Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 56-75 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/56.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Οι γερμανόφωνες χώρες

Φαίνεται ίσως αυθαίρετο να εξετάζουμε στο ίδιο κεφάλαιο όλες τις γερμανόφωνες χώρες. Πάντως η Ιστορία των παλαιών τμημάτων της Αγίας Αυτοκρατορίας, στους αντίποδές της η Ιστορία της Πρωσίας —μοντέλο κράτους εξαρχής θεσμοποιημένου που το μιμήθηκαν και επιβλήθηκε στη «σύγχυση μεταξύ κράτους και κοινωνίας»—, η Ιστορία, τέλος, των κρατών που τα διαδέχτηκαν, δικαιώνει αυτό το αμάλγαμα. Η συγκομιδή είναι πλούσια. Και εδώ η συμβολή των ξένων είναι σημαντική. Σε κάθε χωριστή περίοδο τα προβλήματα παραμένουν πολιτικά και οι ξένοι συγγραφείς βοηθούν για μια ακόμη φορά να φωτιστούν.

Ο θρησκευτικός και πολιτικός προσηλυτισμός, οι σταθερές που τον χαρακτηρίζουν μέχρι τον 18ο αιώνα και ως την περίοδο της γερμανικής Αυτοκρατορίας έχουν επαρκώς καταδειχτεί (708, 711, 715, 717, 721, 722, 734). Οι ριζοσπαστικές τάσεις της μεταρρύθμισης μοιάζουν να εξαφανίζονται μαζί με τις αναστατώσεις στις οποίες έθεσε τέρμα ο επονομαζόμενος πόλεμος των χωρικών, αυτή η μεγάλη απόπειρα των λαών για αυτοδιάθεση. Στο μεταξύ ο αλφαβητισμός καθυστερεί από το φόβο των ριζοσπαστών (712, 714) ως τον 18ο αιώνα. Τότε λοιπόν έρχεται o καιρός για την μεταρρύθμιση της εκπαίδευσης. Από τον Leibniz ως τον Goethe (733), και στη συνέχεια, οι φιλόσοφοι και τα μεγάλα πνεύματα συνδυάζουν τις προσπάθειές τους προς αυτή την κατεύθυνση (725, 735, 736). Ο Διαφωτισμός προετοιμάζει τις μεταρρυθμίσεις αυτές (724, 728, 729), που μεταξύ των άλλων αφορούν τις ορθόδοξες μειονότητες (703). Τον 19ο αιώνα, περίοδο στην οποία η αστική τάξη παραμένει ισχυρή (723), συναντάμε ξανά τις θρησκευτικές έριδες και τις διεκδικήσεις των γυναικών (730). Αρχίζει η πάλη ανάμεσα στους εργάτες (727) και τη γερμανική Αυτοκρατορία (719, 720). Μια κάποια παιδαγωγική ανανέωση (710) παρεισφρέει στην πολιτική της δημοκρατίας της Βαϊμάρης (723, 726). Οι αναταραχές, αλλά και η πρόοδος στην εκπαίδευση (737) θα σταματήσουν με το Ναζισμό (706, 718). Η μεταπολεμική περίοδος χαρακτηρίζεται από την αγγλική επιρροή (716). Ο κρατικός σοσιαλισμός χρησιμοποίησε μια φιλελεύθερη εκπαίδευση (719), ενώ η μόρφωση παρέμεινε μονοπώλιο για το οποίο ενδιαφέρονται οι εργαζόμενοι (704, 705).29

Η Ιταλία

Κάτι που συχνά ξεχνούν οι ειδικοί είναι πως το Πεδεμόντιο είναι, όπως

29. Εδώ θα μπορούσαμε να προσθέσουμε: Katharine Derrill Kennedy, Lessons and Learners: Elementary Education in Southern Germany, 1871 - 1914, Ph. D. 1982, Stanford Univ.

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/57.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και η Γαλλία, από τις σπάνιες περιπτώσεις κρατών, που o σχηματισμός τους θεμελιώνεται πάνω σε αρχαίες δομές. Το ξεχνούν εξαιτίας της κατάστασης που κατόρθωσε να επιβάλει η Γαλλία στα ιταλικά έθνη, αναγκάζοντάς τα να ενωθούν. Κράτος πρόσφατο του οποίου η θεσμοθέτηση δεν κατόρθωσε να προσαρμόσει τις κατακτήσεις του Πεδεμοντίου, η Ιταλία εξακολουθεί να στρέφεται με προσοχή προς το παρελθόν κάθε μιας από τις χώρες που την απαρτίζουν: την Πάρμα και την Πιασέντζα υπό τους Φαρνέζε (746), τη Βενετία και την ευρύτερη περιοχή της (740, 765), το Πεδεμόντιο (739, 760), το Νότο· (749) και τέλος τη Ρώμη στα πρώτα της βήματα ως εθνικής πρωτεύουσας (755). Άλλα ενδιαφέροντα θέματα: ο θεσμός των παιδικών σταθμών του Ferrante Apporti (1791 - 1858),30 η αντίσταση της εκκλησίας στις σαινσιμονικές επιδράσεις, και η επιλογή των Πεδεμοντιανών προς όφελός της που έρχεται σε αντίθεση με το διάταγμα της Αγίας Έδρας, το οποίο απαγόρευε την ίδρυση νηπιαγωγείων (1837: 743, 744, 745, 751, 760). Εξάλλου, το να μιλά κανείς για τεχνική εκπαίδευση σημαίνει ότι μιλά για την ανεπάρκειά της (761). Η περίοδος του φασισμού έχει πολυσυζητηθεί (741, 748, 757, 759) με αφορμή τις μεταρρυθμίσεις του Gentile (738, 766) και του Bottai (752). H διαμάχη ανάμεσα στην ελευθερία και τη θρησκεία, καθώς και ο ρόλος της προπαγάνδας (756, 762) δεν μειώνουν το ενδιαφέρον για την παιδαγωγική των αντιφασιστών (747). H μεγάλη φυσιογνωμία της Maria Montessori μελετιέται αλλού, στην Οξφόρδη (753),31 ενώ έχουν δημοσιευτεί ή βρίσκονται στο στάδιο της δημοσίευσης σημαντικά γενικά έργα (754, 758, 763, 764). Και στην περίπτωση αυτή η ιστορία, και ειδικότερα η ιστορία της εκπαίδευσης, επωφελείται από τη συμβολή των ξένων ερευνητών και εκδοτών.

Οι χώρες του Bénélux (Βέλγιο, Ολλανδία, Λουξεμβούργο)

Ακόμη κι εδώ πρόκειται για χώρες διαφορετικής γλώσσας, που τις χώρισε η Ιστορία δημιουργώντας κράτη με ομοσπονδιακή τάση, κυρίως εκείνο του Βορρά που ανέκυψε από τον αγώνα εναντίον της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων, που και η ίδια είχε περισσότερο διοικητική επικέντρωση παρά τάση για τη συγκέντρωση της εξουσίας. Πράγματι, οι περιοχές που

30 Ας θυμίσουμε τον F. Apporti, Elementi di pedagogia, ossia della ragionevole educazione dei fanciulli, Roma 1847, Pe Curci, "Gli asili d'infanzia. Loro cagioni e origini straniere". Civiltà cattolica, XI, 1885, "Gli asili d'infanzia nei loro inizi in Italia", ibid., XII, "Gli asili d'infanzia quali sono al presente in Italia", ibid., XII, G. Gaio, "F. Aporti e gli asili infantili". Rivista d'Italia, 1927 (15 settembre), A. Gambaro, "I due apostoli degli asili infantili in Italia", Levano,, 1927, του ιδίου., Educazione e politica nette relazioni di R. Lambruschini con Aporti, Torino 1939.

31. Επανέκδοση: The Secret of Childhood, London 1982.

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/58.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

παρέμειναν για περισσότερο χρόνο κάτω από αυτοκρατορική διοίκηση, εμφανίζονται λιγότερο υποταγμένες στη γραφειοκρατική εξουσία, που η εμπορευματική αστική τάξη δημιούργησε στο βορρά, περισσότερο από όσο το απαιτούσε η εκβιομηχάνιση στο Νότο. Η παρουσία αυτών των χωρών στη βιβλιογραφική μας συναγωγή συνίσταται, ως προς την εκπαίδευση, σε μια ισχυρή πλειοψηφία έργων σε φλαμανδική γλώσσα. Το ποσοστό φοίτησης στους αγροτικούς (767, 768, 774) και αστικούς χώρους (769), το διδακτικό προσωπικό (770, 771) και οι παιδαγωγικές ιδέες (772) είναι θέματα που μελετήθηκαν για την περίοδο πριν την καθιέρωση της υποχρεωτικής φοίτησης (για το Βέλγιο καθιερώνεται το 1914). Η παρέμβαση της πολιτικής τον 18ο αιώνα (775) και η καθιέρωση της στοιχειώδους εκπαίδευσης στο Βέλγιο (778) έχουν συγκεντρώσει την προσοχή των ερευνητών. Ορισμένες γενικές μελέτες (779, 780) συμπληρώνουν μαζί με ένα βιβλίο για τα γαλλικά δημοτικά σχολεία στην πόλη του Λουξεμβούργου την εποχή της γαλλικής κυριαρχίας (776), έναν πίνακα που επιβεβαιώνει τη σύγκλιση πολιτικής ζωής, κοινωνίας και εκπαίδευσης, παρά την ποικιλία των καταστάσεων που επικρατούσαν.

Η Ελβετική Συνομοσπονδία

Με την Ελβετία προσεγγίζουμε ένα κράτος κάθε άλλο παρά γραφειοκρατικό και μια φτωχή βιβλιογραφία. Οι εργασίες που μπορέσαμε να συγκεντρώσουμε για την ιστορία της Ελβετικής εκπαίδευσης είναι ελάχιστες: για τον Πεσταλότσι τον οποίο προσκάλεσαν στο Βερολίνο, στη Φραγκφούρτη του Μάιν και προσάρμοσαν στις Η.Π.Α. (781 bis, 784, 549), για το Σβίγγλιο (786), τις πηγές της Βέρνης για την εκπαίδευση (785), τη δράση των Ιησουιτών την εποχή του Διαφωτισμού (782), αυτή των μεταρρυθμιστών (781), και, τέλος, για την παρέμβαση του τύπου (783).

