".

Σελ. 564
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/565.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

που καταβάλλει o ελληνικός στρατός στο μέτωπο και περιγράφονται οι εονί-τικες δραστηριότητες υπέρ των φαντάρων (έρανοι, αποστολές τροφίμων κλπ.). Η είσοδος των γερμανικών στρατευμάτων στην Ελλάδα την άνοιξη του 1941 δίνει το οριστικό πλήγμα. Μπαίνουμε πια στην περίοδο της κατοχής.

ΝΕΑΝΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ 1941-1944

ΟΝΤΕΤ ΒΑΡΩΝ

Στα χρόνια της κατοχής (Απρίλιος '41 - Οκτώβριος '44) τα έντυπα της νεολαίας αποτελούν ένα ξεχωριστό φαινόμενο, απολύτως καθορισμένο από τις ειδικές συνθήκες. Από τον Απρίλιο του 1941, όταν το αντιστασιακό κίνημα της νεολαίας αρχίζει να διαμορφώνεται, μία από τις πρώτες του εκδηλώσεις είναι και η έκδοση παράνομου τύπου. Στην πορεία του, το νεολαιίστικο κίνημα είναι στενά συνυφασμένο με τον παράνομο αντιφασιστικό τύπο και τον χρησιμοποιεί σαν βασικό κανάλι επικοινωνίας με τη νεολαία στην όποια απευθύνεται. Ο τύπος, με τη σειρά του, αντικαθρεφτίζει τη στάση της νεολαίας, καταγράφει τους κραδασμούς της και τις ευαισθησίες της.

Κι αυτό σε μια περίοδο που πολλά αλλάζουν για τη νεολαία, καθώς μια καινούρια συνείδηση διαμορφώνεται και διαποτίζει όλο και ευρύτερα στρώματα νέων. Αυτή ακριβώς η καινούρια συνείδηση, ή αντιστασιακή συνείδηση, είναι και ο συνεκτικός ιστός του νεανικού τύπου. Καθώς αύτη διαπερνά όλα τα επίπεδα ζωής, από την πιο πεζή καθημερινότητα, και φτάνει μέχρι τις νοοτροπίες και τις αντιλήψεις, σφραγίζει τη νεολαία της εποχής. Η καθημερινή προσπάθεια για επιβίωση περνάει πια μέσα από άλλα κανάλια. Η ατομική απόπειρα επιλύσεως των προβλημάτων της καθημερινής ζωής είναι σχεδόν καταδικασμένη. Οι ίδιες οι συνθήκες εξωθούν σε ομαδοποιήσεις και φέρνουν ένα καινούριο πνεύμα αλληλεγγύης. Διαφορές ισοπεδώνονται, γέφυρες χτίζονται ανάμεσα σε στρώματα κοινωνικά που ως τότε δεν είχαν τρόπο να επικοινωνήσουν. Κάποια στεγανά σπάνε, αλλού ορθώνονται καινούρια φράγματα, και πάντως αλλάζουν οι νοοτροπίες. Πρόσφορο το έδαφος σε κάθε λογής οράματα και ιδεολογήματα, που στόχο έχουν το χτίσιμο της καινούριας κοινωνίας. Ο οραματισμός της είναι πεντακάθαρος ήδη πολύ πριν την απελευθέρωση.

Νέες αξίες παίρνουν τη θέση των παλιότερων, πατροπαράδοτες αντιλήψεις ανατρέπονται και δημιουργούνται ρήξεις με προηγούμενες νοοτροπίες σε καίρια ζητήματα. Ένα απ' αυτά θ' αναφερθεί εδώ ενδεικτικά, γιατί αποτελεί, από τα πιο σαφή δείγματα ανατροπής αντιλήψεων. Πρόκειται για τη

Σελ. 565
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/566.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

θέση της γυναίκας στην κοινωνία, για τον ρόλο της και τα χαρακτηριστικά της. Καθώς η νέα κοπέλα έρχεται σε επαφή με το κίνημα και εντάσσεται σε κάποια οργάνωση, βλέπει άλλους δρόμους ν' ανοίγονται μπροστά της. Οι ορίζοντές της διευρύνονται, της δίνονται καινούρια πεδία δραστηριότητας, στα οποία πολύ γρήγορα δείχνει τις ικανότητες της. Πολλά είναι τα κείμενα σ' αυτά τα έντυπα πού, γραμμένα από νέες γυναίκες, αναφέρονται στη "διπλή" απελευθέρωση για την οποία αγωνίζονται, και που επιχειρούν να διατυπώσουν πως οι ίδιες τη βιώνουν και την οραματίζονται. Η στάση αυτή αποτελεί, μόνο μία από τις πολλές συνιστώσες του συνολικού φαινομένου, που χαρακτηρίστηκε σαν διαμόρφωση καινούριας συνείδησης στη νεολαία.

