Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 600-619 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/600.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

νεολαίας- σχηματίζεται o φόβος για την παιδική και νεανική εγκληματικότητα, ένας φόβος που διατρέχει όλες τις ευρωπαϊκές χώρες και αποτελεί ένα κρίσιμο ζήτημα στην αντιμετώπιση των νέων και στους θεσμούς που δημιουργήθηκαν για την πλαισίωση τους, καθώς και στην ιδεολογική θωράκιση της αστικής κοινωνίας απέναντι στην πρόκληση της μη συμμόρφωσης και της ανατροπής.26 Έτσι στα 1919 ψηφίζονται νομοί "περί αλητείας και επαιτείας" και "περί προστασίας των εις επαιτείαν αλητείαν κλπ. εκδότων ανηλίκων", και στα 1924-1925 έγιναν απόπειρες ίδρυσης δικαστηρίου ανηλίκων και οργάνωσης των αναμορφωτικών σχολείων,27 Τέλος δεν πρέπει να παραλείψουμε, από τις ενδεικτικές αυτές αναφορές στο ενδιαφέρον για τη νεολαία, τον εκπαιδευτικό δημοτικισμό και τις εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις απ' τις αρχές του αιώνα ως τα 1930.28

II

Στη μελέτη αυτή επιλέχτηκε ως χώρος έρευνας για την εμφάνιση των νεανικών οργανώσεων η Θεσσαλονίκη, απ' την καμπή του αιώνα ως την εγκαθίδρυση της δικτατορίας στα 1936, με στόχο όχι την καταγραφή της τοπικής ιστορίας, αλλά την χρησιμοποίηση της ως παραδείγματος για τη διερεύνηση του ίδιου του προβλήματος και της παρουσίας του στην ελληνική κοινωνία. Οι λόγοι της επιλογής δεν οφείλονται μόνο στη διάσωση του αρχείου του πρωτοδικείου της πόλης όπου μπορεί να συγκροτηθεί ένα σχεδόν πλήρες μητρώο των νεανικών οργανώσεων και των καταστατικών τους.

Η Θεσσαλονίκη αποτελούσε μια μεγάλη πόλη μιας πολυεθνικής αυτοκρατορίας που ακολούθησε την τυπική πορεία των πόλεων της νοτιοανατολικής Ευρώπης, επιτρέποντας μας να διαγνώσουμε "καλύτερα και εποπτικότερα απ' ό,τι σε πολλούς άλλους τομείς, τα ποικίλα προβλήματα εθνικής, κοινωνικής και οικονομικής φύσης".29 Από μια πολυεθνική και πολυθρησκευτική πόλη, οικονομική πρωτεύουσα μιας εκτεταμένης περιοχής και παράθυρό της

26. Stephen Humphries, Hooligans or Rebels? An Oral History of Working Class Childhood and Youth 1889-1939, Οξφόρδη 1981, ιδιαίτερα σ. 1-27· John Gillis, "The evolution of juvenile delinquency in England 1890-1914", π. Past and Present, τ. 67,1975, σ. 96-126.

27. Ι. Κ. Παπαζαχαρίου, Οι ανήλικοι εγκληματίαι κατά τα παρ' ημίν και αλλαχού κρατούντα, Αθήνα 1932, σ. 39-41.

28. Αλέξης Δημαράς, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, ό.π., τ. Β', σ. κα'-μη', και Άννα Φραγκουδάκη, Εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και φιλελεύθεροι διανοούμενοι, Αθήνα 1977.

29. Klaus-Detler Grothusen, "Βασικές σκέψεις για τις επιπτώσεις της βιομηχανικής επανάστασης στον τομέα των πόλεων της νοτιοανατολικής Ευρώπης" στον τ. Εκσυγχρονισμός και βιομηχανική επανάσταση στα Βαλκάνια, Αθήνα 1980, σ. 17-30· το παράθεμα σ. 28.

Σελ. 600
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/601.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

στην οικονομία και τον πολιτισμό της Δύσης, περιέρχεται στην ελληνική επικράτεια, εθνικοποιείται οικονομικά και πολιτιστικά, και απωθείται σε μια επαρχιακή πόλη, κυριαρχούμενη από τους διοικητικούς και πολιτικούς μηχανισμούς της πρωτεύουσας. Βιώνει, αμεσότερα από οποιαδήποτε άλλη ελληνική πόλη, την ευρωπαϊκή εμπειρία του πρώτου παγκοσμίου πολέμου, γίνεται προσφυγούπολη και πεδίο οξύτατης κοινωνικής αντιπαράθεσης και μεγάλων ταξικών αγώνων. Σαν αποτέλεσμα της θέσης της και της ιστορικής της εξέλιξης, η πόλη παρουσιάζει εξαιρετική ποικιλία κοινωνικών στρωμάτων, συνδυάζει πολλαπλές πολιτιστικές παραδόσεις και είναι έκθετη στις διεθνείς επιδράσεις. Οι προϋποθέσεις αυτές αντανακλώνται στην ιστορία και τη φυσιογνωμία του νεολαιίστικου κινήματος της. Αποτελεί τη μοναδική πόλη του ελληνικού χώρου όπου εμφανίζονται σιωνιστικές και αξιοσημείωτες φασιστικές οργανώσεις. Στη Θεσσαλονίκη πρωτοπαρουσιάζεται το σοσιαλιστικό νεολαιίστικο κίνημα, ιδρύεται η κομμουνιστική νεολαία και μπαίνει στον ελληνικό χώρο η Χ.Α.Ν. Η Θεσσαλονίκη αποτελεί παράδειγμα όχι επειδή αποτελεί μια τυπική πόλη του ελληνικού χώρου, αντιπροσωπευτική των μέσων όρων, αλλά ακριβώς εξαιτίας της εξαιρετικότητάς της. Εξαιτίας του γεγονότος δηλαδή ότι συγκεντρώνει στοιχεία τυπικά για την ανάπτυξη του πολύμορφου φαινομένου των νεανικών οργανώσεων στη σύγχρονη εποχή.

Στη Θεσσαλονίκη το νεανικό κίνημα αρχικά εμφανίζεται με τις ενώσεις αποφοίτων των διακεκριμένων σχολείων της πόλης, απ' τις οποίες η παλαιότερη, που ιδρύθηκε στα 1897, είναι της "Alliance Israélite" μιας φιλελεύθερης σχολής συνδεδεμένης με τη γαλλική παιδεία. Ακολούθησαν οι σύλλογοι. της Γαλλογερμανικής σχολής (1906), της Ιταλικής (πριν το 1912), του σχολείου της Γαλλικής λαϊκής αποστολής (1912) κλπ. Οι "Ενώσεις αρχαίων μαθητών", όπως ονομάζονταν οι σύλλογοι αυτοί, διέθεταν αθλητικές ομάδες, εντευκτήρια με πλούσιες βιβλιοθήκες και οργάνωναν ποικίλες πολιτιστικές δραστηριότητες. Από τους καταλόγους των ιδρυτικών τους μελών, που συνοδεύουν τα καταστατικά τους, προκύπτει πως συμμετείχε κυρίως το εβραϊκό στοιχείο και οι νέοι των ξένων παροικιών. Οι σύλλογοι των αποφοίτων εξέφραζαν την κοινωνική διάκριση και την αλληλεγγύη της νεολαίας των αστικών στρωμάτων και τη διάκριση που έδινε το προνόμιο της ξεχωριστής και ανώτερης εκπαίδευσης.30

30. Ένωσις των αρχαίων μαθητών της Παγκόσμιου Ισραηλιτικής Ενώσεως, (Αρχ. Πρωτοδ. Θεσσαλ. φακ. π. 45), Ένωσις αρχαίων μαθητών της Γαλλογερμανικής Σχολής (π. 44), Αρχαίοι μαθηταί της Ιταλικής Σχολής: Νικόλαος Χριστοδούλου, Ο Γυμναστικός Σύλλογος Θεσσαλονίκης "Ο Ηρακλής;" και η εξέλιξη του αθλητισμού εν Θεσσαλονίκη, Θεσσαλονίκη 1927, σ. 36, 53, 91 και Μικαέλ Μόλχο, In Memorian, Θεσσαλονίκη 1976, σ. 40.

B 15

Σελ. 601
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/602.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Μέσα στα πλαίσια της ελληνικής κοινότητας, στα 1899, ιδρύθηκε o "Όμιλος των Φιλομούσων" που συγκέντρωνε το ελληνικό στοιχείο, συνεργαζόταν με τις ελληνικές κοινοτικές και προξενικές αρχές, και είχε ένα ευρύτερο πατριωτικό πρόγραμμα μέσα στο οποίο προβλεπόταν και η καλλιέργεια του αθλητισμού.31 Η πρώτη, ωστόσο, αποκλειστικά αθλητική ένωση ήταν η "Union Sportif" που ιδρύθηκε από μέλη των ξένων παροικιών τα οποία μετέφεραν τις συνήθειες τους στον τόπο της εγκατάστασης τους,32

Αν όμως θεωρήσουμε ότι οι οργανώσεις αυτές ανήκουν στην προϊστορία της ίδρυσης των νεανικών οργανώσεων της Θεσσαλονίκης, η πρώτη περίοδος αρχίζει στα 1908, όταν με την επανάσταση των Νεότουρκων εκφράστηκε με κάποια ελευθερία η κοινωνία της πόλης με την ίδρυση πολιτικών λεσχών και συνδικαλιστικών ενώσεων.33 Η περίοδος αυτή εκτείνεται ως τα 1917, τη χρονιά της μεγάλης πυρκαγιάς που αποτέφρωσε το μεγαλύτερο μέρος και το κέντρο της πόλης. Την περίοδο αυτή εμφανίζονται οργανώσεις στρατευμένες, με έντονο εθνικό ή ταξικό χαρακτήρα. Μερικές απ' αυτές είχαν διεθνείς διασυνδέσεις ή ανήκαν σε ευρύτερες εθνικές ενώσεις νεολαίας. Έτσι, στα 1908 ιδρύθηκαν ο Γυμναστικός Σύλλογος Ηρακλής και η σιωνιστική νεολαία Μακκαβαίοι, στα 1910 η Σοσιαλιστική Νεολαία της Φεντερασιόν και στα 1915 οι πρόσκοποι. Οι Μακκαβαίοι ή Μακκαμπή ξεκίνησαν από την Κωνσταντινούπολη και έγιναν διεθνής οργάνωση της εβραϊκής νεολαίας. Ήταν μια οργάνωση που καλλιεργούσε τη φυσική άσκηση, τη γυμναστική και τα σπορ, αλλά ταυτόχρονα και τα σιωνιστικά ιδεώδη στην εβραϊκή νεολαία σε αντιπαράθεση με την φιλελεύθερη ιδεολογία της Alliance και τον προλεταριακό διεθνισμό της Σοσιαλιστικής Νεολαίας, Όπως και τα αντίστοιχα εθνικιστικά κινήματα στην δυτική Ευρώπη υποστήριζε πως η φυσική άσκηση των νέων ήταν αναγκαία για την εθνική αναγέννηση. Η σύνδεση αυτή συνεπαγόταν ένα "ημι-στρατιωτικο" τύπο οργάνωσης: στολές, βαθμοφόροι, παρελάσεις, εμβατήρια. Στα 1913 στους Μακκαμπή είχαν οργανωθεί 600 νέοι και 120 νέες. Δύο χρόνια αργότερα, η οργάνωση αποφάσισε να πάρει άμεσα μέρος στην πολιτική, υποστηρίζοντας στις εθνικές εκλογές το κόμμα του Δημητρίου Γούναρη. Μετά την πυρκαγιά του 1917 που κάηκαν τα γραφεία, οι αθλητικές εγκαταστάσεις και η βιβλιοθήκη της οργάνωσης, άρχισε σταδιακά η παρακμή της και στα 1919 εντάχθηκε στην ομοσπονδία "Θεόδωρος Herzl". Μέσα στα πλαίσια της νέας οργάνωσης οι

31. Ι. Μπήτος, "Λίγη παληά Θεσσαλονίκη", Ημερολόγιον "Ο Φάρος της Βορείου Ελλάδος", Θεσσαλονίκη 1940, σ. 103-109, Χριστοδούλου, ό.π., σ. 10-15.