Οι χώρες τον Βορρά

Δύο από τα τέσσερα πρόσφατα θεσμοθετημένα κράτη παρουσιάζουν μια αξιοπρόσεκτη ποικιλία θεμάτων. Δεν διαθέτουμε κανέναν Νορβηγικό τίτλο. Τα τελευταία χρόνια μελετήθηκαν o αλφαβητισμός, η στοιχειώδης εκπαίδευση στη Σουηδία (791), τα αγροτικά σχολεία στη Δανία (796), η στοιχειώδης εκπαίδευση (793, 794) και η πολιτική συζήτηση για το συντονισμό της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στη Φιλανδία τον 19ο αιώνα (800), οι στόχοι της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στη Σουηδία (795), καθώς και ειδικότερα θέματα, όπως η κατάρτιση των Σουηδών δημοσίων υπαλλήλων στις απαρχές της σύγχρονης εποχής (787). Οι παραδοσιακές τάσεις δεν λείπουν βέβαια από τα Σουηδικά σχολεία (803)· τα παιδιά της Λαπωνίας τον 17ο αιώνα δέχονται θρησκευτική παιδεία (797). Όμως ήδη από τον 19ο αιώνα οι

Σελ. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/59.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

κοινοβουλευτικοί εκπρόσωποι της Σουηδίας ευνοούν την τεχνική εκπαίδευση (802). Συναντούμε επίσης μελέτες για τη Σουηδική σχολική μεταρρύθμιση του 1927 και για ό,τι προηγήθηκε από αυτήν (789), για τη θέση της γυναίκας στα Φιλανδικά Πανεπιστήμια και για την ακαδημαϊκή ελευθερία στη Σουηδία (788, 799). Άλλα θέματα είναι η Φιλανδική παιδαγωγική τον 19ο αιώνα (790), η εκπαίδευση των δασκάλων στη Φιλανδία (792), η εκπαίδευση στο βόρειο Σλέσβιχ την εποχή της πρωσικής κυριαρχίας (798) και οι ανώτερες λαϊκές σπουδές στη Δανία (801).

Οι Ιβηρικές χώρες

Η Πορτογαλία, αρχαίο κράτος, ενοποιημένο από τον 14ο αιώνα, βρίσκεται γεωγραφικά αντιμέτωπη με μία χαλαρή ομοσπονδία χωρών τις οποίες η ισπανική γλώσσα δεν καταφέρνει να ενώσει. Υπάρχουν γενικές εργασίες για την Ισπανία (812) και την Πορτογαλία (807). Η φιλελεύθερη εμπειρία της Καταλωνίας, 1820 - 23 (813), η πρωτοβουλία της Ensenada (811), η παιδαγωγική ενός σχεδίου (815), η κυβερνητική λογοκρισία τον 19ο αιώνα (814), οι σχέσεις εκπαίδευσης και αγοράς εργασίας στα χρόνια του Φράνκο (810), και κάποιες προσωπικότητες, άνδρες ή γυναίκες, της παιδαγωγικής (804) είναι τα θέματα που αποτελούν τον ισπανικό βιβλιογραφικό φάκελο.32 Ο πορτογαλικός περιλαμβάνει στοιχεία γύρω από την επιλογή των βιβλίων για τη διδασκαλία των ελληνικών και λατινικών κατά τη διάρκεια της μεταρρύθμισης του 18ου αιώνα (805) και τρία έργα για την πρόσφατη μεταρρύθμιση (80S), την παιδική εκπαίδευση (807) και τους διδάσκοντες (809).

Οι υπερπόντιες χώρες

Η αποικιακή εκπαίδευση διατηρεί τη σημασία της (826), αν και ό,τι δημοσιεύτηκε μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο33 είναι τίτλοι σχετικοί με την καταστροφή της Ιαπωνικής Αυτοκρατορίας, την αποαποικιοποίηση και την άνοδο του κομμουνισμού.

32. Ας προσθέσουμε: Gregoria Carmena, Jesus G. Regidor, La escuela en el medio rural, Madrid 1984 και José Manuel Zurnaquero. Los derechos educatives en la Constitution española de 1978, Pamplona 1984.

33. Βλ. π.χ.· W. C. Eelis, Communism in Education in Asia, Africa, and the Far East, Washington 1954, R. K. Hall, Education for a New Japan, New Haven 1949, Κ Humayun, Education in New India, London 1956, M, Lindsay, Notes on Educational Problems in Communist China, 1941 - 47: With Supplements on Developments in 1948 and 1949, New York 1950, M. Haider, Village Level Integrated Population Education: a Case Study of Bangladesh, London 1982, G. White, Party and Professionals. The Political Role of Teachers in Contemporary China, London 1981, Μ. Yen, The Umbrella Garden: A Picture of Student Life in Red China, New York 1954.

Σελ. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/60.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

H πιο κοντινή μας, η αφρικανική ήπειρος, με τα τεράστια και πλούσια εδάφη, που θεωρήθηκε κτήση εύκολη, σχεδόν νόμιμη, παρουσίασε δυσκολίες στην επαγγελματική κατάρτιση των νέων (846). Για τη Γαλλία στη Δυτική Αφρική επρόκειτο για την "εκπολιτιστική αποστολή ή δημιουργία μιας ελίτ;" (820, 821). Πάντως, λευκοί κρίνουν τους μαύρους στο Κογκό του Λεοπόλδου (860)· και η βρετανική διοίκηση αναλαμβάνει την εκπαίδευση στην Κένυα (842, 850, 856). Μελετήθηκε επίσης συγκριτικά (835) η Ιστορία της εκπαίδευσης στη Νιγηρία και στην Γκάνα (831, 833, 837). Βλέπουμε πως οι Πορτογάλοι εξάγουν τη γλώσσα τους και τον πολιτισμό τους στην Αγκόλα (849). Με την ανεξαρτησία αναπτύσσεται η εκπαίδευση, όπως συμβαίνει στη Ζάμπια (843). Στην Αίγυπτο το Ισλάμ προσπαθεί να συμβιβαστεί με το "σοσιαλιστικό ιδεώδες" (825).

Μακρύτερα τώρα, στην Αυστραλία (836, 855) και στη Νέα Ζηλανδία (839, 845) οι άποικοι της "ευγενούς φυλής" δεν σταματούν πουθενά. Τα εκπαιδευτικά προγράμματα είναι φιλόδοξα. Η Ασία εμφανίζεται ελάχιστα εκτός, από την Ιαπωνία που ξέρει να ετοιμάζει μια "ελίτ" (848), να μορφώνει το λαό της (827, 838, 853) και μετά την ήττα να μαθαίνει τη δημοκρατία στα σχολεία του νικητή της (844)· και την Κίνα, όπου η εκπαίδευση, την εποχή των Μιγκ, παρουσιάζει παραλληλισμούς με την Ιταλία της Αναγέννησης (841) και η οποία, τέλος, αναζητεί το δρόμο για να συγκαταλεγεί στη χορεία των εθνών (819, 851). Η Ασία είναι επίσης παρούσα στη βιβλιογραφία μας και με την Ινδία, αυτή την ήπειρο που μετά από το Ισλάμ έπληξαν οι Πορτογάλοι (829, 834).

Το άλλο προς κατάληψη τον 16ο αιώνα απέραντο συνεχές, ο δυτικός κόσμος των χαμένων αυτοκρατοριών και των λαών χωρίς ιστορία που ο τύπος ονόμασε Αμερική, παρουσιάζει με κάθε λογής καταστάσεις μια τελείως διαφορετική ευαισθησία για την ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας μέσα από την ιστορική μελέτη της εκπαίδευσης. Εδώ ο εκπολιτισμός (acculturation) δεν πέτυχε ολοκληρωτικά, ίσως γιατί η γενοκτονία δεν εξωθήθηκε περισσότερο από όσο αλλού και o εξαποικισμός μετέβαλε περισσότερο τους κατακτητές. H όμοια δυσκολία ή η παρόμοια άρνηση όπως και, στην Ευρώπη, της ισπανικής γλώσσας να ενοποιήσει τους λαούς φαίνεται ότι οφείλονται τόσο στις απασχολήσεις που η εξουσία ανέθεσε στην ιδιοτελέστατη γραφειοκρατία της όσο και στις ισχύουσες συνθήκες κάθετης κοινωνικής κινητικότητας. Στο Νέο Κόσμο λοιπόν, προέκυψαν πολυάριθμα κράτη αρχαιότερα από πολλά ευρωπαϊκά. Είμαστε όμως ελάχιστα πληροφορημένοι για αυτά. Η ιστορία της εκπαίδευσης την εποχή της αποικιοκρατίας αναφέρονται στην περίπτωση των φακέλων μας στο Μεξικό και στην εκπαιδευτική του μεταρρύθμιση (816), στις Δυτικές Ολλανδικές Ινδίες και την ανοιχτή επιλογή ανάμεσα σε "εθνική" και "δυτική" παιδεία (832), στη βρετανική Κολομβία. (859) και την Ιαμαϊκή (824). H ανεξαρτησία έχει ως αποτέλεσμα να μιλάνε

Σελ. 60
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/61.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

για εκπαίδευση στη Μεγάλη Κολομβία του Μπολιβάρ (828, 847). Με την ανεξαρτησία έρχεται η ώρα της επιλογής ανάμεσα στα δυτικά πρότυπα (830), η ώρα της υλικής προσπάθειας, ιδίως για το Μεξικό, της αλλαγής (Γουιάνα: 817, 840) και του απολογισμού (Ιαμαϊκή: 857). Για τη Νικαράγουα, όπου η εκπαίδευση ελευθερώθηκε πρόσφατα, ο απολογισμός είναι ιδιαίτερα ικανοποιητικός (818). Η Βραζιλία, χώρα τεράστια, στραμμένη πάντα προς το μέλλον, που η ενότητά της ενισχύθηκε από την πορτογαλική γλώσσα και το κρατικό παρελθόν της αποικιοκρατικής δύναμης, δεν εμφανίζεται δυστυχώς στη βιβλιογραφία μας.

Οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης

Για τη Λ.Δ. της Γερμανίας, κάναμε λόγο όταν μιλούσαμε για τα γερμανόφωνα κράτη. Πρόκειται λοιπόν εδώ, με εξαίρεση τη Ρωσία και κάποια άλλα μάκρυνα σύνολα, όπως η Ουγγαρία, για πρόσφατα κράτη, πιο πρόσφατα και από τις παλιές αποικίες της Αμερικής. Είναι όλα στραμμένα προς τον εκσυγχρονισμό που νοείται ως δυτικοποίηση. Παρά την ύπαρξη έργων που έχουν εκδοθεί στη Δύση, η πληροφόρηση μας για την ιστοριογραφία της εκπαίδευσης σε ορισμένες από αυτές τις χώρες είναι περιορισμένη. Έτσι μια τέτοια πρόσφατη βιβλιογραφία είναι θύμα των αρνητικών στοιχείων που η ίδια περιέχει: καθυστέρηση στη μελέτη προβλημάτων που έχουν ήδη αντιμετωπιστεί στη Δύση, προτεραιότητα άλλων θεμάτων, διαφορετική ευαισθησία για προβλήματα που σφράγισαν τις κοινωνίες μετά τον πόλεμο,

Οι Βαλκανικές χώρες

Τούτα τα κράτη διαμορφώθηκαν μόλις χθες. Γι' αυτά γνωρίζουμε, τα τελευταία χρόνια, εργασίες που προέρχονται από τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία και μία από την Τουρκία (870). Καμιά εργασία δεν έχουμε από τη Γιουγκοσλαβία. Αποφεύγουμε να μιλήσουμε για την ελληνική έρευνα γιατί, εκτός των άλλων, θα ήταν ίσως αλαζονικό να την παρουσιάσουμε στην ίδια την Αθήνα.

Από τη Βουλγαρία έχουμε μια Ιστορία της παιδαγωγικής (865) και μια εργασία για τη διδασκαλία της Βουλγαρικής στο Γαλάτσι (872). Σ' αυτές προστίθενται μελέτες για τη σχέση ανάμεσα στη βουλγαρική εκπαίδευση και τη Ρωσία (862), τη Γαλλία (863), τις σλαβικές χώρες (869) και τη Μακεδονία (866). Για τη Ρουμανία έχουμε ιστορικές μελέτες σχετικά με τα ρουμανικά σχολεία της Τρανσυλβανίας (869, 868), τους ιδρυτές του ρουμανικού σχολείου τον 19ο αιώνα (864) και την ιστορία της παιδαγωγικής (867). Είναι ιδιαίτερα δύσκολο να ταξινομήσουμε, ως προς τη γεωγραφία ή ως προς την εθνικότητα του συγγραφέα, ό,τι έχει σχέση με Ρουμανία, Σερβία, Βοημία και Ουγγαρία. Πού άραγε θα τοποθετήσουμε τη σχολική φοίτηση των σερβικών μειονοτήτων τον 18ο αιώνα στο αυτοκρατορικό Βανάτο; (871).

Σελ. 61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/62.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η Ουγγαρία

Προερχόμενο από ένα αυτοκρατορικό σύνολο, προικισμένο με ένα πλούσιο παρελθόν, το κράτος αυτό κληρονόμησε μια γραφειοκρατία την οποία είχε προετοιμάσει το καθεστώς της παροχής υπηρεσιών προς τους άρχοντες. Οι πληροφορίες που έχουμε σχετικά με την ιστορία της εκπαίδευσης είναι ποικίλες και σχετικά αξιόλογες. Τα κολλέγια, οι σχολικές μεταρρυθμίσεις και η παιδαγωγική του φωτισμένου Απολυταρχισμού (873, 874, 882, 883, 886, 889) μελετήθηκαν σε σχέση με την καθιέρωση της εθνικής εκπαίδευσης (876). Υπάρχουν ορισμένοι τίτλοι που αφορούν στη φοίτηση των μειονοτήτων τον 18ο αιώνα. Ένας απ' αυτούς, για τους Εβραίους στην Ουγγαρία, αλλά και στη Σλοβακία, στην Τρανσυλβανία και στην Ουκρανία, μας έρχεται από μακρυά, από την Ιερουσαλήμ (879). H επεξεργασία των στατιστικών της εκπαίδευσης, 1838 - 1900, αξιώθηκε ενός πρόσφατου άρθρου σ' αυτή τη χώρα που ξέρει από πολύν καιρό να τις εκτιμά (880). Μελετήθηκε η κατάσταση της καθολικής λαϊκής εκπαίδευσης στην αγροτική Ουγγαρία κατά τη διάρκεια του πρώτου μισού του 19ου αιώνα (888). H ιστορία της παιδαγωγικής από το 1849 ως το 1919 έδωσε τόπο σε μια έκδοση τεκμηρίων (885)· προηγούνται των παιδαγωγικών εμπνεύσεων της Δημοκρατίας των Συμβουλίων (875, 884) εκείνες της αντίστασης κατά του ναζισμού (881) και η μεταρρύθμιση που οδήγησε στην εθνικοποίηση των σχολείων το 1948 (877). Στοχαστές και παιδαγωγοί έγιναν αντικείμενο άλλων εργασιών (878, 889).

Η Πολωνία

Η σύγχρονη εποχή είδε τους Πολωνούς να προσπαθούν να θεσμοθετήσουν ένα κράτος με τρόπο πρωτότυπο, και να παλεύουν εναντίον των γειτόνων τους, χωρίς να μπορούν να σταθεροποιήσουν τα σύνορά τους. Αυτή η σταθερή πάλη του πολωνικού λαού για επιβίωση γίνεται φανερή στα έργα της ιστορίας της εκπαίδευσης. Το βιβλίο και το σχολείο από τον 11ο και ως τον 12ο αιώνα (894), η σύγχρονη επιστημονική σκέψη στα σχολεία και στις συλλογές βιβλίων τον αιώνα του Διαφωτισμού (917) είναι αντικείμενα εξαιρετικού ενδιαφέροντος. Σ' αυτά έρχονται να προστεθούν η μελέτη του συστήματος των ενοριακών σχολείων, από το τέλος του Μεσαίωνα (905, 906, 923) και της διδασκαλίας των Ιησουιτών (907). Ας αναφέρουμε χωριστά τις εργασίες για τη διδασκαλία της Ιστορίας από τον 17ο αιώνα ως το Διαφωτισμό (908, 912, 916) και για τις αλλαγές που επηρεάζουν την εκπαίδευση τον 18ο αιώνα (906). Τα συστήματα που επιβλήθηκαν από τους ξένους και η εθνική αντίσταση που προκάλεσαν (897, 898, 900, 909, 921, 922, 925) αναδεικνύουν την πόλη του Γκντανσκ σε πεδίο της μάχης μέχρι τον Β' παγκόσμιο πόλεμο (912, 913, 915, 918, 919). Ευτυχώς η Επιτροπή Εθνικής Παιδείας και η δράση της τον 18ο

Σελ. 62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/63.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αιώνα γιορτάστηκαν πρόσφατα και έτσι, εμπλουτίστηκε ακόμη περισσότερο η σχετική βιβλιογραφία (890, 892, 895, 899, 911). Μνημονεύθηκαν παιδαγωγοί όπως o Jan Sniadecki (891) o Janusz Korczak (896, 926) o F. A. Dieterweg (902) και o Ignacy Potocki, για την αλληλογραφία του τη σχετική με την εκπαίδευση (1774 - 1809: 913). Μια χώρα όπου κυριαρχούσαν οι άρχοντες μυείται στη γραφειοκρατία.

Άλλες εργασίες γενικότερου χαρακτήρα αφορούν την υποδομή της δημόσιας εκπαίδευσης στη Δεύτερη Δημοκρατία (904), τη στοιχειώδη εκπαίδευση στις βόρειες περιοχές (1945 - 1970: 920), την πολιτική της δημόσιας εκπαίδευσης (903). Τέλος, μια ιστορία της δημόσιας εκπαίδευσης στην Πολωνία, καλύπτει την περίοδο από το 1795 ως το 1945 (924).

Η Τσεχοσλοβακία

Μπορέσαμε να σχηματίσουμε γι' αυτά τα τελευταία χρόνια μια μικρή δελτιοθήκη για την εκπαίδευση στις τσεχοσλοβακικές χώρες, η οποία δε στερείται ενδιαφέροντος. Ένα άρθρο αφορά την εκπαίδευση, τη θρησκεία και την πολιτική στη Βοημία από το 1526 ως το 1621 (936· βλ. και 711), άλλες μελέτες διασαφηνίζουν τα πράγματα της στοιχειώδους εκπαίδευσης (927), των τεχνικών σχολών (928, 929), των αστικών σχολών στη Βοημία (938), της εκπαίδευσης στη Σλοβακία τον 18ο αιώνα (939), της λαϊκής εκπαίδευσης τον 19ο αιώνα (940). Μας παρουσιάζεται η ανάπτυξη της «εκπαίδευσης για όλους στη Βοημία» (933), μια Ιστορία ασχολείται με την τσέχικη και σλοβακική παιδαγωγική (934). Ένα ευρετήριο των διδασκόντων και των σχολείων της Βοημίας ως τα 1900 (937), ένα έργο για την εφαρμογή του τσεχικού και σλοβακικού συστήματος διδασκαλίας στα έτη 1918 - 1919 (930) συμπληρώνουν τις σημερινές γνώσεις μας για την ιστορία της εκπαίδευσης στην Τσεχοσλοβακία πριν από το Δεύτερο Παγκόσμιο πόλεμο. Δυο έργα μελετούν τη διδασκαλία στη Σλοβακία κάτω από το κληρικο-φασιστικό καθεστώς (932, 935). Εξάλλου στην Πράγα βρίσκεται υπό έκδοση το έργο του Jan Amos Comenius, αυτού του πανευρωπαϊστή από την Μοράβια, που πεθαίνει στο Άμστερνταμ αφού, μεταξύ άλλων, έχει μεταρρυθμίσει τα σχολεία της Τρανσυλβανίας (931).

Από την Ρωσία στην Ε.Σ.Σ.Δ.

