Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 570-589 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/570.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αυτήν. (Οι Επονίτισσες παρομοιάζονται συχνότατα με τις Σουλιωτοπούλες κτλ.). Γίνεται προσπάθεια να φανεί ή σχέση της αντίστασης με την Επανάσταση του '21, να ταυτιστούν τα δύο κινήματα, και το δεύτερο να μοιάζει. σαν φυσικός κληρονόμος του πρώτου.

Παράλληλα, είναι έντονα αισθητή μία συνειδητοποίηση της ιδιαιτερότητας της νεολαίας, σαν ξεχωριστού και αυτόνομου τμήματος του πληθυσμού. (Πολλά άρθρα με τίτλο "Πώς μας βλέπουν οι μεγάλοι".) Το πρώτο οργανωτικό μάθημα της Ε.Π,Ο.Ν. αναφέρει (Π. Ανταίος, Β', σ, 251-252): "(...) Χρειάζεται ακόμα ν' ανταποκρίνεται ή οργανωτική μας πολιτική στην ιδιαίτερη ψυχική υφή της νεολαίας. και ή ψυχική αυτή υφή, τόσο διαφορετική από την ψυχική υφή του ενήλικου είναι ακόμα σημαντικά διαφορετική και στις διάφορες βαθμίδες της παιδικής και νεανικής ηλικίας. Τα ενδιαφέροντα και οι ψυχικές ανάγκες, καθώς και οι πνευματικές λειτουργίες είναι διαφορετικές στο νήπιο, στο παιδί της σχολικής ηλικίας και στον έφηβο. Η οργανωτική μας λοιπόν πολιτική για να είναι σωστή, πρέπει να προσαρμοστεί στην κάθε βαθμίδα της παιδικής ηλικίας (...)". Υπάρχει δηλαδή σφαιρική αντιμετώπιση του φαινομένου και ρίχνεται ειδικό βάρος σ' αυτό.

Παράλληλα τα έντυπα αντανακλούν την προσπάθεια της οργάνωσης για δημιουργία ενός νέου τύπου ανθρώπου, με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που θα ανταποκρίνονται στη μελλοντική κοινωνία που οραματίζεται η Ε,Π.Ο.Ν. "Όπως παρατηρεί ο Πέτρος Ανταίος στο βιβλίο του Συμβολή στην ιστορία της Ε.Π.Ο.Ν.: "Το θεμελίωμα των χαρακτηριστικών αυτού του νέου Έλληνα αποτελεί, κατά τη γνώμη μας, τη συνισταμένη των πιο σημαντικών καταχτήσεων της Ε.Π.Ο.Ν. Τον πιο αξιόλογο καρπό των ιδεολογικών-παιδαγωγικών ζυμώσεων και της πρωτοποριακής πραχτικής δράσης της Ε.Π.Ο.Ν. στο μαχητικό και το πολιτιστικό μέτωπο".

Η συνολική εντύπωση που αποκομίζει κανείς προσεγγίζοντας αυτά τα έντυπα είναι ότι αποπνέουν μία αίσθηση ελευθερίας. Μία διεύρυνση των στόχων: δεν υπάρχει πια κομμάτι ζωής στο οποίο οι νέοι να μην παρεμβαίνουν και για το οποίο να μην τολμούν να εκφράσουν άποψη. Τέλος, διαπνέονται από μία αισιοδοξία που προσπαθεί να αγκαλιάσει όλο και περισσότερες νεανικές ανησυχίες και ν' ανοίξει δρόμο για την πραγμάτωση των πιο προχωρημένων οραμάτων της νέας γενιάς.

ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΑ ΕΝΤΥΠΑ

Σ' αυτή την κατηγορία κατατάχτηκαν έντυπα που εκδίδονται από ομάδες νέων χωρίς άμεση εξάρτηση από πολιτικές οργανώσεις. Αυτά εκδίδονται με νόμιμο τρόπο και κυκλοφορούν ελεύθερα. Τα κυριότερα απ' αυτά είναι: Μαθητικά Γράμματα, Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση -Αθήνα 1943-1944·

Σελ. 570
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/571.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Νεανική Φωνή, Μηνιαίο Περιοδικό Νέων -Αθήνα 1943-1944·

Ξεκίνημα, Δεκαπενθήμερο λογοτεχνικό κι επιστημονικό περιοδικό του Εκπολιτιστικού Ομίλου Πανεπιστημίου (Ε.Ο.Π.) - Θεσσαλονίκη 1944·

Ξεκίνημα, Μηνιαίο Νεανικό Περιοδικό - Πειραιάς 1944·

Ξεκίνημα της νειότης, Περιοδικόν για παιδιά, νέους και νέες -Αθήνα 1942-1943·

Ορίζοντες, Μηνιαία τεύχη γραμμάτων και τέχνης [ενσωματωμένο το νεανικό περιοδικό Σκέψη]-Αθήνα 1944·

Ο Φοιτητής, Δεκαπενθήμερο φοιτητικό περιοδικό - Θεσσαλονίκη 1945·

Η Φοιτητική, Εβδομαδιαία Πανσπουδαστική Εφημερίς -Αθήνα 1943-1944·

Φοιτητική Τέχνη, Μηνιαίο Πανσπουδαστικό Καλλιτεχνικό Περιοδικό -Αθήνα 1944.

Ο Φοιτητής της Θεσσαλονίκης, που αρχίζει την έκδοση του το 1945, αποτελεί οργανική συνέχεια του περιοδικού Ξεκίνημα, που σταματάει την έκδοσή του με το τέλος του '44, γι' αυτό περιλαμβάνεται σ' αυτό τον κατάλογο.

Από τα περιοδικά αυτά το Ξεκίνημα Θεσσαλονίκης έχει την πιο στενή σχέση με οργάνωση νεολαίας. Αποτελεί, κατά κάποιον τρόπο, το νόμιμο έντυπο της Ε.Π.Ο.Ν., αφού ο Ε.Ο.Π. έχει ιδρυθεί και στελεχωθεί από αυτήν. Η βασική γραμμή του περιοδικού συμπίπτει με τις θέσεις και τις απόψεις της Ε.Π.Ο.Ν. Παραμένει όμως ανοιχτό και σε κάποιους ευρύτερους κύκλους απόψεων. Με την απελευθέρωση, το περιοδικό δηλώνει ανοιχτά την ταυτότητα του.

Τα υπόλοιπα περιοδικά αυτής της ομάδας δεν διατηρούν σχέσεις με καμία οργάνωση. Αποτελούν σημείο συνάντησης των πνευματικών ανησυχιών των νέων. Δεν είναι τυχαίο ότι όλα βγαίνουν στα μεγάλα αστικά κέντρα: Αθήνα - Πειραιά - Θεσσαλονίκη, όπου τα ερεθίσματα είναι πολύ περισσότερα και όπου είναι συγκεντρωμένοι οι φοιτητές.

Μεταξύ τους τα περιοδικά αυτά διατηρούν πολύ στενές σχέσεις και μάλιστα συχνά συμβαίνει το ίδιο πρόσωπο να εμφανίζεται ταυτόχρονα σε δύο απ' αυτά, σε υπεύθυνη θέση. Χαιρετίζουν το ένα την έκδοση του άλλου με ενθουσιασμό και δημιουργείται ένα κλίμα συνεργασίας. Στο πνεύμα αυτό δημοσιεύεται αγγελία και στα Μαθητικά Γράμματα και στη Νεανική Φωνή για την ίδρυση "Ένωσης Νεανικού Τύπου" που σκοπεύουν να δημιουργήσουν και που θα είναι μια "ενιαία πνευματική κίνηση".

Οι στόχοι αυτών των περιοδικών είναι λίγο-πολύ κοινοί και αναφέρονται πάντα στην επιθυμία να δώσουν μια γενικότερη πνευματική ώθηση στους νέους, και ν' ανοίξουν τον δρόμο για τη δική τους δημιουργία και έκφραση. Υπάρχει η τάση να τηρείται πάντα μια απόσταση από την προηγούμενη, καθιερωμένη, γενιά, απέναντι στην οποία η κριτική είναι συχνά σκληρή.