32. Χριστοδούλου, ό.π., σ. 15.

33. Βλ. την αναφορά της Φεντερασιόν στο Γραφείο της Β' Διεθνούς: Αντώνης Λιάκος, Η Σοσιαλιστική Εργατική Ομοσπονδία Θεσσαλονίκης (Φεντερασιόν) και η Σοσιαλιστική Νεολαία. Τα καταστατικά τους, Θεσσαλονίκη 1985, σ. 85.

Σελ. 602
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/603.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Μακκαμπή αποτελούσαν τον αθλητικό κλάδο, έως τα 1926 όταν μερικά μέλη αποχώρησαν δημιουργώντας την ομώνυμη αθλητική ομάδα. Την εποχή αυτή ιδρύθηκε και η οργάνωση των Εβραίων προσκόπων "Derorim Maccabi". H παρακμή όμως συνεχίστηκε και στα 1930 είχαν μείνει μόνο 150 οργανωμένοι νέοι,34 Εκτός απ' τους Μακκαβαίους ιδρύθηκαν και άλλες σιωνιστικές οργανώσεις όπως o Σύλλογος των Νέων Ιουδαίων που εξέφραζαν τις πολιτικές διαφοροποιήσεις του σιωνιστικού κινήματος35 και ο "Γυμναστικός Σύλλογος Ακοάχ" (1924) που διέθετε ομάδες στίβου, ποδοσφαίρου, ποδηλατικές, ναυτικές, γυναικείο τμήμα, οργάνωση ισραηλιτών προσκόπων και είχε ιδιόκτητο γήπεδο. Η "Ακοάχ" με 400 μέλη συμμετείχε στους ετήσιους αγώνες και τα πρωταθλήματα της Μακεδονίας.38 Αν και ο σιωνισμός είχε ισχυρή επίδραση στην εβραϊκή κοινότητα, υπήρχαν μέσα στην εβραϊκή νεολαία και οι αντίθετες τάσεις. Στα 1927 ιδρύθηκε η "Ομοσπονδία Ισραηλιτικών Μορφωτικών Νεολαιών" με στόχο την ενσωμάτωση των Εβραίων στην ελληνική κοινωνία μέσα από την εκμάθηση των ελληνικών, τη διάδοση της ελληνικής λογοτεχνίας, του θεάτρου κλπ. Μολονότι από το καταστατικό δεν διακρίνεται ο πολιτικός χαρακτήρας της Ομοσπονδίας, η Γενική Ασφάλεια τη θεωρούσε κομμουνιστική.37 Μέσα στα πλαίσια των εθνικών μειονοτήτων της πόλης πρέπει να αναφέρουμε την Ένωση της Αρμενικής Νεολαίας που ιδρύθηκε αργότερα (1924) και την Ένωση Αρμενίων Αθλητών (1930).38

Απ' τη Θεσσαλονίκη ξεκίνησε το πρώτο μαζικό σοσιαλιστικό νεολαιίστικο κίνημα στον ελληνικό χώρο. Στα 1910 ιδρύθηκε η Σοσιαλιστική Νεολαία από τη Φεντερασιόν. (Στην Αθήνα το σοσιαλιστικό νεολαιίστικο κίνημα εμφανίστηκε αρχικά στα 1911, αλλά έκανε μονιμότερη την παρουσία του στα 1916.) Η Σοσιαλιστική Νεολαία Θεσσαλονίκης είχε 250-300 μέλη από τα οποία τα 2/3 γύρω στην ηλικία των 16 ετών. Ανήκε στη Σοσιαλιστική Διεθνή των Νέων με την οποία διατηρούσε τακτικές επαφές και είχε τμήμα στην Καβάλα και την Καλαμαριά. Η Σοσιαλιστική Νεολαία αποτελούνταν από αθλητικό,

34. Avraham Recanati, "La Maccabi-Epoca Heroica del Sionismo en Salonique", στον τ. Zikhron Saloniki, Grandeza i Destruyiciòn de Yerushalayim del Balkan (επιμ. David Recanati), τ. 1, Τελ Αβίβ 1972, σ. 38-40.

35. Itshak Ben-Rubi, "A. J. J.-Association de Jovenos Jidios", στον τ. Zikhron Saloniki, ό.π., σ. 49· Αρχ. Πρωτ. Θεσ. π. 474/1923.

36. Χριστοδούλου, ό.π., σ. 102. Επίσης, Αρχ. Πρωτ. Θεσ. π. 474· η Aucáx (=δύναμη) εμπνεόταν από τη ρεβιζιονιστική ιδεολογία, "η διά παντός μέσου πραγματοποίησις του σιωνιστικού προγράμματος".

37. Αρχ. Πρωτ. Θεσ., π. 860. Για τον χαρακτηρισμό "ανεγνωρισμένοι κομμουνισταί" βλ. την έκθεση Ενόρκου εξετάσεως του ανθυπασπιστή χωροφυλακής Γεωργίου Παναγιωτόπουλου, στις 12.12.1933, στο ίδιο αρχείο, π. 1304 (φακ. του Μουσικοκαλλιτεχνικού Συλλόγου "Ο Ορφεύς").

38. Αρχ. Πρωτ. Θεσ., π. 492 και π. 1158 (τώρα στο φακ. ν. 1950).

Σελ. 603
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/604.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

μουσικό, χορωδιακό και θεατρικό τμήμα. Οργάνωνε βραδινά μαθήματα, συμμετείχε στις εκδηλώσεις της κομματικής οργάνωσης, απ" την οποία ελεγχόταν άμεσα, και προωθούσε την ανάπτυξη του συνδικαλισμού ανάμεσα στους νέους. Σε σχέση με τη Φεντερασιόν η Σοσιαλιστική Νεολαία λειτουργούσε σαν χώρος στρατολόγησης και σχολή στελεχών. Η σχέση αυτή όμως άλλαξε μετά τα 1920.39

Μέσα στα πλαίσια της ελληνικής κοινότητας ιδρύθηκε στα 1908 o "Γυμναστικός Σύλλογος Ηρακλής", με έντονο εθνικό χαρακτήρα. Ο "Ηρακλής" συμμετείχε στις αθλητικές εκδηλώσεις των Ελλήνων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας πριν τα 1912, και αμέσως μετά συνεργάζονταν με τις κρατικές αρχές στην τήρηση της τάξης στην πόλη. Αποτέλεσε την κοιτίδα πολλών αθλητικών σωματείων και μέσα από τις γραμμές του ξεκίνησε στη Θεσσαλονίκη η μεγάλη οργάνωση του Προσκοπισμού.40

Το Σώμα Ελλήνων Προσκόπων ιδρύθηκε στην Αθήνα στα 1910 και αναπτύχθηκε εξαιρετικά γρήγορα σ' όλη τη χώρα με την προσωπική φροντίδα και τις δωρεές του Βενιζέλου, της οικογενείας Μπενάκη και άλλων αστών φιλελευθέρων. Πλαισιώθηκε από αξιωματικούς του ναυτικού και προσαρμόστηκε στις πολεμικές συνθήκες της χώρας. Άλλωστε στους σκοπούς του ήταν η "προετοιμασία καλών πολιτών και στρατιωτών". Ο προσκοπισμός προβλήθηκε σαν ένα νέο ιδανικό στη νεολαία της εποχής, ως πρότυπο στις σχέσεις εκπαιδευτών και εκπαιδευομένων και εντάχθηκε στο πνεύμα της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης του Βενιζέλου. Άλλωστε στα 1918-20 πρόεδρος του Δ.Σ. του Σώματος ήταν ο Δημήτρης Γληνός. Ο προσκοπισμός μπορεί να θεωρηθεί ως η πολυπληθέστερη νεανική οργάνωση του μεσοπολέμου. Από 11 νέους στα 1910, και 128 στα 1912, έφτασε στους 2.610 στα 1915, 3.700 στα 1920, 6.300 στα 1925, 12.000 στα 1930 και 16.600 στα 1935.41 Στη Θεσσαλονίκη μετά την εμφάνισή τους μέσα από τις γραμμές του Ηρακλή, οι ομάδες των προσκόπων οργανώθηκαν σε κάθε σχολείο. Μια λεπτομέρεια όμως που μας παραδίδει o Γ. Χριστοδούλου δεν πρέπει να περάσει απαρατήρητη: Το γεγονός ότι μετά την πυρκαγιά του 1917 οι πρόσκοποι μοίραζαν ψωμί και ρουχισμό, προκάλεσε τη συρροή στο σώμα στρωμάτων φτωχής και εξαθλιωμένης νεολαίας, πράγμα που οδήγησε σε μια χρόνια κακοδαιμονία. Ο προσκοπισμός παρά τη διαταξική του πολιτική αποδείχτηκε ότι μπορούσε να λειτουργήσει μόνο μέσα σε ορισμένα κοινωνικά στρώματα.42 Άλλωστε είναι γνωστό και από

39. Α. Λιάκος, Η Σοσιαλιστική Εργατική Ομοσπονδία Θεσσαλονίκης, ό.π., σ. 35-48, 65-73.

40. Χριστοδούλου, ό.π., σ. 36-37, 39, 43-44.

41. Σώμα Ελλήνων Προσκόπων, Αιέν Αριστεύειν, Ιωβηλαίο 1910-1960, Αθήνα I960.

42. Χριστοδούλου, ό.π., σ. 58, 66-67.

Σελ. 604
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/605.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

τη διεθνή βιβλιογραφία το φαινόμενο της αντίστασης της νεολαίας των λαϊκών τάξεων στις οργανώσεις που δημιουργήθηκαν πάνω σε μια: έννοια νεολαίας που προερχόταν από τις μεσαίες τάξεις, καθώς και στην επιβολή του κομφορμισμού και της πειθαρχίας.43

Μετά την πυρκαγιά του 1917 και ως τα 1920, το έργο της ανασυγκρότησης της πόλης, η επιστράτευση και οι συνθήκες του πολέμου είχαν σαν αποτέλεσμα μια ύφεση των νεανικών δραστηριοτήτων.44 Η παρουσία όμως των ξένων στρατευμάτων και στόλων, που διέθεταν αθλητικές ομάδες ποδοσφαίρου και οργάνωναν αγώνες στην πόλη, προκάλεσε τη διάδοση αυτού του κατ' εξοχήν λαϊκού αθλήματος. Όπως συνέβη επίσης στη Σμύρνη και στην Κωνσταντινούπολη, απ' όπου διαδόθηκε μετά το '22 στην Ελλάδα, το ποδόσφαιρο οφείλει στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο τη διάδοση του.45 Το γεγονός πρέπει να ενταχθεί στο ευρύτερο πρόβλημα των μηχανισμών της διάδοσης των σπορ, των νοοτροπιακών προϋποθέσεων για την πρόσληψη τους σε κοινωνίες παραδοσιακού τύπου, καθώς και της σχέσης ανάμεσα στην επέκταση της εκβιομηχάνισης και των αλλαγών που προκλήθηκαν στη χρησιμοποίηση του ελεύθερου χρόνου.46 Παράλληλα, σ' ό,τι αφορά τη σύγχρονη ελληνική ιστορία, ενώ μελετήθηκε το στρατιωτικό και διπλωματικό χρονικό της παρουσίας των ξένων στρατευμάτων στην Ελλάδα, δεν αντιμετωπίσθηκε ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος σαν παράγοντας πολιτισμικής διάδοσης και αλλαγής. Αλλά στο σημείο αυτό θα επανέλθουμε.

