Error(s) found: '2'

+ Unable to change databases. Unknown database 'iaennew'.
+ Unable to perform the query SELECT * FROM keywords_description WHERE (language_id = ''). No database selected.
TEXT_VISIBLE_PAGES 652-671 TEXT_OF 730
TEXT_PREVIOUS_20
TEXT_CURRENT_PAGE
TEXT_NEXT_20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/652.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

το 1828. Για τα χρόνια του Καποδίστρια, οπότε ή διαστρωμάτωση της περιφερειακής διοίκησης έγινε πιο αυστηρή και εξαρτημένη από την Κυβέρνηση, οι δημογέροντες περιελήφθησαν στο πολιτικό προσωπικό.

Για 360 από τους 1.535 ανθρώπους, που περιελήφθησαν στο πολιτικό προσωπικό, δεν γνωρίζουμε άλλο από την πολιτική τους λειτουργία την συγκεκριμένη στιγμή που τους συναντάμε. Πρόκειται κυρίως για άτομα που δρουν στα χαμηλότερα στρώματα της ιεραρχίας.

Πλήρες ατομικό δελτίο έγινε δυνατό να καταστρωθεί για 284 μόνον άτομα. Το γεγονός δεν είναι τυχαίο. Πέρα από κάποιο ποσοστό διαφυγής των πληροφοριών, που οφείλεται ασφαλώς σε κενά της έρευνας, ο τρόπος με τον οποίον οι πηγές και τα βοηθήματα δίνουν τις σχετικές πληροφορίες είναι ενδεικτικός του ειδικού βάρους, που κάθε πρόσωπο αποκτά στη νεοελληνική κοινωνία και αντίστοιχα στην ιστοριογραφία, θα άξιζε δε να μελετηθεί όχι μόνον για ιστοριογραφικούς λόγους.

Για τα υπόλοιπα πρόσωπα-μέλη του πολιτικού προσωπικού έχουμε σκόρπιες πληροφορίες για τον τόπο της καταγωγής τους, τον χρόνο του θανάτου τους και κυρίως για την πολιτική τους πορεία στην διάρκεια των 12 χρόνων μερικές φορές, τέλος, συνάγουμε και τον χρόνο γέννησης τους.

Είναι αναπόφευκτο να δώσω κάποιους αριθμούς: 110 πρόσωπα στο σύνολο των 354, που γι' αυτά ξέρουμε τον χρόνο γέννησης τους, έχουν γεννηθεί στα χρόνια 1790-1799, είναι, δηλαδή, 30-40 χρόνων την εποχή που μελετάμε. 96 πρόσωπα είναι 40-50 χρόνων, γεννημένα στο διάστημα 1780-1789 και 36 έχουν γεννηθεί μετά το 1800. Τέλος, 107 άτομα έχουν γεννηθεί πριν το 1780. Δεν κρίνω σκόπιμο να δώσω ακριβείς αριθμούς γι' αυτά. Σημειώνω μόνον ότι ένας άνθρωπος, ο Πανούτσος Νοταράς, έχει γεννηθεί το 1740 και είναι ο μεγαλύτερος σε ηλικία. Η ηλικία αυτού που είναι 81 χρόνων στην Α' Εθνοσυνέλευση και του Νικόλαου Δραγούμη, που έχει γεννηθεί το 1809, είναι δηλαδή 19 χρόνων, όταν διορίζεται στην γραμματεία του Καποδίστρια, δίνει το ανάπτυγμα της ηλικίας του πολιτικού προσωπικού για ολόκληρη την περίοδο 1821-1832.

Αν θελήσουμε να δούμε τα ποσοστά που διαμορφώνονται με βάση τον τόπο καταγωγής, αυτά έχουν ως εξής: 25,5% από την Πελοπόννησο, 23,4% από την Στερεά Ελλάδα, 3,6% από την Ήπειρο, 1,3% από την Θεσσαλία, 1,3% από την Μακεδονία, 2% από τα Επτάνησα, 15,8% από τα νησιά του Αιγαίου Πελάγους, 4% από την Κρήτη και 3% από την Μικρά Ασία και την Οδησσό.

Ως προς την κοινωνική τους θέση, τα πρόσωπα αυτά τελείως ενδεικτικά -λέγω ενδεικτικά, γιατί κάποιοι άνθρωποι δεν μπορούν να καταταχθούν σε μία μόνον κοινωνική κατηγορία- είναι σε ποσοστό: 52% πρόκριτοι, 24,1%

TEXT_PAGE_SHORT652
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/653.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

έμποροι-πλοιοκτήτες, 12,7% δάσκαλοι-γιατροί-δικηγόροι, 9,2% κληρικοί, 2% Φαναριώτες.

Την πολιτική εξουσία, λοιπόν, διαχειρίζονται στο διάστημα 1821-1832 άνθρωποι, από τους οποίους οι πιο πολλοί (39%) είναι ηλικίας 30-40 χρόνων.

Το πρώτο ερώτημα, που γεννιέται, είναι σχετικό με την περίοδο της ανθρώπινης ζωής, που αντιπροσωπεύει αυτή ή ηλικία την εποχή που μας απασχολεί.

Η πληροφορία του Φωτάκου είναι βοηθητική: Περιγράφοντας στα Απομνημονεύματα του2 το στρατόπεδο των Ελλήνων στο Βαλτέτσι διαβεβαιώνει ότι όλοι οι οπλαρχηγοί ήσαν "εις ώριμον ηλικίαν από 20 έως 55 χρόνων". Ο Μακρυγιάννης, πάλι, αρχίζοντας να γράφει 32 χρόνων λέγει πως έμαθε γράμματα στα γεράματα.3 Πολύ πιθανόν να κάνει ένα σχήμα λόγου για να τονίσει περισσότερο την δυσκολία του εγχειρήματος του, μά φαίνεται κιόλας πως δεν έχει την αίσθηση του άνθρωπου που είναι νέος ή που μόλις προ ολίγου πέρασε τα όρια -ασαφή ούτως ή άλλως- της νεαρής ηλικίας. Ο Γ. Γαζής, τέλος, στο λεξικό του "της Επαναστάσεως"4 λίγες φορές μιλάει για την ηλικία των βιογραφουμένων και μόνον όταν πρόκειται, για πολύ νέους, όπως ο ίδιος τους χαρακτηρίζει, ή για γέρους. Δεν είναι συμπτωματικό ίσως, ότι, όπως έδειξε μια πρόχειρη επαλήθευση, πρόκειται για ανθρώπους μικρότερους από 20 χρόνων.

Τυχαίνει, βέβαια, όλες αυτές οι μαρτυρίες να αφορούν στρατιωτικούς. Έχουμε, όμως, και τα όρια της ηλικίας, που έθεταν τα πρώτα Συντάγματα για τους εκλόγιμους και που μπορούμε να τα θεωρήσουμε ενδεικτικά, μόλο που είναι γνωστό πως τα Συντάγματα αυτά διαμορφώθηκαν με βάση πολιτισμικές αρχές διαφορετικές από αυτές του Φωτάκου ή του Μακρυγιάννη. Έτσι, το Σύνταγμα της Επιδαύρου όριζε όριο ηλικίας το 30ό έτος, που με απόφαση της Συνέλευσης του Άστρους κατεβαίνει στα 25 χρόνια,5 προσαρμοζόμενο, νομίζω, στις τρέχουσες πρακτικές.

Μια υπόθεση, λοιπόν, θα ήταν πως ένας άνδρας μετά τα 20 χρόνια του θεωρείται εκείνη την εποχή ώριμος, για να αναλάβει κάποιες τουλάχιστον ευθύνες, και μπαίνει σε μια περίοδο της ζωής του, οπού δεν χρειάζεται να προσδιοριστεί ο αριθμός των χρόνων που φέρει. Αυτή η περίοδος τελειώνει, όταν

2. Φωτάκου, Απομνημονεύματα περί της Ελληνικής Επαναστάσεως, Αθήναι I960, σ. 94.

3. Ι. Μακρυγιάννης, ό.π., σ. 14.

4. Γεώργιος Γαζής, Λεξικόν της Επαναστάσεως και αλλά έργα (επιμ. A. Βρανούση), Γιάννενα 1971.