Σελ. 571
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/572.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ύλη των περιοδικών αυτών αποτελείται από κάποιες μόνιμες στήλες, συς οποίες εξετάζονται; προβλήματα ή ζητήματα που απασχολούν τους νέους, και από άρθρα, είτε πρωτότυπα είτε μεταφρασμένα. Δίνεται μεγάλο βάρος στη λογοτεχνία: ποιήματα (πρώτες δημοσιεύσεις), διηγήματα, μυθιστορήματα (σε συνέχειες) και παράλληλα κριτική θεάτρου και βιβλίων, εγκυκλοπαιδικά άρθρα και μία προσπάθεια κάλυψης κάθε τύπου πνευματικών εκδηλώσεων. Πολλές φορές το ελληνικό κοινό έρχεται για πρώτη φορά σε επαφή με κάποιους συγγραφείς μέσα από τις μεταφράσεις των περιοδικών αυτών. Έτσι στη Νεανική Φωνή δημοσιεύεται σε συνέχειες μετάφραση του μυθιστορήματος του Alain Fournier, Le Grand Meaulnes από την Πλακοκεφάλου, με εισαγωγή του Roger Milliex. Στο Ξεκίνημα (του Ε.Ο.Π. Θεσσαλονίκης) ο Μανόλης Αναγνωστάκης μεταφράζει Λόρκα και άλλους Ισπανούς ποιητές.

Προσεγμένη είναι επίσης ή εικονογράφηση, όσο αυτό είναι δυνατόν, με τα περιορισμένα οικονομικά των περιοδικών. Ξυλογραφίες κοσμούν τα εξώφυλλα, αλλά και τις εσωτερικές σελίδες. Στη Νεανική Φωνή υπάρχουν σε μερικά εξώφυλλα ξυλογραφίες του Τάσσου και του Σπύρου Βασιλείου, ενώ στη Φοιτητική Τέχνη υπάρχουν ξυλογραφίες και σχέδια του Αντώνη Κανά. Γίνεται προσπάθεια η εμφάνιση των περιοδικών να είναι πολύ επιμελημένη και δίνεται έμφαση στη μορφή.

Με το τέλος της κατοχής και την απελευθέρωση αλλάζουν ριζικά τα κίνητρα και οι στόχοι εκδόσεων εντύπων. Τα περισσότερα απ' αυτά τα έντυπα σταματούν την κυκλοφορία τους, τα μεγαλύτερα, όπως ή Νέα Γενιά (Ε.Π.Ο.Ν.) και η Δόξα (Π.Ε.Α.Ν.), συνεχίζουν για κάποιο διάστημα να κυκλοφορούν, νόμιμα πιά. Καινούρια έντυπα, με άλλους στόχους, ξεκινάνε την έκδοση τους. Το φαινόμενο, λοιπόν, του αντιστασιακού τύπου της νεολαίας, με τα πολύ ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του, σβήνει, με το τέλος του '44.

ΒΑΣΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ (1941-1944)

Τζ. Αλεξάντερ - ... - Γ. Χόνδρος, Η Ελλάδα ατή δεκαετία 1940-1950. "Ένα έθνος σε κρίση, Θεμέλιο, Αθήνα 1984 [κατάλογος εντύπων του Hagen Fleischer, στον βιβλιογραφικό οδηγό, στις σ. 33-45].

M. Αναγνωστάκης, "Να σταματήσει ή μυθολογική αναβίωση καταστάσεων", Θούριος, 1Φλεβάρη 1977, σ. 14-15.

Νικ. Αναγνωστόπουλος, Παράνομος Τύπος 1941-1944. Συμβολή εις την Ιστορικήν ερευναν του όλου δράματος της Ελλάδος, Αθήναι I960.

Πέτρος Ανταίος, Συμβολή στην Ιστορία της Ε.Π.Ο.Ν., τόμ. πρώτος. Μέρος Ι και II, Αθήνα 1977, τόμ. δεύτερος, Αθήνα 1979, εκδόσεις Θ. Καστανιώτη.

Σελ. 572
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/573.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

[Αλέξανδρος Αργυρίου], "Αλέξανδρος Αργυρίου, Μια ιστορία...", Η Αριστερά σήμερα, τχ. 8, Σεπτ.-Οκτ. 1984, σ. 52-57.

Δ. Γατόπουλος, Ιστορία της Κατοχής. Συμπληρωμένη με την ιστορίαν του παρανόμου τύπου της Εθνικής Αντιστάσεως, 2η έκδ., Αθήνα 1965.

περ. Επιθεώρηση Τέχνης, έτος Η', τόμ. IE', αριθ. τχ. 87-88, Μάρτιος -Απρίλιος 1962: Αφιέρωμα στην αντίσταση.

Φατσέα Μαριλένα, Die psychologische Kriegsführung und Pressepolitik der Kommunistischen Parteis Griechenlands (KKE) im Zweiten Weltkrieg, Αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή, Fakultät der Universität Wien, Wien 1983 [αντίτυπο στη βιβλιοθήκη της ΕΣΗΕΑ].

Ιστορία της Αντίστασης 1940-1945, τόμ. 1-6, Εκδόσεις Αυλός, Αθήνα 1979.

Κώστας Μάγερ, Ιστορία του ελληνικού τύπου, A' τόμ. 1957, Β' τόμ. 1959, Γ' τόμ. I960, Αθήναι.

εφ. Ελληνικός Αγών, "Ο παράνομος τύπος", έτος 2ον, αρ. 15, σ. 2, 15/9/43.

Σελ. 573
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/574.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 574
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/575.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΥΡΤΑΤΑΣ: Νομίζω ότι σήμερα που όλη μέρα συζητάμε κάτω από τον γενικό τίτλο "Διάχυση των ιδεολογιών", θα ήταν χρήσιμο, ίσως και αναγκαίο, να σταθούμε λίγο και στο θέμα της "διάχυσης των ηθικών ιδεολογιών". Γιατί αν το ζήτημα της Ηθικής έχει πάντα ενδιαφέρον για τον μελετητή των ανθρώπινων κοινωνιών, σύγχρονων ή περασμένων, το ζήτημα της διάδοσης ή καλύτερα μετάδοσης της ηθικής στους νέους, που είναι και το αντικείμενο του Συμποσίου μας, δεν μπορεί παρά να είναι κατά κάποιον τρόπο κομβικής σημασίας. και όμως οι μεγάλοι φιλόσοφοι και γενικά όσοι έχουν ασχοληθεί θεωρητικά με το ζήτημα της ηθικής, -σκέφτεται κανείς εδώ τους στωικούς, τους χριστιανούς πατέρες, τον Καντ- έχουν επικεντρωθεί στο ερώτημα τι είναι ή ηθική και ποια είναι η ορθή ηθική, αφήνοντας σχεδόν κατά μέρος τους μηχανισμούς, την τεχνική με την οποία οι εκάστοτε ηθικές διοχετεύονται, διαχέονται στην κοινωνία γενικότερα και στους νέους ειδικότερα. Βέβαια, ιδιαίτερα κάποιες εποχές που μπορούμε να τις χαρακτηρίσουμε μεταβατικές, δε λείπουν οι πρακτικές συμβουλές, οι πρακτικοί κανόνες που θα μπορούσαν να κάνουν ευκολότερη ή αποτελεσματικότερη την αποδοχή των ηθικών κανόνων. Αλλά ενώ στο επίπεδο των ηθικών αρχών, των ηθικών συμπεριφορών και των ηθικών κωδίκων οι δάσκαλοι της ηθικής που αναδεικνύονται σε κάθε νέα μεγάλη εποχή συγκρούονται -κάποτε σκληρά- με τους δάσκαλους της προγενέστερης εποχής, στο επίπεδο των μηχανισμών και της τεχνικής διάχυσης της ηθικής ούτε μεγάλες συγκρούσεις έχουν καταγραφεί ούτε μεγάλες θεωρητικοποιήσεις έχουν επιδιωχθεί. Αυτό βέβαια δεν οφείλεται στο ότι οι μηχανισμοί και οι τεχνικές αυτές δεν αλλάζουν, αλλά στο ότι από όσο μπορούμε να υποθέσουμε, οι αλλαγές που συντελούνται περνούν απαρατήρητες, ή όταν γίνονται αντιληπτές, θεωρούνται ως άνευ μεγάλης σημασίας. Χρειάζεται να διεισδύσει στο θέμα μια ιστορική ματιά που να διατρέξει τις μακρές διάρκειες των κοινωνικών σχηματισμών, (όπως η ματιά που διαπιστώνουμε στις τελευταίες εργασίες του Μ. Φουκώ, που δυστυχώς παρέμειναν ατελείωτες), για να επιτευχθεί μια πρώτη τουλάχιστον και βασική περιοδολόγηση, όχι πια της ηθικής και των κωδίκων της, αλλά των όρων νομιμοποίησής της, που τελικά επιβάλλει και συγκεκριμένες μορφές μετάδοσής της.

