Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 563-582 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/563.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ξαφνικά από τη δικτατορία, η οποία κυριαρχώντας σε κάθε πτυχή του δημόσιου βίου θα προσπαθήσει να επιβάλει τις απόψεις της.

Με την ίδρυση της Ε.Ο.Ν. καταβάλλεται προσπάθεια πλαισίωσης της από μεγάλα τμήματα της νεολαίας. Χρησιμοποιείται κάθε μέσο χειραγώγησης της γι' αυτόν το σκοπό: η καλλιέργεια του εθνικισμού, του αντικομμουνισμού, η πίστη στο βασιλιά και το δικτατορικό καθεστώς, είναι αναγκαία για την αποκάθαρση της από τις κομμουνιστικές ιδέες, τις οποίες υποτίθεται ότι είχε εγκολπωθεί τα προηγούμενα χρόνια. Η προπαγάνδιση των θέσεων της Ε.Ο.Ν. γίνεται μέσω ποικίλων εντύπων, Η έκδοση των εντύπων αυτών είναι απόλυτα εναρμονισμένη με την ιδεολογία του καθεστώτος. Με τον τρόπο αυτό η κρατική εξουσία αναλαμβάνει επίσημα τη διακίνηση των ιδεών. Εδώ ακριβώς έγκειται και η διαφοροποίηση σε σχέση με την προηγούμενη περίοδο. Μ' αυτό τον τρόπο παραμερίζεται οριστικά ό,τι θετικό είχε αρχίσει να δημιουργείται.

Η μέχρι σήμερα έρευνα των εντύπων της μεταξικής δικτατορίας έχει αποφέρει περί τους 60 τίτλους. Παρακάτω θα γίνει προσπάθεια να περιγράφουν αυτά τα έντυπα και να «δικαιολογηθεί» η έκδοση τους. Τα έντυπα που η έκδοση τους είχε ξεκινήσει από παλαιότερα και εξακολουθούν να εκδίδονται απρόσκοπτα τα χρόνια της δικτατορίας είναι λιγοστά. Ανάμεσα τους ξεχωρίζουν ο Ερυθρός Σταυρός της νεότητας, ο Παιδικός κόσμος και βέβαια η Διάπλασις των παίδων η οποία συνεχίζει να εκδίδεται και τα κατοχικά χρόνια. Η συνέχιση της εκδόσεως των περιοδικών αυτών θα πρέπει ασφαλώς να συσχετισθεί με την ταύτιση των απόψεων τους μ' εκείνων του καθεστώτος. Δεν αποτελούσαν κίνδυνο σ' ένα περιβάλλον όπου κυριαρχούσε η προγονολατρεία, ο θρησκευτικός παροξυσμός, ο εθνικισμός και η εμπάθεια εναντίον κάθε τι καινούριου που διατάρασσε την εύπλαστη αυτή ισορροπία. Οι ύμνοι υπέρ του καθεστώτος του Ιωάννου Μεταξά και του βασιλιά, που την τελευταία στιγμή απότρεψαν την καταστροφή και οδηγούν το Ελληνικό έθνος σε νέες νίκες, επαναλαμβάνονται μονότονα σε κάθε άρθρο. Επισημαίνεται ο ιδιαίτερος ρόλος που πρέπει ν' αναλάβει η νεολαία για να στηρίξει αυτή την προσπάθεια.

Ιδιαίτερη μνεία στο σημείο αυτό θα πρέπει να γίνει για τα προσκοπικά έντυπα. Αποτελούν ίσως τις ελάχιστες εστίες που δεν αρκούνται στις επευφημίες υπέρ του καθεστώτος αλλά προβάλλουν τις δραστηριότητες των προσκοπικών ομάδων και παρουσιάζουν τον προβληματισμό τους. Η κατάργηση τους από το δικτατορικό καθεστώς, το οποίο ανησυχούσε από το γεγονός αυτό και ήθελε να επιβάλει απόλυτα τις απόψεις του, οδήγησε στην ένταξη τους στις ομάδες της Ε.Ο.Ν.

Σημαντικό μέρος από τα έντυπα που κυκλοφορούν, εκδίδεται με πρωτοβουλία της Ε.Ο.Ν. Οργανωμένη κατά περιφερειακές επιτροπές, έχει σαν στόχο την προπαγάνδιση των θέσεων της, καθώς και την παρουσίαση των δραστηριοτήτων της ανά περιφέρεια. Κεντρικό όργανό της είναι η Νεολαία,

Σελ. 563
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/564.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ενώ κυκλοφορούν τοπικά έντυπα, όπως για παράδειγμα στην Αμαλιάδα, στα Χανιά και αλλού.33

Το περιεχόμενο των εκδιδόμενων από την Ε.Ο.Ν. εντύπων περιορίζεται στην εξύμνηση του καθεστώτος χωρίς ν' αφήνει περιθώρια για νέες αναζητήσεις. Δημοσιεύονται πλήθος άρθρων σε κάθε τεύχος που περιγράφουν αναλυτικά τις επιτυχίες της Ε.Ο.Ν. ή του καθεστώτος. Έντεχνα γίνεται προσπάθεια να καταδικαστεί η προηγούμενη περίοδος ως ολέθρια, σάπια και γι' αυτό αποφευκτέα. Αποδοκιμάζεται, ο κοινοβουλευτισμός, που είχε επιφέρει πλείστα δεινά, η κάποια ελεύθερη διακίνηση των ιδεών, η οποία επέτρεψε την εξάπλωση των προοδευτικών ιδεών και η εκδίωξη του βασιλιά. Οι απόψεις του Ιωάννου Μεταξά, που με συγκεχυμένο τρόπο μιλά για τη νέα αναγέννηση του ελληνικού πολιτισμού και οι συμβουλές που απευθύνει προς τους νέους για συμμετοχή τους στη νέα προσπάθεια, προβάλλονται έντονα.

Ταυτόχρονα δημοσιεύονται άρθρα ιστορικού, λαογραφικού ή φιλοσοφικού περιεχομένου, τα οποία υπογράφουν γνωστά και τότε αλλά και σήμερα ονόματα λογοτεχνών και λογίων. Υιοθέτηση των απόψεων του καθεστώτος ή βιοποριστικοί λόγοι; Η απάντηση είναι δύσκολη· η περίπτωση του καθένα θα πρέπει να εξετασθεί ξεχωριστά για την εξαγωγή μιας γνώμης. Σημαντικό τμήμα των σελίδων των εντύπων καταλαμβάνει, το φωτογραφικό υλικό. Οι δεκάδες δραστηριότητες και παράτες αποτυπώνονται στη φωτογραφία ως επίδειξη της ισχύος της Ε.Ο.Ν. και απήχησης της στη νεολαία.

Με την έκρηξη του Ελληνοϊταλικού πολέμου η έκδοση αυτών των εντύπων διακόπτεται, πλην της Νεολαίας. Ταυτόχρονα όμως επιζητείται o μη κάθετος διαχωρισμός ανάμεσα σε εθνικόφρονες και μη εθνικόφρονες, γιατί κάτι τέτοιο επιβάλλουν οι συνθήκες του πολέμου.34 Εκθειάζονται οι προσπάθειες

33. Επισημαίνεται η έκδοση των εφημερίδων: Κρητική νεότης (Χανιά 1939) και η Δημιουργία (Αμαλιάδα 1938-1939). Το μεγαλύτερο τμήμα της είναι αντιγραφή άρθρων από τη Νεολαία. Επίσης δημοσιεύονται συνεργασίες ντόπιων λογίων και ειδήσεις από τις δραστηριότητες της Ε.Ο.Ν. της περιφέρειας.

34. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το προγραμματικό άρθρο της εφημερίδας Εξόρμησις (Όργανον Επικοινωνίας της Ε.Ο.Ν. μετά των μαχομένων στρατιωτών μας), που εκδίδεται στην Αθήνα τους μήνες του Πολέμου και απευθύνεται σ' όλους τους φαντάρους χωρίς καμιά εξαίρεση: "Η πρώτη σκέψις που ώδήγησεν εις την έκδοσιν της Εξορμήσεως ήτο να υπάρξη ένα μέσον και ένα όργανον της Ε.Ο.Ν. με τους συναγωνιστάς, που εκάλεσεν εις τον υπέρτατον αγώνα η Πατρίς. Ημπορεί όμως τάχα να νοηθή μέσα εις τας φλόγας του πολέμου, που αναβαπτίζει την γενεάν μας εις τας πρωτοπηγάς των πατρώων αρετών να γίνεται διάκρισις μεταξύ των πολεμιστών που τους ήνωσεν o ένας και αδιαίρετος αγών, γιατί οι μεν έχουν την προέλευσίν των από την Οργάνωσιν, ενώ τους άλλους που η ηλικία, αι άσχολίαι, αι βιωτικαί ανάγκαι εκράτησαν εκτός αυτής; Μήπως τάχα δε μάχονται μαζί πλάι-πλάι; Μήπως δεν χτυπούν οι καρδιές των για τον ίδιο σκοπό, για τον ίδιο τον φωτεινόν αυτόν τόπο, κάτω από την ίδια γαλανόλευκη; Ποιος θα τολμούσε να χωρίση τ' αχώριστα; Φυσικά, όχι εμείς...".

Σελ. 564
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/565.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

που καταβάλλει o ελληνικός στρατός στο μέτωπο και περιγράφονται οι εονί-τικες δραστηριότητες υπέρ των φαντάρων (έρανοι, αποστολές τροφίμων κλπ.). Η είσοδος των γερμανικών στρατευμάτων στην Ελλάδα την άνοιξη του 1941 δίνει το οριστικό πλήγμα. Μπαίνουμε πια στην περίοδο της κατοχής.

ΝΕΑΝΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ 1941-1944

ΟΝΤΕΤ ΒΑΡΩΝ

Στα χρόνια της κατοχής (Απρίλιος '41 - Οκτώβριος '44) τα έντυπα της νεολαίας αποτελούν ένα ξεχωριστό φαινόμενο, απολύτως καθορισμένο από τις ειδικές συνθήκες. Από τον Απρίλιο του 1941, όταν το αντιστασιακό κίνημα της νεολαίας αρχίζει να διαμορφώνεται, μία από τις πρώτες του εκδηλώσεις είναι και η έκδοση παράνομου τύπου. Στην πορεία του, το νεολαιίστικο κίνημα είναι στενά συνυφασμένο με τον παράνομο αντιφασιστικό τύπο και τον χρησιμοποιεί σαν βασικό κανάλι επικοινωνίας με τη νεολαία στην όποια απευθύνεται. Ο τύπος, με τη σειρά του, αντικαθρεφτίζει τη στάση της νεολαίας, καταγράφει τους κραδασμούς της και τις ευαισθησίες της.

Κι αυτό σε μια περίοδο που πολλά αλλάζουν για τη νεολαία, καθώς μια καινούρια συνείδηση διαμορφώνεται και διαποτίζει όλο και ευρύτερα στρώματα νέων. Αυτή ακριβώς η καινούρια συνείδηση, ή αντιστασιακή συνείδηση, είναι και ο συνεκτικός ιστός του νεανικού τύπου. Καθώς αύτη διαπερνά όλα τα επίπεδα ζωής, από την πιο πεζή καθημερινότητα, και φτάνει μέχρι τις νοοτροπίες και τις αντιλήψεις, σφραγίζει τη νεολαία της εποχής. Η καθημερινή προσπάθεια για επιβίωση περνάει πια μέσα από άλλα κανάλια. Η ατομική απόπειρα επιλύσεως των προβλημάτων της καθημερινής ζωής είναι σχεδόν καταδικασμένη. Οι ίδιες οι συνθήκες εξωθούν σε ομαδοποιήσεις και φέρνουν ένα καινούριο πνεύμα αλληλεγγύης. Διαφορές ισοπεδώνονται, γέφυρες χτίζονται ανάμεσα σε στρώματα κοινωνικά που ως τότε δεν είχαν τρόπο να επικοινωνήσουν. Κάποια στεγανά σπάνε, αλλού ορθώνονται καινούρια φράγματα, και πάντως αλλάζουν οι νοοτροπίες. Πρόσφορο το έδαφος σε κάθε λογής οράματα και ιδεολογήματα, που στόχο έχουν το χτίσιμο της καινούριας κοινωνίας. Ο οραματισμός της είναι πεντακάθαρος ήδη πολύ πριν την απελευθέρωση.

Νέες αξίες παίρνουν τη θέση των παλιότερων, πατροπαράδοτες αντιλήψεις ανατρέπονται και δημιουργούνται ρήξεις με προηγούμενες νοοτροπίες σε καίρια ζητήματα. Ένα απ' αυτά θ' αναφερθεί εδώ ενδεικτικά, γιατί αποτελεί, από τα πιο σαφή δείγματα ανατροπής αντιλήψεων. Πρόκειται για τη

Σελ. 565
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/566.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

θέση της γυναίκας στην κοινωνία, για τον ρόλο της και τα χαρακτηριστικά της. Καθώς η νέα κοπέλα έρχεται σε επαφή με το κίνημα και εντάσσεται σε κάποια οργάνωση, βλέπει άλλους δρόμους ν' ανοίγονται μπροστά της. Οι ορίζοντές της διευρύνονται, της δίνονται καινούρια πεδία δραστηριότητας, στα οποία πολύ γρήγορα δείχνει τις ικανότητες της. Πολλά είναι τα κείμενα σ' αυτά τα έντυπα πού, γραμμένα από νέες γυναίκες, αναφέρονται στη "διπλή" απελευθέρωση για την οποία αγωνίζονται, και που επιχειρούν να διατυπώσουν πως οι ίδιες τη βιώνουν και την οραματίζονται. Η στάση αυτή αποτελεί, μόνο μία από τις πολλές συνιστώσες του συνολικού φαινομένου, που χαρακτηρίστηκε σαν διαμόρφωση καινούριας συνείδησης στη νεολαία.

Η προσέγγιση του νεολαιίστικου τύπου της εποχής θα μας βοηθήσει να ανιχνεύσουμε το πολύπλοκο αυτό φαινόμενο σε κάποιες του διαστάσεις, Ο τύπος προσφέρεται σαν εργαλείο ακριβώς γιατί από την ίδια του τη φύση, με την αμεσότητα και το εφήμερο που τον χαρακτηρίζουν, μπορεί να αποτυπώνει πολύ περισσότερο από άλλες μορφές έκφρασης τη διαμόρφωση κάποιων αλλαγών στην πορεία τους και να αποκρυσταλλώνει τα διαδοχικά τους στάδια,

Η ιδεολογία που είχε υποδοχές για το καινούριο φαινόμενο ήταν, φυσικά, ή ιδεολογία της αριστεράς. Με την καίρια επέμβαση της ή αριστερά κερδίζει όλο και περισσοτέρους νέους, που στους κόλπους της βρίσκουν διέξοδο στην επιθυμία τους για δράση και αποτελεσματική παρέμβαση. Γρήγορα ή αριστερά συλλαμβάνει το φαινόμενο και αντιλαμβάνεται ότι το E.A.M. Νέων, που έχει. διαδεχτεί την Ο.Κ.Ν.Ε. στην αρχή της κατοχής, δεν είναι το κατάλληλο σχήμα. Έτσι τον Φεβρουάριο του 1943 δημιουργείται επιτέλους η Ε.Π.Ο.Ν. (Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων) με την αυτοκατάργηση του E.A.M, Νέων και την απορρόφηση κάποιων άλλων αντιστασιακών οργανώσεων νεολαίας. Το καινούριο σχήμα μπορεί να δεξιωθεί την πλημμυρίδα των νέων και να κινητοποιήσει την επιθυμία της για αντίσταση. Η Ε.Π.Ο.Ν. έχει συλλάβει το μήνυμα των καιρών και εκεί οφείλεται και ή ραγδαία της ανάπτυξη.

Αν ο νεολαιίστικος τύπος κάνει την εμφάνιση του από τους πρώτους κιόλας μήνες της κατοχής, το κορύφωμά του γίνεται από την ίδρυση της Ε.Π.Ο.Ν. και μετά. Από τους 306 τίτλους εντύπων που έχουν μέχρι τώρα καταγραφή οι 219 αντιστοιχούν σε επονίτικα έντυπα. Οι υπόλοιποι 87 τίτλοι αντιστοιχούν είτε σε άλλες αριστερές οργανώσεις, οι περισσότερες από τις οποίες συγχωνεύτηκαν με την Ε.Π.Ο.Ν., είτε σε οργανώσεις της δεξιάς, είτε είναι έντυπα ανεξάρτητα από οργανώσεις και έχουν άλλο χαρακτήρα.