Μια άλλη συνέπεια του πολέμου ήταν η διείσδυση του ξένου παράγοντα στην οργάνωση του νεανικού κινήματος και συγκεκριμένα της Χριστιανικής Αδελφότητας Νέων. Πριν όμως αναφερθούμε σε οργανώσεις χριστιανικής έμπνευσης, θα πρέπει να γίνει μια παρέκβαση για το θεσμό των κατηχητικών σχολείων.

Όπως προαναφέρθηκε, τα κατηχητικά ιδρύθηκαν και σταθεροποιήθηκαν στην Αθήνα, στα 1910. Ονομάζονταν επίσης Κυριακά Σχολεία και είχαν ως

43. Gillis, Ι giovani e la storia, ό.π., σ. 167-169, Humphries, Hooligans or Rebels, ό.π., σ. 17.

44. Κάηκαν οι εγκαταστάσεις, επιτάχτηκαν οι ελεύθεροι χώροι κλπ., βλ. Χριστοδούλου, ό.π., σ. 62, 71 και Χ. Παπαστάθης, "Ένα υπόμνημα για την πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης", π. Μακεδονικά, τ. 18, 1978, σ. 143-170.

45. "Μένος ποδοσφαιρικό κατέλαβεν σύμπασαν την νεολαίαν της Θεσσαλονίκης. Κατά Κυριακήν ποδοσφαιρικαί συναντήσεις. Το μένος των αθλητών ημιλλάτο το μένος των φιλάθλων οι οποίοι κατά χιλιάδες κατέκλυον τότε Γυμναστήριον και τα έναντι αυτού Ισραηλιτικά Νεκροταφεία". Χριστοδούλου, ό.π., σ. 96. Στην Αθήνα: "με την κάθοδον των προσφύγων φιλάθλων εσημειώθη εισβολή του ποδοσφαίρου εις την Ελλάδα". Σπανούδη, Ο αθλητισμός σύγχρονη θρησκεία, ό.π., σ. 113-116.

46. D. Riesman - R. Denney, "Football in America: A Study in Culture Diffusion" στον τ. Eric Dunning (ed.). The Sociology of Sport, Λονδίνο 2 1976, σ. 152-167.

Σελ. 605
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/606.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

πρότυπο τα αγγλικά Sunday's Schools που ιδρύθηκαν απ' τις ανεπίσημες αγγλικές εκκλησίες την εποχή της βιομηχανικής επανάστασης και απευθύνονταν στα παιδιά των πόλεων. Πριν από το 1910 είχαν γίνει τρεις προσπάθειες ίδρυσης κατηχητικών, στην Αθήνα, τον Πειραιά και την Πάτρα. Και οι τρεις συνδέονταν με πρωτοβουλίες ιδιωτών και αντιμετώπισαν την εχθρότητα της εκκλησίας. Σύμφωνα με το σκεπτικό της ίδρυσης τους, απευθύνονταν στους «απόρους παίδας και τας εργατίδας των πόλεων» και αναπληρούσαν την παρεχόμενη από τα σχολεία θρησκευτική εκπαίδευση που τη χαρακτήριζαν ανεπαρκή. Το τελευταίο σημείο πρέπει να υπογραμμιστεί γιατί όλες οι οργανώσεις, προσκοπικές, θρησκευτικές και σοσιαλιστικές τονίζουν τον ανεπαρκή ρόλο της εκπαίδευσης και καθορίζουν έτσι το δικό τους συμπληρωματικό ή ανταγωνιστικό ρόλο. Στα 1910 η εκκλησία αντιλαμβάνεται την αναγκαιότητα του νέου θεσμού, δεν αναλαμβάνει όμως ακόμα την οργάνωση κατηχητικών. Την άφησε σε δύο οργανώσεις ιδιωτών, δηλ. τις Ορθόδοξες Χριστιανικές Ενώσεις και από τα 1927 στην Αδελφότητα Θεολόγων «Η Ζωή». Η τελευταία τους έδωσε μια πιο οργανωμένη πυραμιδωτή μορφή, και δεν περιόρισε τις εκδηλώσεις τους μόνο στην ακρόαση του κυριακάτικου μαθήματος. Η δυνατότητα της εκκλησίας να προσεγγίζει όλα τα κοινωνικά στρώματα, και κυρίως τα πιο φτωχά, προσέδωσε στο θεσμό ένα λαϊκό χαρακτήρα.47 Στη Θεσσαλονίκη, η λειτουργία κατηχητικών μαρτυρείται από τα 1926 με πρωτοβουλίες της θρησκευτικής Αδελφότητας «Η Αποστολική Διακονία».48 Αργότερα παρόμοια δραστηριότητα ανέπτυξε η οργάνωση «Απολύτρωσις». Τη μεγαλύτερη όμως διάδοση θα αποκτήσουν στα χρόνια της Κατοχής τα κατηχητικά της «Ζωής» που άρχισαν να ιδρύονται στη Θεσσαλονίκη στα 1935-1936 με πρωτοβουλία του Ακαδημαϊκού Κοινωνικού Συνδέσμου.49

Ας επιστρέψουμε όμως στη X.A.N. Το αμερικανικό τμήμα της Young Men's Christian Association είχε αρχίσει τη δραστηριότητα του μέσα στα ξένα εκστρατευτικά σώματα ήδη από τα 1917 και την επέκτεινε στη συνέχεια στον ελληνικό στρατό ιδρύοντας τα «Σπίτια του Στρατιώτου». Στα 1921 στη Θεσσαλονίκη, και στη συνέχεια στην Αθήνα, η Χ.Α.Ν. πάντα υπό την αμερικάνικη κηδεμονία, επέκτεινε τις δραστηριότητές της δυναμικά στη μη στρατευμένη ελληνική νεολαία. Ένας από τους σκοπούς της ήταν, όπως δήλωνε εύγλωττα αργότερα o πρόεδρός της, «να συμπληρώσει το έργον κατά τας ώρας

47. Κων. Κούρκουλας, «Το κατηχητικόν σχολείον εν τη εκκλησία της Ελλάδος», π. Θεολογία, τ. 35,1964, σ. 37-64, 214-233.

48. Αρχ. Πρωτ. Θεσ., π. 954, Τυπωμένο καταστατικό, σ. 5.

49. Μαρτυρίες των κ. Σπύρου Γουλιέλμου και Ανδρέα Πετάνη, τους οποίους ευχαριστώ. Για τη δράση των κατηχητικών της «Ζωής» στην κατοχή και τη μεταπολεμική περίοδο βλ. επίσης, Γιώργος Ιωάννου, Η πρωτεύουσα των προσφύγων, Αθήνα 1984, σ. 118-181.

Σελ. 606
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/607.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

καθ' ας ούτε το Σχολείον ούτε ο εργοδότης είναι δυνατόν να ασχοληθούν με τους μαθητάς και τους νεαρούς εργάτας των". Η Χ.Α.Ν. από την αρχή υποστηρίχτηκε από την εκκλησία, τις πολιτικές και τις εκπαιδευτικές αρχές. Χαρακτηριστικά στο πρώτο Δ.Σ. της Χ.Α.Ν.Θ. πρόεδρος ήταν ο νομάρχης και μέλη o Διοικητής Χωροφυλακής, δημοτικοί σύμβουλοι και επιθεωρητές. Οι δραστηριότητες του τμήματος χρηματοδοτήθηκαν από το αμερικάνικο τμήμα της Χ.Α.Ν. που ανέλαβε την κατασκευή και τον εξοπλισμό του γνωστού μεγάλου κτιρίου της στο κέντρο της Θεσσαλονίκης.50 Σε αντίθεση με τα κατηχητικά σχολεία, η X.A.N. στήριξε τη δραστηριότητα της σε νεανικές μορφές δράσης. Εισήγαγε πρώτη το θεσμό των θερινών κατασκηνώσεων στην Ελλάδα και φρόντισε για τη διάδοση των αμερικανικών κυρίως παιχνιδιών μπάσκετ και βόλευ. Στη Θεσσαλονίκη λειτούργησε σαν οργανωτής της αθλητικής κίνησης, πήρε υπό την προστασία της διάφορες συνοικιακές αθλητικές ομάδες και προπαντός έβαλε σε κάποια τάξη τη διεξαγωγή των αθλητικών εκδηλώσεων και επέβαλε το σεβασμό των αθλητικών κανονισμών.51 Το σημείο αυτό δεν είναι καθόλου ουδέτερο ιδεολογικά. Η σχέση μεταξύ του λεγομένου "αθλητικού πνεύματος" και του εθισμού στα συστήματα ιεραρχίας και υποταγής θρησκευτικού ή κοσμικού χαρακτήρα είναι γνωστή, και αποτέλεσε μέρος της ιστορικής διαμόρφωσης του σύγχρονου αθλητισμού. Η οργάνωση του αθλητισμού και η επιβολή ενιαίων και σταθερών κανόνων συμπεριφοράς αποτελεί μια από τις συνιστώσες του ελέγχου των εκδηλώσεων του νεανικού κινήματος και της υποταγής του,52 Ίσως έχει κάποια συμβολική σημασία το γεγονός ότι το σημερινό κτίριο της Χ.Α.Ν.Θ. και τα καλοοργανωμένα γήπεδά της καταλαμβάνουν ακριβώς τον ελεύθερο χώρο όπου το 19ο αιώνα η νεολαία της Θεσσαλονίκης διεξήγαγε τα ανοργάνωτα και παραδοσιακά της παιχνίδια.53

Η εποχή απ' το 1922 ως τη δικτατορία του 1936 αποτελεί τη δεύτερη και σημαντικότερη περίοδο στην ιστορία των νεανικών οργανώσεων της πόλης. Η Θεσσαλονίκη χάνει σιγά-σιγά τον πολυεθνικό της χαρακτήρα καθώς ο

50. Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας, κατάλοιπα Γενικής Διοίκησης Μακεδονίας, φακ. 114, αρ. 43-85, "Έκθεσις. Η Αμερικανική Χριστιανική Αδελφότης των Νέων (YMCA) παρά τω Ελληνικά Στρατώ. Από 1ης Αυγούστου 1918 μέχρι της 1ης Οκτωβρίου 1919" και Αρχ. Πρωτ. Θεσ., π. 332 (τώρα ν. 210), καταστατικά της ΧΑΝΘ, 1921 (δακτ.) και 1926 (έντυπο). Επίσης Η ΧΑΝ εν Ελλάδι, Αθήνα [1921], και Εθνικόν Συμβούλιον της ΧΑΝ Ελλάδος, Τα 30 χρόνια της Χριστιανικής Αδελφότητας Νέων (1923-1953), Αθήνα 1956, το παράθεμα από ομιλία του Αμίλκα Αλιβιζάτου, σ. 34

51. Χριστοδούλου, ό.π., σ. 80.