Αλλά θα ήταν ποτέ δυνατή μια τέτοια ιστορική ματιά αν οι μεγάλες φοιτητικές και νεανικές αναταραχές της δεκαετίας του '60 δεν είχαν θέσει επί τάπητος το ζήτημα της νομιμοποίησης της ηθικής; Τα κινήματα απελευθέρωσης των ηθών, η "σεξουαλική επανάσταση", όπως ονομάστηκε, οι διεκδικήσεις των ομοφυλοφίλων, έφεραν τέτοιο κλονισμό στις παραδοσιακές αξίες,

Σελ. 575
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/576.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

που όποιο κι αν είναι τελικά σήμερα ή θα είναι αύριο το αποτέλεσμα, καθιστούν δυνατή την αναδρομή σ' αυτό που κάθε κοινωνία θεωρούσε αυτονόητο κι ας διέφερε τόσο πολύ από εποχή σε εποχή: την ηθική διαπαιδαγώγηση των νέων.

Αφήνοντας κατά μέρος τα ζητήματα μιας πιο αναλυτικής περιοδολόγησης, (μιας γενεαλογίας, όπως θα έλεγε ο Φουκώ, που έχει κιόλας βάλει τις βάσεις της με τρόπο αριστοτεχνικό) μπορούμε να σταθούμε, έστω και με δύο λόγια, σε κάποιες σημαντικές στιγμές των ριζικών μεταλλαγών. Και πρώτα απ' όλα, στην κλασική Αθήνα, όπου τουλάχιστον για μια ελίτ ελεύθερων πολιτών, η παιδεία κατείχε αναμφισβήτητα τον πρώτο ρόλο στην ηθική διάπλαση των νέων. Γιατί καθώς τα απαράβατα στοιχεία του ηθικού κώδικα παρέμεναν σχετικά περιορισμένα, το ζήτημα της τελείωσης, της ολοκλήρωσης των ανθρώπων γινόταν αντικείμενο αναζήτησης μέσα στα πλαίσια της ανώτερης μόρφωσης, και κάποτε σ' ολόκληρη την ανθρώπινη ζωή. Όπως χαρακτηριστικά αναλύει ο Φουκώ, το θέμα της απαγόρευσης της παιδεραστίας, που αποτέλεσε για αιώνες μετά απαράβατο στοιχείο του κώδικα, δεν ήταν για την κλασική εποχή παρά αντικείμενο για έρευνα, για αναζήτηση. Οι φιλόσοφοι το συζητούσαν, ανέπτυσσαν τις ενδεχόμενες θετικές η αρνητικές του πλευρές. Αλλά απέμενε σε κάθε πολίτη να πράξει κατά βούληση, με τον τρόπο που θα τον βοηθούσε να διαπλασθεί ο ίδιος ως ηθικό αντικείμενο. Με τους στωικούς τα πράγματα άρχισαν να αλλάζουν. Ο ηθικός κώδικας διευρύνθηκε και τα στοιχεία του έτειναν να αποκτούν μια πανανθρώπινη αξία, Ως άνθρωπος θα όφειλε να πράξει κανείς με τον A ή Β τρόπο και όχι λόγω κάποιας προσωπικής επιλογής. Και πάλι όμως η εκπαίδευση, η παιδεία ας πούμε καλύτερα, έφερνε το μεγάλο βάρος στο να εξηγήσει, να διδάξει την έννοια του πανανθρώπινου, πάνω στην οποία θα στηριζόντουσαν οι ηθικές αρχές.

Περνάω τώρα στον πρωτοβυζαντινό κόσμο που με απασχολεί ως ιδιαίτερο πεδίο έρευνας. Εδώ διαπιστώνουμε το εξής παράδοξο, που έχει δώσει λαβή στη διατύπωση δύο σχεδόν διαμετρικά αντίθετων ισχυρισμών. Ενώ δεν έχουμε κανένα ουσιαστικό στοιχείο που να μας βεβαιώνει ότι ή χριστιανική εκκλησία και οι πατέρες της κατήγγειλαν και απαγόρευσαν τα σχολεία και την παιδεία των εθνικών -που ήταν, ας σημειώσουμε, και τα μοναδικά σχολεία εκείνη την εποχή- βλέπουμε σιγά-σιγά τα σχολεία αυτά να παρακμάζουν και σχεδόν να εκλείπουν γύρω στον 6ο αιώνα. Αλλά και στο επίπεδο της ανώτατης μόρφωσης, που πάλι ήταν μονοπώλιο των εθνικών, τα διατάγματα του Θεοδοσίου και του Ιουστινιανού, όσο σημαντικά κι αν ήταν, δεν έφεραν παρά το τελικό πλήγμα σε ιδρύματα που είχαν ήδη συρρικνωθεί και χάσει το μεγαλύτερο μέρος της αίγλης τους. Πολλοί μελετητές έχουν λοιπόν αποδώσει ευθέως στους χριστιανούς την ευθύνη για την παρακμή της εκπαίδευσης στο Βυζάντιο από τα τέλη του 6ου ως τις αρχές του 9ου αιώνα. Βέβαια, οι χριστιανοί

Σελ. 576
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/577.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

έκαψαν δυο-τρία βιβλία (ίσως και περισσότερα) και επέβαλαν στους αυτοκράτορες τα διατάγματα κατά των εθνικών και των σχολών τους. Αλλά τα βιβλία που έκαψαν είτε στρέφονταν ανοιχτά κατά του χριστιανισμού, όπως τα βιβλία του Πορφύριου, είτε, κατά κανόνα, ασχολούνταν με τη μαγεία - αλλά τα βιβλία τα σχετικά με χρησμούς η μαγεία, τα είχαν θέσει, όπως ξέρουμε, υπό διωγμόν οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες ήδη από την εποχή του Aύγουστου. Όσο για τα σχολεία της "στοιχειώδους" και "μέσης" εκπαίδευσης, παρήκμασαν μεν, αλλά δεν εξαφανίστηκαν, και τίποτα δεν άλλαξε στη δομή: και το πρόγραμμα αυτών που επέζησαν. θα ήταν παράλογο να παραμένουν εν λειτουργία και αυτά τα λίγα σχολεία (τα οποία σημειωτέον φιλοξενούσαν πια κυρίως χριστιανόπουλα) αν οι χριστιανοί είχαν λάβει ενεργά μέτρα εναντίον τους. Αυτές οι παρατηρήσεις έδωσαν λαβή σε πολλούς μελετητές να υποστηρίξουν ακριβώς το ανάποδο. Οι μελετητές αυτοί επικαλέστηκαν το αναμφισβήτητο γεγονός ότι οι ίδιοι οι πατέρες της εκκλησίας είχαν μορφωθεί στις σχολές των εθνικών, και αναζήτησαν -συχνά με υπερβάλλοντα ζήλο- διακηρύξεις στη διδασκαλία των πατέρων αυτών, υπέρ της εκπαίδευσης των εθνικών. Κι αυτή ή εκδοχή είναι υπερβολική. Οι πληροφορίες που έχουμε μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι ο χριστιανισμός ανέχτηκε μεν την εθνική παιδεία, αλλά δεν την ενθάρρυνε ούτε την υποστήριξε. Μένουμε λοιπόν με ένα. πρόβλημα: τι οδήγησε τα σχολεία και τις σχολές, τα εκπαιδευτικά ιδρύματα δηλαδή, σε παρακμή, και γιατί δεν τα πήραν οι χριστιανοί να τα εκχριστιανίσουν και να τα θέσουν στην υπηρεσία τους;