Έτσι διαμορφώνονται τρεις μεγάλες κατηγορίες στις οποίες χωρίζονται τα έντυπα αυτής της περιόδου: έντυπα της αριστεράς (το κύριο βάρος φέρει η Ε.Π,Ο.Ν,), έντυπα της δεξιάς (σε πολύ μικρό αριθμό) και ανεξάρτητα έντυπα. Αυτή η τρίτη κατηγορία αποτελείται από φύλλα που βγαίνουν κυρίως

Σελ. 566
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/567.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

από φοιτητές ή διανοούμενους νέους και δίνουν το στίγμα των διανοητικών τάσεων και ενασχολήσεων του πιο προχωρημένου τμήματος της νεολαίας. Καθρεφτίζουν επίσης με τρόπο πολύ ζωντανό όλη τη φοιτητική ζωή και την κίνηση μέσα στα Πανεπιστήμια. Η ευρύτερη τους ιδεολογική τοποθέτηση είναι, αριστερή, δεν δεσμεύονται όμως από συγκεκριμένες οργανώσεις.

ΝΕΟΛΑΙΙΣΤΙΚΑ ΕΝΤΥΠΑ ΤΗΣ ΔΕΞΙΑΣ

Τα έντυπα της δεξιάς είναι γύρω στα 15 και ανήκουν στις ακόλουθες οργανώσεις νεολαίας: Βασιλική Νεολαία Ελλάδος (Β.Ν.Ε.),Ένωσις Βασιλοφρονων Εθνικιστών Νέων (E.B.E.N.), Εθνική Δράση Νέων (Ε.Δ,Ν.),Οργάνωση Εθνικής Ενωτικής Νεολαίας (O.E.E.N.), Πανελλήνιος Ένωσις Αγωνιζομένων Νέων (Π.Ε.Α.Ν.), και Ιερά Ταξιαρχία (Ι.T.), Κάποιες απ' αυτές τις οργανώσεις υποκινούνται από τους Γερμανούς και τους 'Ιταλούς, στελεχώνονται από παλιά στελέχη της δικτατορίας του Μεταξά και σκοπό έχουν να ανακόψουν την πορεία του λαϊκού κινήματος διασύροντας το και αποπροσανατολίζοντας τον κόσμο. Άλλες πάλι απ' αυτές, όπως η Π.Ε.A.N., είναι πραγματικά αντιστασιακές οργανώσεις νέων δεξιών φρονημάτων. Όργανο της Π.Ε.A.N. ήταν η Δόξα, που κυκλοφόρησε με συνέπεια γύρω στα 100 φύλλα, και υπήρξε από τις σημαντικότερες δεξιές εφημερίδες της νεολαίας. Τα Ελληνικά Νειάτα της Ι.Τ. κυκλοφόρησαν γύρω στα 25 φύλλα και η Μεγάλη Ελλάς, όργανο της Κεντρικής Επιτροπής της Ε.Δ.Ε.Ε., γύρω στα 100. Οι υπόλοιπες εφημερίδες κυκλοφορούν ασήμαντο αριθμό φύλλων και είναι μάλλον εικονική η αντιπροσώπευση μιας μερίδας νέων σ' αυτές.

Όπως παρατηρεί ο Ν. Αναγνωστόπουλος, Παράνομος Τύπος 1941-1944, στον Πρόλογό του, στη σ. 13: "Ο παρανόμως κυκλοφορήσας της δεξιάς, κατά την Κατοχήν Τύπος, υπήρξεν ελάχιστος. Αντιθέτως, ο παράνομος της Αριστεράς τοιούτος είχε καταπλημμυρίσει τους πάντας και τα πάντα". Είναι εμφανές ότι η δεξιά υποτίμησε τον ρόλο του έντυπου, και ιδιαίτερα του νεανικού. Όσο για τις δυο-τρεις εφημερίδες που αναφέρθηκαν, εκδίδονται όλες στην Αθήνα. Ο δεξιός τύπος δεν πέρασε ποτέ στην επαρχία. Ο Ν. Αναγνωστόπουλος σημειώνει επίσης: "Δεν γεννάται αμφιβολία ότι και o τύπος της Δεξιάς ήτο αρκετός, αλλά δεν εξήλθεν των Αθηνών, όπως ο της Αριστεράς" (Πρόλογος, σ. 13). Άρα μια ριζική διαφορά αντιμετώπισης εντοπίζεται ανάμεσα στις δεξιές και στις αριστερές οργανώσεις νεολαίας, ως προς το θέμα του τύπου.

ΝΕΟΛΑΙΙΣΤΙΚΑ ΕΝΤΥΠΑ ΤΗΣ ΑΡΙΣΤΕΡΑΣ

Από τις αριστερές οργανώσεις τον μεγαλύτερο αριθμό εντύπων εκδίδει η Ε.Π.Ο.Ν. Ο τύπος της Ε.Π.Ο.Ν. αποτελεί ειδικό φαινόμενο από μόνος του,

Σελ. 567
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/568.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

όπως διαπιστώνει κανείς και μονό από την ποσοτική του αναλογία με τα υπόλοιπα έντυπα. Από τους 306 τίτλους που έχουν εντοπιστεί μέχρι στιγμής, από βιβλιογραφία και κάθε είδους αναφορές, ήταν δυνατή η αυτοψία σε 199 έντυπα· από τους 306 τίτλους οι 219 είναι της Ε.Π.Ο.Ν., και από τα 199 έντυπα που καταγράφηκαν τα 119 είναι της Ε.Π.Ο.Ν. Για ελάχιστα απ' αυτά υπάρχουν πλήρεις σειρές, για αρκετά υπάρχουν μεμονωμένα τεύχη και είναι πολλά αυτά τα οποία αντιπροσωπεύονται από δυο-τρία τεύχη τους μόνο. Η συγκρότηση σώματος εντύπων παρουσίασε πάρα πολλές δυσκολίες, δεδομένου ότι οι επίσημες δημόσιες βιβλιοθήκες, δηλαδή η Εθνική Βιβλιοθήκη Ελλάδος (E.B.E.), η Βιβλιοθήκη της Βουλής (Β.Β.) και η Μπενάκειος, διαθέτουν ελάχιστα δείγματα αυτού του τύπου. Αν σκεφτεί κανείς ότι το βασικό μέρος κυκλοφόρησε στην επαρχία, καθώς και τις συνθήκες παρανομίας κάτω από τις οποίες εκδιδόταν και κυκλοφορούσε τόσο στις επαρχίες όσο και στην Αθήνα, γίνεται προφανές ότι δεν έφτασε ποτέ στις δημόσιες βιβλιοθήκες. Υπάρχουν πληροφορίες ότι και κάποιο μέρος του που κάποτε έφτασε καταστράφηκε στην περίοδο μετά την απελευθέρωση. Το αποτέλεσμα είναι ότι με εξαίρεση τη νόμιμη περίοδο κυκλοφορίας της Νέας Γενιάς, κεντρικού οργάνου της Ε.Π.Ο.Ν., για την οποία υπάρχουν σειρές και στην E.B.E. και στη Β.Β. ελάχιστα είναι τα υπόλοιπα έντυπα τα οποία διαθέτουν γι' αυτή την εποχή. Έτσι ή έρευνα προχώρησε στη Βιβλιοθήκη Ενώσεως Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (E.Σ.H.E.A.), στο Αρχείο Αντίστασης του Μουσείου Μπενάκη, στο Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (E.Λ.Ι.A.), στο Αρχείο της Γενικής Γραμματείας Τύπου και Πληροφοριών, στο Αρχείο της Ενωμένης Εθνικής Αντίστασης, στο Αρχείο της Εταιρείας για τη Μελέτη και την Αξιοποίηση του Έργου της Ε.Π.Ο.Ν. και, τέλος, στην κυριότερη πηγή, στο Αρχείο του Κεντρικού Συμβουλίου της Ε.Π.Ο.Ν.