5. Αλεξ. Σβώλος, Τα ελληνικά συντάγματα (1822-1952): η συνταγματική Ιστορία της Ελλάδος (επιμ. Λουκά Αξελού), Αθήνα 1972, σ. 26.

TEXT_PAGE_SHORT653
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/654.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

γίνεται γέρος. (Ο Σισίνης, π.χ., αναφέρεται γέρος και είναι 61 χρόνων εκείνη την στιγμή, ενώ ο Κολοκοτρώνης, 50 χρόνων, όταν αρχίζει η Επανάσταση, μένει στην Ιστορία ως γέρος του Μοριά.)

Αν αυτό ισχύει, -και θα επιβεβαιωνόταν ασφαλέστερα, όταν θα εντοπιζόταν και από άλλους δρόμους ο μέσος όρος της ζωής- μπορούμε να πούμε ότι κανένα από τα μέλη του πολιτικού προσωπικού δεν είναι νέος για την εποχή του, δεν ανήκει άρα σε ξεχωριστή κατηγορία βάσει της ηλικίας του, που να τον διαφοροποιεί από τους άλλους και να τον κατατάσσει ανάλογα στην ιεραρχία. Στο Εκτελεστικό Σώμα το 1824 μετέχει ο Ασημ. Φωτήλας που είναι 63 χρόνων, αλλά και ο Κωνσταντίνος Μαυρομιχάλης, που έχει γεννηθεί το 1797.

Ανήκουν, όμως, τελικά όλοι αυτοί οι άνθρωποι σε μια γενιά; Ο Κανέλλος Δελιγιαννης που είναι 42 χρόνων ανήκει στην ίδια γενιά με τον Αλεξ. Μαυροκορδάτο γεννημένον το 1790 και ακόμη περισσότερο με τον Νικ. Δραγούμη;

Ποια είναι τα διαφοροποιητικά χαρακτηριστικά αυτών των ανθρώπων, από τους οποίους ορισμένοι συνεχίζουν να ασκούν κάποια πολιτική λειτουργία, ανάλογη προς αυτήν που ασκούσαν πριν την Επανάσταση και άλλοι μόλις τώρα εγκαινιάζουν το πολιτικό τους στάδιο; Και γι' αυτούς τους τελευταίους, που είναι και οι νεώτεροι σε ηλικία, ποιο είναι το κλίμα μέσα στο οποίο ο καθένας ανδρώθηκε και μέσα από ποιους ιδεολογικούς μηχανισμούς διαπαιδαγωγήθηκε, ώστε κάποια στιγμή να βρεθεί να ασχολείται με την πολιτική; Μπορούμε να μιλήσουμε για κοινωνικές συνθήκες διαφορετικές ή διαφοροποιημένες τα τελευταία χρόνια πριν την Επανάσταση και να τις συσχετίσουμε με την γενιά των ανθρώπων που μεγαλώνουν μέσα σ' αυτές; Τέλος, ποιος είναι ο μηχανισμός προώθησης αυτών των ανθρώπων στην πολιτική εξουσία, που είναι άλλωστε στενά συνυφασμένος με την κοινωνική τους προέλευση;

Τέτοια ερωτήματα γεννιώνται, έτσι ώστε να μην αρκεί από μόνη της ή ηλικία να προσδιορίσει την σημασία του γεγονότος ότι και νέοι άνθρωποι -έστω με τα σημερινά κριτήρια νέοι- μετέχουν στην συγκρότηση του υπό ίδρυση Κράτους. Όπως δεν μπορεί να εξηγήσει την έκπληξη -γεροντική ίσως- του Ραγκαβή, που μόλις είχε φθάσει στην Ελλάδα, διαπίστωσε ότι ο εξάδελφος του, Γρηγόριος Σούτσος, γεννημένος το 1802, είχε καταλάβει "παρ' ηλικίαν" θέση στο Πανελλήνιο.6

Στο σημείο που βρίσκεται τώρα η συγκεκριμένη έρευνα, μπορούμε απλώς να περιγράψουμε τις διακριτές ομάδες των ανθρώπων, που αναμειγνύονται για πρώτη φορά στην πολιτική τα χρόνια 1821-1832.

Οι πιο πολλοί από αυτούς είναι γόνοι προκριτικών οικογενειών, που συνεχίζουν την οικογενειακή παράδοση. Γίνονται κυρίως μέλη των Εθνοσυνελεύσεων

6. Αλεξ. Ρ. Ραγκαβής, Απομνημονεύματα, τ. A', Αθήνα 1894, σ. 225.

TEXT_PAGE_SHORT654
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/655.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και επανδρώνουν την επαρχιακή διοίκηση. Όσο κι αν υπάρχουν διαφορές μεταξύ τους, τόσο στην παιδεία, όσο και στο πολιτικό τους βάρος, ή καταγωγή τους από οικογένεια προκρίτων είναι αποφασιστικός παράγοντας για την θέση τους στην πολιτική ζωή εκείνων των χρόνων.

Κάποιοι άλλοι έρχονται από το εξωτερικό. Είναι οι φοιτητές στα Πανεπιστήμια της Δύσης και οι Φαναριώτες, άνθρωποι που έχουν ζήσει από κοντά τις αλλαγές που γίνονται στην Ευρώπη και έχουν επηρεαστεί από τις επαναστατικές ιδέες του καιρού τους. Αυτοί, εξαιρέσει των γνωστών αρχηγών Μαυροκορδάτου, Υψηλάντη, Νέγρη, γίνονται απαραίτητοι λόγω της παιδείας τους στην οργανωτική στήριξη της κρατικής μηχανής και διορίζονται συνήθως σε θέσεις γραμματέων στην αρχή, αναλαμβάνουν δε δραστήριο ρόλο στα νομοθετικά σώματα.

Αν σ' αυτές τις δύο ομάδες, προστεθούν οι μικρότερες των στρατιωτικών και των λίγων εμπόρων, που φθάνουν μέσω της Φιλικής Εταιρείας στην πολιτική, έχουμε μία πρώτη, σχηματική εικόνα του ανθρώπινου δυναμικού που μετέχει στην Εκτελεστική και Νομοθετική εξουσία, συνθέτει τα Δικαστήρια και σχηματίζει σιγά-σιγά το σώμα των υπαλλήλων της Διοίκησης.

Στην συνέχεια τίθεται ασφαλώς το πρόβλημα της συμβολής της κάθε ομάδας και των μελών της στην διαμόρφωση των νέων θεσμών, ώστε μέσα από αυτήν να αναζητηθούν οι πρωτοπορίες, αν υπάρχουν.

Σ' αυτό και στα άλλα προβλήματα ομολογώ την αδυναμία μου να απαντήσω, προς το παρόν τουλάχιστον. Γιατί υπολείπεται πολλή δουλειά για το επόμενο στάδιο αυτής της έρευνας. Κυρίως χρειάζεται να συσχετιστούν τα ποσοστά που προ ολίγου παρέθεσα κατά ζεύγη του τύπου ηλικία-καταγωγή, ηλικία-κοινωνική θέση, ηλικία-πολιτική λειτουργία, πολιτική λειτουργία-καταγωγή κ.ο.κ., και ακόμη να βρεθούν, με ακριβέστερη στατιστική μέθοδο πια, τα αντίστοιχα ποσοστά κατά περιόδους μέσα στο διάστημα 1821-1832. Πρέπει, επίσης, να μελετηθεί προσεκτικά και να αξιολογηθεί ή εξέλιξη αυτών των ανθρώπων μέσα στην περίοδο που μας απασχολεί και μετά από αυτήν. Χρειάζεται, τέλος, να διερευνηθούν οι δυνατότητες που έδινε η ελληνική κοινωνία για την δημιουργία των ηγετικών της στρωμάτων, σε μια εποχή, όπου αλλάζει το πολιτικό σκηνικό και αρχίζει να παγιώνεται.

Μου φαίνεται πως, αν περιοριζόμουν στο να διατυπώσω κάποια συμπεράσματα σχετικά με το γεγονός ότι το πολιτικό προσωπικό δεν ανανεώνεται σημαντικά εκείνα τα χρόνια, ότι ο τοπικός παράγοντας παίζει αποφασιστικό ρόλο στην διαμόρφωση του ή ότι σχηματίζονται οικογένειες πολιτικών -συμπεράσματα που θα μπορούσαν και τώρα να εξαχθούν- αυτά θα ήσαν περίπου αυτονόητα και εύκολα θα ελέγχονταν ως ανεπαρκή από όποιον είχε στο νου του το αρχικό ζητούμενο αυτής της έρευνας.