Η προσέγγιση του νεολαιίστικου τύπου της εποχής θα μας βοηθήσει να ανιχνεύσουμε το πολύπλοκο αυτό φαινόμενο σε κάποιες του διαστάσεις, Ο τύπος προσφέρεται σαν εργαλείο ακριβώς γιατί από την ίδια του τη φύση, με την αμεσότητα και το εφήμερο που τον χαρακτηρίζουν, μπορεί να αποτυπώνει πολύ περισσότερο από άλλες μορφές έκφρασης τη διαμόρφωση κάποιων αλλαγών στην πορεία τους και να αποκρυσταλλώνει τα διαδοχικά τους στάδια,

Η ιδεολογία που είχε υποδοχές για το καινούριο φαινόμενο ήταν, φυσικά, ή ιδεολογία της αριστεράς. Με την καίρια επέμβαση της ή αριστερά κερδίζει όλο και περισσοτέρους νέους, που στους κόλπους της βρίσκουν διέξοδο στην επιθυμία τους για δράση και αποτελεσματική παρέμβαση. Γρήγορα ή αριστερά συλλαμβάνει το φαινόμενο και αντιλαμβάνεται ότι το E.A.M. Νέων, που έχει. διαδεχτεί την Ο.Κ.Ν.Ε. στην αρχή της κατοχής, δεν είναι το κατάλληλο σχήμα. Έτσι τον Φεβρουάριο του 1943 δημιουργείται επιτέλους η Ε.Π.Ο.Ν. (Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων) με την αυτοκατάργηση του E.A.M, Νέων και την απορρόφηση κάποιων άλλων αντιστασιακών οργανώσεων νεολαίας. Το καινούριο σχήμα μπορεί να δεξιωθεί την πλημμυρίδα των νέων και να κινητοποιήσει την επιθυμία της για αντίσταση. Η Ε.Π.Ο.Ν. έχει συλλάβει το μήνυμα των καιρών και εκεί οφείλεται και ή ραγδαία της ανάπτυξη.

Αν ο νεολαιίστικος τύπος κάνει την εμφάνιση του από τους πρώτους κιόλας μήνες της κατοχής, το κορύφωμά του γίνεται από την ίδρυση της Ε.Π.Ο.Ν. και μετά. Από τους 306 τίτλους εντύπων που έχουν μέχρι τώρα καταγραφή οι 219 αντιστοιχούν σε επονίτικα έντυπα. Οι υπόλοιποι 87 τίτλοι αντιστοιχούν είτε σε άλλες αριστερές οργανώσεις, οι περισσότερες από τις οποίες συγχωνεύτηκαν με την Ε.Π.Ο.Ν., είτε σε οργανώσεις της δεξιάς, είτε είναι έντυπα ανεξάρτητα από οργανώσεις και έχουν άλλο χαρακτήρα.

Έτσι διαμορφώνονται τρεις μεγάλες κατηγορίες στις οποίες χωρίζονται τα έντυπα αυτής της περιόδου: έντυπα της αριστεράς (το κύριο βάρος φέρει η Ε.Π,Ο.Ν,), έντυπα της δεξιάς (σε πολύ μικρό αριθμό) και ανεξάρτητα έντυπα. Αυτή η τρίτη κατηγορία αποτελείται από φύλλα που βγαίνουν κυρίως

Σελ. 566
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/567.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

από φοιτητές ή διανοούμενους νέους και δίνουν το στίγμα των διανοητικών τάσεων και ενασχολήσεων του πιο προχωρημένου τμήματος της νεολαίας. Καθρεφτίζουν επίσης με τρόπο πολύ ζωντανό όλη τη φοιτητική ζωή και την κίνηση μέσα στα Πανεπιστήμια. Η ευρύτερη τους ιδεολογική τοποθέτηση είναι, αριστερή, δεν δεσμεύονται όμως από συγκεκριμένες οργανώσεις.