H ίδια η φύση των πληροφοριακών μας πηγών περιορίζει τη συγκομιδή μας. Περιλαμβάνει ένα άρθρο για την τεχνική εκπαίδευση επί Μ. Πέτρου (949) και εργασίες για τα παιδαγωγικά ιδεώδη στον 18ο αιώνα (943), την εκπαίδευση στην Αυτοκρατορία (948), τον ρόλο των Ιησουιτών (944), την επιρροή της σχολής του Λάνκαστερ (952), καθώς και τις μεταρρυθμίσεις στα χρόνια του Dmitry Tolstoi (951). Μια φιλανδική μελέτη αφορά την εκπαίδευση

Σελ. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/64.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

στην Αλάσκα την εποχή της Ρωσικής κυριαρχίας (946). Όλες αυτές οι εργασίες προέρχονται από το εξωτερικό.

Οι επιπτώσεις της Επανάστασης στην παιδαγωγική (941) και η δράση του Ερυθρού Στρατού για τον αλφαβητισμό και την κατάρτιση στελεχών στις αγροτικές περιοχές, ξεφεύγουν αρκετά από το θέμα μας αλλά αξίζει να επισημανθούν (947). Θα επανέλθουμε όμως σε αυτό με μια εργασία για τη δημιουργία του μηχανισμού εθνικής παιδείας στο εσωτερικό των τοπικών Σοβιέτ (945). Όπως και να' χει, είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε εδώ πως η εκπαίδευση απευθύνεται σε όλους και όχι σε κάποιες τάξεις ηλικιών. Τέλος, υπάρχει μια συλλογική μελέτη που πραγματεύεται τη δημόσια εκπαίδευση στην Ε.Σ.Σ.Δ. από το 1917 ως το 1967 (950).

III. Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΕΙΑ

Αν και επιτεύχθηκε με δυσκολία, η ένταξη των παιδιών και των νέων στην πολιτεία είναι αναμφίβολα η θετική όψη της ιστορικότητάς τους, Η ένταξη ενεργείται σύμφωνα με διαφορετικές προοπτικές. Από τη μια, υπάρχει η διατήρηση των κληρονομιών και η μεταβίβαση της εξουσίας, που οργανώνονται από την εκπαίδευση (970). Από την άλλη η έγνοια να ανακουφιστούν οι φτωχοί, το "National Sin", που καταγγέλλει από το 1717 ο Laurence Braddon34 ενισχύεται με τα ίδια μέσα. Απομένει οι νέοι και τα παιδιά να γίνουν τα πλεονεκτήματα ενός κράτους σίγουρου πια για τον εαυτό του, και -κάτι που από πρώτη άποψη μοιάζει αντιφατικό- οι συνένοχοι μιας καταναλωτικής κοινωνίας κυριαρχούμενης απόλυτα από υπερεθνικά συμφέροντα. Όπως στις γυναίκες, έτσι και στα παιδιά και στους νέους είχε καταλογισθεί ως τον 19ο αιώνα η ασωτία που κρινόταν ως πρόξενος μιας ανεξέλεγκτης ανησυχίας. Από κοινού με τους εργαζόμενους, υστερότερα όμως από αυτούς, οι νέοι και τα παιδιά προάγονται τον 20ό αιώνα και γίνονται οικονομικοί παράγοντες, δηλ. αποταμιευτές και καταναλωτές που πριμοδοτούν συνεχώς το κέρδος και την κερδοσκοπία. Τους κολακεύουν, όσο βέβαια οι πολιτικές τους φιλοδοξίες δεν αποτελούν τροχοπέδη για την "οικονομική ανάπτυξη". Έτσι, το αποτέλεσμα των "καπριτσιών", των διεκδικήσεων και των αγώνων τους, το οικειοποιείται στο σύνολό του το εμπορευματικό σύστημα. Από εδώ και στο εξής, τουλάχιστο επιφανειακά, υπάρχουν μόνο ιδιορρυθμίες και όχι σοβαρές απειλές. Εγκαινιάζεται κατά συνέπεια μια φάση συμβιβασμών. Η ψήφος που παραχωρήθηκε στους εφήβους έχει ως συνέπεια να επωμιστούν τις επιτρεπόμενες υπευθυνότητες επιπρόσθετοι ενήλικες, μια πλατειά δηλαδή μερίδα του πληθυσμού

34. The Miseries of the Poor are a National Sin, 1717.

Σελ. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/65.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

από την οποία αναμένεται μια φιλόφρονη αντίδραση νεοφύτου· με ακόμα πιο παραπλανητικό τρόπο, η δυνατότητα που παρέχεται στους νέους να έχουν τραπεζικούς λογαριασμούς δημιουργεί αποταμιευτές, προετοιμάζει τη φυσική χρέωση και την υποχρεωτική κατανάλωση. Αντί λοιπόν για τα «ήσυχα παιδιά» που ετοίμαζε η εκπαίδευση, οι νέοι και τα παιδιά μεταμορφώνονται σε εύθραυστους ενήλικες. Αυτοί οι ενήλικες, όπως και η κοινωνία, δεν έχουν ποτέ τίποτα να κερδίσουν από την πρόδηλη συνδρομή των παιδιών και των νέων όπως είναι στην πραγματικότητα, δηλαδή μια στιγμή στην ατομική ζωή γεμάτη δυνατότητες και χιούμορ χωρίς τις αποχρώσεις της μελαγχολίας ή με την ικανότητα να τις κατευνάζουν με τρόπο μαγικό. Η ιστορικότητά τους ενέχει όλα τούτα, αν και η ιστορική παραγωγή την περνάει στα δικά της μέτρα. Πράγματι, τα παιδιά και οι νέοι, οι μικροί και οι ανήλικοι γίνονται έτσι αποδεκτοί αλλά με ιδιοτέλεια. Θα πρέπει λοιπόν να εξετάσουμε την κατάστασή τους, τη θέση που τους επιφυλάσσεται: από την ταυτότητα στη χρησιμότητα στην εργασία και τον πόλεμο, από την απλή εγκατάλειψη στις ταλαντεύσεις και τους κανόνες νομιμοποίησης, στην καταστολή της εγκληματικότητας και την ανακάλυψη του σώματος, από τη δημιουργικότητα του παιχνιδιού στην επανάσταση και την ανατροπή.

Αυτή είναι η πορεία που προτείνει η βιβλιογραφία μας, σίγουρα ατελής αλλά περιεκτική σε προτάσεις.

Η ταυτότητα ως συντεταγμένη του καιρού μας

H ταυτότητα, έτσι όπως την αντιλαμβανόμαστε, τη ζούμε, την υφιστάμεθα και την επιβάλλουμε είναι πρόσφατο φαινόμενο. Ίσως είναι αδύνατο να απαριθμήσουμε τα παιδιά και τους νέους που, σαν τις γυναίκες, έπαιρναν δρόμους και μονοπάτια σε αναζήτηση εργασίας. H μόνη περίπτωση να τους εντοπίσουμε, ενήλικες πια, θα ήταν αν τους δόθηκε η ευκαιρία να αναφέρουν εγγράφως τον πατέρα τους, εφόσον βέβαια τον είχαν γνωρίσει, ή ίσως πιο συχνά να τον εφεύρουν με τη φαντασία τους, όπως αρέσκεται να κάνει o Gil Blas de Santillana, o ήρωας του Lesage,

Για μας ταυτότητα είναι ένα όνομα και ένα επίθετο που δεν επιλέγονται τυχαία (953, 960, 961, 964, 967). Βέβαια τα οικογενειακά ονόματα είναι για πολλές χώρες πρόσφατη επινόηση. Επίσης, και η χρήση του πατρώνυμου (955) δεν γενικεύτηκε παρά τον 20ό αιώνα αν και ήδη από το τέλος του Μεσαίωνα το παρεπίθετο συνηθίζεται σε ορισμένες περιοχές (953). Το ίδιο το βαπτιστικό όνομα μερικές φορές το γνωρίζει μόνο ο παπάς. Έχει ενδιαφέρον να παρατηρήσει κανείς την αντίδραση των εχθρών της Κομμούνας όταν η Επιτροπή Εθνικής Σωτηρίας ορίζει πως κάθε πολίτης πρέπει να έχει μαζί του ένα δελτίο ταυτότητας και να το επιδεικνύει όπου και όταν το ζητήσει η εθνοφυλακή. «Να ένας

Α 5

Σελ. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/66.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ηλίθιος, βλακώδης και απαράδεκτος νόμος. να που φακελωθήκαμε και εμείς σαν τις κοινές γυναίκες».35

Είναι αλήθεια πως το βαπτιστικό όνομα και η επιλογή του είναι μια. στενή μορφή ταύτισης που αποδεικνύει ίσως κάποιες ακραίες καταστάσεις. Μπορούμε έτσι να αναγνωρίσουμε μερικές φορές τα έκθετα παιδιά ως περιθωριακές υπάρξεις, χάρη στη φαντασία των ιερέων που τους δίνουν ένα όνομα (958, 1025). Εξάλλου εκεί όπου συνηθίζεται το παρατσούκλι, από τον 15ο αιώνα, τα έκθετα, συχνά δεν έχουν βαπτιστικό όνομα (953).

Στο άλλο άκρο της κοινωνικής κλίμακας, τα παιδιά από οικογένειες ευγενών ή αστών κληρονομούν το ή τα ονόματα του πατέρα, της μητέρας ή και άλλων. Αυτή είναι ακριβώς η οικογένεια στην Ευρώπη, πριν τη γενίκευση της μισθωτής εργασίας: Κληροδότηση της οικογενειακής περιουσίας ή συγκρότηση περιουσίας από μια προνοητική γενιά. Η γενιά αυτή βρέθηκε σε ευνοϊκές συνθήκες και υπηρέτησε τις φιλοδοξίες της με δύο τρόπους: με σοφές τοποθετήσεις χρημάτων που διευκολύνθηκαν και από επιτυχείς προαγωγές ή με αποδοτικές επενδύσεις στις οποίες συνεπικουρούν οι πρίγκιπες και οι πόλεμοι, ενώ σπανιότερα τις προτείνουν οι ίδιοι οι εργαζόμενοι και οι μισθωτοί. Όσο για τους δεσμούς αίματος που οι φτωχοί τους περιφρονούν οι άλλοι απλώς τους λογαριάζουν. Μεταξύ των δύο, το κράτος ορίζει προοδευτικά τους κανόνες ταυτότητας (και κληρονομιάς) με βάση τη χρήση ενός πατρωνυμικού ονόματος. Τούτη η συνήθεια στην πρακτική εφαρμόστηκε με άνισο τρόπο. Αυτό εξηγεί γιατί η ταυτότητα δεν χρησιμοποιήθηκε στην εντέλεια (959)· ολοκληρωμένο πλαίσιο της ανάπτυξης του ατόμου (968), αναγκαίο εργαλείο του ήδη γραφειοκρατικού οικογενειακού θεσμού (966, 971), αφήνει κι αυτή να διαφανεί η προτίμηση στους άνδρες, προτίμηση που διαφαίνεται και αλλού (954). Τελικά χάρη στο άτομο που απέκτησε ταυτότητα γνωρίζουμε τους πληθυσμούς και τις δομές τους (962).