52. Thorstein Veblen, Η θεωρία της αργόσχολης τάξης, Αθήνα 1982, σ. 280-282· Eric Dunning, "The Development of Modern Football", στον τ. Sociology of Sport, ό.π., σ. 133-151.

53. Χριστοδούλου, ό.π., σ. 6.

Σελ. 607
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/608.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

μουσουλμανικός και ο βουλγαρικός πληθυσμός την εγκατέλειψε και μέρος της εβραϊκής κοινότητας άρχισε να φυλλορροεί προς την Παλαιστίνη. Σε αντίβαρο, μετά τα 1922 η πόλη κατακλύζεται από πρόσφυγες που στήνουν στην περιφέρεια της τις συνοικίες τους δίνοντας μια νέα ζωή. Στα 1928, στο σύνολο των 244.680 κατοίκων της, οι 117.041 (47,8%) είναι πρόσφυγες και οι 36,590 (16,1%) εσωτερικοί μετανάστες,54 Ο συνδικαλισμός αναπτύσσεται και οι κοινωνικοί αγώνες κυρίως των καπνεργατών συνταράσσουν συχνά την πόλη με κορύφωμα την εξέγερση του Μάη του 1936. Την περίοδο αυτή κάνουν εντονότερη την παρουσία τους, εκτός από τις οργανώσεις που ήδη απαριθμήσαμε, οι πολιτικές νεολαίες. Η Σοσιαλιστική Νεολαία της Φεντερασιόν από τα 1918 εντάσσεται στο ΣΕΚΕ που ιδρύει στα 1920 την Ομοσπονδία Σοσιαλιστικών Εργατικών Νεολαιών. Στα 1922, ως η μαζικότερη, αναλαμβάνει την οργάνωση, στη Θεσσαλονίκη, του ιδρυτικού συνεδρίου της Ομοσπονδίας Κομμουνιστικών Νεολαίων Ελλάδας, τμήματος της Κομμουνιστικής Διεθνούς των Νέων. Εκτός από τη συμμετοχή της στους κοινωνικούς αγώνες, το συνδικαλισμό και τη διακίνηση των κομματικών εντύπων, η κομμουνιστική νεολαία έγινε πόλος της αριστεράς του κόμματος, υποστήριξε την πλήρη ένταξη του στην Τρίτη Διεθνή και την μπολσεβικοποίησή του, και διεκδίκησε την αυτονομία της, γεγονός που την έφερε σε σύγκρουση με την κομματική ηγεσία και οδήγησε σε μια σειρά διασπάσεις. Έτσι, μετά την συγκρότηση της Ανεξάρτητης Κομμουνιστικής Νεολαίας στην Αθήνα το 1921, διαγράφηκε στα 1923 το τμήμα Θεσσαλονίκης που συγκάλεσε ιδιαίτερο "επαναστατικό" συνέδριο με συμμετοχή τμημάτων και από άλλες πόλεις. Η κατάσταση εξομαλύνθηκε με την υιοθέτηση των πολιτικών απόψεων των Θεσσαλονικέων αλλά και την καταδίκη της οργανωτικής τους πρωτοβουλίας στα 1924. Έκτοτε η ΟΚΝΕ ακολούθησε το ρυθμό των εξελίξεων του κόμματος. Η οργανωτική της δύναμη στα 1922 ήταν 300 μέλη, στα 1923: 400, στα 1924: 700, στα 1925-1926 από 600 τα μέλη μειώθηκαν στα 300 εξαιτίας των διώξεων της δικτατορίας του Πάγκαλου, και στα 1927 από 700 έφτασαν στα 1886. Στα επόμενα χρόνια ακολούθησε μια ανοδική πορεία για να φτάσει στα 1936, σύμφωνα με προφορικές μαρτυρίες, στα 15.000 μέλη. Η σύνθεσή τους κατά τα τρία τέταρτα ήταν εργατική. Στα τέλη του 1935 το 6ο συνέδριο του ΚΚΕ αποφάσισε τη διάλυση της ΟΚΝΕ και τη σύσταση, σύμφωνα με το νέο λαϊκομετωπικό προσανατολισμό, μιας "πλατιάς" Αντιφασιστικής Νεολαίας, διαδικασία που δεν ολοκληρώθηκε εξαιτίας της δικτατορίας του 1936.55

54. Sandis, Refugees and Economic Migrants, ό.π., σ. 166.

55. Άγγελος Ελεφάντης, Η επαγγελία της αδύνατης επανάστασης, Αθήνα 2 1979, σ. 293-299, τα στοιχεία για τη δύναμη της ΟΚΝΕ, σ. 295· η Pravda (6.1.1925) ωστόσο, υπολογίζει τα μέλη σε 1300, για το 1924, (AYE, 1925, Α/2/η). Για τη δύναμη της ΟΚΝΕ

Σελ. 608
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/609.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Ωστόσο, η ιστορία της ΟΚΝΕ είναι κάτι περισσότερο από τις οργανωτικές της μεταμορφώσεις. Η νεολαία του μεσοπολέμου ανατράφηκε και συνειδητοποίησε τον κόσμο κατά τη διάρκεια του πρώτου παγκοσμίου πολέμου, που στην Ελλάδα κράτησε μια δεκαετία. "O πόλεμος, έγραφε στα 1933 ο Γιώργος Θεοτοκάς, δεν μας παραξένευε καθόλου. Ήταν για μας μια φυσική κατάσταση, αφού δεν είχαμε αναμνήσεις της ειρήνης (...). Όταν αρχίσαμε να αισθανόμαστε μας κατείχε κιόλας η ψυχή του πολέμου".56 Η μεταπολεμική νεολαία, σ' όλη την Ευρώπη, έμαθε να σκέπτεται πως ζει σε μια προσωρινή ανακωχή, παρά σε μια ειρηνική περίοδο, και να αντιλαμβάνεται την πολιτική με πολεμικούς όρους.57 Μέσα από μια τέτοια οπτική, προσεκτική στις αλλαγές στις συνειδήσεις που προκάλεσε ο "Μεγάλος Πόλεμος" αλλά και οι προσδοκίες που ξεπήδησαν από την Οκτωβριανή Επανάσταση, μπορούν να ερμηνευθούν, σε σημαντικό βαθμό, όχι μόνο οι "επαγγελίες μιας αδύνατης επανάστασης", ο οξύς πολιτικός λόγος και οι συμπεριφορές του μεσοπολέμου, αλλά και οι διαφοροποιήσεις της μεταπολεμικής από την προπολεμική νεολαία των εργατικών κομμάτων, καθώς και οι αντιπαραθέσεις με την παλιά γενιά των σοσιαλιστών του ΣΕΚΕ που αντιλαμβάνονταν την κοινωνική πρόοδο με την εξελικτική φιλοσοφία της προπολεμικής περιόδου και ιδιαίτερα της Δεύτερης Διεθνούς, Ταυτόχρονα η ιστορία της κομμουνιστικής νεολαίας, και όχι μόνο των μελών της άλλα της συνολικής της επιρροής, πρέπει να ειδωθεί και μέσα από τις γραμμές των αντιπάλων της. Μέσα από την ένταση δηλ, που εκλυόταν από τη σύγκρουση δύο εικόνων της νεολαίας: του προπολεμικού ιδεότυπου μιας κομφορμιστικής και υποταγμένης νεολαίας, με την πραγματικότητα μιας ανυπότακτης νεολαίας που ταυτιζόταν πολλαπλά με τη λαϊκή της καταγωγή, την εγκληματικότητα και τον κομμουνισμό. Η ματιά του εισαγγελέα είναι και πάλι χρήσιμη: "καχεκτικοί νέοι και ωχραί νεανίδες με το εσβεσμένο βλέμμα των αναρχικών και με το έκδηλον μίσος εμφωλεύον εις τας ψυχάς των, μίσος στρεφόμενον κατά πάσης εκδηλώσεως εθνικής ή κοινωνικής, κατέκλυζαν τα ύποπτα κέντρα, και ευκαιρίας δοθείσης, ήναπτον παντού την πυρκαϊάν της στάσεως και της ανταρσίας".58

θα πρέπει να υπολογίζουμε επίσης τους ανοργάνωτους οπαδούς της, καθώς και τις εξωκομματικές οργανώσεις που επηρέαζε. Για τις άλλες οργανώσεις νεολαίας στον κομμουνιστικά χώρο βλ. επίσης, Θεόδωρος Νικολόπουλος, Η άλλη όψη του ελληνικού εργατικού κινήματος (1918-1930), Αθήνα 1983, σ. 49-50 και Δημήτρης Λιβιεράτος, Κοινωνικοί αγώνες στην Ελλάδα (1923-1927), Αθήνα 1985, σ. 69-74.

56. Γιώργος Θεοτοκάς, Εμπρός στο κοινωνικό πρόβλημα, Αθήνα 1932, σ. 8.

57. Eric Leed, Terra di nessuno. Psicologia del combattente nella prima guerra mondiale, Μπαλόνια 1985: μια περιγραφή της μεταμόρφωσης που προκάλεσε o πόλεμος στη νεολαία που πήρε μέρος, και των αλλαγών στις αντιλήψεις τους που καθόρισαν την μεταπολεμική τους συμπεριφορά.

58. Μικρουλέας, Η παιδική εγκληματικότης, ό.π., σ 20-21.

Σελ. 609
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/610.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Για να κατανοήσουμε τις αλλαγές που προκάλεσε στις συνειδήσεις ο πόλεμος, και τις συνέπειες αυτών των αλλαγών στη διαμόρφωση του κομμουνιστικού κινήματος, πρέπει να αναφερθούμε επίσης στη δημιουργία της Ομοσπονδίας των Παλαιών Πολεμιστών στα 1922-24, και στη γρήγορη επέκταση των οργανώσεων τους. Οι νέοι που πολέμησαν αποτελούσαν ίνδαλμα στα μάτια των αμέσως νεωτέρων τους που ήταν ήδη προετοιμασμένοι από τις εξιδανικεύσεις της πατριωτικής ρητορίας. Ωστόσο αφού είχαν δοκιμάσει, στη συχνά πολύχρονη θητεία' τους, τη φρίκη του πολέμου, επιστρέφοντας αντιμετώπιζαν οι περισσότεροι προβλήματα επαγγελματικής απασχόλησης, αγροτικής αποκατάστασης, και όσοι ήταν ανάπηροι ή φυματικοί, άμεσα προβλήματα φυσικής επιβίωσης. Αποκαλυπτικό των συνθηκών εξαθλίωσης είναι το αίτημα που ψηφίστηκε στο συνέδριο της Ομοσπονδίας το Μάιο του 1923: "Να παίρνουν οι άρρωστοι (φυματικοί) τα ρούχα των πεθαμένων αφού πρώτα κλιβανίζονται και να μην πουλιούνται στα Δημοπρατήρια".59 Ήταν φυσικό επομένως οι παλαιοί πολεμιστές όλων των εμπόλεμων χωρών να αποτελούν ένα εύφλεκτο, στις ιδέες που πρέσβευαν τη ρήξη, υλικό. Στην Ελλάδα οι Παλαιοί Πολεμιστές επέκτειναν την κομμουνιστική επιρροή πέρα από την εργατική τάξη σε αγροτικά και εξαθλιωμένα μικροαστικά στρώματα. Αν γνωρίζει κανείς το ρόλο που έπαιξαν στην Ιταλία και τη Γερμανία οι αντίστοιχες οργανώσεις των αποστράτων στη δημιουργία των φασιστικών οργανώσεων και στο περιβάλλον μέσα στο οποίο αναπτύχθηκαν οι φασιστικές νεολαίες,60 μπορεί να αντιληφθεί το ρόλο των Παλαιών Πολεμιστών, τόσο σαν έκφρασης της πορείας προς τα αριστερά των λαϊκών μαζών στην Ελλάδα την ίδια περίοδο, όσο και σαν παράγοντα που επηρέασε την πορεία αυτή. Στη Θεσσαλονίκη οι ενώσεις Παλαιών Πολεμιστών, που ιδρύθηκαν στα 1922-23 δεν περιορίστηκαν μόνο στην πόλη αλλά επεκτάθηκαν και στην αγροτική της περιφέρεια.61