TEXT_PAGE_SHORT655
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/656.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

TEXT_PAGE_SHORT656
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/657.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ΦΟΙΤΗΤΙΚΗ ΣΥΝΤΡΟΦΙΑ (1910)

ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ

ΤΩΝ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑΚΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ

PENA ΣΤΑΥΡΙΔΗ-ΠΑΤΡΙΚΙΟΥ

Το 1910 ιδρύεται στην Αθήνα φοιτητικό σωματείο με την επωνυμία Φοιτητική Συντροφιά και με σκοπό, σύμφωνα με το καταστατικό που δημοσιεύει "να βοηθήση την καθιέρωση της ζωντανής Ελληνικής Γλώσσας σε όλα τα είδη του γραφτού μας λόγου".1 Πρόκειται, δηλαδή, για οργανωμένη συλλογική πρωτοβουλία νεαρών δημοτικιστών που εκδηλώνεται για πρώτη φορά σ' ένα χώρο ιδιαίτερα ευαίσθητο και πάντως φανερά εχθρικό απέναντι, στο κίνημα του δημοτικισμού: Το Πανεπιστήμιο.

Το σωματείο αυτό, με τη χαρακτηριστική ρευστότητα κι εναλλαγή προσώπων που παρουσιάζουν οι φοιτητικές ενώσεις, ατονεί κι επανεμφανίζεται με την ίδια επωνυμία άλλες δύο φορές, μία το 1915 και άλλη μία το 1921, Οπότε και διατηρείται χωρίς σημαντική διακοπή παρουσίας τουλάχιστον ως το 1929. Όμως, τα λίγο-πολύ γνωστά χρονικά αυτά όρια της δράσης της Φοιτητικής Συντροφιάς θα πρέπει μάλλον να τροποποιηθούν, δεδομένου ότι εντοπίστηκαν στοιχεία που αποδεικνύουν την ύπαρξη φοιτητικού σωματείου με την ίδια επωνυμία στα έτη 1931, 1932 και 1933. Από τις ίδιες μαρτυρίες προκύπτει ότι και τα τοπικά όρια της δράσης της Φοιτητικής Συντροφιάς είναι ευρύτερα: το 1931 φαίνεται πως το ίδιο σωματείο λειτούργησε και στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης.

Αυτή, λοιπόν, είναι καταρχήν ή χρονική περίοδος, πάνω από είκοσι χρόνια, μέσα στην οποία πρέπει να αναζητηθούν τα στοιχεία που θα επιτρέψουν την απογραφή της δράσης και την αποτίμηση της σημασίας του φοιτητικού

1. Βλ. το πλήρες κείμενο του καταστατικού στο π. Ο Νουμάς, φ. 380, 21 του Φλεβάρη 1910, σ. 1. To κείμενο υπογράφουν κατά σειρά οι: Φίλιππος Δραγούμης, Μίλτος Κουντουράς, Κώστας Χαριτάκης, Βασίλης Ρώτας και Τίμος Ιωαννίδης.

TEXT_PAGE_SHORT657
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/658.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αυτού σωματείου που κινήθηκε μόνιμα γύρω από τον ιδεολογικό άξονα του δημοτικισμού.

Όμως, ο ιδεολογικός αυτός άξονας που επιβάλλει μια συνεχή αναφορά στην ίδια την ιστορία του δημοτικιστικού κινήματος, η ποικιλία των κοινωνικών και πολιτικών αντιδράσεων απέναντι σ' αυτό το κίνημα καθώς και ο αποσπασματικός χαρακτήρας της παρουσίας και της δράσης του σωματείου καθιστούν φυσιολογική, σ' ένα πρώτο στάδιο τουλάχιστον, την κατά περιόδους προσέγγιση και μελέτη του.

Για τους παραπάνω λόγους, ή σύντομη αύτη παρουσίαση αναφέρεται μόνο στην πρώτη περίοδο της λειτουργίας του σωματείου και σκοπεύει κυρίως στην αναζήτηση των τρόπων, με τους οποίους μπορεί να διερευνηθούν και να γίνουν αντιληπτές οι πραγματικές διαστάσεις των πρωτοποριακών φαινομένων που σημειώνονται στην Ελλάδα κατά την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα.

Ως προς το χρονικό πλαίσιο της πρώτης περιόδου δράσης της Φοιτητικής Συντροφιάς, μπορούμε να είμαστε βέβαιοι: η ημερομηνία που φέρει το καταστατικό είναι 17 Φεβρουαρίου 1910 και όσο για την πρώτη διακοπή της δραστηριότητας του, υπάρχει σύγχρονη, δημοσιευμένη μαρτυρία μέλους της που την τοποθετεί το καλοκαίρι του 1911.2 Πρόκειται, δηλαδή, για μια περίοδο δράσης μόλις ενάμισι χρόνου.

Το σωματείο είναι άτυπο. Τα σωματεία πριν από την ψήφιση του σχετικού νόμου του 1914, ιδρύονταν με Βασιλικό Διάταγμα που εξέδιδε ο Υπουργός των Εσωτερικών. Το σχετικό διάταγμα μαζί με το καταστατικό του σωματείου δημοσιεύονταν στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως. Το καταστατικό που γνωρίζουμε της Φοιτητικής Συντροφιάς, δημοσιευμένο στο π. Ο Νουμάς, γραμμένο καθώς ήταν στην δημοτική δεν ήταν δυνατό να είχε υποβληθεί, τουλάχιστον σ' αυτή την μορφή, στον υπουργό Εσωτερικών για έγκριση. Η περίπτωση να υποβλήθηκε άλλο καταστατικό γραμμένο στην καθαρεύουσα ώστε να πραγματοποιηθεί και ή τυπική σύσταση του σωματείου, ερευνήθηκε: τα φύλλα της Εφημερίδας της Κυβερνήσεως του έτους 1910 δεν περιέχουν σχετικό Β.Δ. Επομένως πρέπει να δεχτούμε ότι πρόκειται για εντελώς άτυπο σωματείο.

Ο αριθμός των μελών που έχει επισημανθεί ως τώρα γι' αυτή την πρώτη περίοδο είναι τριάντα τρία. Από αυτά τα 33 ονόματα, ωστόσο, μόνον των 14 ή ιδιότητα του μέλους δεν γεννά καμιά αμφιβολία δεδομένου ότι αναφέρεται ρητά στα κείμενα που συνέταξε η ίδια η Φοιτητική Συντροφιά κατά την εποχή της λειτουργίας της. Για την ιδιότητα του μέλους των υπολοίπων 19, υπάρχουν μόνο μεταγενέστερες γραπτές ή προφορικές μαρτυρίες.

2. Βλ. Γ.Κ., "Για τα μέλη της Φοιτητικής Συντροφιάς" στο Δελτίο του Εκπαιδευτικού Ομίλου, τ. 3, 1913, σ. 341.

TEXT_PAGE_SHORT658
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/659.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η αναζήτηση αριθμητικών στοιχείων σε αυτού του είδους τις έρευνες αποτελεί, βέβαια, περιήγηση σε κινούμενη άμμο. Ήδη, το Φεβρουάριο του 1911 δημοσιεύεται επιστολή στο π. Ο Νουμάς, με την υπογραφή "Σύντροφος", ψευδώνυμο που προφανώς υπονοεί κάποιο μέλος, μέσα στην οποία γίνεται λόγος για 80 μέλη.3 Το ίδιο το περιοδικό σε δικό του σημείωμα, ένα μήνα αργότερα, μιλάει για 110 μέλη.4 Η απόσταση από τα 14 επώνυμα μέλη που εμφανίζονται δημόσια μέχρι τα 110 είναι μεγάλη και δυσχεραίνει εξαιρετικά την απόπειρα εξεύρεσης του ποσοστού που αντιπροσωπεύει ή Φοιτητική Συντροφιά στο φοιτητικό σώμα. Όμως, ούτε οι αριθμοί που αφορούν αυτό το σύνολο και που προέρχονται από επίσημες πηγές δημιουργούν μεγαλύτερη ασφάλεια.