ΝΕΟΛΑΙΙΣΤΙΚΑ ΕΝΤΥΠΑ ΤΗΣ ΔΕΞΙΑΣ

Τα έντυπα της δεξιάς είναι γύρω στα 15 και ανήκουν στις ακόλουθες οργανώσεις νεολαίας: Βασιλική Νεολαία Ελλάδος (Β.Ν.Ε.),Ένωσις Βασιλοφρονων Εθνικιστών Νέων (E.B.E.N.), Εθνική Δράση Νέων (Ε.Δ,Ν.),Οργάνωση Εθνικής Ενωτικής Νεολαίας (O.E.E.N.), Πανελλήνιος Ένωσις Αγωνιζομένων Νέων (Π.Ε.Α.Ν.), και Ιερά Ταξιαρχία (Ι.T.), Κάποιες απ' αυτές τις οργανώσεις υποκινούνται από τους Γερμανούς και τους 'Ιταλούς, στελεχώνονται από παλιά στελέχη της δικτατορίας του Μεταξά και σκοπό έχουν να ανακόψουν την πορεία του λαϊκού κινήματος διασύροντας το και αποπροσανατολίζοντας τον κόσμο. Άλλες πάλι απ' αυτές, όπως η Π.Ε.A.N., είναι πραγματικά αντιστασιακές οργανώσεις νέων δεξιών φρονημάτων. Όργανο της Π.Ε.A.N. ήταν η Δόξα, που κυκλοφόρησε με συνέπεια γύρω στα 100 φύλλα, και υπήρξε από τις σημαντικότερες δεξιές εφημερίδες της νεολαίας. Τα Ελληνικά Νειάτα της Ι.Τ. κυκλοφόρησαν γύρω στα 25 φύλλα και η Μεγάλη Ελλάς, όργανο της Κεντρικής Επιτροπής της Ε.Δ.Ε.Ε., γύρω στα 100. Οι υπόλοιπες εφημερίδες κυκλοφορούν ασήμαντο αριθμό φύλλων και είναι μάλλον εικονική η αντιπροσώπευση μιας μερίδας νέων σ' αυτές.

Όπως παρατηρεί ο Ν. Αναγνωστόπουλος, Παράνομος Τύπος 1941-1944, στον Πρόλογό του, στη σ. 13: "Ο παρανόμως κυκλοφορήσας της δεξιάς, κατά την Κατοχήν Τύπος, υπήρξεν ελάχιστος. Αντιθέτως, ο παράνομος της Αριστεράς τοιούτος είχε καταπλημμυρίσει τους πάντας και τα πάντα". Είναι εμφανές ότι η δεξιά υποτίμησε τον ρόλο του έντυπου, και ιδιαίτερα του νεανικού. Όσο για τις δυο-τρεις εφημερίδες που αναφέρθηκαν, εκδίδονται όλες στην Αθήνα. Ο δεξιός τύπος δεν πέρασε ποτέ στην επαρχία. Ο Ν. Αναγνωστόπουλος σημειώνει επίσης: "Δεν γεννάται αμφιβολία ότι και o τύπος της Δεξιάς ήτο αρκετός, αλλά δεν εξήλθεν των Αθηνών, όπως ο της Αριστεράς" (Πρόλογος, σ. 13). Άρα μια ριζική διαφορά αντιμετώπισης εντοπίζεται ανάμεσα στις δεξιές και στις αριστερές οργανώσεις νεολαίας, ως προς το θέμα του τύπου.

ΝΕΟΛΑΙΙΣΤΙΚΑ ΕΝΤΥΠΑ ΤΗΣ ΑΡΙΣΤΕΡΑΣ

Από τις αριστερές οργανώσεις τον μεγαλύτερο αριθμό εντύπων εκδίδει η Ε.Π.Ο.Ν. Ο τύπος της Ε.Π.Ο.Ν. αποτελεί ειδικό φαινόμενο από μόνος του,

Σελ. 567
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/568.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