Από τη σύγκριση με τα έντυπα των άλλων οργανώσεων γίνεται αμέσως: φανερό ότι ή οργάνωση που ρίχνει κυρίως το βάρος στον τύπο και που τον ανάγει σ' ένα από τα σημαντικότερα κανάλια μέσα από τα οποία προσεγγίζει τη νεολαία και της δίνει βήμα έκφρασης, είναι η Ε.Π.Ο.Ν. Είναι τέτοια η πληθώρα των εντύπων που κατακλύζει τη χώρα με την ίδρυση της Ε.Π.Ο.Ν., που δημιουργεί φαινόμενο χωρίς προηγούμενο. Άλλη αντίληψη λοιπόν διακρίνει αυτά τα έντυπα αφού ο κάθε απλός επονίτης, γνωρίζοντας στοιχειώδη γράμματα, μπορεί να συμμετέχει στην έκδοση εντύπου της οργάνωσης στο απομακρυσμένο του χωριό. Έτσι αρχίζουν οι πολυγραφημένες, δακτυλογραφημένες, ακόμα και χειρόγραφες εφημερίδες των 2-4 σ., με σχέδια και σκίτσα και με την ένδειξη: Όργανο της Ε.Π.Ο.Ν. του τάδε χωριού. Στις μεγαλύτερες επαρχιακές πόλεις οι εφημερίδες είναι τυπωμένες, καλοτυπωμένες συχνά, αν σκεφτεί κανείς τις συνθήκες παρανομίας, μεγαλύτερου σχήματος και κυκλοφορούν ταχτικότερα. Τα συνεργεία τους αποτελούνται από πιο έμπειρα μέλη

Σελ. 568
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/569.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και στελέχη, που περνάνε τη γραμμή της οργάνωσης με άρθρα ιδεολογικού περιεχομένου.

Αυτό όμως που έχει σημασία είναι ότι με την Ε.Π.Ο.Ν. ο τύπος γίνεται πραγματικά μαζικός, σπάει τα στεγανά και τις προκαταλήψεις. Εκδότες και συντάκτες δεν είναι πια μόνο έμπειρα και ειδικευμένα στελέχη' στην αντίληψη για τις υποχρεώσεις όλων των μελών περιλαμβάνεται και η υποχρέωση συνεισφοράς στον τύπο, Αυτό είναι το καινούριο που φέρνει η Ε.Π,Ο,Ν. στο νεανικό έντυπο' το απελευθερώνει από τα πλαίσια που το είχαν ως τότε καθηλωμένο σαν προνόμιο της σπουδάζουσας νεολαίας και των μεγάλων αστικών κέντρων και το φέρνει στην επαρχία, στην ύπαιθρο, στο χωριό. Συχνά-πυκνά υπενθυμίζεται στα έντυπα: "Περιμένουμε ανταποκρίσεις από όλους τους επονίτες, από όλα τα μέλη μας". Και υπάρχει ανταπόκριση στο αίτημα. "Έτσι αυτά τα έντυπα στο σύνολο τους διαμορφώνουν έναν τελείως δικό τους χαρακτήρα, που διαπνέεται από δημιουργικότητα και αμεσότητα.

Εντύπωση κάνει ή ομοιομορφία τους, μία ενότητα μορφής και ύφους, σε έντυπα που βγαίνουν από τη μία ως την άλλη άκρη της χώρας, σε ποιο βαθμό αυτό οφείλεται σε μια πειθαρχία στη γραμμή της Οργάνωσης και σε ποιο βαθμό καθρεφτίζει μια βαθύτερη ομοψυχία; Ωστόσο ή ζωντάνια και ή αλήθεια που αποπνέουν αυτά τα έντυπα μαρτυρεί ότι αντιστοιχούν σε βαθύτερες ανάγκες έκφρασης και επικοινωνίας, Η έκδηλη ομοιομορφία αρχίζει από τον τίτλο: πανομοιότυποι τίτλοι επαναλαμβάνονται από περιοχή σε περιοχή (Λεύτερα Νειάτα βγαίνουν στη Δημητσάνα, στην Κρήτη, στην Αιτωλοακαρνανία, στη Μακεδονία, στην Ήπειρο, στο Βουνό, στην Αθήνα και αλλού ακόμη). Έλλειψη φαντασίας και πρωτοτυπίας; Περισσότερο μοιάζει με επίδειξη δύναμης και επιθυμητή αλληλεγγύη, Το είδος των τίτλων εξάλλου είναι εντελώς περιορισμένο, Συχνότατα επαναλαμβάνονται οι λέξεις: "νέος, επονίτης, καινούριος, λεύτερος, αγωνιστής" και όλα τους τα παράγωγα, Η φυσιογνωμία γίνεται αισθητή και μόνο από τον τίτλο, που είναι συχνά φορτισμένος: Κραυγή, Φλογοβόλο, Φλογερά Νειάτα. Ο υπότιτλος ομοιόμορφος και πάντα ουδέτερος: Όργανο του τάδε Συμβουλίου ή της τάδε περιοχής της Ε.Π.Ο.Ν,

Η διάρθρωση της όλης ακολουθεί κι αυτή κάποια συγκεκριμένη γραμμή. Μόνιμες στήλες που επαναλαμβάνονται πανομοιότυπες στην πλειοψηφία των εντύπων: Από τη ζωή και τη δράση μας, Η σκοπιά μας ή Ο φακός μας, Η Επονίτισσα, Τ' αετόπουλα, Αθλητικά. Τα κύρια άρθρα αναφέρονται είτε σε σημαντικά γεγονότα του πολέμου και της αντίστασης είτε σε επίσημα κείμενα της οργάνωσης (αποφάσεις κλπ.), που συχνά δημοσιεύονται ολόκληρα.

Η γλώσσα που χρησιμοποιείται είναι η δημοτική, που πολλές φορές φτάνει σε επιτηδευμένες ακρότητες, μέσα από την ανάγκη αντιπαράθεσης της με την έως τότε καθιερωμένη γραπτή γλώσσα. Ο λόγος έντονα συναισθηματικός και φορτισμένος, ακουμπάει κατευθείαν στη μυθολογία του '21 και αντλεί από

B 13

Σελ. 569
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/570.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αυτήν. (Οι Επονίτισσες παρομοιάζονται συχνότατα με τις Σουλιωτοπούλες κτλ.). Γίνεται προσπάθεια να φανεί ή σχέση της αντίστασης με την Επανάσταση του '21, να ταυτιστούν τα δύο κινήματα, και το δεύτερο να μοιάζει. σαν φυσικός κληρονόμος του πρώτου.

Παράλληλα, είναι έντονα αισθητή μία συνειδητοποίηση της ιδιαιτερότητας της νεολαίας, σαν ξεχωριστού και αυτόνομου τμήματος του πληθυσμού. (Πολλά άρθρα με τίτλο "Πώς μας βλέπουν οι μεγάλοι".) Το πρώτο οργανωτικό μάθημα της Ε.Π,Ο.Ν. αναφέρει (Π. Ανταίος, Β', σ, 251-252): "(...) Χρειάζεται ακόμα ν' ανταποκρίνεται ή οργανωτική μας πολιτική στην ιδιαίτερη ψυχική υφή της νεολαίας. και ή ψυχική αυτή υφή, τόσο διαφορετική από την ψυχική υφή του ενήλικου είναι ακόμα σημαντικά διαφορετική και στις διάφορες βαθμίδες της παιδικής και νεανικής ηλικίας. Τα ενδιαφέροντα και οι ψυχικές ανάγκες, καθώς και οι πνευματικές λειτουργίες είναι διαφορετικές στο νήπιο, στο παιδί της σχολικής ηλικίας και στον έφηβο. Η οργανωτική μας λοιπόν πολιτική για να είναι σωστή, πρέπει να προσαρμοστεί στην κάθε βαθμίδα της παιδικής ηλικίας (...)". Υπάρχει δηλαδή σφαιρική αντιμετώπιση του φαινομένου και ρίχνεται ειδικό βάρος σ' αυτό.

Παράλληλα τα έντυπα αντανακλούν την προσπάθεια της οργάνωσης για δημιουργία ενός νέου τύπου ανθρώπου, με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που θα ανταποκρίνονται στη μελλοντική κοινωνία που οραματίζεται η Ε,Π.Ο.Ν. "Όπως παρατηρεί ο Πέτρος Ανταίος στο βιβλίο του Συμβολή στην ιστορία της Ε.Π.Ο.Ν.: "Το θεμελίωμα των χαρακτηριστικών αυτού του νέου Έλληνα αποτελεί, κατά τη γνώμη μας, τη συνισταμένη των πιο σημαντικών καταχτήσεων της Ε.Π.Ο.Ν. Τον πιο αξιόλογο καρπό των ιδεολογικών-παιδαγωγικών ζυμώσεων και της πρωτοποριακής πραχτικής δράσης της Ε.Π.Ο.Ν. στο μαχητικό και το πολιτιστικό μέτωπο".