Παρακάμπτω, πάντως, το πρόβλημα αυτό των ελληνικών στατιστικών και παίρνω ως πιο βέβαιο τον αριθμό που δίνει το Γραφείο Στατιστικής του Υπουργείου των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως για το σχολικό έτος 1910-1911. (Δημοσιεύεται το 1912.) Το σύνολο των φοιτητών όλων των ετών στις Σχολές του Πανεπιστημίου Αθηνών (θυμίζω ότι οι Σχολές ήσαν ή Νομική, Θεολογική, Φιλοσοφική, Φυσικομαθηματική, Ιατρική και το Φαρμακευτικόν Σχολείον) για εκείνη τη χρονιά είναι 3.358. Αν σ' αυτό τον αριθμό προσθέσουμε και τους σπουδαστές του Διδασκαλείου -μερικά μέλη της Φοιτητικής Συντροφιάς πρέπει να προέρχονται από αυτό- οι οποίοι είναι για το ίδιο έτος 89, παρατηρούμε ότι το φοιτητικό σώμα από το οποίο αντλεί τα μέλη της η Φοιτητική Συντροφιά είναι της τάξης των 3.500 (3.467 για την ακρίβεια) σπουδαστών. Εάν τα μέλη του σωματείου είναι πράγματι 110, ο αριθμός είναι μεγάλος και θέτει ορισμένα ερωτηματικά.

Απ' όσο ξέρουμε το κίνημα του δημοτικισμού στα 1910 κάθε άλλο παρά μαζικό είναι και η μάχη δίνεται ακόμη από σκόρπιες φωνές επώνυμων κυρίως λογίων και διανοουμένων. Στα 1905, άλλωστε, ο Ψυχάρης είχε δημοσιέψει έναν κατάλογο των δημοτικιστών, που τον είχε καταρτίσει με αρκετά χαλαρά κριτήρια -όσοι είχαν δημοσιέψει έστω και μια μετάφραση στη δημοτική- και ο οποίος περιελάμβανε μόλις 150 ονόματα. Ο ίδιος μάλιστα σημείωνε ότι είχε αφαιρέσει μερικά ονόματα φοιτητών: "Αναγκάστηκα να σβήσω κάμποσα ονόματα", έγραφε, "γιατί μου γράφουνε από την Αθήνα για μερικούς..., πως ο τάδες κι ο τάδες είναι τελειόφοιτοι της φιλολογίας, δίνουνε σήμερις άβριο εξέταση κι αν τους τυπώσουμε τα ονόματά τους, το ίδιο σα να λέγαμε στους δασκάλους· χτυπήστε τους !... Σπιούνοι του*** και του*** έχουνε λυσσάξει να μάθουνε ποιοι φοιτητές της φιλολογίας πηγαίνουνε στο γραφείο του Νουμά".5

3. Βλ. π. Ο Νουμάς, τ. Θ', 1911, σ. 141.

4. Βλ. στο ίδιο, σ. 192.

5. Γ. Ψυχάρη, "Τρομοκρατία", π. Ο Νουμάς, φ. 133, 30 του Γεννάρη 1905, σ. 1= Ρόδα και Μήλα, τ. Ε2, Αθήνα 1909, σ.33.

TEXT_PAGE_SHORT659
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/660.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Μαρτυρίες τέτοιες υπάρχουν και για τα μεταγενέστερα χρόνια, δημοσιευμένες στο Νουμά, πράγμα που αποδεικνύει ότι το κλίμα δεν έχει αλλάξει, καθόλου στο χώρο του Πανεπιστημίου Αθηνών ως το 1910 που ιδρύεται η Φοιτητική Συντροφιά. Το κλίμα αυτό επιτρέπει να υποθέσουμε ότι τα 110 μέλη της Φοιτητικής Συντροφιάς ή καλύτερα τα 96 που παραμένουν σιωπηλά, δικαιολογημένα αισθάνονται, πως διατρέχουν κίνδυνο αν μαθευτεί ή σύνδεσή τους με το δημοτικιστικό σωματείο. Αυτός πρέπει να είναι και ο λόγος, για τον οποίον είναι δύσκολο σήμερα να εντοπιστούν τα ίχνη τους.

Όμως, αν μέσα σ' αυτό το κλίμα υπήρχαν 110 έστω "συμπαθούντες" προς το δημοτικισμό πρέπει: α) να πιστέψουμε ότι ο δημοτικισμός είχε αρχίσει να αποκτά μια βάση στον πανεπιστημιακό χώρο που δεν είχε βέβαια κρυσταλλωθεί αλλά αποτελούσε μια πλατειά ρευστή επιρροή και β) να αναρωτηθούμε μήπως είχε αρχίσει μια διαφοροποίηση στο φοιτητικό σώμα, το οποίο, ως τότε τουλάχιστον, είχε εμφανιστεί φανατικά προσκολλημένο στις γλωσσικές σχολαστικές απόψεις που εξέφραζε το Πανεπιστήμιο' τούτο, άλλωστε, είχε φανεί με δραματικό τρόπο στη διάρκεια των "Ευαγγελιακών" και των "Ορεστειακών".

Από τα στοιχεία που διαθέτουμε -και αναφέρω ενδεικτικά το καταστατικό της Φοιτητικής Συντροφιάς όταν ξαναϊδρύθηκε το 1915 και στο οποίο η δημοτική γλώσσα δεν είναι πια στόχος αλλά όργανο, ενώ οι σκοποί είναι "...το ξάπλωμα της ελεύτερης σκέψης και το ριζοβόλημα της καθαρής αλήθειας στη ζωή και στην ιδεολογική μόρφωση"- μπορούμε να υποθέσουμε πως πράγματι είχε αρχίσει μια διαδικασία προς την κατεύθυνση της διαμόρφωσης ιδεών κοινωνικής κριτικής και αμφισβήτησης μέσα στο Πανεπιστήμιο, πράγμα όμως που θα φανεί αργότερα όταν στο χώρο αυτό εμφανιστούν κι άλλες αντίστοιχες ομάδες.

Για την ώρα, πρόκειται για μια ομάδα 14 επώνυμων φοιτητών, οι οποίοι εμφανίζονται δημόσια, εκδίδουν "δελτίο" που το φιλοξενεί ο μαχητικός Νουμάς και αναπτύσσουν δραστηριότητα όχι μόνον φιλολογική, αλλά που μερικές φορές έχει χαρακτήρα πολιτικής παρέμβασης.

Πρόκειται, δηλαδή, για μια ομάδα πρωτοποριακή. Πρωτοποριακή όμως σε σχέση προς τι; Με ποιο τρόπο μπορεί να περιγραφεί και να μελετηθεί μία "πρωτοπορία" που εμφανίζεται μέσα στις ελληνικές κοινωνικές συνθήκες κατά την πρώτη δεκαπενταετία του 20ού αιώνα. Ο πρώτος τρόπος, αναγκαίος οπωσδήποτε, είναι να μελετήσουμε τη δράση της και τα κείμενα της: τι έκανε και τι έλεγε. Προς αυτή την κατεύθυνση άλλωστε τείνουν και οι περισσότερες έρευνες που έχουν τέτοιο αντικείμενο όπως λ.χ. το δημοτικισμό. Μελετούμε τις εσωτερικές διεργασίες του κινήματος και καταλήγουμε πολλές φορές σε ολοκληρωμένη περιγραφή της εξέλιξης του κινήματος αυτού ή της ομάδας, των ποικίλων τάσεων που εκδηλώνονται μέσα σ' αυτά, των ισορροπιών που

TEXT_PAGE_SHORT660
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/661.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

επιτυγχάνονται ή των ρήξεων που δημιουργούνται, Τα συμπεράσματα αφορούν κατά κανόνα τις ιδέες και τις αντιλήψεις που κυριάρχησαν ή που εξέλιπαν μέσα στο ίδιο το πρωτοποριακό κίνημα.

Εκείνο που επείγει, ωστόσο, να γίνει είναι να μετρηθεί ο πρωτοποριακός χαρακτήρας μιας ομάδας ή ενός κινήματος "ανάποδα", με βάση, δηλαδή, το μέγεθος της αντίστασης που πρόβαλλε ή ίδια ή κοινωνία απέναντι σε ό,τι εξέφραζε αυτή ή ομάδα και το οποίο ενδεχομένως να διατάραζε τις υπάρχουσες κοινωνικές και πολιτισμικές ισορροπίες.