Εξάλλου η ταυτότητα δεν υπακούει σε κανόνες ή δημιουργεί νέους, όταν το ενδιαφέρον στρέφεται στην επαγγελματικοποιηση της συγγένειας (963). Αναμφίβολα, και από όλες τις απόψεις, o ενήλικας χρησιμοποιεί το παιδί ως εμπόρευμα. Από τη σκοπιά όμως του ενήλικα και του κράτους η αναφορά γίνεται στην ταυτότητα, σε μία εντελώς αυθαίρετη συντεταγμένη. Τι θα συμβεί άραγε μετά το ψυχομαχητό της νόμιμης μητροκτησίας, ύστατης ένδειξης της ανυπαρξίας της δυτικής οικογένειας;

35. Στο V. Desplats, Lettres d'un homme à la femme qu'il aime pendant le siège de Paris et la Commune, εκδ. P. Lary, Paris 1980, σ. 210.

Σελ. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/67.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η χρησιμοποίηση των παιδιών

Είπαμε πως από "μεθοδολογική" άποψη τα παιδιά είναι χρήσιμα, λόγου χάρη για να μετρηθούν τα θύματα των επιδημιών (979). Με αφορμή πάντα την Ιστορία των παιδιών, θα επανέλθουμε στη χρησιμότητα αυτή, μελετώντας τα παιδιά στην εργασία και στον πόλεμο. Αλλά η κοινωνία ανακαλύπτει βαθμιαία ότι τα παιδιά, πέρα από την άμεση χρήση τους (φτηνά εργατικά χέρια χωρίς απαιτήσεις για το μέλλον, υπάκουοι στρατιώτες) είναι, ως συστατικό της οικογένειας, οι εγγυητές του ίδιου της του μέλλοντος. Οι εκπαιδευτές, η Εκκλησία και το Κράτος, που διεκδίκησαν καθένας για τον εαυτό του το μονοπώλιο της εκπαίδευσης, το έχουν αντιληφτεί.

Πιο αναλυτικά, το παιδί εξασφαλίζει την επιβίωση της οικογενείας και συγχρόνως διατηρεί τις περιουσίες, το κλειδί δηλαδή της εξουσίας. Τα κορίτσια, με την προίκα, συμμετέχουν στη διαδικασία αυτή, καθώς διευκολύνουν την κυκλοφορία των αγαθών (974, 975). Οι κληρονομικοί κανόνες και οι στρατηγικές κινητικότητας στο "Παλαιό Καθεστώς" έχουν ήδη μελετηθεί από τους ιστορικούς (973, 976, 981). Το ίδιο ισχύει και με το νομικό καθεστώς των ανηλίκων στην Ιστορία του ιδιωτικού δικαίου. Δεν λείπουν, για παράδειγμα, από τη βιβλιογραφία η ενηλικίωση στις Κάτω Χώρες από τον 13ο αιώνα (972) και η πρωτοτοκία τον 18ο (984).

Χρειάζεται διαρκώς να επαναλαμβάνουμε πως η εξουσία είναι εκείνη που εξαρτάται από τούτους τους κανόνες. Αυτός είναι o λόγος για τον οποίο η οικογένεια, δηλαδή οι ευγενείς, επιβλέπουν ήδη από τον Μεσαίωνα τους κανόνες αυτούς - στην Πορτογαλία μάλιστα, η οποία μόλις την εποχή εκείνη, μεταξύ 11ου και 13ου αιώνα, είχε κατακτηθεί και διαμελιστεί (983). Αλλού, το κληρονομικό έθιμο συμβάλλει στη διαιώνιση της εξουσίας η οποία εδραιώνεται από τις οικογενειακές δομές (982). Μία όψη του ενδιαφέροντος προς τα παιδιά είναι, από τη σκοπιά που μας ενδιαφέρει εδώ, η φροντίδα και η προστασία των ορφανών. Αλλά δεν υπάρχουν, όπως θα έπρεπε, εργασίες για τις δομές που δημιουργήθηκαν με αυτόν το στόχο για την τύχη που τους επιφυλάχτηκε. Αν μη τι άλλο, τουλάχιστον επειδή ήταν χρήσιμα, τα παιδιά και οι νέοι έπρεπε να προστατευτούν. Όταν όμως βλέπουμε μόνο αυτή την όψη, παραμελούμε την προστασία που τους είναι απαραίτητη· προστασία διαφορετική ακόμα και από εκείνη, που αποτελεί δικαίωμα των ανθρώπων στην κοινωνία, των ανδρών αλλά και των γυναικών. Αντίθετα γνωρίζουμε με ποιον τρόπο η οικογένεια μπορεί να βρει μέσα από την ίδια τη συνέχεια των γόνων της την πολιτική νομιμοποίηση της κατάστασής της, μάλιστα στην Ινδία (985). Να μια προοπτική που αξίζει να ακολουθηθεί.

Σελ. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/68.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η παιδική εργασία

Η παιδική εργασία είναι, αναγκαστικά παρούσα σε βιβλία και άρθρα, έστω και αν δεν αποτελεί το κύριο αντικείμενό τους. Οι μελέτες για το εργατικό εισόδημα, την κατοικία, το νοικοκυριό των εργαζομένων και των μικρεμπόρων, την αθλιότητα στην αγορά εργασίας, τις σχέσεις εκβιομηχάνισης και δημογραφίας, εξυπακούεται ότι περιέχουν σχεδόν υποχρεωτικά πληροφορίες για την παιδική ηλικία, τη νεότητα, και φυσικά για την απασχόληση (986, 987, 989, 991, 993, 995, 1008, 1010), ή την πιθανή ανεργία τους (988, 990,992).

Αν και η εργασία των παιδιών, όπως και των γυναικών, αποτελεί μια σημαντική πραγματικότητα, δεν έχει μελετηθεί ιδιαίτερα, μολονότι τουλάχιστον από τον 17ο αιώνα η εκπαίδευσή τους είχε προσανατολισθεί, μάλιστα από τον John Bellers,86 ακριβώς στην απασχόλησή τους. Πάντως, ορισμένοι ιστορικοί ασχολήθηκαν με την εργασία των παιδιών και των νέων στη Μεγάλη Βρετανία τον Μεσοπόλεμο37 (988, 990), στις ΗΠΑ (991), τη Γερμανία (997, 1005), τη Γαλλία (998), τη Φιλανδία (1009), τη Σουηδία (1003), τις Κάτω Χώρες (1006, 1007) και την Αυστρία, μετά τις μεταρρυθμίσεις της Μαρίας Θηρεσίας37 (994).

Τα παιδιά στα όπλα

Ακόμη σπανιότερα ασχολήθηκαν οι ιστορικοί με την ηλικία που είχαν οι πολεμιστές των ευρωπαϊκών πολέμων, ή οι κατακτητές των υπερπόντιων αποικιών. Οι νέοι και η στρατιωτική θητεία τους, παρέχουν άφθονες πληροφορίες για την ανθρωπολογία των ανδρών (1013, 1014). Αλλιώς, δε βρίσκουμε τα ίχνη τους παρά ανάμεσα στα θύματα του πολέμου, που σκοτώνει κυρίως παιδιά και νέους (1012, 1015). Ωστόσο, οι αυτοβιογραφίες Πορτογάλων και Ισπανών στρατιωτών, τον 16ο αιώνα, δείχνουν πως τα παιδιά στρατεύονται από τα 12 ή τα 13 τους χρόνια. Στην Αγγλία, τα αγόρια συνοδεύουν τα αφεντικά τους στη μάχη σε απίστευτα νεαρή ηλικία. Η απολογία των «μακρυνών πολέμων» που επιστρατεύουν τα κακόφημα υποκείμενα θα θεωρούνταν σύμφωνα με τη σύγχρονη ιστοριογραφία ως ασήμαντη λεπτομέρεια.

36. Proposals for raising a Colledge of Industry of all Usefull Trades am Husbandry with Profit for the Rich, a Plentiful Living for the Poor and a Good Education for Youth, which will be Advantage to the Government by the Increase of the People and their Riches. Motto: Industry brings Plenty — the Sluggard shall be cloathed wit raggs. He that will not Work shall not Eat, 1659.

37. Βλ. ακόμα G. J. Dunlop, R. D. Denman, English Apprenticeship and Child Labour, 1912.

Σελ. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/69.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Εγκατάλειψη και περιθωριοποίηση των παιδιών

Αντίθετα, ο αριθμός των εργασιών για τα έκθετα παιδιά αυξάνει διαρκώς στην Ιταλία (1018, 1019, 1024, 1025, 1026, 1029, 1031, 1034, 1035, 1039, 1040, 1044, 1047, 1049, 1051), τη Γαλλία (1016, 1017, 1023, 1032, 1037,  1038, 1043, 1048, 1050), την Ισπανία (1027, 1052), το Βέλγιο (1041) και την Ιρλανδία (1045). Είναι μήπως φαινόμενο που διακρίνει τους καθολικούς; Πρόκειται κυρίως για κορίτσια (1031). Αυτό το σημαντικό κεφάλαιο της μόνιμης γενοκτονίας στην οποία υπόκειται o ευρωπαϊκός πληθυσμός κερδίζει την ιστορικότητά του κυρίως χάρη σε ό,τι προσφέρουν πηγές και όχι ιστορική σκέψη.

Το σύνολο των καταστάσεων που περιθωριοποιούν τους ανθρώπους βαραίνουν τα παιδιά, τις γυναίκες, τους εραστές, κατόπιν συνθλίβουν γενικώς τους νέους. Αν και η πρόνοια προκαλείται από το άγχος των πλουσίων μπροστά στην ένδεια, και αποσκοπεί να το μετριάσει, προετοιμάζει και αυτή τη χρησιμοποίηση των παιδιών (1021, 1022, 1023).