Η συνολική εντύπωση που αποκομίζει κανείς προσεγγίζοντας αυτά τα έντυπα είναι ότι αποπνέουν μία αίσθηση ελευθερίας. Μία διεύρυνση των στόχων: δεν υπάρχει πια κομμάτι ζωής στο οποίο οι νέοι να μην παρεμβαίνουν και για το οποίο να μην τολμούν να εκφράσουν άποψη. Τέλος, διαπνέονται από μία αισιοδοξία που προσπαθεί να αγκαλιάσει όλο και περισσότερες νεανικές ανησυχίες και ν' ανοίξει δρόμο για την πραγμάτωση των πιο προχωρημένων οραμάτων της νέας γενιάς.

ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΑ ΕΝΤΥΠΑ

Σ' αυτή την κατηγορία κατατάχτηκαν έντυπα που εκδίδονται από ομάδες νέων χωρίς άμεση εξάρτηση από πολιτικές οργανώσεις. Αυτά εκδίδονται με νόμιμο τρόπο και κυκλοφορούν ελεύθερα. Τα κυριότερα απ' αυτά είναι: Μαθητικά Γράμματα, Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση -Αθήνα 1943-1944·

Σελ. 570
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/571.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Νεανική Φωνή, Μηνιαίο Περιοδικό Νέων -Αθήνα 1943-1944·

Ξεκίνημα, Δεκαπενθήμερο λογοτεχνικό κι επιστημονικό περιοδικό του Εκπολιτιστικού Ομίλου Πανεπιστημίου (Ε.Ο.Π.) - Θεσσαλονίκη 1944·

Ξεκίνημα, Μηνιαίο Νεανικό Περιοδικό - Πειραιάς 1944·

Ξεκίνημα της νειότης, Περιοδικόν για παιδιά, νέους και νέες -Αθήνα 1942-1943·

Ορίζοντες, Μηνιαία τεύχη γραμμάτων και τέχνης [ενσωματωμένο το νεανικό περιοδικό Σκέψη]-Αθήνα 1944·

Ο Φοιτητής, Δεκαπενθήμερο φοιτητικό περιοδικό - Θεσσαλονίκη 1945·

Η Φοιτητική, Εβδομαδιαία Πανσπουδαστική Εφημερίς -Αθήνα 1943-1944·

Φοιτητική Τέχνη, Μηνιαίο Πανσπουδαστικό Καλλιτεχνικό Περιοδικό -Αθήνα 1944.

Ο Φοιτητής της Θεσσαλονίκης, που αρχίζει την έκδοση του το 1945, αποτελεί οργανική συνέχεια του περιοδικού Ξεκίνημα, που σταματάει την έκδοσή του με το τέλος του '44, γι' αυτό περιλαμβάνεται σ' αυτό τον κατάλογο.

Από τα περιοδικά αυτά το Ξεκίνημα Θεσσαλονίκης έχει την πιο στενή σχέση με οργάνωση νεολαίας. Αποτελεί, κατά κάποιον τρόπο, το νόμιμο έντυπο της Ε.Π.Ο.Ν., αφού ο Ε.Ο.Π. έχει ιδρυθεί και στελεχωθεί από αυτήν. Η βασική γραμμή του περιοδικού συμπίπτει με τις θέσεις και τις απόψεις της Ε.Π.Ο.Ν. Παραμένει όμως ανοιχτό και σε κάποιους ευρύτερους κύκλους απόψεων. Με την απελευθέρωση, το περιοδικό δηλώνει ανοιχτά την ταυτότητα του.

Τα υπόλοιπα περιοδικά αυτής της ομάδας δεν διατηρούν σχέσεις με καμία οργάνωση. Αποτελούν σημείο συνάντησης των πνευματικών ανησυχιών των νέων. Δεν είναι τυχαίο ότι όλα βγαίνουν στα μεγάλα αστικά κέντρα: Αθήνα - Πειραιά - Θεσσαλονίκη, όπου τα ερεθίσματα είναι πολύ περισσότερα και όπου είναι συγκεντρωμένοι οι φοιτητές.

Μεταξύ τους τα περιοδικά αυτά διατηρούν πολύ στενές σχέσεις και μάλιστα συχνά συμβαίνει το ίδιο πρόσωπο να εμφανίζεται ταυτόχρονα σε δύο απ' αυτά, σε υπεύθυνη θέση. Χαιρετίζουν το ένα την έκδοση του άλλου με ενθουσιασμό και δημιουργείται ένα κλίμα συνεργασίας. Στο πνεύμα αυτό δημοσιεύεται αγγελία και στα Μαθητικά Γράμματα και στη Νεανική Φωνή για την ίδρυση "Ένωσης Νεανικού Τύπου" που σκοπεύουν να δημιουργήσουν και που θα είναι μια "ενιαία πνευματική κίνηση".

Οι στόχοι αυτών των περιοδικών είναι λίγο-πολύ κοινοί και αναφέρονται πάντα στην επιθυμία να δώσουν μια γενικότερη πνευματική ώθηση στους νέους, και ν' ανοίξουν τον δρόμο για τη δική τους δημιουργία και έκφραση. Υπάρχει η τάση να τηρείται πάντα μια απόσταση από την προηγούμενη, καθιερωμένη, γενιά, απέναντι στην οποία η κριτική είναι συχνά σκληρή.

Σελ. 571
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/572.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ύλη των περιοδικών αυτών αποτελείται από κάποιες μόνιμες στήλες, συς οποίες εξετάζονται; προβλήματα ή ζητήματα που απασχολούν τους νέους, και από άρθρα, είτε πρωτότυπα είτε μεταφρασμένα. Δίνεται μεγάλο βάρος στη λογοτεχνία: ποιήματα (πρώτες δημοσιεύσεις), διηγήματα, μυθιστορήματα (σε συνέχειες) και παράλληλα κριτική θεάτρου και βιβλίων, εγκυκλοπαιδικά άρθρα και μία προσπάθεια κάλυψης κάθε τύπου πνευματικών εκδηλώσεων. Πολλές φορές το ελληνικό κοινό έρχεται για πρώτη φορά σε επαφή με κάποιους συγγραφείς μέσα από τις μεταφράσεις των περιοδικών αυτών. Έτσι στη Νεανική Φωνή δημοσιεύεται σε συνέχειες μετάφραση του μυθιστορήματος του Alain Fournier, Le Grand Meaulnes από την Πλακοκεφάλου, με εισαγωγή του Roger Milliex. Στο Ξεκίνημα (του Ε.Ο.Π. Θεσσαλονίκης) ο Μανόλης Αναγνωστάκης μεταφράζει Λόρκα και άλλους Ισπανούς ποιητές.

Προσεγμένη είναι επίσης ή εικονογράφηση, όσο αυτό είναι δυνατόν, με τα περιορισμένα οικονομικά των περιοδικών. Ξυλογραφίες κοσμούν τα εξώφυλλα, αλλά και τις εσωτερικές σελίδες. Στη Νεανική Φωνή υπάρχουν σε μερικά εξώφυλλα ξυλογραφίες του Τάσσου και του Σπύρου Βασιλείου, ενώ στη Φοιτητική Τέχνη υπάρχουν ξυλογραφίες και σχέδια του Αντώνη Κανά. Γίνεται προσπάθεια η εμφάνιση των περιοδικών να είναι πολύ επιμελημένη και δίνεται έμφαση στη μορφή.

Με το τέλος της κατοχής και την απελευθέρωση αλλάζουν ριζικά τα κίνητρα και οι στόχοι εκδόσεων εντύπων. Τα περισσότερα απ' αυτά τα έντυπα σταματούν την κυκλοφορία τους, τα μεγαλύτερα, όπως ή Νέα Γενιά (Ε.Π.Ο.Ν.) και η Δόξα (Π.Ε.Α.Ν.), συνεχίζουν για κάποιο διάστημα να κυκλοφορούν, νόμιμα πιά. Καινούρια έντυπα, με άλλους στόχους, ξεκινάνε την έκδοση τους. Το φαινόμενο, λοιπόν, του αντιστασιακού τύπου της νεολαίας, με τα πολύ ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του, σβήνει, με το τέλος του '44.

ΒΑΣΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ (1941-1944)

Τζ. Αλεξάντερ - ... - Γ. Χόνδρος, Η Ελλάδα ατή δεκαετία 1940-1950. "Ένα έθνος σε κρίση, Θεμέλιο, Αθήνα 1984 [κατάλογος εντύπων του Hagen Fleischer, στον βιβλιογραφικό οδηγό, στις σ. 33-45].