Για να διερευνηθεί ή περίπτωση της Φοιτητικής Συντροφιάς ως πρωτοποριακού σωματείου μ' αυτόν τον τρόπο, προτείνω να μελετηθούν τα εξής ζεύγη: α) Φοιτητική Συντροφιά και Πανεπιστήμιο, β) Φοιτητική Συντροφιά και φοιτητικό σώμα και γ) Φοιτητική Συντροφιά και κοινή γνώμη.

Η αντιπαράθεση των ζευγών αυτών φαίνεται καθαρά σε δύο παραδείγματα. Τα παραδείγματα αντλούνται από τα παρακάτω πολιτικά γεγονότα που σημειώθηκαν κατά την περίοδο που έδρασε ή Φοιτητική Συντροφιά: Το Μάρτιο του 1910, μέσα στο γενικό πλαίσιο των εκκαθαριστικών αιτημάτων που είχε διατυπώσει ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος και σύμφωνα με το Νόμο ΓΨΛΑ/ 31-3-1910 αποφασίστηκε ή εκκαθάριση του καθηγητικού προσωπικού του Πανεπιστημίου Αθηνών. Με ειδική πράξη του Υπουργείου Δημοσίας Εκπαιδεύσεως απολύθηκαν μετά από τρεις μήνες περίπου 17 καθηγητές από τους 54. Στη διάρκεια του τριμήνου ο σάλος που δημιουργήθηκε ήταν μεγάλος. Η Φοιτητική Συντροφιά δήλωσε αμέσως, στο πρώτο της μάλιστα δημοσίευμα, ότι τάσσεται ανεπιφύλακτα υπέρ των εκκαθαρίσεων.6 Τα τρία άλλα σύνολα που αναφέρθηκαν παραπάνω αντέδρασαν ως εξής: Το Πανεπιστήμιο αρνήθηκε ακόμη και τη δυνατότητα που του έδινε ο νόμος να συστήσει γνωμοδοτικές επιτροπές, οι όποιες θα έκριναν τους απολυτέους, δηλώνοντας ότι αφήνει την Κυβέρνηση να αναλάβει μόνη τη βαρειά ευθύνη μιας τέτοιας ενέργειας, Το φοιτητικό σώμα ή μερίδα του φοιτητικού σώματος που δεν έχει σταθεί δυνατόν να εξακριβώσουμε το μέγεθος αλλά πάντως τόση ώστε να δημιουργεί ταραχές στους δρόμους, πραγματοποίησε δύο διαδηλώσεις με επικεφαλής τον καθηγητή της Φιλοσοφικής Σχολής Γεώργιο Μιστριώτη και υπέβαλε υπόμνημα στη Βουλή και στον Υπουργό, με το οποίο ζητούσε να παραμείνουν οι καθηγητές στις θέσεις τους.

Η στάση της κοινής γνώμης είναι βέβαια δυσκολότερο να περιγραφεί. Ωστόσο από τις αθηναϊκές εφημερίδες, μόνον ή φιλοκυβερνητική Ακρόπολις και ο περιθωριακός Νουμάς έδωσαν κάποια μάχη για να στηριχτεί η κυβερνητική ενέργεια. Οι άλλες εφημερίδες, π,χ, Αθήναι και Χρόνος αφιερώνουν κατά μέσο όρο ένα άρθρο την ήμερα, σε διάρκεια δύο περίπου μηνών, σφυροκοπώντας

6. Βλ. π. Ο Νουμάς, φ. 384, 21 του Μάρτη 1910, σ. 4.

TEXT_PAGE_SHORT661
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/662.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

το νόμο περί εκκαθαρίσεων του Πανεπιστημίου. (Ας σημειωθεί σε παρένθεση ότι εκείνη την περίοδο ψηφίζονται και άλλοι νόμοι που αφορούν εκκαθαρίσεις άλλων Δημοσίων Υπηρεσιών, π.χ. του Ελεγκτικού Συνεδρίου, οι οποίοι όμως δεν προκαλούν καθόλου την ίδια αντίδραση.) Στα επικριτικά δημοσιεύματα για τις πανεπιστημιακές εκκαθαρίσεις γίνεται αναφορά και σε κάποιους φοιτητές που δήλωσαν το Θαυμασμό τους για την ενέργεια αυτή του Υπουργού Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, Η εφημερίδα Αθήναι ζητάει να "παυθούν από φοιτηταί".

To γεγονός ότι ή Φοιτητική Συντροφιά τάσσεται αλληλέγγυα σε μια κυβερνητική ενέργεια δεν πρέπει να προκαλεί σύγχυση. Οι πανεπιστημιακές εκκαθαρίσεις του 1910 αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός φαινομένου όχι σπάνιου, κατά το οποίο οι κοινωνικές αντιστάσεις αποδεικνύονται ισχυρότερες από τις πολιτικές αποφάσεις. Έτσι, μέσα σε μία διετία περίπου και με κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου επαναδιορίστηκαν οι περισσότεροι από τους καθηγητές που είχαν απολυθεί.

Το δεύτερο παράδειγμα από το οποίο φαίνεται ή αντιπαράθεση της Φοιτητικής Συντροφιάς με τα τρία κοινωνικά και θεσμικά σύνολα που αναφέρθηκαν καθώς και ή ισχύς της αντίστασης που προβλήθηκε από αυτά είναι τα όσα συνέβησαν τον Ιανουάριο-Μάρτιο του 1911 γύρω από τη συνταγματική κατοχύρωση της καθαρεύουσας από τη B' Αναθεωρητική Βουλή.

Οι θέσεις των παραπάνω ζευγών απέναντι σ' αυτά τα γεγονότα ήσαν οι εξής: Η Φοιτητική Συντροφιά κυκλοφορεί εν", μονόφυλλο, το Οποίο υπογράφει μια τριμελής Διοικούσα Επιτροπή (Μίλτος Κουντουράς, Μάνος Βατάλας, Μιχάλης Γκιώνης) και με ημερομηνία 28 Φεβρουαρίου 1911, δύο μέρες, δηλαδή, μετά την έναρξη της συζήτησης για το γλωσσικό άρθρο στη Βουλή. Το μονόφυλλο έχει τίτλο "Διαμαρτυρία της Φοιτητικής Συντροφιάς" και υπότιτλο, "Προς το λαό". Η διαμαρτυρία αυτή δεν αναφέρεται άμεσα στη συνταγματική διάταξη, αλλά αποτελεί μανιφέστο, στο οποίο εκφράζεται ή αγανάκτηση για τις κατηγορίες που αποδίδονται στη Φοιτητική Συντροφιά, ως προδοτική και αντεθνική οργάνωση και δηλώνεται ή πίστη στη "γλώσσα του λάου": "Δεν είμαστε όργανα ξένων", γράφουν, "ούτε παίρνουμε χρήματα από κανένα, μα από αγάπη προς την πατρίδα υποστηρίζουμε τη γλώσσα του Λαού... Αγαπούμε περισσότερο από κάθε άλλον την Πατρίδα μας και το Λαό, αφού γράφουμε τη γλώσσα που μιλεί ο Λαός. Δεν είμαστε προδότες και χυδαίοι, όπως δεν είτανε βέβαια προδότες και χυδαίοι, ούτε ο Σολωμός ούτε ο Βαλαωρίτης".

Χωρίς σαφή αναφορά στη συζήτηση που γινόταν στη Β' Αναθεωρητική Βουλή, το μονόφυλλο ωστόσο μοιράστηκε, όπως προκύπτει από τα στοιχεία που διαθέτουμε, στις φοιτητικές και άλλες διαδηλώσεις που οργανώθηκαν επανειλημμένα κατά τη διάρκεια της γλωσσικής συζήτησης. Ο Νουμάς, μάλιστα, αναδημοσιεύει από πατρινή εφημερίδα σχετικό περιστατικό διανομής του μονόφυλλου

TEXT_PAGE_SHORT662
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/663.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

της Φοιτητικής Συντροφιάς σε συγκέντρωση που έγινε στην Πάτρα με αφορμή την άφιξη εκεί του Γ. Μιστριώτη, ο οποίος περιόδευε τότε σε επαρχιακές πόλεις για να ενισχύσει το λαϊκό αίσθημα υπέρ της συνταγματικής περιφρούρησης της καθαρεύουσας.