Νόθα και νομιμοποίηση

Τα νόθα έγιναν αντικείμενο συγκριτικής ιστορίας (1059). Ένα βιβλίο μελετά τα νόθα των ευγενών στον Μεσαίωνα (1053). Εξάλλου είναι γενικά χρήσιμα για τη διάγνωση αυτού που ονομάζουμε "παράνομο έρωτα" (173, 175). Στην πραγματικότητα, μέχρι τον 14ο αιώνα και μέχρι, να κερδίσει έδαφος ο θρησκευτικός γάμος, το παιδί μιας άλλης γυναίκας και όχι της νόμιμης συζύγου δεν θεωρείται παντού απόλυτα καταδικασμένο νόθο, όπως συμβαίνει τον 19ο αιώνα (1055). Στην Πορτογαλία, π.χ., κληρονομεί τον πατέρα του ακόμη και τους τίτλους του. Για το γιο ενός άνδρα, παλαιότερα, δεν χρησιμοποιούν ούτε τη λέξη νόθο. Η νομική υπόσταση των "νόθων" παιδιών διαφέρει από χώρα σε χώρα. Οι πορτογάλοι βασιλείς προβαίνουν σε πολυάριθμες νομιμοποιήσεις στο τέλος του 14ου και στον 15ο αιώνα (1061, 1062, 1063). Ήθελαν προφανώς να αρνηθούν κατόπιν την ίση μεταχείριση όλων των παιδιών, πράγμα για το οποίο το έθιμο θα πρόβαλε αντίσταση. Στη Γαλλία τον 16ο αιώνα βλέπουμε την άνθηση των νόθων ευγενών (1054). Η σημασία τους, πραγματική στη Ν. Γερμανία σύμφωνα με την περιορισμένη βιβλιογραφία μας (1060), δεν είναι αμελητέα στην Αγγλία (1055,1056).

Παιδική και νεανική εγκληματικότητα

Όλα βέβαια δεν εξελίσσονται με γραμμικό τρόπο. Η αλήθεια είναι πως τα έκθετα δεν εξολοθρεύονται εντελώς και πως η πρόνοια δεν κατόρθωνε να κάνει "καλά" παιδιά όλα όσα επιζούσαν. Η φτώχεια συντείνει στην εγκληματικότητα. Η νεανική εγκληματικότητα, θέμα που εξετάζεται συχνά τα τελευταία

Σελ. 69
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/70.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

χρόνια, είναι σχετικώς σημαντική ανάμεσα στους "πορτοφολάδες" στο Παρίσι (1071) και γενικά στη Γαλλία από το 1825 μέχρι το 1968 (1070), στις αμερικανικές πόλεις τον 19ο αιώνα (1068, 1072), στη Δανία κλπ. (1066). Η "πατρική τιμωρία" παραμένει μία σταθερά της γαλλικής οικογενειακής ζωής σε όλο τον 19ο αιώνα (1073). Οι τρέχουσες ιδέες θεωρούν ότι το παιδί δεν είναι "καλό".38 Στη Βικτωριανή Αγγλία, τα παιδιά κατέχουν ένα υψηλό ποσοστό ανάμεσα στα θύματα των ανθρωποκτονιών (1067).

Το σώμα

Μολονότι το σώμα είναι παρόν στους ελκυστικούς τίτλους σοβαρών εργασιών και έχει ευρέως μελετηθεί (1095), δεν έπαψε να αποτελεί αιτία σκανδάλου ή τουλάχιστον ακατανοησίας, ενδεικτική γενικώς μορφωτικής ανεπάρκειας. To σώμα και η φυσική αγωγή πρόσφατα μόνο απασχόλησαν την ιστορική έρευνα (1081, 1082, 1087, 1088, 1089, 1098). Ανακαλύπτουμε έτσι ένα νέο "παιδαγωγικό πεδίο". H κοινωνική σημασία των γεγονότων είναι αποκαλυπτική για τα γεγονότα καθαυτά. H εφηβεία, επειδή ακριβώς δεν κατέχει δική της θέση που να έχει σαφώς οριστεί από τη γραφειοκρατία παραμένει αντικείμενο τόσο καταχρήσεων όσο και νοσηρής περιέργειας. Λείπει ο "Rusty James" από τη σημερινή ιστοριογραφία, γιατί δεν υπάρχει ιστορικός Κόππολα. Μήπως και η Ιστορία δεν ενδιαφέρει ελάχιστα την αγορά των νέων; Έστω και με πιο χυδαία μορφή, ένας ευγενικός ληστής τύπου Μεσρίν, μπορεί να επιστρέψει σε ό,τι θα ονομάζαμε λαϊκό ιστορικό βιβλίο.

Ωστόσο, εδώ και μερικά χρόνια, βρίσκουμε, λόγου χάρη, αναφορές στις σχέσεις ανάμεσα σε νέους καταναλωτές, όμως και ενδεχόμενους αποταμιευτές. Οι σχέσεις αυτές ήταν άλλοτε συχνές στις ελίτ και σίγουρα συγκινούσαν τους ανθρώπους στους οποίους ήταν απαγορευμένες. Ίσως, πάντως, συγκινούσαν λιγότερο από όσο αγγίζουν τα πλήθη σήμερα, εξαιτίας του βομβαρδισμού των μαζικών μέσων ενημέρωσης. Οι γάμοι των φτωχών προκαλούσαν αντιδράσεις γιατί κινδύνευαν να αυξήσουν τον αριθμό των ζητιάνων και των έκθετων παιδιών (19). Πάει όμως πολύ να υποστηρίζουμε ότι ήταν ανύπαρκτοι, επειδή αναφέρονται ελάχιστα στις επίσημες πηγές. Πάντως δεν χρειάζεται να μιμηθούμε τον Rabelais και τον Perriers για να υπομνήσουμε τη σχετική σεξουαλική ελευθερία των μεσαιωνικών και των νεώτερων χρόνων. H δυτική κοινωνία, όπως καταδικάζει τη σεξουαλική ζωή έξω από το γάμο, έτσι ισχυρίζεται ότι καταδικάζει και προσπαθεί να εξαλείψει την αιμομιξία. H Εκκλησία, απόλυτα ενήμερη για τις πραγματικότητες που βιώνουν οι άνθρωποι, προσπαθεί

38. Βλ. επίσης E. G. O'Donoghue, Bridewell Hospital, Palace, Prison, Schools, from the Earliest Times to the End of the Reign of Elizabeth, 1923, G. Tornel, H. Rollet, Les enfants en prison. Études anecdotiques sur l'enfance criminel, 1892.

Σελ. 70
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/71.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

να τις ρυθμίσει, και φροντίζει να ζουν χωριστά τα αγόρια από τα κορίτσια. Η κοινή κλίνη όμως, αν και απαγορευμένη, αντιστέκεται. Φαίνεται ότι στο τέλος του Παλαιού Καθεστώτος κατεβαίνει το όριο ηλικίας ύστερα από το οποίο η κλίνη αυτή κρίνεται επικίνδυνη (191).

Τι γίνεται όμως με τη σεξουαλικότητα του παιδιού (1080) και των νέων; Για να μπορέσουμε να δούμε πιο καθαρά, θα πρέπει να στραφούμε προς τη λογοτεχνία. Βέβαια, η "νεανική συμβίωση" αφορά, στη Γαλλία, 10% των νέων από 18 ως 19 ετών, σύμφωνα με κάποιες προφανέστατα ελλιπείς στατιστικές (1092). Με επίμονη έρευνα μπορούμε να συναντήσουμε και την αιμομιξία μέσα στην Ιστορία (174). Ποιος αρνείται την ομοφυλοφιλία στο παρελθόν, για το οποίο σεμνύνεται ο Πολιτισμός μας (1077, 1093); Τα χωρία όπου μνημονεύονται παιδιά και νέοι ένοχοι σοδομισμών βρίσκονται σε έργα για το συνολικό πληθυσμό της Ανδαλουσίας τον 16ο αιώνα (1083) και για τον υπόκοσμο του Παρισιού τον 18ο (1090). Αν δεν συνοδεύονταν από τους νέους του Χρυσού Αιώνα, οι "Parigots" (Παριζιάνοι) θα έμπαιναν με τα όλα τους στο μύθο της σύγχρονης εγκληματικότητας. Τεράστια μυθοποίηση, την οποία αποκαλύπτουν τα ελάχιστα έργα, στα οποία γίνεται λόγος για την έκλυση των ηθών των νέων (1078, 1084, 1096), έκλυση που είναι αναμφίβολα πιο κατανοητή την εποχή του Διαφωτισμού (1097). Επειδή το άτομο μένει στη σκιά, το σώμα θεωρείται ως πηγή βέβαιων παρεκκλίσεων και συναγόμενων αδυναμιών. Ένας παιδαγωγός, o Edourad Séguin (1812 - 1880: 1085, 1086), που ενδιαφέρεται για τα πνευματικώς ανάπηρα παιδιά και σχεδιάζει να τους προσφέρει μια "ηθική θεραπεία", αναγκάζεται να εκπατριστεί: μεγάλος ειδικός στις HΠΑ, φρονίμως αγνοείται στη χώρα του.

Περισσότερο από κάθε άλλο στοιχείο της ανθρώπινης ζωής, το σώμα, πρώτο, φορτίζεται με ιστορικότητα και σφραγίζεται οδυνηρά από την κοινωνία. Ο Μπερναντίνο της Σιέννας φοβάται περισσότερο το βιασμό ενός αγοριού παρά ενός κοριτσιού, την ίδια εποχή, όπου οι κάτοικοι της Τοσκάνης παίρνουν πολύ σοβαρά το φιλόδοξο σχέδιο της δημιουργίας ενός είδους Eros Center, ακόμα και μιας αλυσίδας οίκων ανοχής, προορισμένων να εθίσουν τους νέους στις ετερόφυλες σχέσεις και να τους απομακρύνουν από τις "συναισθηματικές συγχύσεις" (1099). H πορνεία παίρνει εκεί μορφές απόλυτα σύγχρονες, με την εμπορία και την αστυνόμευση της χρήσης του σώματος (1091).