όπως διαπιστώνει κανείς και μονό από την ποσοτική του αναλογία με τα υπόλοιπα έντυπα. Από τους 306 τίτλους που έχουν εντοπιστεί μέχρι στιγμής, από βιβλιογραφία και κάθε είδους αναφορές, ήταν δυνατή η αυτοψία σε 199 έντυπα· από τους 306 τίτλους οι 219 είναι της Ε.Π.Ο.Ν., και από τα 199 έντυπα που καταγράφηκαν τα 119 είναι της Ε.Π.Ο.Ν. Για ελάχιστα απ' αυτά υπάρχουν πλήρεις σειρές, για αρκετά υπάρχουν μεμονωμένα τεύχη και είναι πολλά αυτά τα οποία αντιπροσωπεύονται από δυο-τρία τεύχη τους μόνο. Η συγκρότηση σώματος εντύπων παρουσίασε πάρα πολλές δυσκολίες, δεδομένου ότι οι επίσημες δημόσιες βιβλιοθήκες, δηλαδή η Εθνική Βιβλιοθήκη Ελλάδος (E.B.E.), η Βιβλιοθήκη της Βουλής (Β.Β.) και η Μπενάκειος, διαθέτουν ελάχιστα δείγματα αυτού του τύπου. Αν σκεφτεί κανείς ότι το βασικό μέρος κυκλοφόρησε στην επαρχία, καθώς και τις συνθήκες παρανομίας κάτω από τις οποίες εκδιδόταν και κυκλοφορούσε τόσο στις επαρχίες όσο και στην Αθήνα, γίνεται προφανές ότι δεν έφτασε ποτέ στις δημόσιες βιβλιοθήκες. Υπάρχουν πληροφορίες ότι και κάποιο μέρος του που κάποτε έφτασε καταστράφηκε στην περίοδο μετά την απελευθέρωση. Το αποτέλεσμα είναι ότι με εξαίρεση τη νόμιμη περίοδο κυκλοφορίας της Νέας Γενιάς, κεντρικού οργάνου της Ε.Π.Ο.Ν., για την οποία υπάρχουν σειρές και στην E.B.E. και στη Β.Β. ελάχιστα είναι τα υπόλοιπα έντυπα τα οποία διαθέτουν γι' αυτή την εποχή. Έτσι ή έρευνα προχώρησε στη Βιβλιοθήκη Ενώσεως Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (E.Σ.H.E.A.), στο Αρχείο Αντίστασης του Μουσείου Μπενάκη, στο Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (E.Λ.Ι.A.), στο Αρχείο της Γενικής Γραμματείας Τύπου και Πληροφοριών, στο Αρχείο της Ενωμένης Εθνικής Αντίστασης, στο Αρχείο της Εταιρείας για τη Μελέτη και την Αξιοποίηση του Έργου της Ε.Π.Ο.Ν. και, τέλος, στην κυριότερη πηγή, στο Αρχείο του Κεντρικού Συμβουλίου της Ε.Π.Ο.Ν.

Από τη σύγκριση με τα έντυπα των άλλων οργανώσεων γίνεται αμέσως: φανερό ότι ή οργάνωση που ρίχνει κυρίως το βάρος στον τύπο και που τον ανάγει σ' ένα από τα σημαντικότερα κανάλια μέσα από τα οποία προσεγγίζει τη νεολαία και της δίνει βήμα έκφρασης, είναι η Ε.Π.Ο.Ν. Είναι τέτοια η πληθώρα των εντύπων που κατακλύζει τη χώρα με την ίδρυση της Ε.Π.Ο.Ν., που δημιουργεί φαινόμενο χωρίς προηγούμενο. Άλλη αντίληψη λοιπόν διακρίνει αυτά τα έντυπα αφού ο κάθε απλός επονίτης, γνωρίζοντας στοιχειώδη γράμματα, μπορεί να συμμετέχει στην έκδοση εντύπου της οργάνωσης στο απομακρυσμένο του χωριό. Έτσι αρχίζουν οι πολυγραφημένες, δακτυλογραφημένες, ακόμα και χειρόγραφες εφημερίδες των 2-4 σ., με σχέδια και σκίτσα και με την ένδειξη: Όργανο της Ε.Π.Ο.Ν. του τάδε χωριού. Στις μεγαλύτερες επαρχιακές πόλεις οι εφημερίδες είναι τυπωμένες, καλοτυπωμένες συχνά, αν σκεφτεί κανείς τις συνθήκες παρανομίας, μεγαλύτερου σχήματος και κυκλοφορούν ταχτικότερα. Τα συνεργεία τους αποτελούνται από πιο έμπειρα μέλη

Σελ. 568
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/569.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και στελέχη, που περνάνε τη γραμμή της οργάνωσης με άρθρα ιδεολογικού περιεχομένου.