M. Αναγνωστάκης, "Να σταματήσει ή μυθολογική αναβίωση καταστάσεων", Θούριος, 1Φλεβάρη 1977, σ. 14-15.

Νικ. Αναγνωστόπουλος, Παράνομος Τύπος 1941-1944. Συμβολή εις την Ιστορικήν ερευναν του όλου δράματος της Ελλάδος, Αθήναι I960.

Πέτρος Ανταίος, Συμβολή στην Ιστορία της Ε.Π.Ο.Ν., τόμ. πρώτος. Μέρος Ι και II, Αθήνα 1977, τόμ. δεύτερος, Αθήνα 1979, εκδόσεις Θ. Καστανιώτη.

Σελ. 572
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/573.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

[Αλέξανδρος Αργυρίου], "Αλέξανδρος Αργυρίου, Μια ιστορία...", Η Αριστερά σήμερα, τχ. 8, Σεπτ.-Οκτ. 1984, σ. 52-57.

Δ. Γατόπουλος, Ιστορία της Κατοχής. Συμπληρωμένη με την ιστορίαν του παρανόμου τύπου της Εθνικής Αντιστάσεως, 2η έκδ., Αθήνα 1965.

περ. Επιθεώρηση Τέχνης, έτος Η', τόμ. IE', αριθ. τχ. 87-88, Μάρτιος -Απρίλιος 1962: Αφιέρωμα στην αντίσταση.

Φατσέα Μαριλένα, Die psychologische Kriegsführung und Pressepolitik der Kommunistischen Parteis Griechenlands (KKE) im Zweiten Weltkrieg, Αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή, Fakultät der Universität Wien, Wien 1983 [αντίτυπο στη βιβλιοθήκη της ΕΣΗΕΑ].

Ιστορία της Αντίστασης 1940-1945, τόμ. 1-6, Εκδόσεις Αυλός, Αθήνα 1979.

Κώστας Μάγερ, Ιστορία του ελληνικού τύπου, A' τόμ. 1957, Β' τόμ. 1959, Γ' τόμ. I960, Αθήναι.

εφ. Ελληνικός Αγών, "Ο παράνομος τύπος", έτος 2ον, αρ. 15, σ. 2, 15/9/43.

Σελ. 573
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/574.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 574
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/575.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΥΡΤΑΤΑΣ: Νομίζω ότι σήμερα που όλη μέρα συζητάμε κάτω από τον γενικό τίτλο "Διάχυση των ιδεολογιών", θα ήταν χρήσιμο, ίσως και αναγκαίο, να σταθούμε λίγο και στο θέμα της "διάχυσης των ηθικών ιδεολογιών". Γιατί αν το ζήτημα της Ηθικής έχει πάντα ενδιαφέρον για τον μελετητή των ανθρώπινων κοινωνιών, σύγχρονων ή περασμένων, το ζήτημα της διάδοσης ή καλύτερα μετάδοσης της ηθικής στους νέους, που είναι και το αντικείμενο του Συμποσίου μας, δεν μπορεί παρά να είναι κατά κάποιον τρόπο κομβικής σημασίας. και όμως οι μεγάλοι φιλόσοφοι και γενικά όσοι έχουν ασχοληθεί θεωρητικά με το ζήτημα της ηθικής, -σκέφτεται κανείς εδώ τους στωικούς, τους χριστιανούς πατέρες, τον Καντ- έχουν επικεντρωθεί στο ερώτημα τι είναι ή ηθική και ποια είναι η ορθή ηθική, αφήνοντας σχεδόν κατά μέρος τους μηχανισμούς, την τεχνική με την οποία οι εκάστοτε ηθικές διοχετεύονται, διαχέονται στην κοινωνία γενικότερα και στους νέους ειδικότερα. Βέβαια, ιδιαίτερα κάποιες εποχές που μπορούμε να τις χαρακτηρίσουμε μεταβατικές, δε λείπουν οι πρακτικές συμβουλές, οι πρακτικοί κανόνες που θα μπορούσαν να κάνουν ευκολότερη ή αποτελεσματικότερη την αποδοχή των ηθικών κανόνων. Αλλά ενώ στο επίπεδο των ηθικών αρχών, των ηθικών συμπεριφορών και των ηθικών κωδίκων οι δάσκαλοι της ηθικής που αναδεικνύονται σε κάθε νέα μεγάλη εποχή συγκρούονται -κάποτε σκληρά- με τους δάσκαλους της προγενέστερης εποχής, στο επίπεδο των μηχανισμών και της τεχνικής διάχυσης της ηθικής ούτε μεγάλες συγκρούσεις έχουν καταγραφεί ούτε μεγάλες θεωρητικοποιήσεις έχουν επιδιωχθεί. Αυτό βέβαια δεν οφείλεται στο ότι οι μηχανισμοί και οι τεχνικές αυτές δεν αλλάζουν, αλλά στο ότι από όσο μπορούμε να υποθέσουμε, οι αλλαγές που συντελούνται περνούν απαρατήρητες, ή όταν γίνονται αντιληπτές, θεωρούνται ως άνευ μεγάλης σημασίας. Χρειάζεται να διεισδύσει στο θέμα μια ιστορική ματιά που να διατρέξει τις μακρές διάρκειες των κοινωνικών σχηματισμών, (όπως η ματιά που διαπιστώνουμε στις τελευταίες εργασίες του Μ. Φουκώ, που δυστυχώς παρέμειναν ατελείωτες), για να επιτευχθεί μια πρώτη τουλάχιστον και βασική περιοδολόγηση, όχι πια της ηθικής και των κωδίκων της, αλλά των όρων νομιμοποίησής της, που τελικά επιβάλλει και συγκεκριμένες μορφές μετάδοσής της.

Αλλά θα ήταν ποτέ δυνατή μια τέτοια ιστορική ματιά αν οι μεγάλες φοιτητικές και νεανικές αναταραχές της δεκαετίας του '60 δεν είχαν θέσει επί τάπητος το ζήτημα της νομιμοποίησης της ηθικής; Τα κινήματα απελευθέρωσης των ηθών, η "σεξουαλική επανάσταση", όπως ονομάστηκε, οι διεκδικήσεις των ομοφυλοφίλων, έφεραν τέτοιο κλονισμό στις παραδοσιακές αξίες,

Σελ. 575
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/576.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

που όποιο κι αν είναι τελικά σήμερα ή θα είναι αύριο το αποτέλεσμα, καθιστούν δυνατή την αναδρομή σ' αυτό που κάθε κοινωνία θεωρούσε αυτονόητο κι ας διέφερε τόσο πολύ από εποχή σε εποχή: την ηθική διαπαιδαγώγηση των νέων.

Αφήνοντας κατά μέρος τα ζητήματα μιας πιο αναλυτικής περιοδολόγησης, (μιας γενεαλογίας, όπως θα έλεγε ο Φουκώ, που έχει κιόλας βάλει τις βάσεις της με τρόπο αριστοτεχνικό) μπορούμε να σταθούμε, έστω και με δύο λόγια, σε κάποιες σημαντικές στιγμές των ριζικών μεταλλαγών. Και πρώτα απ' όλα, στην κλασική Αθήνα, όπου τουλάχιστον για μια ελίτ ελεύθερων πολιτών, η παιδεία κατείχε αναμφισβήτητα τον πρώτο ρόλο στην ηθική διάπλαση των νέων. Γιατί καθώς τα απαράβατα στοιχεία του ηθικού κώδικα παρέμεναν σχετικά περιορισμένα, το ζήτημα της τελείωσης, της ολοκλήρωσης των ανθρώπων γινόταν αντικείμενο αναζήτησης μέσα στα πλαίσια της ανώτερης μόρφωσης, και κάποτε σ' ολόκληρη την ανθρώπινη ζωή. Όπως χαρακτηριστικά αναλύει ο Φουκώ, το θέμα της απαγόρευσης της παιδεραστίας, που αποτέλεσε για αιώνες μετά απαράβατο στοιχείο του κώδικα, δεν ήταν για την κλασική εποχή παρά αντικείμενο για έρευνα, για αναζήτηση. Οι φιλόσοφοι το συζητούσαν, ανέπτυσσαν τις ενδεχόμενες θετικές η αρνητικές του πλευρές. Αλλά απέμενε σε κάθε πολίτη να πράξει κατά βούληση, με τον τρόπο που θα τον βοηθούσε να διαπλασθεί ο ίδιος ως ηθικό αντικείμενο. Με τους στωικούς τα πράγματα άρχισαν να αλλάζουν. Ο ηθικός κώδικας διευρύνθηκε και τα στοιχεία του έτειναν να αποκτούν μια πανανθρώπινη αξία, Ως άνθρωπος θα όφειλε να πράξει κανείς με τον A ή Β τρόπο και όχι λόγω κάποιας προσωπικής επιλογής. Και πάλι όμως η εκπαίδευση, η παιδεία ας πούμε καλύτερα, έφερνε το μεγάλο βάρος στο να εξηγήσει, να διδάξει την έννοια του πανανθρώπινου, πάνω στην οποία θα στηριζόντουσαν οι ηθικές αρχές.