Μετά τα 1920 άρχισαν να εμφανίζονται και οι νεολαίες των αστικών πολιτικών

59. Πόλεμος κατά τον πολέμου, Αποφάσεις του Πρώτου Πανελληνίου Συνεδρίου Παλαιών Πολεμιστών και θυμάτων Στρατού, Αθήνα 1975, (α' εκδ. 1924), σ. 89. Βλ. επίσης, Λιβιεράτος, ό.π., σ. 91-96. Η Pravda (6.1.1925), στην έκθεσή της για το 3ο Συνέδριο του ΣΕΚΕ/ΚΚΕ υπολόγιζε σε 60.000 τα μέλη του κινήματος των Παλαιών Πολεμιστών. (AYE, 1925, Α/2/η).

60. Betti, L'Opera nazionale Ballila, ό.π., σ. XI, 5, 8-25.

61. Για την επέκταση των Παλαιών Πολεμιστών στην Μακεδονία βλ. Αρχ. Πρωτ. Θεσ., π. 343 (1921), 392 (1922), 421 (1923), 422 (1923), 462 (1923) και 477 (1923). Για την ανησυχία των αρχών βλ. IAM, Γενική Διοίκηση Μακεδονίας, φακ. 89, "Υπόμνημα της από απόψεων ξένων προπαγανδών παρουσιαζομένης καταστάσεως εν τη περιοχή του Σώματος Στρατού και γενικότερον καθ' άπασαν την Βόρειαν Ελλάδα και επιβαλλόμενα μέτρα" (1924), σ. 6-7· AYE, ι925, A/2/η, Απόρρητη έκθεση του νομαρχούντος Πέλλης, Δ. Χατζηκυριαζή προς το Υπουργείο Εσωτερικών, Έδεσσα 16.1.1925 και "Το Α' Σώμα Στρατού προς το Υπουργείον των Στρατιωτικών" Ζ. Παπαθανασίου, Αθήνα 18.3.1925.

Σελ. 610
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/611.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

κομμάτων. Συγκεκριμένα στα 1920 ιδρύθηκε η Πολιτική Ένωση Μακεδονικής Νεολαίας (βασιλική), στα 1924 η Φιλελεύθερα Μακεδονική Νεότης (Βενιζελική) και η Δημοκρατική Νεολαία Μακεδονίας (του Αλ. Παπαναστασίου), στα 1925 η Εθνική Δημοκρατική Νεολαία Μακεδονίας (του Γ. Κονδύλη), στα 1933 η Πολιτική Λαϊκή Νεολαία (του Π. Τσαλδάρη) και στα 1934 η Μορφωτική Νεολαία Ελευθεροφρόνων Θεσσαλονίκης (του Ι. Μεταξά).62 Οι νεολαίες αυτές δεν είχαν καμιά ιδιαίτερη νεολαιίστικη υπόσταση, ούτε ιδιάζουσα νεανική δραστηριότητα. Ιδρύονταν για την εκλογική υποστήριξη του κόμματός τους και συχνά διαλύονταν εξαιτίας της απραξίας τους για να επανασυσταθούν αργότερα, ιδίως στις προεκλογικές περιόδους.63 Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της πρώτης απ' αυτές, και σχετικά μακροβιότερης, της Μακεδονικής Νεολαίας. Μέλη της, σύμφωνα με το καταστατικό του 1920 μπορούσαν να γίνουν "οι εν Θεσσαλονίκη μονίμως εγκατεστημένοι από 18 έως 40 ετών". Στο καταστατικό του 1922 το όριο επεκτείνεται στα 52 χρόνια, Σκοπός, η υποστήριξη μακεδόνων πολιτικών.64

Από τα 1925 άρχισαν επίσης να παρουσιάζονται και να πυκνώνουν στην πόλη οι προφασιστικές ή φασιστικές οργανώσεις. Τα κύρια χαρακτηριστικά τους, ο έντονος αντικομμουνισμός και ο αντισημιτισμός. Ήδη από το Δεκέμβριο του 1923, την επομένη της νίκης των δημοκρατικών, ιδρύθηκε ο Κεντρικός Σύνδεσμος της Αντιεβραϊκής Νεολαίας με στόχο τους Εβραίους της πόλης που απείχαν στις εκλογές.85 Οι σημαντικότερες από τις οργανώσεις αυτές ήταν η Εθνική Ένωση Ελλάς (1927) και η Αντικομμουνιστική Οργάνωση Νέων Μακεδονίας-Θράκης (1931).66 Η πρώτη, γνωστή ως ΕΕΕ είχε στρατιωτική οργάνωση, Η νεολαία της, οι Άλκιμοι, φορούσαν χαλύβδινα κράνη και ομοιόμορφες στολές. Έκαναν επιθέσεις, πολλές φορές αιματηρές, εναντίον των Εβραίων, των εργατικών και κομμουνιστικών συγκεντρώσεων, και των εκδηλώσεων των άλλων νεολαιών με αποκορύφωμα την πυρπόληση της εβραϊκής φτωχογειτονιάς Cambell στα 1931 και την πορεία στην Αθήνα στα 1933, μια αντιγραφή της πορείας του Μουσολίνι στη Ρώμη. Η εμφάνιση φασιστικών οργανώσεων στη Θεσσαλονίκη δεν είναι φαινόμενο δυσεξήγητο. Σε αποστερημένες μάζες, συχνά μια ξένη μειονότητα χρησιμεύει για μια μετάθεση

62. Κατά σειρά. Αρχ. Πρωτ. Θεσ. π. 281, 472, 524, 598, 1455 και 1522.

63. Η Νεολαία των Φιλελευθέρων επανιδρύεται στα 1928 (π. 988) και 1932 (π. 1366)· η Εθνική Δημοκρατική Νεολαία επανιδρύεται στα 1930 (π. 1191).

64. ό.π., π. 281.

65. Ελεύθερον Βήμα, 19.12.1923, σ. 4.

66. Αρχ. Πρωτ. Θεσ., π. 794 και 1228· στους σκοπούς της Αντικομμουνιστικής Οργανώσεως Νέων Μακεδονίας-Θράκης περιλαμβάνεται "η καταπολέμησις διά παντός νομίμου μέσου του κομμουνισμού, ως και πάσης άλλης προπαγάνδας σκοπούσης την διαστρέβλωσιν της ιστορικής αληθείας της πατρίδος μας και των προγόνων".

Σελ. 611
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/612.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

των αιτιών που προκαλούν την ανεργία, την έλλειψη στέγης και την ακρίβεια, στην παρουσία της, Η διαφορετική θρησκεία και γλώσσα, στην περίπτωση των Εβραίων, ή η διαφορετική ιδεολογία, στην περίπτωση των κομμουνιστών, μπορεί να τους κάνει στόχο επιθετικότητας από μια μάζα που βρίσκει στο ρόλο του φρουρού μιας φανταστικής παραδοσιακής τάξης, το αντιστάθμισμα και το κύρος που της αφαιρεί η υλική της αθλιότητα στην καθημερινή ζωή. Οι παρατηρήσεις αυτές, που δεν ισχύουν μόνο για την περίπτωση της Θεσσαλονίκης, εξηγούν το γεγονός ότι η πλειοψηφία των μελών των φασιστικών οργανώσεων στη Βόρεια Ελλάδα είχαν προσφυγική προέλευση. Άλλωστε η βενιζελική παράταξη, της οποίας οι προσφυγές κυρίως αποτελούσαν στη Βόρεια Ελλάδα την εκλογική της πελατεία, είχε κάποιους δεσμούς με τον αντισημιτισμό, και οι αρχές έδειχναν ανοχή στη δράση των φασιστικών οργανώσεων εξαιτίας του ενεργού αντικομμουνισμού τους.67

Εδώ μπορεί να κλείσει η αναφορά στις μεγάλες οργανώσεις νεολαίας οι οποίες, πέρα από τις πολιτικές τους διαφορές και αντιθέσεις, χαρακτηρίζονται από εσωτερική ιεραρχία και την εκ των προτέρων διαμόρφωση του ιδεολογικού τους πλαισίου. To ενδιαφέρον, από μεθοδολογική άποψη, βρίσκεται όχι, μόνο (ή τόσο) στην ανάλυση των ιδεολογικών προτύπων -αυτά άλλωστε ήταν διεθνώς διαμορφωμένα- αλλά στην ανάδειξη των προϋποθέσεων και των εμπειριών μέσα από τις οποίες οι αντίστοιχες ιδεολογίες υιοθετήθηκαν, καθώς και του τρόπου που η διαπαιδαγώγηση στις νεανικές οργανώσεις επηρέασε τις συμπεριφορές και τις στάσεις των μελών και των οπαδών τους. "Η μια γενιά, γράφει ο R. Williams, μπορεί να εκπαιδεύσει τη διαδοχή της, με λογική επιτυχία, στον κοινωνικό χαρακτήρα ή στο γενικό πρότυπο της κουλτούρας, αλλά η νέα γενιά έχει τη δική της δομή αίσθησης".88 Μελετώντας τις διαφορετικές απαντήσεις, τις συνέχειες και τις τομές στον τρόπο αντίληψης και απάντησης στο κοινωνικό περιβάλλον, μπορούμε να θέσουμε το ερώτημα, αν είχαν και ποια ήταν η συμβολή των νεολαιών αυτών στη διαμόρφωση και στη διαφοροποίηση των κοινωνικών συνειδήσεων και των αντίστοιχων πολιτικών συσπειρώσεων.

Μέσα στην προοπτική αυτή πρέπει να αναλυθεί η αντίφαση ανάμεσα στην αναφορά των οργανώσεων νεολαίας σε προσδιορισμένες κοινωνικά κατηγορίες από τη μια, και ταυτόχρονα στο σύνολο της νεολαίας χωρίς προκαθορισμένη

67. George Mavrogordatos, Stilborn Republic, Social Coalitions and Party Strategies in Greece, 1922-1936, University of California Press, 1983, σ. 209, 255, 258-9· Itshac Emmanuel, "Los Jidios de Salonique", στον τ. Zikhron Salìnìkì, ό.π., σ. 31-32-Εφημερίς των Βαλκανίων, 17.8 και 12.12.1931, 4.2.1934· Μακεδονικά Νέα, 17-31 Δεκ. 1933· Ακρόπολις 26.6.1934.