Φυσικά τέτοια ερωτήματα δεν πρέπει να επιχειρεί κανείς να τα άπαντα σα να υπήρχε μια απλή και καθαρή απάντηση. Έχουμε να κάνουμε με ζητήματα πελώρια, σύνθετα και δύσκολα στην προσέγγιση. Άπτονται της λεγόμενης οικονομικής υποδομής, σχετίζονται με την παρακμή των πόλεων, του εμπορίου, σχετίζονται με τον πόλεμο, αλλά έχουν να κάνουν και με θρησκευτικές διαμάχες, με τις ανάγκες της γραφειοκρατίας και γενικά με το επίπεδο και την ποιότητα του πολιτισμού. Μπορούμε ωστόσο να διατυπώσουμε έναν κεντρικό ισχυρισμό που δε θα χάσει, όπως πιστεύω, την αξία του όταν συνυπολογιστούν και οι άλλες παράμετροι του προβλήματος. Νομίζω λοιπόν ότι όσον αφορά στις ανάγκες της αναπαραγωγής της κρατικής αλλά και της τοπικής γραφειοκρατίας, τα σχολεία ήταν απαραίτητα και επέζησαν. Οι ανάγκες όμως αυτές ήταν περιορισμένες και δεν μπορούσαν να συντηρήσουν τους εκπαιδευτικούς θεσμούς στο επίπεδο που ο κλασικός, ο ελληνιστικός και ο ρωμαϊκός κόσμος τους είχε φθάσει. Εξέλειπε μετά τον 4ο αιώνα ένας από τους κύριους λόγους ύπαρξης των σχολείων και των σχολών, που ήταν η ηθική διάπλαση των νέων και ή μετάδοση των πανανθρώπινων ιδεωδών και αξιών.

Ο χριστιανικός κόσμος, που στήριζε την ηθική του σε θρησκευτικές επιταγές και νομιμοποίησε τις ηθικές του αρχές προσφεύγοντας στη βούληση του

Σελ. 577
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/578.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

θεού, (μια βούληση που καθίσταται γνωστή μέσω των ιερών του κειμένων) δεν είχε ανάγκη πια τα σχολεία. σε μια σχολή όπου διδάσκεται ο Πλάτωνας, ή ο Κικέρωνας ας πούμε, ο ηθικός κώδικας δεν μπορεί να αναχθεί με κανένα τρόπο στο θεό. Εφ' όσον μεγάλα ηθικά ζητήματα παραμένουν ανοιχτά προς συζήτησιν, ή ιερότητα των ηθικών αρχών εξαφανίζεται. Αντίθετα οι χριστιανοί ανέπτυξαν τους δικούς τους μηχανισμούς, που μόνοι, εκείνη την εποχή, ήταν ικανοί να διαδώσουν τη νέα ηθική και κυρίως τις νέες αρχές της, δηλ. την αναγωγή της στο θεό. Οι χριστιανοί ανέπτυξαν την από του άμβωνος κατήχηση και διδασκαλία. Κυριακή με Κυριακή, συνέχεια, βδομάδα με βδομάδα, χρόνο με χρόνο το κήρυγμα ανέλαβε το ρόλο της ηθικής διαπαιδαγώγησης των νέων. Τα σχολεία, παρά το εθνικό τους περιεχόμενο, οι χριστιανοί τα ανέχτηκαν και όσο ήταν αναγκαία επέζησαν. Αλλά στις κύριες λειτουργίες τους τα υποκατέστησαν και αυτά οδηγήθηκαν από μόνα τους σε παρακμή. Ας τονίσουμε και ας κρατήσουμε λοιπόν τούτο: εκεί που η ηθική ήταν αντικείμενο συζήτησης, διαλόγου και έρευνας, έγινε αντικείμενο άκριτης αποδοχής και υποβολής. Η κατήχηση υποβάλλει τις αρχές της, δεν τις δικαιολογεί, ούτε τις δικαιώνει, παρά μόνο με αναφορά στις Ιερές Γραφές.

Όταν επανεμφανίζονται τα σχολεία σε κάποια μαζική κλίμακα (ίσως γύρω στον 9ο και 10ο αιώνα) έχουν πια συντελεστεί δύο ουσιαστικές μεταβολές, Πρώτον, ο χριστιανισμός έχει πια επιβληθεί απόλυτα και μαζί του οι αρχές νομιμοποίησης της ηθικής του, και δεύτερον, τα ίδια τα σχολεία έχουν μετασχηματιστεί, με τρόπο ώστε να συνδυάζουν τη διδασκαλία των τεχνικών γνώσεων (που απαιτούνται από τις ανάγκες της ζωής και της γραφειοκρατίας) με τη διδασκαλία των χριστιανικών ηθικών αρχών. Αλλά -αυτό πρέπει νομίζω να το υπογραμμίσουμε- ο κύριος λόγος στη μετάδοση και τη διάχυση της ηθικής ιδεολογίας, δεν ανήκει πια στα σχολεία αλλά στην οικογένεια, που έχει ενστερνιστεί τις βασικές χριστιανικές αρχές.

Για να μην επεκτείνω όμως άλλο μια παρέμβαση που σχεδιάστηκε να είναι εντελώς επιγραμματική και σχηματική θα ήθελα να τελειώσω διατυπώνοντας ένα ερώτημα. Η νεολαία του '60 αμφισβήτησε με τον πιο ριζικό τρόπο όχι μόνο τους παραδοσιακούς κανόνες της ηθικής αλλά και τις αρχές στις οποίες στηριζόταν η ηθική αυτή. Βέβαια, από τον 18ο αιώνα οι ηθικοί κώδικες και κανόνες δεν αντλούν πια την ισχύ τους από το Θεό αλλά από το Νόμο - την αστική νομοθεσία. Και ή αμφισβήτηση των ηθικών αρχών δεν πρωτοεμφανίζεται στα μέσα του 20ού αιώνα, αλλά πολύ νωρίτερα. Παραμένει όμως ως σημαδιακό γεγονός ή έμπρακτη και ακραία πολλές φορές άρνηση μεγάλων τμημάτων της νεολαίας του '60 να δεχτούν τον απόλυτο, τον πανανθρώπινο θα λέγαμε χαρακτήρα των ηθικών κανόνων. Σήμερα, δύο δεκαετίες μετά το κίνημα εκείνο των νέων (πού δεν είχε βέβαια για στόχο του μόνο την ηθική) βλέπουμε τα όρια και τα αδιέξοδα στα οποία οδηγήθηκε.

Σελ. 578
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/579.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Βλέπουμε ίσως ακόμα ότι όχι μόνο η αμφισβήτηση εκείνη έχει ανακοπεί, αλλά ότι το ρεύμα έχει κιόλας αντιστραφεί. Μήπως, τα αδιέξοδα και τα όρια της αμφισβήτησης αυτής, συνδέονται και σχετίζονται, με το ότι δεν υπήρχε και δεν υπάρχει σήμερα το σχολείο εκείνο που θα μπορούσε να παράσχει άλλες αρχές νομιμοποίησης της ηθικής συμπεριφοράς και που θα μπορούσε να βοηθήσει όχι στην πανανθρώπινη, αλλά στην ατομική και προσωπική ηθική διάπλαση του ανθρώπου όπως ζητούσε η νεολαία του '60;

Σελ. 579
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/580.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 580
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/581.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Γενεές και πρωτοπορίες

Παρασκευή 5 Οκτωβρίου 1984

Πρωινή συνεδρία

Πρόεδρος: ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΗΛΙΟΥ

Σελ. 581
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/582.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 582
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/583.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΚΙΝΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΦΑΣΙΣΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΑΣΙΣΤΙΚΗ ΕΥΡΩΠΗ