Περνάω τώρα στον πρωτοβυζαντινό κόσμο που με απασχολεί ως ιδιαίτερο πεδίο έρευνας. Εδώ διαπιστώνουμε το εξής παράδοξο, που έχει δώσει λαβή στη διατύπωση δύο σχεδόν διαμετρικά αντίθετων ισχυρισμών. Ενώ δεν έχουμε κανένα ουσιαστικό στοιχείο που να μας βεβαιώνει ότι ή χριστιανική εκκλησία και οι πατέρες της κατήγγειλαν και απαγόρευσαν τα σχολεία και την παιδεία των εθνικών -που ήταν, ας σημειώσουμε, και τα μοναδικά σχολεία εκείνη την εποχή- βλέπουμε σιγά-σιγά τα σχολεία αυτά να παρακμάζουν και σχεδόν να εκλείπουν γύρω στον 6ο αιώνα. Αλλά και στο επίπεδο της ανώτατης μόρφωσης, που πάλι ήταν μονοπώλιο των εθνικών, τα διατάγματα του Θεοδοσίου και του Ιουστινιανού, όσο σημαντικά κι αν ήταν, δεν έφεραν παρά το τελικό πλήγμα σε ιδρύματα που είχαν ήδη συρρικνωθεί και χάσει το μεγαλύτερο μέρος της αίγλης τους. Πολλοί μελετητές έχουν λοιπόν αποδώσει ευθέως στους χριστιανούς την ευθύνη για την παρακμή της εκπαίδευσης στο Βυζάντιο από τα τέλη του 6ου ως τις αρχές του 9ου αιώνα. Βέβαια, οι χριστιανοί

Σελ. 576
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/577.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

έκαψαν δυο-τρία βιβλία (ίσως και περισσότερα) και επέβαλαν στους αυτοκράτορες τα διατάγματα κατά των εθνικών και των σχολών τους. Αλλά τα βιβλία που έκαψαν είτε στρέφονταν ανοιχτά κατά του χριστιανισμού, όπως τα βιβλία του Πορφύριου, είτε, κατά κανόνα, ασχολούνταν με τη μαγεία - αλλά τα βιβλία τα σχετικά με χρησμούς η μαγεία, τα είχαν θέσει, όπως ξέρουμε, υπό διωγμόν οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες ήδη από την εποχή του Aύγουστου. Όσο για τα σχολεία της "στοιχειώδους" και "μέσης" εκπαίδευσης, παρήκμασαν μεν, αλλά δεν εξαφανίστηκαν, και τίποτα δεν άλλαξε στη δομή: και το πρόγραμμα αυτών που επέζησαν. θα ήταν παράλογο να παραμένουν εν λειτουργία και αυτά τα λίγα σχολεία (τα οποία σημειωτέον φιλοξενούσαν πια κυρίως χριστιανόπουλα) αν οι χριστιανοί είχαν λάβει ενεργά μέτρα εναντίον τους. Αυτές οι παρατηρήσεις έδωσαν λαβή σε πολλούς μελετητές να υποστηρίξουν ακριβώς το ανάποδο. Οι μελετητές αυτοί επικαλέστηκαν το αναμφισβήτητο γεγονός ότι οι ίδιοι οι πατέρες της εκκλησίας είχαν μορφωθεί στις σχολές των εθνικών, και αναζήτησαν -συχνά με υπερβάλλοντα ζήλο- διακηρύξεις στη διδασκαλία των πατέρων αυτών, υπέρ της εκπαίδευσης των εθνικών. Κι αυτή ή εκδοχή είναι υπερβολική. Οι πληροφορίες που έχουμε μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι ο χριστιανισμός ανέχτηκε μεν την εθνική παιδεία, αλλά δεν την ενθάρρυνε ούτε την υποστήριξε. Μένουμε λοιπόν με ένα. πρόβλημα: τι οδήγησε τα σχολεία και τις σχολές, τα εκπαιδευτικά ιδρύματα δηλαδή, σε παρακμή, και γιατί δεν τα πήραν οι χριστιανοί να τα εκχριστιανίσουν και να τα θέσουν στην υπηρεσία τους;

Φυσικά τέτοια ερωτήματα δεν πρέπει να επιχειρεί κανείς να τα άπαντα σα να υπήρχε μια απλή και καθαρή απάντηση. Έχουμε να κάνουμε με ζητήματα πελώρια, σύνθετα και δύσκολα στην προσέγγιση. Άπτονται της λεγόμενης οικονομικής υποδομής, σχετίζονται με την παρακμή των πόλεων, του εμπορίου, σχετίζονται με τον πόλεμο, αλλά έχουν να κάνουν και με θρησκευτικές διαμάχες, με τις ανάγκες της γραφειοκρατίας και γενικά με το επίπεδο και την ποιότητα του πολιτισμού. Μπορούμε ωστόσο να διατυπώσουμε έναν κεντρικό ισχυρισμό που δε θα χάσει, όπως πιστεύω, την αξία του όταν συνυπολογιστούν και οι άλλες παράμετροι του προβλήματος. Νομίζω λοιπόν ότι όσον αφορά στις ανάγκες της αναπαραγωγής της κρατικής αλλά και της τοπικής γραφειοκρατίας, τα σχολεία ήταν απαραίτητα και επέζησαν. Οι ανάγκες όμως αυτές ήταν περιορισμένες και δεν μπορούσαν να συντηρήσουν τους εκπαιδευτικούς θεσμούς στο επίπεδο που ο κλασικός, ο ελληνιστικός και ο ρωμαϊκός κόσμος τους είχε φθάσει. Εξέλειπε μετά τον 4ο αιώνα ένας από τους κύριους λόγους ύπαρξης των σχολείων και των σχολών, που ήταν η ηθική διάπλαση των νέων και ή μετάδοση των πανανθρώπινων ιδεωδών και αξιών.

Ο χριστιανικός κόσμος, που στήριζε την ηθική του σε θρησκευτικές επιταγές και νομιμοποίησε τις ηθικές του αρχές προσφεύγοντας στη βούληση του

Σελ. 577
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/578.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

θεού, (μια βούληση που καθίσταται γνωστή μέσω των ιερών του κειμένων) δεν είχε ανάγκη πια τα σχολεία. σε μια σχολή όπου διδάσκεται ο Πλάτωνας, ή ο Κικέρωνας ας πούμε, ο ηθικός κώδικας δεν μπορεί να αναχθεί με κανένα τρόπο στο θεό. Εφ' όσον μεγάλα ηθικά ζητήματα παραμένουν ανοιχτά προς συζήτησιν, ή ιερότητα των ηθικών αρχών εξαφανίζεται. Αντίθετα οι χριστιανοί ανέπτυξαν τους δικούς τους μηχανισμούς, που μόνοι, εκείνη την εποχή, ήταν ικανοί να διαδώσουν τη νέα ηθική και κυρίως τις νέες αρχές της, δηλ. την αναγωγή της στο θεό. Οι χριστιανοί ανέπτυξαν την από του άμβωνος κατήχηση και διδασκαλία. Κυριακή με Κυριακή, συνέχεια, βδομάδα με βδομάδα, χρόνο με χρόνο το κήρυγμα ανέλαβε το ρόλο της ηθικής διαπαιδαγώγησης των νέων. Τα σχολεία, παρά το εθνικό τους περιεχόμενο, οι χριστιανοί τα ανέχτηκαν και όσο ήταν αναγκαία επέζησαν. Αλλά στις κύριες λειτουργίες τους τα υποκατέστησαν και αυτά οδηγήθηκαν από μόνα τους σε παρακμή. Ας τονίσουμε και ας κρατήσουμε λοιπόν τούτο: εκεί που η ηθική ήταν αντικείμενο συζήτησης, διαλόγου και έρευνας, έγινε αντικείμενο άκριτης αποδοχής και υποβολής. Η κατήχηση υποβάλλει τις αρχές της, δεν τις δικαιολογεί, ούτε τις δικαιώνει, παρά μόνο με αναφορά στις Ιερές Γραφές.