68. Raymond Williams, The Long Revolution, Penguin Books 1980, σ. 65.

Σελ. 612
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/613.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

κοινωνική προέλευση, από την άλλη. Αντίφαση που αντανακλά βέβαια τον τρόπο με τον οποίο τέθηκε το πρόβλημα της νεανικής ιδιότητας, ως πολιτισμικό φαινόμενο στο σύνολο της κοινωνίας, αλλά επίσης την ανάγκη, εκφρασμένη ή λανθάνουσα, των κοινωνικών και πολιτικών φορέων να υπερβούν την κοινωνική περιχαράκωση και να διασφαλίσουν την ηγεμονία τους μέσα από μια ευρύτερη επιρροή στο σύνολο της κοινωνίας. Τέλος, πρέπει να μελετηθεί η αλληλεπίδραση των νεανικών οργανώσεων σ' ό,τι αφορά κυρίως τις μορφές της δράσης τους, σε σημαντική αυτονομία από το περιεχόμενο της. Έτσι λ.χ. η σειρά άρθρων "Η συσσωμάτωσις της ελληνικής νεολαίας" με απαντήσεις πολιτικών και πνευματικών προσωπικοτήτων στο ερώτημα αν είναι δυνατή η συγχώνευση όλων των οργανώσεων νεολαίας σε μια "γενική συνομοσπονδία νεολαίας", στο περιοδικό Εργασία στα 1930, δεν αποτελεί ένα τυχαίο και μεμονωμένο φαινόμενο.69 Όπως επίσης, μερικά χρόνια αργότερα, ο προεξάρχων ρόλος της Εθνικής Οργάνωσης Νεολαίας στο καθεστώς της 4ης Αυγούστου, δεν πρέπει να θεωρηθεί μόνο σαν αίτημα του καθεστώτος να φασιστικοποιηθεί. Το αίτημα αυτό στηρίχτηκε σε δυνατότητες και δεκτικότητες που πρέπει να επισημανθούν.

Παράλληλα όμως με τις ιεραρχημένες και ιδεολογικά προσδιορισμένες οργανώσεις, η περίοδος 1922-36 χαρακτηρίζεται από έναν κυριολεκτικά οργασμό ίδρυσης οργανώσεων διαφορετικού χαρακτήρα. Αν την προηγούμενη περίοδο υπήρχε ένας ρυθμός ίδρυσης μίας ή δύο το χρόνο, από τα 1924 ως τα 1936 ιδρύονται 149 οργανώσεις, δηλαδή 11 με 12 το χρόνο.70 Οι οργανώσεις αυτές βρίσκονται στο σημείο τομής δύο κατευθύνσεων. Πρώτο, της συνειδητοποίησης μιας κοινωνικής ιδιαιτερότητας, και δεύτερο, της ανάπτυξης νέων πολιτισμικών αναγκών. Σαν αποτέλεσμα προκύπτει μια εξαιρετική πολυμορφία,

Πρώτο όσον αφορά την έκφραση μιας κοινωνικής ιδιαιτερότητας: Εμφανίζονται σύλλογοι νεανίδων και γυναικών· προσφυγικοί σύλλογοι νεολαίας, άλλοι με βάση τον τόπο καταγωγής των μελών τους και άλλοι, με βάση τον τόπο εγκατάστασης - την προσφυγογειτονιά·71 σύλλογοι επίσης συνοικιών, καμιά φορά, που εκφράζουν τις αθλητικές ή μορφωτικές ανάγκες νέων που εργάζονται στα μικρομάγαζα και τα εργαστήρια ενός μόνο δρόμου ή μιας στοάς.72 Τοπικιστικοί σύλλογοι που σκοπεύουν στη διατήρηση των δεσμών

69. π. Εργασία, τ. 1, 1930, τχ. 12-15, απαντήσεις των Γ. Παπανδρέου, Ιωανν. Χρυσάφη, Αντ. Μπενάκη, κ.ά.

70. Υπολογισμός με βάση τα καταστατικά τους στο Αρχ. Πρωτ. Θεσσαλονίκης.

71. Ε. Ρούμκου, Θ. Ταμπούρη, Α. Τζιντζιόβα, Α. Τηγανίτου, Οι προσφυγικοί σύλλογοι Θεσσαλονίκης 1914-1936. Τα καταστατικά τους. Δακτυλογρ. εργασία στο μεταπτυχιακό σεμινάριο Λαογραφίας 1984-1985, Θεσσαλονίκη 1985. Αναφέρονται 14 σύλλογοι προσφυγικής νεολαίας.

72. Η περίπτωση της "Ένωσης Φιλομούσων Θεσσαλονίκης" (1931): από τα 22

Σελ. 613
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/614.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

των συντοπιτών μεταξύ τους και με το χωριό τους, σύλλογοι αθλητικοί και μουσικοί που ιδρύθηκαν από μεγάλα συνδικάτα, όπως οι εμποροϋπάλληλοι, οι σιδηροδρομικοί, οι τριατατικοί, του Εργατικού Κέντρου Θεσσαλονίκης,73 σύλλογοι αγροτικοί και τέλος φοιτητικοί σύλλογοι.74

Δεύτερο, το πλήθος αυτών των νεανικών συλλόγων εμφανίζει πολυμορφία σε σχέση με τις πολιτισμικές ανάγκες που θεραπεύουν. Οι δύο πιο διαδεδομένες μορφές είναι οι μουσικοί ή μουσικοχορευτικοί σύλλογοι, και οι αθλητικοί, κυρίως ποδοσφαιρικοί. Στην περίοδο αυτή ιδρύονται 12 μουσικοχορευτικοί και 56 αθλητικοί σύλλογοι. Απ' τους τελευταίους μερικοί είναι μεγάλα και πλούσια σωματεία όπως o Άρης, o ΠAOK, o Μέγας Αλέξανδρος, και άλλοι που έχουν συνοικιακό χαρακτήρα. Εκτός όμως από τη μουσική και το ποδόσφαιρο, οι πολιτιστικές ανάγκες ιδιαίτερα για τα αστικά στρώματα της πόλης πολλαπλασιάζονται και ανανεώνονται. Έτσι από τα 1925 στο χώρο του αθλητισμού εμφανίζονται σύλλογοι ναυτικών αθλημάτων, τένις, πεδιλοδρομήσεως, μοτοσυκλέτας, ιδρύεται αερολέσχη κλπ. Στο χώρο επίσης των πολιτιστικών συλλόγων εμφανίζονται οι φίλοι του κινηματογράφου, του ραδιόφωνου κ.ά.76

Σ' ό,τι αφορά τους συνοικιακούς και προσφυγικούς συλλόγους οι περισσότεροι είχαν μεικτό χαρακτήρα. Επαγγέλλονταν τόσο την ανάπτυξη αθλητικών δραστηριοτήτων όσο και τη δημιουργία χορωδίας, θεατρικού ομίλου, βιβλιοθήκης, Σε μερικούς μάλιστα διακρίνουμε μια ομοιομορφία τόσο στη διατύπωση του τίτλου όσο και στο καταστατικό, πράγμα που μας οδηγεί στο συμπέρασμα πως εκφράζουν μια γενικότερη πολιτική βούληση.76 Το είδος των πηγών που διαθέτουμε δεν μας επιτρέπει να διαπιστώσουμε με βεβαιότητα την πολιτική ένταξη των συλλόγων αυτών. Οι αρχές ασφαλείας όμως παρακολουθούσαν στενά τις δραστηριότητες τους. Από μερικά έγγραφα, ξεχασμένα στους φακέλους των συλλόγων στο Πρωτοδικείο της Θεσσαλονίκης, πληροφορούμαστε

ιδρυτικά μέλη οι 14 δήλωσαν διεύθυνση στην εμπορική στοά της οδού 25ης Μαρτίου 2. Επαγγέλματα: Δύο ζαχαροπλάστες, τέσσερις ράφτες, τρεις λογιστές, δύο ποτοποιοί, ένας παντοπώλης, μουσικός, ταπετσιέρης, κουρέας, ξυλουργός, ξυλανθρακοπώλης.

73. Αθλητικός ποδοσφαιρικός Όμιλος "Ένωσις Εμποροϋπαλλήλων", 1928 (π. 947). Γυμναστικός Σύλλογος "Ο Θερμαϊκός", 1925 (π. 639). Αθλητικός Όμιλος ΤΤΤ, 1928 (π. 961). Εργατικός Αστήρ 1926 (π. 722).

74. π. 809/1927, π. 941/1928, π. 1002/1929, π. 1141/1930, π. 1186/1930.

75. Για την προτίμηση των αστικών στρωμάτων σε νεώτερα σπορ που δίνουν την έμφαση περισσότερο στην σωματική βελτίωση και λιγότερο στο παιχνίδι και λειτουργούν ως κλειστές κοινωνικά λέσχες βλ. Günther Luschen, "Social Stratification and Mobility among Young German Sportsmen" στον τ. The Sociology of Sport, ό.π., σ. 237-258. Επίσης Jeniffer Hargreaves, "Theorising Sport: An Introduction", στον τ. Sport, Culture and ideology, ό.π., σ. 12-13.

76. Μορφωτική Ένωσις Νεολαίας Τούμπας, 1926 (π. 715), Μορφωτική Νεολαία Ντεπώ, 1930 (π. 1145), Μορφωτική Λέσχη Νεολαίας Τριανδρίας, 1930 (π. 1160).

Σελ. 614
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/615.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

μερικές ενδιαφέρουσες πλευρές της κρατικής επαγρύπνησης. Έτσι στα 1926 για να εγκριθεί το καταστατικό του Αθλητικού Ποδοσφαιρικού Ομίλου "Η Θεσσαλονίκη", χρειάστηκε βεβαίωση της γενικής Ασφάλειας ότι από τα μέλη της διοίκησης του σωματείου "ουδείς έδωκεν μέχρι σήμερον αφορμήν εις την υπηρεσία ημών, να ασχοληθή περί αυτού διά κομμουνιστικάς ιδέας και ενεργείας".77 Πληρέστερος είναι ο φάκελος του μουσικοκαλλιτεχνικού συλλόγου "Ορφεύς", Με βάση τις πληροφορίες της Ειδικής Ασφάλειας ότι μερικά από τα μέλη του ήταν κομμουνιστές, ο Υπουργός Γενικός Διοικητής Μακεδονίας ζήτησε στα 1933 τη διάλυσή του.78

Οι σύλλογοι αυτοί αξίζουν μια διευρυμένη και πληρέστερη διαπραγμάτευση. Ως συνολικά ειδωμένο φαινόμενο εντάσσεται στη μεγάλη αλλαγή που συντελέστηκε στα χρόνια αυτά στον τρόπο ζωής, ιδιαίτερα στον τρόπο που διαρθρώθηκε ο ελεύθερος χρόνος στις πόλεις. Στις λεπτομέρειες του μπορεί να μας αποκαλύψει μερικές από τις μορφές που πήρε η αλλαγή αυτή στην ελληνική κοινωνία, τη διαφοροποίηση ανάμεσα στις λαϊκές και τις ανώτερες τάξεις, και προπαντός τα χαρακτηριστικά της κουλτούρας των λαϊκών τάξεων - της κουλτούρας με τη διευρυμένη έννοια που χρησιμοποιείται από ιστορικούς όπως ο Raymond Williams, ο Eduard Thompson, o Richard Johnson κ.ά.79 Η ανάλυση των καταλόγων των ιδρυτικών τους μελών, σ' ό,τι αφορά την ηλικία, το επάγγελμα και τον τόπο κατοικίας, δείχνει ότι πολλοί από τους συλλόγους αυτούς αποτελούν τη διεύρυνση της νεανικής παρέας και την επιδίωξη, μέσω της δημιουργίας καταστατικού, να θεσμοποιηθεί ο ιδιαίτερος χώρος ανάπτυξης της, να περιφρουρηθούν, από ένα κράτος καχύποπτο στις συσσωματώσεις των πολιτών, οι ιδιαίτερες δραστηριότητές της, καθώς και να χρησιμοποιηθούν κάποιες εγκαταστάσεις, έστω και με τη μορφή ελεύθερων χώρων (γηπέδων) ή αιθουσών.80 Ιδιαίτερη σημασία πρέπει βέβαια να δοθεί στο ποδόσφαιρο. Όπως από τις αρχές του αιώνα αποτελούσε στη δυτική Ευρώπη

77. π. 751 (1926).