Οι αντιδράσεις των τριών συνόλων απέναντι στα γεγονότα είναι οι εξής: α) Από το Πανεπιστήμιο: συγκροτείται με πρωτοβουλία του Μιστριώτη η "Επιτροπεία προς έννομον άμυναν της Εθνικής Γλώσσης", με επίτιμους προέδρους δύο Μητροπολίτες, πρόεδρο τον ίδιο τον Μιστριώτη και μέλη της, τον Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου, τον πρύτανη του Πανεπιστημίου Αθηνών και άλλους καθηγητές του Πανεπιστημίου, β) Από το φοιτητικό σώμα: συγκροτείται η "Μεγάλη των Φοιτητών Επιτροπεία", η οποία και αποτελεί τον κύριο υποκινητή -υπό την εποπτεία της Επιτροπείας του Μιστριώτη- των ταραχών που σημειώθηκαν επί ένα τρίμηνο με στόχο την επιβολή της γλωσσικής διάταξης στο Σύνταγμα. Στο πανηγυρικό, μάλιστα, κείμενο που δημοσίευσε η "Επιτροπεία" αυτή στις εφημερίδες καταγγέλλεται ρητά πια και η Φοιτητική Συντροφιά: "Οι φοιτηταί του Εθνικού Πανεπιστημίου", λέει το κείμενο, "πρωτοστατήσαντες προς διάσωσιντων ιερών κειμηλίων, της Γλώσσης και της Θρησκείας (...) αποδοκιμάζουσι μετ' αγανακτήσεως και παραδίδουσιν εις το αιώνιον ανάθεμα της πατρίδος πάντας τους εχθρούς και πολεμίους της Εθνικής ημών γλώσσης, τους αντιπροσώπους του Ελληνικού λαού, οίτινες ετόλμησαν από του σεμνού βήματος του Εθνικού Συνεδρίου να υπερμαχήσωσι της ακαθάρτου λαλιάς των Μαλλιαρών και τη Φοιτητική Συντροφιά, το αίσχος του Εθνικού Πανεπιστημίου και ολοκλήρου του Ελληνισμού (...).7

Όσο για τη στάση της κοινής γνώμης, δεν θα αναφερθώ σ' αυτή την περίπτωση στην καταμέτρηση των δημοσιευμάτων του τύπου, από την οποία προκύπτει πράγματι μεγάλος αριθμός κειμένων που ζητούν την αυστηρή συνταγματική κατοχύρωση της καθαρεύουσας, αλλά σε μιαν άλλη καταμέτρηση που θα πρέπει να γίνει προσεκτικότερα απ' ό,τι έχει γίνει ως τώρα. Πρόκειται για την καταμέτρηση του συσχετισμού δυνάμεων που υπήρχε μέσα στη Β' Αναθεωρητική Βουλή του 1911. Στη Βουλή αυτή έχει χρεωθεί ο περίφημος γλωσσικός "συμβιβασμός" τον οποίο ο ίδιος ο Βενιζέλος, τέσσερα χρόνια αργότερα, το 1915, δικαιολόγησε ως απαραίτητο για την αποκατάσταση της εθνικής ομοψυχίας ενόψει κυρίως της προετοιμασίας για τους Βαλκανικούς πολέμους.8

7. Βλ. εφ. Χρόνος, φ. της 3 Μαρτίου 1911.

8. Εξηγήσεις για τη στάση του στη Β' Αναθεωρητική Βουλή έδωσε 6 Βενιζέλος σε ομάδα δημοτικιστών που συνάντησε τον Απρίλιο του 1915 στην Αλεξάνδρεια. Βλ. την περιγραφή της συνάντησης στο π. Νέα Ζωή, τ. 9, 1914, σ. 379-382.

TEXT_PAGE_SHORT663
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/664.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ερμηνεία αυτή φαίνεται εύλογη και έχει επικρατήσει λίγο-πολύ ως σήμερα. Πρόκειται, ωστόσο, για μια άποψη που στοιχειοθετήθηκε με βάση την εκ των υστέρων ανάλυση της τακτικής που ακολούθησε εκείνη την περίοδο ο Βενιζέλος προκειμένου να εξασφαλίσει τις συνθήκες που θα επέτρεπαν τη διεξαγωγή εθνικών αγώνων κι ενισχύθηκε, βέβαια, από τις "εξομολογήσεις" που έκανε ο ίδιος πάνω στο θέμα αυτό, στην Αλεξάνδρεια, το 1915.

Όμως η καταμέτρηση των δυνάμεων που συνέθεταν τη Β' Αναθεωρητική Βουλή αποδεικνύει πως ο "συμβιβασμός", τον οποίο χρεώθηκε ή Βουλή αυτή και o ίδιος ο Βενιζέλος δεν αφορούσε μόνο κάποιες αντίπαλες πολιτικές δυνάμεις αλλά κι ένα μεγάλο τμήμα του βενιζελικού χώρου. Αν, δηλαδή, δει κανείς με πόση ένταση υποστηρίχθηκε ή ψήφιση του σχετικού άρθρου του Συντάγματος από βουλευτές του κόμματος των Φιλελευθέρων και κυρίως πόσοι και ποιοι ήσαν εκείνοι που αντιτάχθηκαν στη συνταγματική ρύθμιση του θέματος θα συμπεράνει τα εξής: α) ότι η υποχώρηση δεν έγινε μόνο για να επιτευχθεί μια υπερκομματική ενότητα αλλά και για να σωθεί η εσωκομματική συνοχή και β) ότι η κοινή γνώμη που τόσο πιεστικά ζήτησε τη συνταγματική κατοχύρωση της καθαρεύουσας δεν διαμορφώθηκε μόνον από τα παλαιοκομματικά στοιχεία και το εξεγερμένο από τον Γεώργιο Μιστριώτη πλήθος των φοιτητών αλλά και από μία μεγάλη μερίδα του βενιζελικού κόσμου.

Από τα αριθμητικά στοιχεία που διαθέτουμε σχετικά με τη σύνθεση της Β' Αναθεωρητικής Βουλής προκύπτει πως το κόμμα των Φιλελευθέρων είχε ουσιαστικά τον πλήρη έλεγχο: στο σύνολο των 346 εδρών που προβλέπονταν, το κόμμα αυτό μετά την αποχή των Γ. Θεοτόκη, Δ. Ράλλη και Κ. Μαυρομιχάλη, είχε εξασφαλίσει τις 260. Όμως, από αυτούς τους 260 βουλευτές, μόνο 18 εκδηλώθηκαν εναντίον της ψήφισης του γλωσσικού άρθρου με επικεφαλής τους πέντε βουλευτές του κόμματος των "Κοινωνιολόγων", οι οποίοι είχαν μεν εκλεγεί με τους βενιζελικούς συνδυασμούς αλλά, όπως είχαν δηλώσει, διατηρούσαν την κομματική τους αυτοτέλεια. Εκτός, δηλαδή, από την Ομάδα των "Κοινωνιολόγων" μόνον άλλοι 13 από τους 260 του κόμματος των Φιλελευθέρων έδωσαν τη μάχη να μην περιληφθεί η γλωσσική διάταξη στο Σύνταγμα. και αυτοί είχαν το κοινό χαρακτηριστικό γνώρισμα ότι εκλέγονταν για πρώτη φορά στη Βουλή.

Είναι φανερό ότι οι δυνάμεις που αντιτάχθηκαν στη συνταγματική κατοχύρωση της καθαρεύουσας ήσαν εξαιρετικά ολιγάριθμες κι επομένως δεν μπορούσαν από μόνες τους να στηρίξουν την ενδεχόμενη πρόθεση του Βενιζέλου να αποφύγει την ψήφιση του άρθρου. Από την άλλη πλευρά ήσαν κι εντελώς νέες όχι μόνο στον πολιτικό στίβο αλλά και στις ιδέες που εξέφραζαν. To τελευταίο αυτό -συνδυασμένο μάλιστα με το γεγονός ότι ένα μέρος των ιδεών αυτών προερχόταν από το "ξένο" σώμα που αποτελούσαν οι "Κοινωνιολόγοι"- πρέπει να δημιουργούσε σοβαρές επιφυλάξεις στη μεγάλη πλειοψηφία των βουλευτών

TEXT_PAGE_SHORT664
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/665.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

του Βενιζέλου που προέρχονταν από μια πιο μακρόχρονη κοινοβουλευτική ζωή.