ANTONIO SANTONI RUGIU

Δεν είναι σίγουρα εύκολο ν' ασχοληθεί κανείς με την ιστορία των ευρωπαϊκών νεολαιίστικων κινημάτων, στα πλαίσια του ορισμού της ιστορικότητας της παιδικής και νεανικής ηλικίας. Δεν είναι εύκολο να χαράξει κανείς τα όρια, ακόμα και σε χοντρές γραμμές, στο μικρό χώρο αυτής της ανακοίνωσης, για την οποία νιώθω την τιμή που μου έγινε και θέλω ν' απευθύνω τις ευχαριστίες μου στους οργανωτές αυτού του τόσο πρωτοτύπου συνέδριου. Κι όταν μιλώ για πρωτοτυπία δεν είναι για μένα μια απλή φιλοφρόνηση ή μια τυπικότητα. Σκέπτομαι πράγματι ότι είναι ίσως η πρώτη φορά που ψάχνουμε σε διεθνές επίπεδο να προσδιορίσουμε την έννοια του παιδιού, του έφηβου και του νέου, όχι σύμφωνα με αφηρημένες θεωρήσεις, super tempus φιλοσοφικής ή ηθικής ή ακόμα και ψυχολογικής παρέκκλισης, αλλά εντάσσοντας την μέσα σε συγκεκριμένες ιστορικές περιόδους και στις εξελικτικές ή επαναστατικές τους συνδηλώσεις κοινωνικού, πολιτιστικού και οικονομικού τύπου. Όμως έρχομαι στο θέμα μου για να μη χάσω μέσα σε πολύ γενικές εκτιμήσεις ένα μέρος του χρόνου που θελήσατε να μου παραχωρήσετε.

Στις αρχές του 20ού αιώνα, μια σουηδή συγγραφέας, η κ. Ellen Key, δημοσίευσε ένα βιβλίο με τον αποκαλυπτικό τίτλο: Ο αιώνας τον παιδιού. Μερικά χρόνια αργότερα κυκλοφόρησε το έργο της Maria Montessori H ανακάλυψη του παιδιού. Καθώς τα δύο κείμενα σημείωσαν εκείνη την εποχή σημαντική επιτυχία, οι τίτλοι τους έγιναν εύχρηστα συνθήματα που ευνοούσαν την πεποίθηση ότι o εικοστός αιώνας που γεννιόταν θα αποκάλυπτε επιτέλους όλη την ιστορική βαρύτητα της παιδικής ηλικίας, που θα συγκέντρωνε μια άγνωστη μέχρι τότε προσοχή. Αλλά, ακόμα κι αν για λίγο υποβάλουμε αυτή την πεποίθηση σε μια ιστορική ανάλυση, έστω επιφανειακή, δε φαίνεται να επιβεβαιώνεται. Το ν' αναγγέλλει κανείς την ανακάλυψη της παιδικής ηλικίας στις αρχές του 20ού αιώνα (ιδίως σε ό,τι αφορά την πρώτη και δεύτερη παιδική

Σελ. 583
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/584.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ηλικία) σημαίνει να την καθυστερεί τουλάχιστον έναν αιώνα, ίσως και περισσότερο. Εάν η "ανακάλυψη του παιδιού" σημαίνει να διατυπώνει κανείς για την ηλικία από 0 έως 10-12 χρόνων, δηλαδή από τη γέννηση έως την εφηβεία, μια εκτίμηση που τείνει να προσδιορίσει αυτούς τους νέους πολίτες σαν ιδιαίτερα κοινωνικά άτομα, σαν σύνολο και σαν ιδιώτες, κανείς δεν μπορεί ν' αρνηθεί την παραδοχή ότι αυτή η "ανακάλυψη" πραγματοποιήθηκε στην Ευρώπη μέσα στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα και ιδίως στο πρώτο μέρος του τέλους του 19ου αιώνα. Οι ιστορικές αιτίες αυτού του φαινομένου είναι αρκετά γνωστές σε όλους: η όλο και, πιο ευρεία απασχόληση των παιδιών (ακόμα και μικρών κοριτσιών, πράγμα που αποτελεί ταυτόχρονα ένα νεωτερισμό του φαινομένου) στις επιχειρήσεις έξω από την οικογένεια, ιδίως στα μεταλλεία, στις βιοτεχνίες κι έπειτα στην ατμοκίνητη βιομηχανία, καθώς και στις διαφορετικές δραστηριότητες του τριτογενούς τομέα, που ξεκινάει με την εξάπλωση της παραγωγής, Σε εποχή που το καθεστώς των Συντεχνιών και των Επαγγελμάτων μπαίνει οριστικά σε κρίση, όταν αποτυγχάνουν οι απόπειρες προσαρμογής στην καινούργια ιστορική πραγματικότητα, απόπειρες που είχαν επιτυχία στους προηγούμενους αιώνες, καθώς τα προνόμια των Συντεχνιών παρακμάζουν ραγδαία, μαζί με τα τελευταία υπολείμματα φεουδαλικών προνομίων,

Για πολλούς αιώνες, οι Συντεχνίες είχαν αναπτύξει μια εξαιρετικά ση μαντική δραστηριότητα μέσα στην εκπαίδευση -αποκλειστική κατά κάποια έννοια- της προεφηβικής και εφηβικής ηλικίας, κι ακόμα περισσότερο, μέσα από μια μακρά πορεία μιας ολοκληρωμένης μαθητείας, σ' ένα δοσμένο επάγγελμα· δεν επρόκειτο μόνο για διαδικασία εκπαίδευσης και επαγγελματικής κατάρτισης αλλά και για τη λεπτομερειακή και προσεχτική μετάδοση μιας συμπεριφοράς και μιας ιδεολογίας. Επιπλέον, η μαθητεία στις συντεχνίες ήταν το μοναδικό σχολικό σχήμα, όπου σύχναζαν μαθητές από τις τάξεις των τεχνιτών. Από τότε που έλειψε η παραδοσιακή μαθητεία, δημιουργείται στους κόλπους των νέων γενεών ένα εξαιρετικά σημαντικό κενό στα εκπαιδευτικά σχήματα. Ένα κενό που επαυξάνει ακόμη περισσότερο την κρίση που υπονομεύει και την πατριαρχική οικογένεια, την οικογενεια-απογόνων που είναι αθεράπευτα διαταραγμένη από τα αποτελέσματα μιας μετανάστευσης και μιας πολεοδομίας σε πλήρη άνθηση. Η απασχόληση σε δουλειές έξω από την οικογένεια, η μισθωτή εργασία των παιδιών, η ραγδαία παρακμή κάθε ίχνους μαθητείας στις συντεχνίες, η όλο και αυξανόμενη κρίση της παραδοσιακής οικογένειας σαν ενότητα παραγωγής και κατάρτισης, μου φαίνεται ότι είναι οι τρεις κύριοι παράγοντες που είχαν ήδη χαρακτηρίσει το ζήτημα της πρώτη ηλικίας της ζωής του ανθρώπου. Κι αυτό, επιτρέψτε μου να επιμείνω, αφορά και τα δύο φύλα, και όχι πια μόνο τα αγόρια.

Τότε ακριβώς οι πρόγονοί μας άρχισαν να διακρίνουν ότι υπήρχαν παιδιά

Σελ. 584
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/585.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

—αγόρια και κορίτσια— και σαν πρώιμοι εργάτες για δραστηριότητες που τους ταίριαζαν ειδικά, και σαν εγκαταλειμμένα ή παραστρατημένα παιδιά, για τα οποία, ούτε οι οικογένειες, ούτε οι ενορίες ή οι κοινότητες γονιών και γειτόνων, ήταν σε θέση να προσφέρουν μια αξιόλογη βοήθεια, αφού αυτά τα δράματα εκτυλίσσονταν σχεδόν πάντα μακριά από τους τόπους καταγωγής, στην απομόνωση, στους κόλπους του ανώνυμου και βρώμικου πλήθους των κάθε είδους slums ή στην περιφέρεια πόλεων που γρήγορα εξελίσσονταν σε υπερτροφικές. Πρόκειται λοιπόν να δημιουργηθεί μια νέα ανθρωπολογία της παιδικής ηλικίας από κοινού με την ολοένα και πιο προωθημένη τελειοποίηση των μέσων εκμετάλλευσης της παιδικής εργασίας. Αρκεί να σκεφθεί κανείς τις εικόνες των μικρών εργατών της Αγγλίας ή των μικρών υφαντριών της Λορραίνης ή της Αλσατίας ή ακόμα τους carusi, δηλαδή τους μικρούς των ορυχείων θείου της Σικελίας που έσερναν τα καρότσια, για να παραμείνουμε σε τρία από τα πολυάριθμα παραδείγματα παιδιών που δούλευαν μέσα σε συνθήκες που θ' αδυνατούσαμε να φανταστούμε σήμερα χωρίς ν5 ανατριχιάσουμε από φρίκη.