78. π. 1304 (1932), Δημ. Ηλιάδης, Υπουργός Γενικός Διοικητής προς τον Εισαγγελέα Πλημμελειοδικών Θεσσαλονίκης, 22.11.1933.

79. Raymond Williams, Culture and Society, 1780-1950, Penguin 1961, του ίδιου, The Long Revolution, Penguin 1980. Ε. Ρ. Thompson, The Making of the English Working Class, Penguin 1981, Richard Johnson, "Culture and the historians" και "Three problematics: elements of a theory of Working class culture", στον τ. Working Class Culture, ό.π., σ. 41-71 και 201-237.

80. Η περίπτωση μας παραπέμπει στο πρόβλημα του χώρου (δηλ. της γειτονιάς, του δρόμου) ως στοιχείου της κουλτούρας της εργατικής τάξης, δηλ. παράγοντα που προκαλεί ταυτίσεις για τα στρώματα που βρίσκονται σε περιθωριακή σχέση με την παραγωγή: John Glarke, "Capital and culture: the post-war working class revisited", στον τ. Working Class Culture, ό.π., σ. 238-253, ιδιαίτερα σ. 251-253. Για τη σχέση ανάμεσα στο χώρο και τη νεανική ομάδα, βλ. Gillis, ό.π., σ. 40-44, 77-82.

Σελ. 615
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/616.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

συστατικό στοιχείο της εργατικής κουλτούρας,81 έγινε στην Ελλάδα, από τα 1922, ένα από τα πιο διαδεδομένα και το κατ' εξοχήν λαϊκό σπορ και θέαμα. Η άποψη ότι το ποδόσφαιρο αποτελεί είτε μια χυδαία εκδήλωση φυσικής δύναμης, άποψη που προϋποθέτει την αξιολόγηση των πνευματικών εκδηλώσεων και την απαξίωση των σωματικών, είτε έναν "ιδεολογικό μηχανισμό του κράτους" (Althusser) ή έναν "μικρόκοσμο της καπιταλιστικής κοινωνίας" (σχολή της Φρανκφούρτης), δηλ. επιχείρηση χειραγώγησης της εργατικής τάξης και έκφραση της αλλοτρίωσης της, εμπόδισαν, και όχι μόνο στην Ελλάδα, την ιστορική και θεωρητική ενασχόληση με το σπορ αυτό. Όπως όμως επισημαίνει o John Hargreaves, το ποδόσφαιρο, όπως και γενικότερα τα σπορ, παρά την καταγωγή τους και τις προσπάθειες του πλέγματος της εξουσίας να τα ελέγξει, δεν αποτελούν μια ενιαία, από άποψη σημασιών, οντότητα.82 Διαφοροποιούνται στο χρόνο και τον κοινωνικό χώρο, απορροφούν και εκφράζουν διαφορετικές σημασίες και αξίες· γίνονται εστίες αλληλεγγύης και πεδία εντάσεων και συγκρούσεων όχι χωρίς οργανική, αν και δυσδιάκριτη, σύνδεση με τη δομή των κοινωνικών σχέσεων και τις δυνάμεις που δρουν στο εσωτερικό της. Εξάλλου μια ιστορική προσέγγιση των σπορ στις κοινωνικές και πολιτισμικές τους διαστάσεις μπορεί να μας απαλλάξει από επιπόλαιες προσεγγίσεις που αφενός εξιδανικεύουν το πνεύμα του αθλητισμού και από την άλλη εκθειάζουν τα κατασταλτικά μέτρα εναντίον των νεαρών ταραξιών των γηπέδων. Το ερώτημα του Stephen Humphries, Hooligans or Rebels? δεν αφορά μόνο την Αγγλία στα χρόνια 1889-1939.83

III

Το κείμενο αυτό αποτελεί πρώτη ανακοίνωση μιας σχεδιαζόμενης μελέτης. Έχει επομένως τα χαρακτηριστικά μιας υπόθεσης εργασίας και συζήτησης συμπερασμάτων και προβλημάτων που προκύπτουν από μια αρχική φάση της έρευνας, χωρίς να εξαντλείται όλο το διαθέσιμο αρχειακό υλικό και η σχετική βιβλιογραφία. Μερικά απ' τα προβλήματα αυτά μπορούν να συνοψιστούν σε τέσσερις ενότητες:

A. Στο κείμενο δεν γίνεται μια σαφής διάκριση ανάμεσα στην εφηβεία και τη νεότητα. O Gillis, περιγράφοντας τον κύκλο ζωής στην προβιομηχανική και στη μεταβιομηχανική κοινωνία, δίνει αντίστοιχα δύο σχήματα: παιδικότητα -

81. Η. F. Moorhouse, "Professional football and working class culture: English theories and Scottish evidence", π. The Sociological Review, τ. 32, 1984, σ. 285-315-Chas Critcher, "Football since the war", στον τ. Working Class Culture, ό.π., σ. 161-184- Eric Dunning, "The Development of Modern Football", στον τ. The Sociology of Sport, σ. 133-151.

82. John Hargreaves, "Sport, Culture and Ideology", στον ομώνυμο τόμο, ό.π., σ. 30-61.

83. Βλ. σημ. 26.

Σελ. 616
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/617.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

- νεότητα - πατρότητα - αποχώρηση από την εργασία ή θάνατος, για την προβιομηχανική κοινωνία· παιδικότητα - εφηβεία - νεότητα - πατρότητα - σύνταξη για τη μεταβιομηχανική.84 Η βιομηχανική εποχή αποτελεί τη μετάβαση από τη μια διάρθρωση του κύκλου ζωής στην άλλη. Η Θεσσαλονίκη στα χρόνια αυτά, ανήκει στην προβιομηχανική ή στην εποχή της μετάβασης; Η απάντηση δεν μπορεί να είναι ούτε μόνο θετική ούτε μόνο αρνητική γιατί δεν εξαρτάται μόνο από την ύπαρξη βιομηχανίας. Σε περιοχές της περιφέρειας που ακολουθούν τις προχωρημένες χώρες, ο χρόνος καθυστέρησης δεν είναι ίδιος σε όλα τα επίπεδα και σ' όλες τις τάξεις. To πρόβλημα αυτό είχε επισημανθεί με σαφήνεια από τον Ρουμάνο σοσιαλιστή Constantin Dobrogeanu-Gherea (1855-1920), ήδη από τις αρχές του αιώνα: "Από το γεγονός ότι η εξέλιξη των καθυστερημένων κοινωνιών επηρεάζεται και ταυτόχρονα προσδιορίζεται σε μεγάλη κλίμακα από τις προχωρημένες χώρες προκύπτουν δύο βασικές ιδιαιτερότητες για τον τρόπο που εξελίσσονται οι καθυστερημένες χώρες: η πρώτη αφορά τη διάρκεια της εξέλιξης· οι προθεσμίες της είναι πιο σύντομες am ό,τι στις προχωρημένες χώρες, Η δεύτερη αφορά το γεγονός ότι η μεταμόρφωση των κοινωνικών μορφών, των δικαιακών, των πολιτικών κλπ, (η υπερδομή) συντελείται πριν αναπτυχθεί η οικονομικοκοινωνική βάση η οποία στις αναπτυγμένες χώρες οδήγησε στη γέννηση αυτής της υπερδομής. Στις βιομηχανικές καπιταλιστικές χώρες, οι κοινωνικές μορφές ακολουθούν την οικονομική βάση. Στις καθυστερημένες η διαδικασία αυτή αντιστρέφεται: οι καθυστερημένες κοινωνίες υιοθετούν και μιμούνται κατ' αρχάς μορφές που είναι πιο εύκολο να υιοθετηθούν και να γίνουν αντικείμενο μίμησης".85

Β. Αν η έννοια της νεανικής ιδιαιτερότητας και της διάκρισης εφηβείας -νεανικής ηλικίας είναι διαφορετική στα διάφορα κοινωνικά επίπεδα -η παιδεία λ.χ. επιβάλλει το πρότυπο της εφηβείας, ενώ το ακυρώνουν οι οικονομικές και βιοτικές συνθήκες- και στις διαφορετικές τάξεις, τότε ποια είναι η πρωταρχική και επομένως δεσπόζουσα σχέση, η ηλικιακή ή η κοινωνική; Κατά συνέπεια ποιος είναι ο χαρακτήρας των εντάσεων και των συγκρούσεων που παράγει η νεανική δραστηριότητα; Συγκρούσεις κοινωνικές που παίρνουν, εκτός των άλλων, και τη μορφή των αντιπαραθέσεων ανάμεσα σε γενιές, ή αντιθέσεις γενεών στο εσωτερικό μιας κοινωνίας ανεξάρτητα από την ταξική της διάρθρωση; Οι πολιτικές και κοινωνικές συγκρούσεις τέμνουν ή είναι ανεξάρτητες από τις σχέσεις ανάμεσα στους νέους και τους ενήλικες; Το ερώτημα που αφορά την παρούσα εργασία είναι: υπάρχουν εσωτερικοί δεσμοί που μπορούν να νομιμοποιήσουν την ένταξη στο ίδιο φαινόμενο οργανώσεων με

84. Gillis, ό.π., σ. 13 και 123.

85. Παρατίθεται από τον George Haupt, L'historien et le mouvement social, Παρίσι 1980, σ. 164-165.