Παράλληλα οι γυναίκες κατηγορούνται για αδικήματα κάθε λογής, και για κακές προθέσεις εξηγούμενες από τη σατανικότητά τους. Δύσκολα διασώζεται το ιδεώδες της παρθενίας (1075). Τέλος, ο φόβος του γυναικείου αίματος,39 που επικυρώνεται από τα Ευαγγέλια, κάνει τα κορίτσια να αισθάνονται ένοχα για την εμμηνόρροιά τους (1076, 1079, 1085, 1094).

39. Βλ. M. Braunschvic, La femme et la beauté, Paris 1929, σ. 153.

Σελ. 71
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/72.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Παιχνίδια, βιβλία, ψυχαγωγία

Ποιο ρόλο παίζουν τα παιχνίδια στη ζωή των νέων και των παιδιών; Τον 17ο αιώνα, εποχή αποικιοποίησης της Αμερικής, ο πάστορας Benjamin Wadsworth υποστηρίζει πως είναι αμαρτία και ντροπή οι έφηβοι και οι νέοι να παίζουν στους δρόμους, ενώ θα μπορούσαν να κερδίζουν τη ζωή τους.40 Πρέπει να δει κανείς λιθογραφίες σχολείων της εποχής για να μπορέσει να φανταστεί τη ζωντάνια που έδιναν οι νέοι στην καθημερινή ζωή. Ορισμένες εργασίες και μάλλον παρεμπιπτόντως, αρχίζουν μόλις τα τελευταία χρόνια να δείχνουν τη συμμετοχή των παιδιών στα παιχνίδια και τις γιορτές (1107, 1117). Η φυσική αγωγή, της οποίας αρχίζει να εξετάζεται και το παρελθόν, δεν ήταν άγνωστη.41 H καινοτομία της εμφάνισης του αθλητισμού δεν γίνεται αντιληπτή παρά μετά το 1973 (1109, 1101, 1105, 1111, 1113, 1114). Συνοδός της "βιομηχανικής επανάστασης", που επανεμφανίζεται εδώ, αυτή η καινοτομία μάς εφιστά την προσοχή στις σπάνιες παλαιότερες εργασίες για τα παιχνίδια (83), και σε εργασίες πρόσφατες, που πραγματεύονται τις γιορτές "του δένδρου του Μάη" και του Καρναβαλιού του Νοέμβρη (1107, 1117). Ωστόσο, ακριβώς μία "Evil May Day", οι νέοι Λονδρέζοι ξεχύθηκαν εναντίον των "merchaunts strangiers" (το 1517: 1122). Λες και η ψυχαγωγία ανήκει ειδικά στους ενήλικες. Το ίδιο συμβαίνει και με τη λογοτεχνία. H "Ροζ βιβλιοθήκη" ή "βιβλιοθήκη της χριστιανικής νεολαίας", η "εβδομάδα" ή "οι διακοπές της Suzette" ενδιαφέρουν μονάχα για τον ηθοπλαστικό τους ρόλο (1102, 1104). Τα λογοτεχνικά βραβεία υπογραμμίζουν την κρίση της παιδικής λογοτεχνίας (1106). Στη βιβλιογραφία μας υπάρχουν μόνο δύο έργα, και τα δύο γερμανικά, για την παιδική λογοτεχνία του 18ου και 19ου αιώνα (1108, 1115).42 Για να εκφράσει με σαφήνεια τις διαφορετικές αναγνώσεις, του Άντερσεν λόγου χάρη, η διαφήμιση ξεχωρίζει για τα παιδιά "το θαυμαστό της ηλικίας τους" και για τους ενήλικες "μια ευαίσθητη ποίηση με κάποιες νότες βολταιρικής ειρωνίας". Ο Δανός συγγραφέας τα συγκεντρώνει πλήρως. Με την αφορμή μιας τυχαίας παρατήρησης μας δείχνουν να διαγράφεται στις "γυμνές κνήμες των νεαρών γυναικών που είναι πλάι στις γυμνές κνήμες των νέων", "τον μεγάλης

40. Σύμφωνα με το (133), σ. 67 (κηρύγματα, 1672, 8, 4, 5).

41. Βλ. Richard Mulcaster, Position wherein those Primitive Circumstances be Examined, which are Necessarie for the Training up of Children, either for Skill in their Booke, or Health in their Bodie (1561), London 1581.

42. Προσθέτουμε για παράδειγμα: L. F. Field, The Child and his Book, Λονδίνο 1891, Monica Keefer, American Children through their Books, 1700 - 1815, Philadelphia 1948, William Sloane, Children's Books in England and America in the XVIIth Century, New York 1955.

Σελ. 72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/73.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ελευθεριότητας αθλητικό συμφυρμό". Αυτό γράφτηκε το 1932.43 Στη συνέχεια, πολύ λίγοι ιστορικοί ασχολήθηκαν με την ψυχαγωγία (1101, 1103, 1110).

Για μια ακόμη φορά, η έμπνευση θα καθοριστεί από αλλού, γιατί οι πρόσφατες παρατηρήσεις στους παιδικούς σταθμούς δείχνουν το μεγάλο πλούτο και την πολυμορφία των παιχνιδιών και των ανταλλαγών ανάμεσα στα παιδιά. "Η επιθυμία να έλθουν σε επαφή με τους συντρόφους τους, η ανταλλαγή, η επικοινωνία, συχνά αρμονικές, οδηγούν στην αναζήτηση των κατάλληλων στρατηγικών για να λυθούν ενδεχόμενες συγκρουσιακές καταστάσεις" (1116). Αυτές οι αναλύσεις καλούν τους ιστορικούς να δοκιμαστούν σε συγκριτικές μελέτες.

Επανάσταση ή ανατροπή

Ποια είναι ή ποια ήταν, τέλος πάντων, μέσα στους αιώνες η θέση των παιδιών και των νέων στην κοινωνία και την Ιστορία; Ας κάνουμε έναν απολογισμό πριν συνεχίσουμε. Πρόκειται για αυτόνομα όντα, που τα μετατρέπουν σε "ήσυχα και καλά παιδιά" (1119). Το σύστημα τα αντιπαραθέτει στους γονείς και τους δασκάλους, κατόπιν στην αγορά - επίσης χώρο άσκησης εξουσίας αλλά και ελευθερίας. Πώς να βρει κανείς άκρη;

Μεταξύ των πηγών της σύγχυσης που χαρακτηρίζει την εποχή μας υπάρχει και το συνονθύλευμα επαναστατικών φιλοδοξιών και ανατρεπτικής μανίας, που καθιστά "αδελφούς εν όπλοις" τους υποστηρικτές εντελώς διαφορετικών διεκδικήσεων. Επαναστάτες και ευκολότερα ανατροπείς και αναθεωρητές, τα παιδιά και οι νέοι πήραν μέρος σε όλες τις εξεγέρσεις και σε όλους τους αγώνες. H ιστοριογραφία εδώ αποδεικνύεται φτωχή, μερική, ευκαιριακή ή και στρατευμένη. Οι γόνιμες συζητήσεις για "καπιταλισμό και σχιζοφρένεια", "το παιδί και η ψύχωσή του", "η κρίση της εφηβείας", ή και αποκαλυπτικές πληροφορίες για το "άσεμνο φολκλόρ των παιδιών" (1128),44 προέρχονται πάντα από άλλες επιστήμες.

43. Στον A. Flament, Côte d'Azur, Paris 1932, σ. 77. (" . .ξαναβλέπουμε τις παλιές αμμουδιές, τη φτωχή τσακισμένη βάρκα, μια κοπέλα κοιμισμένη με τη ροζ πουκαμίσα της ανάμεσα σε παιδιά που παίζουν. Γυναίκες και παιδιά μένουν ξαπλωμένοι πάνω στην άμμο. Αλλά έχουν πια αλλάξει. H παραλία χάνεται κάτω από τις ομπρέλλες και τα γυμνά κορμιά. Δεν τη βλέπω πια τη θάλασσα, μου την κρύβουν οι κολυμβητές και τα παιδιά που παίζουν πόλο. (...) θα νόμιζε κανείς ότι ανακαλύπτει μια τεράστια οικογένεια", σ. 7172. Τα σπορ και η μαζική κατανάλωση πήραν τη θέση της παραδοσιακής ψυχαγωγίας.

44. Έχουμε πολλά διάσπαρτα παραδείγματα μέσα σ' αυτές τις όμορφες περιγραφικές σελίδες. Κανόνες επί κανόνων. Να που τον 16ο αιώνα η σύνοδος της Angers καταδικάζει ένα παλιό έθιμο, δηλ. έναν έρανο που κάνουν τα αγόρια και τα κορίτσια γιατί "ξοδεύουν τα πάντα σε μεθύσια, φαγοπότια και σπέρνουν παντού την αναταραχή". Βάζουν λοιπόν τάξη (1107), σελ. 134 - 135.

Σελ. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/74.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Στην Ιστορία, κάποιες μελέτες, αναζητώντας τις απαρχές των οργανώσεων της νεότητας (1121, 1137, 1139), αναφέρονται στις μεσαιωνικές αδελφότητες των νέων (1142). Φτωχοί (1126), άθλια στεγασμένοι, υποταγμένοι στις απαιτήσεις της εκπαίδευσής τους, οι φοιτητές (μα ποιοι να είναι άραγε)45 (788, 1121, 1123), αντιδρούν στην Αμερική το 1745 - 71 (1118, 1137), το 1798 - 1815 (1138)· εξεγείρονται τη δεκαετία του 1920 (1136, 1146) και το 1946 - 64 (1143), παλεύουν για τη μεταρρύθμιση του πανεπιστημίου στη Γερμανία (1125, 1132), επαναστατούν στο Βερολίνο το 1848 (1130), πολεμούν στην Αγγλία (1133, 1137) και εξεγείρονται πάλι στη Γαλλία και την Ισπανία (1120, 1124). Αυτό δεν σημαίνει βέβαια πως όλοι οι νέοι είναι επαναστάτες46 (1144).