Κατά τα μέσα του τελευταίου αιώνα η παιδική ηλικία είχε λοιπόν ήδη παντού ανακαλυφθεί. Και όπως κάθε νόμισμα έχει την άλλη του όψη· την εκμετάλλευση και την αλλοτρίωση των παιδιών ακολούθησαν, ανάμεσα στ' άλλα, η ποσοστιαία ελάττωση της πρώιμης θνησιμότητας και η αποδοχή της ιδέας της γενικευμένης εκπαίδευσης. Με άλλα λόγια, αφού πέρασε το μεγάλο κύμα της εκμετάλλευσης των παιδιών (συμπεριλαμβανομένων και των μικρών κοριτσιών: η ανάπτυξη της εργασίας των μητέρων και των γυναικών γενικά είχε αποτελέσματα μεγάλης σημασίας για το πρόβλημα της παιδικής ηλικίας, δίχως άλλο) χάρη στη μηχανοποίηση και στην ορθολογικοποίηση των μεθόδων παραγωγής που καθιστούσαν λιγότερο πλεονεκτική την απασχόληση των όχι ειδικευμένων εργατικών χεριών, η παιδική ηλικία μπορεί να συλλέξει τους καρπούς των προηγουμένων θυσιών της. Αρχίζουμε, πράγματι, να μιλάμε στα τέλη του περασμένου αιώνα για δικαιώματα της παιδικής ηλικίας με όρους εκπαίδευσης, υγιεινής, πρόνοιας και άλλους. Σ' αυτό το σημείο, η πραγματική «ανακάλυψη» είναι ήδη αναμφισβήτητη. Στη συνέχεια, το πρόβλημα συνίσταται στο να ψάχνει κανείς τις πιο κατάλληλες μορφές πραγματοποίησης των λεγομένων δικαιωμάτων της παιδικής ηλικίας, ιδίως για τις μη προνομιούχες κοινωνικές τάξεις εκείνης της εποχής. Για το λόγο αυτό μου φαίνεται όλως διόλου νόμιμο να βεβαιώσω ότι η ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας, στα τέλη του αιώνα μας, είναι ήδη αρκετά προσδιορισμένη, ακόμα και στις ευρωπαϊκές χώρες, όπου οι κοινωνικοί και πολιτιστικοί μετασχηματισμοί της βιομηχανικής επανάστασης υπήρξαν λιγότερο αισθητοί και περισσότερο βραδείς.

Ο πραγματικός νεωτερισμός του τέλους του περασμένου αιώνα και των

Β 14

Σελ. 585
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/586.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αρχών του εικοστού είναι μάλλον η «ανακάλυψη» της εφηβείας και της νεότητας. Μέχρι τότε συνέχιζαν να πιστεύουν ότι το πολύ μετά την ηλικία των δώδεκα, οι νέοι θα μπορούσαν να εξομοιωθούν με τους ενήλικους, παρόλο ότι δε διέθεταν μια αξιοσημείωτη προσωπικότητα και είχαν ελάχιστα δικαιώματα. Ακόμα κι αν αυτές οι στιγμές ανάπτυξης παρουσίαζαν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, η ιστορία δεν είχε ακόμα δημιουργήσει τις ευκαιρίες, όπως είχε συμβεί για την παιδική ηλικία, για να διαχωρίσει οριστικά τους νέους από τους ενήλικες, κατ' απομίμηση της φάσης του γυρίνου που, έχοντας τα δικά του χαρακτηριστικά, θεωρείται το προστάδιο του μελλοντικού βατράχου. Έτσι συνέβαινε ιδίως για τ' αγόρια των κατώτερων κοινωνικών τάξεων, στα οποία υποδείκνυαν το δρόμο προς την εργασία, ακριβώς με την ιδιότητα των μικρών-ενηλίκων. Έτσι, τ' αγόρια της καλής αστικής τάξης μελετούσαν για να αναλάβουν το συντομότερο δυνατόν τις ευθύνες των πατεράδων τους. Με λίγα λόγια, η εφηβεία και η νεότητα ήταν για τον καθένα, o προθάλαμος της κοινωνικής ζωής του ενήλικα, Η συγκεντρωμένη από τη μια πλευρά προσοχή πάνω στην παιδική ηλικία και από την άλλη πάνω στους ενήλικες, γνώριζε έτσι ένα κενό για την ενδιάμεση ηλικία. Εάν η παιδική ηλικία αντιμετωπιζόταν με μια καινούργια άποψη για τους λόγους που αναφέραμε πιο πάνω και εάν οι ενήλικες παρουσίαζαν μια πιο πλούσια από ποτέ προβληματική εξαιτίας των νέων ταξικών συγκρούσεων και των νέων συνθηκών ζωής που επέφεραν οι κοινωνικο-οικονομικοί μετασχηματισμοί, οι έφηβοι και οι νέοι εκτιμούνται αντιθέτως περισσότερο από τις αυθόρμητες πρωτοβουλίες τους, παρά για το ότι οι δραστηριότητες τους αντανακλούν άμεσα αντικειμενικά αίτια. Όμως, με μια συγκεκριμένη έννοια, εκμεταλλεύονται αυτή την προσοχή για την παιδική ηλικία, ιδίως όταν αντιμετωπίζονται από θεωρητική σκοπιά.

Παραδείγματος χάρη, η νέα επιστημονική ψυχολογία δεν μπορούσε να παραμείνει στη μελέτη της πρώτης ηλικίας, της προεφηβείας, και να παραγνωρίσει το κενό ανάμεσα σ' αυτήν και στην ενηλικίωση. Κατά γενικότερο τρόπο, η κυκλική αντίληψη κάθε διαδικασίας εξέλιξης, που είχε χαρακτηρίσει όλες τις θετικές επιστήμες του 19ου αιώνα (αρκεί να σκεφθεί κανείς τον Darwin για τις φυσικές επιστήμες, τον Auguste Comte για τις κοινωνικές επιστήμες και τον Stanley Hall για την ψυχολογία συγκεκριμένα) αποσαφήνισε τα διαδοχικά στάδια για κάθε μία από τις αντιμετωπιζόμενες φάσεις, Έτσι, μετά την παιδική ηλικία, έπρεπε να εξεταστεί από πολιτιστική άποψη η εφηβεία και η νεότητα, έτσι όπως τέθηκαν επί τάπητος —μετά τη λύση του προβλήματος της στοιχειώδους εκπαίδευσης, ανοικτής προς όλους— τα προβλήματα της μέσης και της επαγγελματικής κατάρτισης. Μετά από το πρόβλημα των δικαιωμάτων της παιδικής ηλικίας, να που εμφανίζονται τα προβλήματα της μετα-εφηβικής ηλικίας και ιδίως αυτά της νεότητας με ακόμη πιο έντονο τρόπο απ' ότι τα πρώτα γιατί διεκδικούνται άμεσα από τους ενδιαφερόμενους

Σελ. 586
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/587.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

μέσα από την εμφάνιση των πρώτων συλλόγων ή των αυθόρμητων ομαδοποιήσεων των νέων.