B 16

Σελ. 617
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/618.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

τόσο διαφορετική υφή και μορφή ή πρόκειται για μια παράθεση με εξωτερικά κριτήρια; Με κίνδυνο να αγνοήσουμε τις θεωρητικές προϋποθέσεις των διαφορετικών προσεγγίσεων, στην ιστορική του διάσταση το δίλημμα αυτό θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί, όχι ως επιλογή αλληλοαποκλειομένων ιδιοτήτων αλλά ως μια μεταβαλλόμενη σχέση ανάμεσα στην κοινωνική ένταξη και στις πολιτισμικές ανάγκες. Έτσι αφ' ενός η νεανική ηλικία έχει διαφορετικό πλάτος σε κάθε τάξη και σε κάθε εποχή και αφ' ετέρου η ιδιότητα της νεανικότητας αποτελεί μια έκφραση, ένα ιδίωμα που δεν είναι σταθερό και αμετάβλητο, αλλά μιλιέται διαφορετικά από κάθε τάξη και κοινωνική ομάδα. Ένα ιδίωμα όμως που παράγεται συνεχώς στο σημείο συνάντησης των πολιτισμικών εξελίξεων με τις κοινωνικές μεταβολές στο εσωτερικό κάθε τάξης, και στη διάρθρωση της κοινωνίας. Με την έννοια αυτή μπορεί να υποστηριχτεί ότι η ποικιλία των νεανικών οργανώσεων που εξετάσαμε, δεν αποτελούν την εκδήλωση μιας κοινωνικής ιδιότητας αλλά μια πολιτισμική έκφραση διαφορετικών τάξεων που βρίσκονται σε συνεχή αλληλεπίδραση και σύγκρουση,

Πάντως το πρόβλημα παραμένει: η αναφορά στις κοινωνικές τάξεις παραπέμπει στη θέση που αποκτούν οι άνθρωποι στην κοινωνία μέσω της εργασίας· η αναφορά όμως σε πολιτισμικές σχέσεις παραπέμπει στον ελεύθερο χρόνο όπου η συζήτηση διεξάγεται με τους όρους ελίτ-μάζα (ελίτ=νεωτερική, μάζα=παραδοσιακή). Υπάρχει δηλ. το πρόβλημα της αντιστοίχησης των δύο επιπέδων στην ερμηνεία του φαινομένου που μας απασχολεί.

Γ. Η αλληλεπίδραση, στην οποία αναφερθήκαμε, που εκφράζεται στις μεθόδους και τις πρακτικές των νεανικών οργανώσεων -είτε αυτών που δημιουργήθηκαν για τη νεολαία (όπως π.χ. πρόσκοποι), είτε εκείνων που δημιουργήθηκαν από τους ίδιους τους νέους (π.χ. αθλητικά σωματεία)- οδήγησε στη συνάθροισή τους κάτω από τον ενιαίο τίτλο "νεανικές οργανώσεις". Ασφαλώς οι διακρίσεις στο εσωτερικό του φαινομένου παραμένουν, αλλά με όλες τις αποχρώσεις από τον ένα πόλο στον άλλο. Έτσι για παράδειγμα οι σοσιαλιστικές νεολαίες σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες προήλθαν τόσο από μια μετεξέλιξη των συσπειρώσεων της εργατικής νεολαίας, όσο και από τη βούληση τη ηγεσίας των σοσιαλιστών που υιοθέτησαν το πνεύμα των καιρών και την πρακτική που ήδη αναπτυσσόταν στις γραμμές τους. Αυτή η αλληλεπίδραση, με διαφορετική κατανομή του βάρους της πρωτοβουλίας και των επιδράσεων μπορεί να παρατηρηθεί στο σύνολο των οργανώσεων.

Εδώ μπορούμε να περάσουμε στο πρόβλημα: Αν το γενικό πρότυπο τη νεανικής ιδιαιτερότητας, που ενσωματώθηκε στις πρώτες οργανώσεις και επηρέασε την πρακτική των άλλων, προέρχεται από τη μεσαία τάξη των αρχών του αιώνα, επομένως φέρει τον κοινωνικό χαρακτήρα, τις αξίες και την ιδεολογία της, τότε η αποδοχή του, έστω και μέσα από μια διαδικασία τροποποιήσεων και αλλαγών, μήπως σημαίνει την εμπέδωση της ηγεμονίας αυτής της

Σελ. 618
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/619.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

τάξης, και όχι μόνο εθνικά αλλά και διεθνώς; Πώς μπορεί να εξηγηθεί το γεγονός λ.χ. ότι η νεολαία του Αυστριακού Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος είχε υιοθετήσει την όμοια με στρατιωτική στολή των προσκόπων που μας παραπέμπει στις συνθήκες της Βρετανικής αυτοκρατορίας και στο πνεύμα του R. Kipling; Το «στυλ» στην περίπτωση αυτή παραπέμπει σε έναν «υπονοούμενο κώδικα» κοινών αξιών, ή βρίσκεται σε διάσταση και πλήρη αναντιστοιχία με τις συνθήκες της παραγωγής του; Το προσκοπικό στυλ των σιωνιστικών οργανώσεων της Θεσσαλονίκης και το αίτημα της Μορφωτικής Ένωσης Νέων Τούμπας (1926) να ιδρύσει κι αυτή τμήμα προσκόπων,86 παραπέμπουν σε τελευταία ανάλυση σε ένα κοινό ιδεολογικό πρότυπο, ή αποτελούν μια «κλοπή», μια ιδιοποίηση που μεταφέρει διαφορετικές έννοιες;87

Δ. Τι αναζητούμε σε μια ιστορία των νεανικών οργανώσεων; Είναι φανερό απ' όσα αναπτύχθηκαν πως αν η αντιμετώπιση τους περιοριστεί στην περιγραφή τους ως θεσμών, δεν θα έχουμε να κάνουμε παρά με κενά όστρακα. Η θεσμοποίηση αυτή καθ' εαυτή βέβαια έχει τη δική της ιστορική λογική. Στην προηγούμενη παράγραφο τέθηκε το πρόβλημα αν οι θεσμοί μεταφέρουν ένα κοινό μοντέλο συμπεριφοράς ή αν αυτό διαφορίζεται σε βαθμό που να χάνονται τα κοινά του στοιχεία. Όποια κι αν είναι η απάντηση, συνεπάγεται ότι οι θεσμοί παίζουν το ρόλο του διαμεσολαβητή. Διαμεσολαβούν δηλ. ανάμεσα στις οικονομικοκοινωνικές συνθήκες που προσδιορίζουν τις συμπεριφορές, και σ' αυτές τις ίδιες. Κατά συνέπεια το ζήτημα είναι ποιες σημασίες μεταφέρουν οι θεσμοί, δηλ. οι νεανικές οργανώσεις, και σε ποιο επίπεδο πρέπει να τις αναζητήσουμε; Στο επίπεδο της ιδεολογίας, οπότε πρέπει να μας απασχολήσει, το πρότυπο της οργάνωσης; Αλλά το πρότυπο της οργάνωσης δεν συμπίπτει με την πραγματοποιημένη της μορφή, τι είναι επομένως εκείνο που το αλλάζει; Είναι οι κληρονομημένες νοοτροπίες που διαβρώνουν και διαβρώνονται από την ιδεολογία; Αλλά τι μεσολαβεί ανάμεσα στις νοοτροπίες και τις ιδεολογίες ώστε να κάνει αυτές τις τελευταίες αποδεκτές;88 Είναι αυτό το ενδιάμεσο επίπεδο —που αποτελείται όχι μόνο από θεσμούς, όχι μόνο από ιδέες, όχι μόνο από πράξεις— το πεδίο στο οποίο πρέπει να αναπτυχθεί η μελέτη των νεανικών οργανώσεων και της θέσης τους στη μεγάλη αλλαγή στον τρόπο ζωής που συντελέστηκε από τις αρχές του αιώνα;

86. Αρχ. Πρωτ. Θεσσ., π. 715. Το αίτημα παραλείφθηκε στην τροποποίηση του καταστατικού στα 1927. Η σημασία του όμως παραμένει.

87. Η στρατηγική σημασία της ερμηνείας του στυλ φαίνεται τώρα στη μελέτη των σύγχρονων νεανικών κινημάτων βλ. Dick Hebdige, Υποκουλτούρα: το νόημα του στυλ, Αθήνα 1981. Η χρησιμοποίηση του όρου «κλοπή» στη σ. 33.

88. Για μια συζήτηση ανάλογων προβλημάτων αναφορικά με την αποδοχή νεωτερικών αξιών (της Γαλλικής Επανάστασης) βλ. Michel Vovelle, Idéologie et Mentalités, Παρίσι 1985, σ. 267-320.

Σελ. 619
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 600
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    νεολαίας- σχηματίζεται o φόβος για την παιδική και νεανική εγκληματικότητα, ένας φόβος που διατρέχει όλες τις ευρωπαϊκές χώρες και αποτελεί ένα κρίσιμο ζήτημα στην αντιμετώπιση των νέων και στους θεσμούς που δημιουργήθηκαν για την πλαισίωση τους, καθώς και στην ιδεολογική θωράκιση της αστικής κοινωνίας απέναντι στην πρόκληση της μη συμμόρφωσης και της ανατροπής.26 Έτσι στα 1919 ψηφίζονται νομοί "περί αλητείας και επαιτείας" και "περί προστασίας των εις επαιτείαν αλητείαν κλπ. εκδότων ανηλίκων", και στα 1924-1925 έγιναν απόπειρες ίδρυσης δικαστηρίου ανηλίκων και οργάνωσης των αναμορφωτικών σχολείων,27 Τέλος δεν πρέπει να παραλείψουμε, από τις ενδεικτικές αυτές αναφορές στο ενδιαφέρον για τη νεολαία, τον εκπαιδευτικό δημοτικισμό και τις εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις απ' τις αρχές του αιώνα ως τα 1930.28

    II

    Στη μελέτη αυτή επιλέχτηκε ως χώρος έρευνας για την εμφάνιση των νεανικών οργανώσεων η Θεσσαλονίκη, απ' την καμπή του αιώνα ως την εγκαθίδρυση της δικτατορίας στα 1936, με στόχο όχι την καταγραφή της τοπικής ιστορίας, αλλά την χρησιμοποίηση της ως παραδείγματος για τη διερεύνηση του ίδιου του προβλήματος και της παρουσίας του στην ελληνική κοινωνία. Οι λόγοι της επιλογής δεν οφείλονται μόνο στη διάσωση του αρχείου του πρωτοδικείου της πόλης όπου μπορεί να συγκροτηθεί ένα σχεδόν πλήρες μητρώο των νεανικών οργανώσεων και των καταστατικών τους.

    Η Θεσσαλονίκη αποτελούσε μια μεγάλη πόλη μιας πολυεθνικής αυτοκρατορίας που ακολούθησε την τυπική πορεία των πόλεων της νοτιοανατολικής Ευρώπης, επιτρέποντας μας να διαγνώσουμε "καλύτερα και εποπτικότερα απ' ό,τι σε πολλούς άλλους τομείς, τα ποικίλα προβλήματα εθνικής, κοινωνικής και οικονομικής φύσης".29 Από μια πολυεθνική και πολυθρησκευτική πόλη, οικονομική πρωτεύουσα μιας εκτεταμένης περιοχής και παράθυρό της

    26. Stephen Humphries, Hooligans or Rebels? An Oral History of Working Class Childhood and Youth 1889-1939, Οξφόρδη 1981, ιδιαίτερα σ. 1-27· John Gillis, "The evolution of juvenile delinquency in England 1890-1914", π. Past and Present, τ. 67,1975, σ. 96-126.

    27. Ι. Κ. Παπαζαχαρίου, Οι ανήλικοι εγκληματίαι κατά τα παρ' ημίν και αλλαχού κρατούντα, Αθήνα 1932, σ. 39-41.

    28. Αλέξης Δημαράς, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, ό.π., τ. Β', σ. κα'-μη', και Άννα Φραγκουδάκη, Εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και φιλελεύθεροι διανοούμενοι, Αθήνα 1977.

    29. Klaus-Detler Grothusen, "Βασικές σκέψεις για τις επιπτώσεις της βιομηχανικής επανάστασης στον τομέα των πόλεων της νοτιοανατολικής Ευρώπης" στον τ. Εκσυγχρονισμός και βιομηχανική επανάσταση στα Βαλκάνια, Αθήνα 1980, σ. 17-30· το παράθεμα σ. 28.