Αυτό όμως που έχει σημασία είναι ότι με την Ε.Π.Ο.Ν. ο τύπος γίνεται πραγματικά μαζικός, σπάει τα στεγανά και τις προκαταλήψεις. Εκδότες και συντάκτες δεν είναι πια μόνο έμπειρα και ειδικευμένα στελέχη' στην αντίληψη για τις υποχρεώσεις όλων των μελών περιλαμβάνεται και η υποχρέωση συνεισφοράς στον τύπο, Αυτό είναι το καινούριο που φέρνει η Ε.Π,Ο,Ν. στο νεανικό έντυπο' το απελευθερώνει από τα πλαίσια που το είχαν ως τότε καθηλωμένο σαν προνόμιο της σπουδάζουσας νεολαίας και των μεγάλων αστικών κέντρων και το φέρνει στην επαρχία, στην ύπαιθρο, στο χωριό. Συχνά-πυκνά υπενθυμίζεται στα έντυπα: "Περιμένουμε ανταποκρίσεις από όλους τους επονίτες, από όλα τα μέλη μας". Και υπάρχει ανταπόκριση στο αίτημα. "Έτσι αυτά τα έντυπα στο σύνολο τους διαμορφώνουν έναν τελείως δικό τους χαρακτήρα, που διαπνέεται από δημιουργικότητα και αμεσότητα.

Εντύπωση κάνει ή ομοιομορφία τους, μία ενότητα μορφής και ύφους, σε έντυπα που βγαίνουν από τη μία ως την άλλη άκρη της χώρας, σε ποιο βαθμό αυτό οφείλεται σε μια πειθαρχία στη γραμμή της Οργάνωσης και σε ποιο βαθμό καθρεφτίζει μια βαθύτερη ομοψυχία; Ωστόσο ή ζωντάνια και ή αλήθεια που αποπνέουν αυτά τα έντυπα μαρτυρεί ότι αντιστοιχούν σε βαθύτερες ανάγκες έκφρασης και επικοινωνίας, Η έκδηλη ομοιομορφία αρχίζει από τον τίτλο: πανομοιότυποι τίτλοι επαναλαμβάνονται από περιοχή σε περιοχή (Λεύτερα Νειάτα βγαίνουν στη Δημητσάνα, στην Κρήτη, στην Αιτωλοακαρνανία, στη Μακεδονία, στην Ήπειρο, στο Βουνό, στην Αθήνα και αλλού ακόμη). Έλλειψη φαντασίας και πρωτοτυπίας; Περισσότερο μοιάζει με επίδειξη δύναμης και επιθυμητή αλληλεγγύη, Το είδος των τίτλων εξάλλου είναι εντελώς περιορισμένο, Συχνότατα επαναλαμβάνονται οι λέξεις: "νέος, επονίτης, καινούριος, λεύτερος, αγωνιστής" και όλα τους τα παράγωγα, Η φυσιογνωμία γίνεται αισθητή και μόνο από τον τίτλο, που είναι συχνά φορτισμένος: Κραυγή, Φλογοβόλο, Φλογερά Νειάτα. Ο υπότιτλος ομοιόμορφος και πάντα ουδέτερος: Όργανο του τάδε Συμβουλίου ή της τάδε περιοχής της Ε.Π.Ο.Ν,

Η διάρθρωση της όλης ακολουθεί κι αυτή κάποια συγκεκριμένη γραμμή. Μόνιμες στήλες που επαναλαμβάνονται πανομοιότυπες στην πλειοψηφία των εντύπων: Από τη ζωή και τη δράση μας, Η σκοπιά μας ή Ο φακός μας, Η Επονίτισσα, Τ' αετόπουλα, Αθλητικά. Τα κύρια άρθρα αναφέρονται είτε σε σημαντικά γεγονότα του πολέμου και της αντίστασης είτε σε επίσημα κείμενα της οργάνωσης (αποφάσεις κλπ.), που συχνά δημοσιεύονται ολόκληρα.