Όταν επανεμφανίζονται τα σχολεία σε κάποια μαζική κλίμακα (ίσως γύρω στον 9ο και 10ο αιώνα) έχουν πια συντελεστεί δύο ουσιαστικές μεταβολές, Πρώτον, ο χριστιανισμός έχει πια επιβληθεί απόλυτα και μαζί του οι αρχές νομιμοποίησης της ηθικής του, και δεύτερον, τα ίδια τα σχολεία έχουν μετασχηματιστεί, με τρόπο ώστε να συνδυάζουν τη διδασκαλία των τεχνικών γνώσεων (που απαιτούνται από τις ανάγκες της ζωής και της γραφειοκρατίας) με τη διδασκαλία των χριστιανικών ηθικών αρχών. Αλλά -αυτό πρέπει νομίζω να το υπογραμμίσουμε- ο κύριος λόγος στη μετάδοση και τη διάχυση της ηθικής ιδεολογίας, δεν ανήκει πια στα σχολεία αλλά στην οικογένεια, που έχει ενστερνιστεί τις βασικές χριστιανικές αρχές.

Για να μην επεκτείνω όμως άλλο μια παρέμβαση που σχεδιάστηκε να είναι εντελώς επιγραμματική και σχηματική θα ήθελα να τελειώσω διατυπώνοντας ένα ερώτημα. Η νεολαία του '60 αμφισβήτησε με τον πιο ριζικό τρόπο όχι μόνο τους παραδοσιακούς κανόνες της ηθικής αλλά και τις αρχές στις οποίες στηριζόταν η ηθική αυτή. Βέβαια, από τον 18ο αιώνα οι ηθικοί κώδικες και κανόνες δεν αντλούν πια την ισχύ τους από το Θεό αλλά από το Νόμο - την αστική νομοθεσία. Και ή αμφισβήτηση των ηθικών αρχών δεν πρωτοεμφανίζεται στα μέσα του 20ού αιώνα, αλλά πολύ νωρίτερα. Παραμένει όμως ως σημαδιακό γεγονός ή έμπρακτη και ακραία πολλές φορές άρνηση μεγάλων τμημάτων της νεολαίας του '60 να δεχτούν τον απόλυτο, τον πανανθρώπινο θα λέγαμε χαρακτήρα των ηθικών κανόνων. Σήμερα, δύο δεκαετίες μετά το κίνημα εκείνο των νέων (πού δεν είχε βέβαια για στόχο του μόνο την ηθική) βλέπουμε τα όρια και τα αδιέξοδα στα οποία οδηγήθηκε.

Σελ. 578
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/579.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Βλέπουμε ίσως ακόμα ότι όχι μόνο η αμφισβήτηση εκείνη έχει ανακοπεί, αλλά ότι το ρεύμα έχει κιόλας αντιστραφεί. Μήπως, τα αδιέξοδα και τα όρια της αμφισβήτησης αυτής, συνδέονται και σχετίζονται, με το ότι δεν υπήρχε και δεν υπάρχει σήμερα το σχολείο εκείνο που θα μπορούσε να παράσχει άλλες αρχές νομιμοποίησης της ηθικής συμπεριφοράς και που θα μπορούσε να βοηθήσει όχι στην πανανθρώπινη, αλλά στην ατομική και προσωπική ηθική διάπλαση του ανθρώπου όπως ζητούσε η νεολαία του '60;

Σελ. 579
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/580.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 580
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/581.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Γενεές και πρωτοπορίες

Παρασκευή 5 Οκτωβρίου 1984

Πρωινή συνεδρία

Πρόεδρος: ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΗΛΙΟΥ

Σελ. 581
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/582.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 582
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 563
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    ξαφνικά από τη δικτατορία, η οποία κυριαρχώντας σε κάθε πτυχή του δημόσιου βίου θα προσπαθήσει να επιβάλει τις απόψεις της.

    Με την ίδρυση της Ε.Ο.Ν. καταβάλλεται προσπάθεια πλαισίωσης της από μεγάλα τμήματα της νεολαίας. Χρησιμοποιείται κάθε μέσο χειραγώγησης της γι' αυτόν το σκοπό: η καλλιέργεια του εθνικισμού, του αντικομμουνισμού, η πίστη στο βασιλιά και το δικτατορικό καθεστώς, είναι αναγκαία για την αποκάθαρση της από τις κομμουνιστικές ιδέες, τις οποίες υποτίθεται ότι είχε εγκολπωθεί τα προηγούμενα χρόνια. Η προπαγάνδιση των θέσεων της Ε.Ο.Ν. γίνεται μέσω ποικίλων εντύπων, Η έκδοση των εντύπων αυτών είναι απόλυτα εναρμονισμένη με την ιδεολογία του καθεστώτος. Με τον τρόπο αυτό η κρατική εξουσία αναλαμβάνει επίσημα τη διακίνηση των ιδεών. Εδώ ακριβώς έγκειται και η διαφοροποίηση σε σχέση με την προηγούμενη περίοδο. Μ' αυτό τον τρόπο παραμερίζεται οριστικά ό,τι θετικό είχε αρχίσει να δημιουργείται.

    Η μέχρι σήμερα έρευνα των εντύπων της μεταξικής δικτατορίας έχει αποφέρει περί τους 60 τίτλους. Παρακάτω θα γίνει προσπάθεια να περιγράφουν αυτά τα έντυπα και να «δικαιολογηθεί» η έκδοση τους. Τα έντυπα που η έκδοση τους είχε ξεκινήσει από παλαιότερα και εξακολουθούν να εκδίδονται απρόσκοπτα τα χρόνια της δικτατορίας είναι λιγοστά. Ανάμεσα τους ξεχωρίζουν ο Ερυθρός Σταυρός της νεότητας, ο Παιδικός κόσμος και βέβαια η Διάπλασις των παίδων η οποία συνεχίζει να εκδίδεται και τα κατοχικά χρόνια. Η συνέχιση της εκδόσεως των περιοδικών αυτών θα πρέπει ασφαλώς να συσχετισθεί με την ταύτιση των απόψεων τους μ' εκείνων του καθεστώτος. Δεν αποτελούσαν κίνδυνο σ' ένα περιβάλλον όπου κυριαρχούσε η προγονολατρεία, ο θρησκευτικός παροξυσμός, ο εθνικισμός και η εμπάθεια εναντίον κάθε τι καινούριου που διατάρασσε την εύπλαστη αυτή ισορροπία. Οι ύμνοι υπέρ του καθεστώτος του Ιωάννου Μεταξά και του βασιλιά, που την τελευταία στιγμή απότρεψαν την καταστροφή και οδηγούν το Ελληνικό έθνος σε νέες νίκες, επαναλαμβάνονται μονότονα σε κάθε άρθρο. Επισημαίνεται ο ιδιαίτερος ρόλος που πρέπει ν' αναλάβει η νεολαία για να στηρίξει αυτή την προσπάθεια.

    Ιδιαίτερη μνεία στο σημείο αυτό θα πρέπει να γίνει για τα προσκοπικά έντυπα. Αποτελούν ίσως τις ελάχιστες εστίες που δεν αρκούνται στις επευφημίες υπέρ του καθεστώτος αλλά προβάλλουν τις δραστηριότητες των προσκοπικών ομάδων και παρουσιάζουν τον προβληματισμό τους. Η κατάργηση τους από το δικτατορικό καθεστώς, το οποίο ανησυχούσε από το γεγονός αυτό και ήθελε να επιβάλει απόλυτα τις απόψεις του, οδήγησε στην ένταξη τους στις ομάδες της Ε.Ο.Ν.

    Σημαντικό μέρος από τα έντυπα που κυκλοφορούν, εκδίδεται με πρωτοβουλία της Ε.Ο.Ν. Οργανωμένη κατά περιφερειακές επιτροπές, έχει σαν στόχο την προπαγάνδιση των θέσεων της, καθώς και την παρουσίαση των δραστηριοτήτων της ανά περιφέρεια. Κεντρικό όργανό της είναι η Νεολαία,