Αλλά δεν ήταν αυτή η μοναδική διαφορά ανάμεσα στην εμφάνιση της ιστορικότητας της παιδικής ηλικίας και στην άλλη των πιο μεγάλων ηλικιών, Υπήρξε ακόμα μια άλλη κοινωνική διάσταση: οι εξελίξεις γύρω από την παιδική ηλικία προσανατολίζονταν συγχρόνως προς όλες τις κοινωνικές τάξεις και ιδιαιτέρως προς τα παιδιά του λαού, όπως το έχουμε προ ολίγου υπογραμμίσει. Το πρόβλημα των νέων, αντιθέτως, παρέμενε ανοικτό από τους ίδιους τους ενδιαφερομένους, αλλά όχι από όλους· παρέμενε ανοικτό απ' αυτούς που ανήκαν στο κομμάτι της διανόησης της αστικής τάξης ή της εύπορης, και πρακτικά από εκείνους που μπορούσαν να επιτρέψουν στους εαυτούς τους να συχνάζουν στα γυμνάσια ή στο πανεπιστήμιο. Οι άλλοι, λιγότερο προνομιούχοι, ήταν ήδη ενταγμένοι με τον έναν ή τον άλλο τρόπο στον τομέα της χειρωνακτικής εργασίας ή γενικότερα στον εκτελεστικό (όπως ήταν η περίπτωση των εντολοδόχων, των βοηθών αρτοποιών, των υπηρετών αγροκτημάτων κ.ά.) και τα προβλήματα τους ταυτίζονταν με τα προβλήματα των ενηλίκων εργαζομένων, απέναντι στους οποίους, παρ' όλα αυτά, βρίσκονταν σε θέση εξάρτησης. Έχοντας σπάνια το δικαίωμα να εκφράζουν τη γνώμη τους, ό,τι τους αφορούσε περνούσε σε δεύτερο πλάνο και χανόταν μπροστά στις διεκδικήσεις των μεγαλυτέρων τους. Παρενθετικά, θα ήταν ενδιαφέρον, όχι μόνο για την κοινωνική ιστορία της εκπαίδευσης και της παιδαγωγικής αλλά και σαν μαρτυρία των προοδευτικών ιστορικών μετασχηματισμών, να αναπαραστήσουμε τα στάδια της εξέλιξης του ρόλου και της θέσης του εφήβου μέσα στη δομή της απασχόλησης από την παραδοσιακή μαθητεία των συντεχνιών ως τις διαφορετικές μορφές «γκαρσόνι, υπηρέτης, δούλος», στη γεωργία, στη βιομηχανία και στις υπηρεσίες του 18ου αιώνα μέχρι σήμερα. Είμαι πεισμένος ότι θα παρατηρούσαμε μια σαφή διαφορά ανάμεσα σε αγόρια και νεαρούς που ανήκαν στην αστική τάξη (κατ' αρχήν, στην υψηλή και μέση τάξη και στη συνέχεια, καθώς πλησιάζαμε στα μέσα του 20ού αιώνα, στη μεσαία και μικροαστική τάξη) και στους συνομηλίκους νέους των λαϊκών τάξεων, όπως αυτό συνέβαινε στη στοιχειώδη εκπαίδευση: μπορούσε να βρει κανείς στο ίδιο θρανίο, ιδίως μετά τη δεύτερη δεκαετία του αιώνα μας, το παιδί του δικηγόρου δίπλα στο παιδί του εργάτη, πράγμα που συναντούσε κανείς πιο σπάνια ή κατ' εξαίρεση στο γυμνάσιο.

Κατά τα τέλη του τελευταίου αιώνα, ομάδες εφήβων και νέων, που δεν ήταν πια απομονωμένες, συμφώνησαν να κάνουν κατανοητό ότι η δική τους θεώρηση του κόσμου και οι διεκδικήσεις τους δεν μπορούσαν πια να είναι αυτές της παιδικής ηλικίας αλλά ούτε κι αυτές των ενηλίκων. Το διαπιστώνει κανείς ιδίως στις γερμανικές χώρες που ενοποιήθηκαν από τον Βίσμαρκ, όπου το αυταρχικό και πατερναλιστικό καθεστώς και τα επιτακτικά καθήκοντα της

Σελ. 587
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/588.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

εκβιομηχάνισης δεν γίνονταν αποδεκτά από τα παιδιά μιας αστικής τάξης διαποτισμένης ακόμη από μύθους ρομαντικούς. Αυτοί οι νεαροί γεμάτοι νοσταλγία για την "ωραία ψυχή", για τον αυθορμητισμό και την "καθαρότητα" της ανθρώπινης φύσης, δεν τρελαίνονταν διόλου για το καινούργιο στρατιωτικό στιλ που ήθελε να επιβάλει: τη στολή και στους καθηγητές και στους φοιτητές -για να μείνουμε μόνο σ' ένα παράδειγμα- κι ανέχονταν ακόμα λιγότερο το όραμα της βιομηχανικής πόλης, της καπνισμένης από τις καπνοδόχους των εργοστασίων και της πόλης που ασχημίζει από τα καινούργια εργατικά προάστια.

Ως αντίδραση απέναντι σ' αυτό το κλίμα, στο κατώφλι του καινούργιου αιώνα, δημιουργήθηκε στη Γερμανία ένας αριθμός ενώσεων που συνέχισαν πράγματι να ευδοκιμούν στα επόμενα χρόνια ως τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο. Πρόκειται για ένα πολύ ενδιαφέρον κίνημα γιατί αποτέλεσε το πρώτο παράδειγμα -που δόθηκε από τη φοιτητική νεολαία- αμφισβήτησης της ιδεολογίας και της κοινωνικής οργάνωσης, της οποίας υπήρξε το αγαπημένο παιδί, αμφισβήτηση που θα εκραγεί αργότερα με ακόμα πιο θορυβώδη τρόπο γύρω στα '68. Αμφισβήτηση που εμφανίστηκε μέσα σε περιόδους καλοζωίας και ανάπτυξης και που δεν προκλήθηκε από την κοινωνικο-οικονομική αναταραχή, όπως θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει για ανάλογα φαινόμενα μετά τον πόλεμο. Αμφισβήτηση προσανατολισμένη ενάντια στα μοντέλα καλοζωίας και οικονομικής ανάπτυξης που ήταν στη μόδα. Δόθηκαν διαφορετικές εξηγήσεις γι' αυτό το φαινόμενο. Στο πολιτιστικό επίπεδο, η επίδραση του Nietzsche και της μη ορθολογιστικής φιλοσοφίας γενικά, η επίδραση του παροξυσμικού νατουραλισμού που εκφράστηκε από το κίνημα zurück zur Natur (να επιστρέψουμε στη φύση) στάθηκε η αφετηρία για τους Οικολόγους και τους "Πράσινους" του σήμερα. Η επίδραση επίσης της αντιαυταρχικής πολεμικής που εκφράστηκε από την παιδαγωγική του αυθορμητισμού των αναρχικών σχολείων του Αμβούργου και της Βρέμης (άλλο κίνητρο που προαναγγέλλει τα φαινόμενα του '68), η επίδραση του ιδανικού μιας ζωής που βιώνεται σαν αισθητική δημιουργία, και άλλες. Αυτές οι ομάδες συγκεντρώθηκαν σε μίαν ομοσπονδία κινητοποίησης της γερμανικής νεολαίας, που μπορούσε να υπολογίζει σε μια σταθερή οργάνωση συνόλου.

Εδώ βρισκόμαστε μπροστά σε μεγάλο νεωτερισμό: έως τότε, οι επαναστατικές τάσεις των φοιτητών εκφράζονταν με τους παραδοσιακούς φοιτητικούς τρόπους ή μέσα από κάποιες οχλαγωγίες στα πανεπιστήμια· ένας σημαντικός λοιπόν, αλλά ανησυχητικός νεωτερισμός. Οι δημόσιες αρχές έλαβαν μέτρα ασφαλείας, προσπαθώντας να προωθήσουν οργανώσεις ελεγχόμενες από τα πάνω ή να επιτρέψουν στους νέους διασπαστικές πρωτοβουλίες οι οποίες θα μπορούσαν εύκολα να τους κατευθύνουν προς την κυρίαρχη ιδεολογία. Και καθώς εντωμεταξύ η συλλογικοποίηση των νέων επεκτεινόταν κι αλλού -ιδίως στη Μεγάλη Βρετανία, όπου έβγαιναν από το αποπνιχτικό κλίμα της βικτωριανής

Σελ. 588
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/589.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

εποχής— γεννήθηκαν σύντομα κι εδώ πρωτοβουλίες που συμπεριέλαβαν ορισμένες διεκδικήσεις των νέων όπως π,χ. την επιστροφή στη φυσική ζωή και τις κοινότητες των νέων της ίδιας ηλικίας' χαρακτηριστικό παράδειγμα σε πρώτο πλάνο, τα boys scouts, ιδρυμένα από τον Baden Powell.