Η γλώσσα που χρησιμοποιείται είναι η δημοτική, που πολλές φορές φτάνει σε επιτηδευμένες ακρότητες, μέσα από την ανάγκη αντιπαράθεσης της με την έως τότε καθιερωμένη γραπτή γλώσσα. Ο λόγος έντονα συναισθηματικός και φορτισμένος, ακουμπάει κατευθείαν στη μυθολογία του '21 και αντλεί από

B 13

Σελ. 569
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/570.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αυτήν. (Οι Επονίτισσες παρομοιάζονται συχνότατα με τις Σουλιωτοπούλες κτλ.). Γίνεται προσπάθεια να φανεί ή σχέση της αντίστασης με την Επανάσταση του '21, να ταυτιστούν τα δύο κινήματα, και το δεύτερο να μοιάζει. σαν φυσικός κληρονόμος του πρώτου.

Παράλληλα, είναι έντονα αισθητή μία συνειδητοποίηση της ιδιαιτερότητας της νεολαίας, σαν ξεχωριστού και αυτόνομου τμήματος του πληθυσμού. (Πολλά άρθρα με τίτλο "Πώς μας βλέπουν οι μεγάλοι".) Το πρώτο οργανωτικό μάθημα της Ε.Π,Ο.Ν. αναφέρει (Π. Ανταίος, Β', σ, 251-252): "(...) Χρειάζεται ακόμα ν' ανταποκρίνεται ή οργανωτική μας πολιτική στην ιδιαίτερη ψυχική υφή της νεολαίας. και ή ψυχική αυτή υφή, τόσο διαφορετική από την ψυχική υφή του ενήλικου είναι ακόμα σημαντικά διαφορετική και στις διάφορες βαθμίδες της παιδικής και νεανικής ηλικίας. Τα ενδιαφέροντα και οι ψυχικές ανάγκες, καθώς και οι πνευματικές λειτουργίες είναι διαφορετικές στο νήπιο, στο παιδί της σχολικής ηλικίας και στον έφηβο. Η οργανωτική μας λοιπόν πολιτική για να είναι σωστή, πρέπει να προσαρμοστεί στην κάθε βαθμίδα της παιδικής ηλικίας (...)". Υπάρχει δηλαδή σφαιρική αντιμετώπιση του φαινομένου και ρίχνεται ειδικό βάρος σ' αυτό.

Παράλληλα τα έντυπα αντανακλούν την προσπάθεια της οργάνωσης για δημιουργία ενός νέου τύπου ανθρώπου, με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που θα ανταποκρίνονται στη μελλοντική κοινωνία που οραματίζεται η Ε,Π.Ο.Ν. "Όπως παρατηρεί ο Πέτρος Ανταίος στο βιβλίο του Συμβολή στην ιστορία της Ε.Π.Ο.Ν.: "Το θεμελίωμα των χαρακτηριστικών αυτού του νέου Έλληνα αποτελεί, κατά τη γνώμη μας, τη συνισταμένη των πιο σημαντικών καταχτήσεων της Ε.Π.Ο.Ν. Τον πιο αξιόλογο καρπό των ιδεολογικών-παιδαγωγικών ζυμώσεων και της πρωτοποριακής πραχτικής δράσης της Ε.Π.Ο.Ν. στο μαχητικό και το πολιτιστικό μέτωπο".

Η συνολική εντύπωση που αποκομίζει κανείς προσεγγίζοντας αυτά τα έντυπα είναι ότι αποπνέουν μία αίσθηση ελευθερίας. Μία διεύρυνση των στόχων: δεν υπάρχει πια κομμάτι ζωής στο οποίο οι νέοι να μην παρεμβαίνουν και για το οποίο να μην τολμούν να εκφράσουν άποψη. Τέλος, διαπνέονται από μία αισιοδοξία που προσπαθεί να αγκαλιάσει όλο και περισσότερες νεανικές ανησυχίες και ν' ανοίξει δρόμο για την πραγμάτωση των πιο προχωρημένων οραμάτων της νέας γενιάς.

ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΑ ΕΝΤΥΠΑ

Σ' αυτή την κατηγορία κατατάχτηκαν έντυπα που εκδίδονται από ομάδες νέων χωρίς άμεση εξάρτηση από πολιτικές οργανώσεις. Αυτά εκδίδονται με νόμιμο τρόπο και κυκλοφορούν ελεύθερα. Τα κυριότερα απ' αυτά είναι: Μαθητικά Γράμματα, Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση -Αθήνα 1943-1944·

Σελ. 570
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/571.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Νεανική Φωνή, Μηνιαίο Περιοδικό Νέων -Αθήνα 1943-1944·

Ξεκίνημα, Δεκαπενθήμερο λογοτεχνικό κι επιστημονικό περιοδικό του Εκπολιτιστικού Ομίλου Πανεπιστημίου (Ε.Ο.Π.) - Θεσσαλονίκη 1944·

Ξεκίνημα, Μηνιαίο Νεανικό Περιοδικό - Πειραιάς 1944·

Ξεκίνημα της νειότης, Περιοδικόν για παιδιά, νέους και νέες -Αθήνα 1942-1943·

Ορίζοντες, Μηνιαία τεύχη γραμμάτων και τέχνης [ενσωματωμένο το νεανικό περιοδικό Σκέψη]-Αθήνα 1944·

Ο Φοιτητής, Δεκαπενθήμερο φοιτητικό περιοδικό - Θεσσαλονίκη 1945·

Η Φοιτητική, Εβδομαδιαία Πανσπουδαστική Εφημερίς -Αθήνα 1943-1944·

Φοιτητική Τέχνη, Μηνιαίο Πανσπουδαστικό Καλλιτεχνικό Περιοδικό -Αθήνα 1944.

Ο Φοιτητής της Θεσσαλονίκης, που αρχίζει την έκδοση του το 1945, αποτελεί οργανική συνέχεια του περιοδικού Ξεκίνημα, που σταματάει την έκδοσή του με το τέλος του '44, γι' αυτό περιλαμβάνεται σ' αυτό τον κατάλογο.

Από τα περιοδικά αυτά το Ξεκίνημα Θεσσαλονίκης έχει την πιο στενή σχέση με οργάνωση νεολαίας. Αποτελεί, κατά κάποιον τρόπο, το νόμιμο έντυπο της Ε.Π.Ο.Ν., αφού ο Ε.Ο.Π. έχει ιδρυθεί και στελεχωθεί από αυτήν. Η βασική γραμμή του περιοδικού συμπίπτει με τις θέσεις και τις απόψεις της Ε.Π.Ο.Ν. Παραμένει όμως ανοιχτό και σε κάποιους ευρύτερους κύκλους απόψεων. Με την απελευθέρωση, το περιοδικό δηλώνει ανοιχτά την ταυτότητα του.

Τα υπόλοιπα περιοδικά αυτής της ομάδας δεν διατηρούν σχέσεις με καμία οργάνωση. Αποτελούν σημείο συνάντησης των πνευματικών ανησυχιών των νέων. Δεν είναι τυχαίο ότι όλα βγαίνουν στα μεγάλα αστικά κέντρα: Αθήνα - Πειραιά - Θεσσαλονίκη, όπου τα ερεθίσματα είναι πολύ περισσότερα και όπου είναι συγκεντρωμένοι οι φοιτητές.

Μεταξύ τους τα περιοδικά αυτά διατηρούν πολύ στενές σχέσεις και μάλιστα συχνά συμβαίνει το ίδιο πρόσωπο να εμφανίζεται ταυτόχρονα σε δύο απ' αυτά, σε υπεύθυνη θέση. Χαιρετίζουν το ένα την έκδοση του άλλου με ενθουσιασμό και δημιουργείται ένα κλίμα συνεργασίας. Στο πνεύμα αυτό δημοσιεύεται αγγελία και στα Μαθητικά Γράμματα και στη Νεανική Φωνή για την ίδρυση "Ένωσης Νεανικού Τύπου" που σκοπεύουν να δημιουργήσουν και που θα είναι μια "ενιαία πνευματική κίνηση".

Οι στόχοι αυτών των περιοδικών είναι λίγο-πολύ κοινοί και αναφέρονται πάντα στην επιθυμία να δώσουν μια γενικότερη πνευματική ώθηση στους νέους, και ν' ανοίξουν τον δρόμο για τη δική τους δημιουργία και έκφραση. Υπάρχει η τάση να τηρείται πάντα μια απόσταση από την προηγούμενη, καθιερωμένη, γενιά, απέναντι στην οποία η κριτική είναι συχνά σκληρή.