Σύμφωνα με ένα πολύ ωραίο άρθρο, αυτά τα παιδιά του Λονδίνου που εξεγείρονται με την προτροπή του John Lincoln ενάντια στους ξένους εμπόρους, την καταραμένη Πρωτομαγιά του 1517, ήταν στην πρώτη γραμμή της μάχης για τη Μεταρρύθμιση στην Αγγλία (1122). Οι μάρτυρες όμως —από τα 52 θύματα, 38 ήταν κάτω των 14 ετών— δεν βελτιώνουν τη θέση της παιδικής ηλικίας και της νεότητας.47 Στη Γερμανία, η πάλη για την παιδεία, στο τέλος του 19ου αιώνα (1134), η δράση των νέων στη Φλωρεντία κατά τη διάρκεια του φασισμού (1147), η δράση των νεολαιίστικων οργανώσεων στην Ουγγαρία από το 1944 ως το 1948 (1129), είναι θέματα που μελετήθηκαν από τους ιστορικούς. Σύμφωνα πάντα, ας το ξαναθυμίσουμε, με τις πηγές πληροφοριών που συγκεντρώσαμε χωρίς να ισχυριζόμαστε διόλου πως έχουμε καταγράψει όλους τους σχετικούς τίτλους.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Νομίζουμε πως τούτες οι σημειώσεις μπορούν να συμβάλουν στην απολογία της Ιστορίας. Η βιβλιογραφική συναγωγή που ακολουθεί, με τις ελλείψεις της, απαιτεί στην πραγματικότητα συμπληρωματικές πληροφορίες που σίγουρα θα βοηθήσουν την έμπνευση των ερευνητών. Άλλες επιστήμες, άλλοι ειδικοί, οι κοινωνιολόγοι, οι ψυχολόγοι, οι δημογράφοι, θεωρούν απαραίτητο να εφαρμόσουν τα δικά τους μοντέλα στην ιστορική έρευνα, να τα δοκιμάσουν κατά κάποιον τρόπο. Αλλά o ιστορικός, έχοντας επίγνωση της σημασίας της δουλειάς του, είναι σε θέση να αντιστρέψει τους ρόλους.

Αυτό επαυξάνει την ανάγκη της Ιστορίας για ειδικούς, για ακριβείς έρευνες,

45. Προσθέτουμε: W. Μ. Mathew, «The origins and Occupation of Glasgow Students 1740 - 1839», Past & Present n° 33, 1966.

46. Βλ. Ε. Erikson, εκδ., Youth: Change and Challenge, New York 1968.

47. Βλ. επίσης Margaret Jones, Social Problems and Policy during the Puritan Revolution 1640 - 1660, London 1930.

Σελ. 74
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/75.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

που αντλούν από τις πληροφορίες τα χρήσιμα διδάγματα και τις χρήσιμες υποθέσεις. Η συμβολή των άλλων επιστημών αναδεικνύει αυτή τη χρησιμότητα. Η Ιστορία γίνεται περισσότερο από ποτέ μια ομαδική εργασία, καθώς επίσης και μια συνολική θεώρηση. Η ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας ήταν μέχρι στιγμής στην υπηρεσία κυρίως των ψυχολόγων και των κοινωνιολόγων μάλλον παρά των ιστορικών και, ανάμεσα στους τελευταίους, περισσότερο των ιστορικών δημογράφων, παρά γενικά των ιστορικών. Η ιστορικότητα έχει να κερδίσει πολλά από συναντήσεις σαν τη δική μας.

Είναι αναμφίβολα απαραίτητο ότι ο ιστορικός, οπλισμένος με τη μελέτη μεγάλων και πλούσιων πηγών, εξάγει από αυτές κάθε τι το δυνατό. Σε τούτη την οπτική δεν είναι ανώφελο να ακολουθεί, να συνοδεύει ή, τέλος, να συμβάλλει στον προσανατολισμό των νέων τάσεων που αναδεικνύουν οι γειτονικές επιστήμες. Οι νέοι βλέπουν να τους παραχωρείται το δικαίωμα ψήφου (στα 18 ή και νωρίτερα), και τα παιδιά παρακινούνται από τις τράπεζες (στην ηλικία μεταξύ 10 - 18 χρόνων), Σε μερικές περιπτώσεις οι έγκυες μητέρες μοιάζουν έτοιμες να "εξαργυρώσουν" τον καρπό της κοιλιάς τους. Η συγγένεια γίνεται ή είναι ήδη ένα εμπόρευμα· αλλού σκέπτονται να ελέγξουν το δικαίωμα της τεκνοποιίας. Το δικαίωμα της εκούσιας διακοπής της εγκυμοσύνης και o οικογενειακός προγραμματισμός εμφανίζονται ως απελευθερωτικές κατακτήσεις.

Στην πραγματικότητα, αυτές οι τάσεις δεν συγκλίνουν. Αντίθετα επεκτείνουν τη γραφειοκρατική παρέμβαση του Κράτους, διευρύνοντας το πεδίο δράσης των ενηλίκων ανάμεσα στα άλλα, με την κινητοποίηση των μέσων και την τυποποίηση των κινήσεων των νέων και των παιδιών. Προσθέτουν αυθαιρεσία στην ανθρώπινη αναπαραγωγή, στη μόρφωση των νέων και στην ενσωμάτωσή τους στην "πολιτεία", δηλαδή στην υποτιθέμενη ταυτότητά τους.

Σπάνια επιδεικνύεται μέριμνα για την έκφραση του νέου και του παιδιού. Κι όταν αυτό συμβαίνει, έχουμε το δικαίωμα να αναρωτηθούμε με ποιο σκοπό. Η έκφραση των νέων, κάτω από τα 18, καινοτομία δύσκολη όσο και γόνιμη, δεν μπορεί παρά να συμβάλει στην απελευθέρωση της έκφρασης της γυναίκας και να διασφαλίσει εκείνη του άνδρα. Τούτο είναι ένα από τα μαθήματα της Ιστορίας που είδε μάλλον την έκφραση αυτή να περιορίζεται με το πέρασμα του χρόνου.

Μια και όλα δεν είναι δεκτά στο μάθημα αυτό, πρέπει να συνεχίσουμε την έρευνα, να τη διευρύνουμε. Η ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας ανοίγει διαρκώς πλατύτερους ορίζοντες. Ο πολιτισμός μας και o σύγχρονος κόσμος που διαμόρφωσε έχουν από πολλές απόψεις να δείξουν μίαν υποχώρηση της θέσης της γυναίκας καθώς και της ισότητας μεταξύ των ανθρώπων - με επίγνωση των διαφορών τους. Απαιτούν με λίγα λόγια αυταρχική "ανδροπρέπεια". Πάντως, για τους νέους, που θεωρούνται από νωρίς ενήλικες,

Σελ. 75
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 56
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    Οι γερμανόφωνες χώρες

    Φαίνεται ίσως αυθαίρετο να εξετάζουμε στο ίδιο κεφάλαιο όλες τις γερμανόφωνες χώρες. Πάντως η Ιστορία των παλαιών τμημάτων της Αγίας Αυτοκρατορίας, στους αντίποδές της η Ιστορία της Πρωσίας —μοντέλο κράτους εξαρχής θεσμοποιημένου που το μιμήθηκαν και επιβλήθηκε στη «σύγχυση μεταξύ κράτους και κοινωνίας»—, η Ιστορία, τέλος, των κρατών που τα διαδέχτηκαν, δικαιώνει αυτό το αμάλγαμα. Η συγκομιδή είναι πλούσια. Και εδώ η συμβολή των ξένων είναι σημαντική. Σε κάθε χωριστή περίοδο τα προβλήματα παραμένουν πολιτικά και οι ξένοι συγγραφείς βοηθούν για μια ακόμη φορά να φωτιστούν.

    Ο θρησκευτικός και πολιτικός προσηλυτισμός, οι σταθερές που τον χαρακτηρίζουν μέχρι τον 18ο αιώνα και ως την περίοδο της γερμανικής Αυτοκρατορίας έχουν επαρκώς καταδειχτεί (708, 711, 715, 717, 721, 722, 734). Οι ριζοσπαστικές τάσεις της μεταρρύθμισης μοιάζουν να εξαφανίζονται μαζί με τις αναστατώσεις στις οποίες έθεσε τέρμα ο επονομαζόμενος πόλεμος των χωρικών, αυτή η μεγάλη απόπειρα των λαών για αυτοδιάθεση. Στο μεταξύ ο αλφαβητισμός καθυστερεί από το φόβο των ριζοσπαστών (712, 714) ως τον 18ο αιώνα. Τότε λοιπόν έρχεται o καιρός για την μεταρρύθμιση της εκπαίδευσης. Από τον Leibniz ως τον Goethe (733), και στη συνέχεια, οι φιλόσοφοι και τα μεγάλα πνεύματα συνδυάζουν τις προσπάθειές τους προς αυτή την κατεύθυνση (725, 735, 736). Ο Διαφωτισμός προετοιμάζει τις μεταρρυθμίσεις αυτές (724, 728, 729), που μεταξύ των άλλων αφορούν τις ορθόδοξες μειονότητες (703). Τον 19ο αιώνα, περίοδο στην οποία η αστική τάξη παραμένει ισχυρή (723), συναντάμε ξανά τις θρησκευτικές έριδες και τις διεκδικήσεις των γυναικών (730). Αρχίζει η πάλη ανάμεσα στους εργάτες (727) και τη γερμανική Αυτοκρατορία (719, 720). Μια κάποια παιδαγωγική ανανέωση (710) παρεισφρέει στην πολιτική της δημοκρατίας της Βαϊμάρης (723, 726). Οι αναταραχές, αλλά και η πρόοδος στην εκπαίδευση (737) θα σταματήσουν με το Ναζισμό (706, 718). Η μεταπολεμική περίοδος χαρακτηρίζεται από την αγγλική επιρροή (716). Ο κρατικός σοσιαλισμός χρησιμοποίησε μια φιλελεύθερη εκπαίδευση (719), ενώ η μόρφωση παρέμεινε μονοπώλιο για το οποίο ενδιαφέρονται οι εργαζόμενοι (704, 705).29

    Η Ιταλία

    Κάτι που συχνά ξεχνούν οι ειδικοί είναι πως το Πεδεμόντιο είναι, όπως

    29. Εδώ θα μπορούσαμε να προσθέσουμε: Katharine Derrill Kennedy, Lessons and Learners: Elementary Education in Southern Germany, 1871 - 1914, Ph. D. 1982, Stanford Univ.