Θα πρέπει να υπενθυμίσουμε εξάλλου ότι η κοινωνική κινητικότητα που προκλήθηκε από τη δεύτερη βιομηχανική επανάσταση δυνάμωνε ασταμάτητα τις γραμμές της αστικής τάξης, στο βαθμό που ο διαχωρισμός ανάμεσα σε φοιτητές και σε νέους ενός προλεταριάτου που διαμορφωνόταν γινόταν όλο και λιγότερο σαφής. Επιπλέον, ο σοσιαλισμός γινόταν για την κυρίαρχη τότε τάξη ένας αυξανόμενος κίνδυνος και καταλάμβανε καινούργια τμήματα της νεολαίας. Το γεγονός ότι η νεολαία παρουσιαζόταν μέσα στην κοινωνική ζωή σαν μια αυτόνομη δύναμη που έπρεπε να συγκρατηθεί και να καθοδηγηθεί, έκανε πιο επιτακτική την αναγκαιότητα να δραστηριοποιηθεί η κυρίαρχη τάξη. Ο Baden Powell μίλαγε ακριβώς για τη συλλογικοποίηση των νέων σαν μια νέα «τρίτη δύναμη» της οποίας η συνεργασία ήταν στο εξής απαραίτητη στις οικογένειες και στο σχολείο, με στόχο μια σωστή ανατροφή των νέων γενεών. Καταλαβαίνουμε καλά ότι οι Εκκλησίες δεν μπορούσαν να παραμείνουν αδιάφορες σ' αυτό το φαινόμενο. Η Καθολική Εκκλησία κινήθηκε πολύ γρήγορα, και για ν' αντιμετωπίσει κοινούς εχθρούς —τον αναρχισμό των νέων και το σοσιαλισμό— και για να μην αφήσει να την ξεπεράσουν —αυτή που ήταν πάντα πρωτοπόρα στην ανατροφή των νέων— πήρε πρωτοβουλίες τεκτονικής ή καθαρά λαϊκής έμπνευσης. Το 1905 δημιουργείται η Καθολική Νεολαία που συνένωνε αθλητικές και φοιτητικές οργανώσεις, ανοιχτές, όπως θα έπρεπε, σε όλες τις κοινωνικές τάξεις. Το 1916, η καθολική Ένωση των Προσκόπων αναγνωρίζεται επίσημα, αφού η βρετανική καθολική ιεραρχία είχε πάρει, μερικά χρόνια πριν, πρωτοβουλίες λαϊκής έμπνευσης ανταγωνιζόμενη τους προσκόπους. Αυτό που διαφοροποιούσε όλες αυτές τις πρωτοβουλίες για εφήβους και για νέους ήταν η οργάνωση του ελεύθερου χρόνου τους κάτω από κοινοτικά σχήματα, όχι βέβαια καταναγκαστικά αλλά οπωσδήποτε καθοδηγημένα από ένα στιβαρό χέρι.

Μετά ακολουθεί η καταιγίδα του παγκόσμιου πολέμου, που αφήνει την Ευρώπη πιο φτωχή και χαμένη. Τα προβλήματα των νέων εμφανίζονται ξανά και ταυτίζονται κατά ένα μέρος με τα προβλήματα των παλαιών πολεμιστών των χαρακωμάτων αλλού πάλι με τα προβλήματα των μελλοντικών στρατεύσιμων: όλοι ενωμένοι μες στη δυσαρέσκεια τους για την έλλειψη εργασίας και γενικά για την έλλειψη ενθαρρυντικών προοπτικών ή ικανοποιητικής αναγνώρισης. Ακριβώς μέσα σ' αυτήν τη δυσαρέσκεια των νέων, ο φασισμός, στις αρχές του, έριξε τους σπόρους του. Και δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι o επίσημος ύμνος του θα είναι «Νεότητα, νεότητα» και θα παραμείνει o ίδιος μέχρι την πτώση του, το 1944. Θα μας μιλήσει όμως σύντομα η συνάδελφος Carmen Betti για τη σπουδαιότητα της συνιστώσας «Νέοι» στα ζητήματα των φασιστικών

Σελ. 589
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 570
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    αυτήν. (Οι Επονίτισσες παρομοιάζονται συχνότατα με τις Σουλιωτοπούλες κτλ.). Γίνεται προσπάθεια να φανεί ή σχέση της αντίστασης με την Επανάσταση του '21, να ταυτιστούν τα δύο κινήματα, και το δεύτερο να μοιάζει. σαν φυσικός κληρονόμος του πρώτου.

    Παράλληλα, είναι έντονα αισθητή μία συνειδητοποίηση της ιδιαιτερότητας της νεολαίας, σαν ξεχωριστού και αυτόνομου τμήματος του πληθυσμού. (Πολλά άρθρα με τίτλο "Πώς μας βλέπουν οι μεγάλοι".) Το πρώτο οργανωτικό μάθημα της Ε.Π,Ο.Ν. αναφέρει (Π. Ανταίος, Β', σ, 251-252): "(...) Χρειάζεται ακόμα ν' ανταποκρίνεται ή οργανωτική μας πολιτική στην ιδιαίτερη ψυχική υφή της νεολαίας. και ή ψυχική αυτή υφή, τόσο διαφορετική από την ψυχική υφή του ενήλικου είναι ακόμα σημαντικά διαφορετική και στις διάφορες βαθμίδες της παιδικής και νεανικής ηλικίας. Τα ενδιαφέροντα και οι ψυχικές ανάγκες, καθώς και οι πνευματικές λειτουργίες είναι διαφορετικές στο νήπιο, στο παιδί της σχολικής ηλικίας και στον έφηβο. Η οργανωτική μας λοιπόν πολιτική για να είναι σωστή, πρέπει να προσαρμοστεί στην κάθε βαθμίδα της παιδικής ηλικίας (...)". Υπάρχει δηλαδή σφαιρική αντιμετώπιση του φαινομένου και ρίχνεται ειδικό βάρος σ' αυτό.

    Παράλληλα τα έντυπα αντανακλούν την προσπάθεια της οργάνωσης για δημιουργία ενός νέου τύπου ανθρώπου, με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που θα ανταποκρίνονται στη μελλοντική κοινωνία που οραματίζεται η Ε,Π.Ο.Ν. "Όπως παρατηρεί ο Πέτρος Ανταίος στο βιβλίο του Συμβολή στην ιστορία της Ε.Π.Ο.Ν.: "Το θεμελίωμα των χαρακτηριστικών αυτού του νέου Έλληνα αποτελεί, κατά τη γνώμη μας, τη συνισταμένη των πιο σημαντικών καταχτήσεων της Ε.Π.Ο.Ν. Τον πιο αξιόλογο καρπό των ιδεολογικών-παιδαγωγικών ζυμώσεων και της πρωτοποριακής πραχτικής δράσης της Ε.Π.Ο.Ν. στο μαχητικό και το πολιτιστικό μέτωπο".

    Η συνολική εντύπωση που αποκομίζει κανείς προσεγγίζοντας αυτά τα έντυπα είναι ότι αποπνέουν μία αίσθηση ελευθερίας. Μία διεύρυνση των στόχων: δεν υπάρχει πια κομμάτι ζωής στο οποίο οι νέοι να μην παρεμβαίνουν και για το οποίο να μην τολμούν να εκφράσουν άποψη. Τέλος, διαπνέονται από μία αισιοδοξία που προσπαθεί να αγκαλιάσει όλο και περισσότερες νεανικές ανησυχίες και ν' ανοίξει δρόμο για την πραγμάτωση των πιο προχωρημένων οραμάτων της νέας γενιάς.

    ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΑ ΕΝΤΥΠΑ

    Σ' αυτή την κατηγορία κατατάχτηκαν έντυπα που εκδίδονται από ομάδες νέων χωρίς άμεση εξάρτηση από πολιτικές οργανώσεις. Αυτά εκδίδονται με νόμιμο τρόπο και κυκλοφορούν ελεύθερα. Τα κυριότερα απ' αυτά είναι: Μαθητικά Γράμματα, Δεκαπενθήμερη επιθεώρηση -Αθήνα 1943-1944·