Σελ. 571
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 552
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    Η ποσοτική προσέγγιση του αριθμού των εντύπων της περιόδου (εφημερίδων και περιοδικών) λαμβανομένης υπ' όψη της διάρκειας έκδοσης τους, περιέγραψε μια σειρά από σχέσεις που συνθέτουν εν τέλει δυο βασικές διαπιστώσεις: ένα μεγάλο αριθμό εκδιδομένων εντύπων από την μια κι έναν ελάχιστο αριθμό εκδιδομένων εντύπων με διάρκεια έκδοσης μεγαλύτερη, ας την ορίσουμε, από τα 10 χρόνια.

    Οι πρακτικές γύρω από την ανάγνωση και την διακίνηση των εφημερίδων είναι ενδεικτικές του προορισμού τους. Σχηματικά η διάρθρωση περιγράφεται από ένα περιορισμένο εγγράμματο κοινό,5 πράγμα που οδηγεί στον μικρό αριθμό συνδρομητών προερχόμενο από συγκεκριμένα κοινωνικά στρώματα (λόγιοι, έμποροι, ανώτεροι δημόσιοι υπάλληλοι), στο περιορισμένο tirage και στην μεγάλη κυκλοφορία των εφημερίδων μέσω των καφενείων, όπου και συνηθίζεται η μεγαλόφωνή τους ανάγνωση. Έτσι καθορίζεται η αποδοχή του έντυπου στο θεσμοθετημένο χώρο του ελληνικού καφενείου, αποδοχή που προσδιορίζεται από μιαν όλως κατ' ανάγκην ιδιότυπη διαδικασία: η εφημερίδα αποτελεί ένα από τα κίνητρα συγκέντρωσης στο καφενείο, είναι μια αιτία πολιτικού λόγου.

    Η εφημερίδα, αιχμάλωτη του πολιτικού της κατ' αρχήν ρόλου,6 και το περιοδικό, με τον γενικό φιλολογικό του χαρακτήρα, κρύβουν μέσα τους μια πλούσια θεματολογία που μόνο μια συστηματική ανάλυση του περιεχομένου, η καταμέτρηση των άρθρων, των τίτλων, των λέξεων και των συμβόλων θα μπορούσε να προσδιορίσει και να θέσει σε κίνηση την επεξεργασία των θεμάτων που υπολανθάνουν στην διασκορπισμένη αρθρογραφία του 19ου αιώνα.

    Αυτός που έρχεται σήμερα ν' αναρωτηθεί για την ύπαρξη "παιδικών" ή "νεανικών" περιοδικών στα χρόνια 1833-62, θα διαπιστώσει μιαν ελάχιστη ποσοτική αντιπροσώπευση των εντύπων για το παιδί πάντα σε σχέση με τον συνολικό αριθμό εντύπων αλλά και με τον αριθμό αυτών που έχουν έναν ειδικό προορισμό (presse spécialisée) : τρεις τίτλοι μόνο μπορούν να εντοπιστούν για όλη την περίοδο, γεγονός που μας κάνει να στραφούμε στο φιλολογικό περιοδικό, που μέσα από την πλατειά του ποικιλία ύλης αναφέρεται και σε ζητήματα ανατροφής, αγωγής, εκπαίδευσης και που πολλές φορές προσφέρει και αναγνώσματα

    5. Στα 1840 το 12,5% του ανδρικού πληθυσμού είναι εγγράμματοι. Βλ. D. Dakin Η ενοποίηση της Ελλάδας, 1770-1923, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1982, σ. 444. Αυτό το ποσοστό μεταφράζεται σε 52.823 εγγράμματους· για τον συνολικό πληθυσμό βλ. Στατιστικαί Μελέται, 1821-1971, ΕΚΚΕ, Αθήνα 1972, σ. 126.

    6. Όλες σχεδόν οι εφημερίδες της εποχής χαρακτηρίζονται σαν πολιτικές μέσα από τους υπότιτλούς τους· ενδεικτικό είναι ότι η διάταξη της ύλης έχει καθιερωθεί ώστε τα Εσωτερικά (: η πολιτική θέση της εφημερίδας στην επικαιρότητα) καλύπτουν το μεγαλύτερο μέρος του 4σέλιδου, ενώ τα Εξωτερικά και τα Διάφορα παραμένουν κατά κανόνα περιορισμένα σ' όλη την οθωνική περίοδο.