Σύμφωνα, λοιπόν, με τα παραπάνω, ο Βενιζέλος πέρα από τους πολιτικούς του αντιπάλους, τις φοιτητικές ταραχές και τη βίαιη στάση του Τύπου και της Εκκλησίας, είχε να αντιμετωπίσει κι ένα επιπλέον πρόβλημα: ένα πρόβλημα ισορροπίας που έπρεπε να διατηρηθεί στο χώρο των Φιλελευθέρων ανάμεσα στις νέες δυνάμεις που είχαν εμφανιστεί και στα πολύ πιο πολυάριθμα παλαιότερα κομματικά στοιχεία που τον είχαν στηρίξει. Επομένως, το βάρος αυτών των στοιχείων και η πρόθεση του Βενιζέλου να διαφυλάξει τις ισορροπίες και την εσωκομματική συνοχή πρέπει να ήταν από τους κυριότερους παράγοντες που τον οδήγησαν σε μια διφορούμενη στάση μέσα στη Βουλή, η οποία άφησε ανοιχτό το δρόμο για την υπερψήφιση της διάταξης.

Τούτο είναι και το τελευταίο παράδειγμα από το οποίο φαίνεται πόση σημασία έχει ή καταμέτρηση του συγκεκριμένου κάθε φορά συσχετισμού δυνάμεων προκειμένου να περιγράψουμε και να εκτιμήσουμε τον πρωτοποριακό χαρακτήρα των ενεργειών μιας ομάδας σαν τη Φοιτητική Συντροφιά. Με τον τρόπο αυτό ανακαλύπτουμε πρωτοποριακά στοιχεία όχι μόνο στις μείζονες ενέργειες του σωματείου σαν κι αυτές που αναφέρθηκαν αλλά και στις δευτερεύουσες.

Με τον ίδιο τρόπο θα πρέπει να γίνει και μια επανεκτίμηση του όρου "συμβιβασμός", ο οποίος τόσο συχνά χρησιμοποιείται, όπως ξέρουμε, από τη βιβλιογραφία όταν περιγράφεται η σταδιακή και πράγματι γεμάτη αναστολές πορεία του κινήματος του εκπαιδευτικού δημοτικισμού, προς το οποίο είναι άρρηκτα συνδεδεμένη και η Φοιτητική Συντροφιά. Ίσως είναι, άλλωστε, ο μόνος τρόπος με τον οποίο μπορεί να αποφευχθεί ο κίνδυνος να προσεγγίζουμε τα πρωτοποριακά φαινόμενα άλλων εποχών με τις ιδέες και τις εικόνες που προκύπτουν εκ των υστέρων.

Β 19

TEXT_PAGE_SHORT665
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/666.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

TEXT_PAGE_SHORT666
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/667.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Ο "ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΣ ΟΜΙΛΟΣ"

ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ

(1925-1936)

ΓΙΩΡΓΟΣ Γ. ΑΛΙΣΑΝΔΡΑΤΟΣ

Ο "Ακαδημαϊκός Όμιλος" της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών (1925-1936), υπήρξε ένας προοδευτικός φοιτητικός σύλλογος, που κινήθηκε στα πλαίσια του δημοτικισμού. Πολλά από τα μέλη του επρόσφεραν αργότερα λαμπρές υπηρεσίες ως εκπαιδευτικοί και άλλα εξελίχθηκαν σε διαπρεπείς επιστήμονες και ανθρώπους των γραμμάτων.

Ο "Ακαδημαϊκός Όμιλος" ιδρύθηκε στις 21 Ιανουαρίου 1925 -τότε εγκρίθηκε το Καταστατικό του- και λειτούργησε ως τον Φεβρουάριο του 1936, συνολικά έντεκα χρόνια. Εμεσολάβησαν όμως και μεγάλα διαστήματα, στα οποία ο σύλλογος έδειξε αδράνεια ή ανυπαρξία. Από το πρώτο Καταστατικό του "Ομίλου"1 μαθαίνουμε ότι αυτός είχε σκοπό "την επιστημονικήν εις τον κύκλον των φιλολογικών επιστημών και γενικώτερον εγκυκλοπαιδικήν ανάπτυξιν των μελών του" (άρθρο 1), και ότι για την πραγματοποίηση του σκοπού αυτού διοργάνωνε ομιλίες ή μαθήματα "επιστημονικού ή φιλολογικού περιεχομένου" -το "φιλολογικού" νομίζω πως έχει την έννοια του "λογοτεχνικού"-, εκδρομές και ό,τι άλλο έκρινε σκόπιμο (άρθρο 2). Οι ομιλίες και τα μαθήματα εγίνονταν ή από καθηγητές και άλλους γνωστούς επιστήμονες και λογίους ή από μέλη του "Ομίλου". Μετά τις ομιλίες ακολουθούσε συζήτηση (άρθρο 3).

Ο "Ακαδημαϊκός Όμιλος", όταν ιδρύθηκε, δεν είχε πολιτικό ή κοινωνικό προσανατολισμό ούτε γλωσσικό χρωματισμό. Το άρθρο 4 του Καταστατικού του απαγόρευε τις πολιτικές και κοινωνικές εκδηλώσεις και τις γλωσσικές συζητήσεις: "Ο Όμιλος μόνον σκοπόν έχει την ανάπτυξιν των μελών

1. Δημοσιεύτηκε ολόκληρο στο περ. Δελτίον Ακαδημαϊκού Ομίλου Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου, αρ. 1, Ιανουάριος 1926, σ. 29-30.

TEXT_PAGE_SHORT667
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/668.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

[του], απέχει, δε από πάσης πολιτικής, κοινωνικής ή γλωσσικής εκδηλώσεως. Συζήτησις περί του νεωτέρου γλωσσικού ζητήματος απαγορεύεται". Κατά το άρθρο 5 ο "Όμιλος" μπορούσε να έλθει σε επικοινωνία με άλλους φοιτητικούς συλλόγους και ιδίως με το Σύλλογο των φοιτητών της Φιλοσοφικής Σχολής, "η επικοινωνία όμως αυτή", προσθέτει το άρθρο, "πρέπει να περιορίζηται εις το επιστημονικόν επίπεδον και μόνον".

Οι περιοριστικές αυτές διατάξεις του Καταστατικού δείχνουν βέβαια κοινωνικό και γλωσσικό συντηρητισμό· πρέπει όμως να δηλώσω από την αρχή ότι, παρά τις διατάξεις αυτές, στις ομιλίες και τα δημοσιεύματα των μελών του ο "Όμιλος" άφηνε απόλυτη γλωσσική ελευθερία. Αυτό φαίνεται από τις μελέτες των τεσσάρων τευχών του Δελτίου του, 1926, (θα μιλήσω παρακάτω γι' αυτό) και επιβεβαιώνεται από το ακόλουθο σημείωμα στο πρώτο τεύχος του Δελτίου αυτού (Ιανουάριος 1926, σ. 31): "Αναγκαία υπόμνησις. Ο Όμιλος, διά να προχωρή ταχύτερον εις τον σκοπόν του, από της πρώτης του ημέρας έθεσεν ως αρχήν να είναι ξένος προς πάσαν έκδήλωσιν πολιτικήν, κοινωνικήν ή γλωσσικήν (βλ. Καταστατ. άρθρ. 4). Δια τούτο με τας δηλώσεις του, τα έγγραφα του, τας προσκλήσεις του κτλ., δεν ηθέλησε ποτέ να θίξη και το γλωσσικον ζήτημα. Το εθεώρησε απ' αρχής ζήτημα ασυζήτητον, χωρίς τέλος αποτελεσματικόν, και δι' αυτό το απέκλεισε και από το Καταστατικόν του. Όπως κατά τας συγκεντρώσεις του Ομίλου οι ομιληταί μεταχειρίζονται την γλώσσαν η οποία τους αρέσει, ούτω και αι διατριβαί του 'Δελτίου' θα γράφωνται εις την γλώσσαν την οποίαν προτιμά ο γράφων".

Παρ' όλ' αυτά στο θέμα της γλώσσας ο "Ακαδημαϊκός Όμιλος" έκλινε από την αρχή προς το δημοτικισμό. Ήδη ο τίτλος του, "Ακαδημαϊκός Όμιλος", δείχνει επίδραση από τον "Εκπαιδευτικό Όμιλο" του δημοτικισμού (1910 κ.ε.), και ο τίτλος του περιοδικού που εξέδωσε το 1926, Δελτίον Ακαδημαϊκού Ομίλου, θυμίζει το Δελτιο του Εκπαιδευτικού Ομίλου (1911-1924, τόμοι 11), Δεν αποκλείεται μάλιστα οι περιοριστικές διατάξεις του Καταστατικού που είδαμε προηγουμένως να είχαν πολιτική σκοπιμότητα, να μην εμποδιστεί δηλ. ή αναγνώριση του Συλλόγου σε μια εποχή δύσκολη για τη χώρα. Γιατί το πολιτικό και κοινωνικό κλίμα της εποχής που ιδρύθηκε ο "Όμιλος" καθώς και της πρώτης περιόδου του (1925-1926) χαρακτηρίζεται από μεγάλη ανωμαλία και αστάθεια, με τα συνεχή πραξικοπήματα μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922: προσφυγιά, επανάσταση του Στρατοί (Πλαστήρας), εκτέλεση των έξι, Μεταξικό κίνημα Λεοναρδόπουλου - Γαργαλίδη (Οκτώβριος 1923), εκθρόνιση του Γεωργίου Β' (18.12.1923), ανακήρυξη της Δημοκρατίας από τη Βουλή στις 25 Μαρτίου 1924 (με κυβέρνηση Αλέξανδρου Παπαναστασίου) και τέλος δικτατορία του Θεόδωρου Πάγκαλου (21 Ιουνίου 1925 ως 21/22 Αυγούστου 1926· τον ανέτρεψε ο Κονδύλης). Για τι πνευματικό κλίμα της εποχής αρκεί να αναφέρω μόνο τα "Μαρασλειακά" του

TEXT_PAGE_SHORT668
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/669.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

1925-1926.2 Αλλά για το δημοτικισμό του "Ακαδημαϊκού Ομίλου" θα μιλήσουμε και παρακάτω.

Στα έντεκα χρόνια ζωής του "Ομίλου" διακρίνουμε τέσσερις περιόδους:

1925-1926,1928-1929,1930-1933 και 1935-1936,

Α' Περίοδος: 1925-1926.- Το πρώτο Διοικητικό Συμβούλιο του "Ομίλου" -πενταμελές κατά το Καταστατικό του- το αποτέλεσαν οι Διονύσιος Α. Ζακυθηνός, Λίνος Ν. Πολίτης,3 Θεοφύλακτος Παπακωνσταντίνου, Μάρκος Τσούρης4 και Αλεξάνδρα Ηλιού. Η σφραγίδα του "Ομίλου" έγραφε: "Ακαδημαϊκός Όμιλος Φιλοσοφικής Σχολής. Αθήναι 1925". Δεν υπήρχε ανάγκη για ειδικότερο προσδιορισμό -"του Πανεπιστημίου Αθηνών"-, γιατί τότε δεν υπήρχε άλλο Πανεπιστήμιο στη χώρα (το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης ελειτούργησε το 1926). Δεν ξέρω αν σώζονται τα Πρακτικά της περιόδου αυτής -όσους ερώτησα δεν μπόρεσαν να με πληροφορήσουν- και έτσι, εκτός από τα μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου που ανέφερα προηγουμένως, δεν είμαι σε θέση να αναφέρω αλλά ονόματα μελών της τότε εποχής εκτός από τα εξής: Ν. Π. Ανδριώτης,5 ΣοφίαΜαυροειδή,6 Στυλιανός Καψωμένος,7 Σοφία Γεδεών, Ευάγγελος Φωτιάδης, Παντελής Φορμόζης, Κώστας Φτυαράς και Γ. Σαμψών.

Στην περίοδο 1925-1926 ή επιστημονική δραστηριότητα του "Ομίλου" γινόταν, καθώς είπαμε, με ομιλίες και μαθήματα, Στα τέσσερα τεύχη του Δελτίου του (1926) αναφέρονται ως ομιλητές οι καθηγητές Θεοφάνης Κακριδής, Κ. Άμαντος και A. Wilhelm (του Πανεπιστημίου της Βιέννης), και οι

2. Βλ. Τα Μαρασλειακά. Έκθεσις Γεωργίου Αντωνακάκη, αρεοπαγίτου. Εν Αθήναις 1926.

3. Πέθανε στις 21 Δεκεμβρίου 1982. Βλ. Γιώργου Κεχαγιόγλου, "Λίνος Ν. Πολίτης (1906-1982)", Ελληνικά, τ. 34, 1982-83, σ. 7-22, όπου αναφέρονται και όλα τα σχετικά με το θάνατό του δημοσιεύματα.

4. Πέθανε στις 7 Σεπτεμβρίου 1982. Βλ. Ενός συνεργάτη [= Γιώργου Γ. Αλισανδράτου], "Μνήμη Μάρκου Τσούρη (1904/1905-1982)", εφημ. Το Βήμα, 6 Νοεμβρίου 1983, σ. 12.

5. Πέθανε στις 29 Σεπτεμβρίου 1976. Βλ. Κώστα Ρωμαίου, "Νικόλαος Ανδριώτης", Νέα Εστία, τ. 100, 1976, σ. 1379-1381. Βασίλειου Δ. Φόρη, "'Αντιχάρισμα' στον καθηγητή Νικόλαο Π. Ανδριώτη", Νέα Εστία, αυτόθι, σ. 1584. Toυ ίδιου, "Νικόλαος Π. Ανδριώτης (1906-1976)", Ελληνικά, τ. 29, 1976, σ. 426-430. Στυλιανού Γ. Καψωμένου, "Νικόλαος Ανδριώτης", Βυζαντινά, τ. 9, 1977, σ. 513-524.

6. Πέθανε το 1976. Βλ. Δημήτρη Γιάκου, "Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη", Νέα Εστία, τ. 100, 1976, σ. 956-957. Επίσης Έλλης Αλεξίου, Έλληνες Λογοτέχνες, Αθήνα 1982, σ. 139-147 ("Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη, ένας σπάνιος άνθρωπος").

7. Πέθανε στις 15 Μαΐου 1978. Βλ. Εμμ. Κριαρά, "Στέλιος Καψωμένος (1907-1978)", Νέα Εστία, τ. 103,1978, σ. 823-825. Επίσης [Διαφόρων], Φιλολογικό μνημόσυνο Στυλιανού Καψωμένου, (από τη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης), Θεσσαλονίκη 1983.

TEXT_PAGE_SHORT669
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/670.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Λίνος Πολίτης, Ι. Συκουτρής, Διονύσιος Ζακυθηνός, Ι. Θ. Κακριδής, Πύρρος Μπαμίχας και Π. Καμαρινέας. Τις εκδηλώσεις αυτές τις παρακολουθούν πολλοί καθηγητές και άλλες προσωπικότητες: Γεώργιος Σωτηριάδης, Χρήστος Τσούντας, Θεοφάνης Κακριδής, Κ. Άμαντος, Αντώνιος Κεραμόπουλλος, Σωκράτης Κουγέας, Σίμος Μενάρδος, Ερρίκος Σκάσσης, Π. Λορεντζάτος, Αδαμάντιος Αδαμαντίου, Ι. Καλλιτσουνάκης, Νίκος Βέης, Δημ. Καμπούρογλου, Μανόλης Τριανταφυλλίδης, Αλέξανδρος Φιλαδελφεύς, Κωστής Παλαμάς, Π. Φουρίκης και A. Σιγάλας. Επίσης ο "Όμιλος" οργάνωνε και εκδρομές σε αρχαιολογικούς και ιστορικούς τόπους, στις οποίες παίρνουν μέρος και διδάσκουν τα σχετικά οι καθηγητές Γεώργιος Σωτηριάδης, Αντώνιος Κεραμόπουλλος, κυρίως αυτός, Κ. Άμαντος, Π. Λορεντζάτος, Σωκράτης Κουγέας, Αδαμάντιος Αδαμαντίου και Σίμος Μενάρδος.

Εκτός από την παραπάνω δράση του, ο "Όμιλος" εξέδωσε το 1926 και ένα μικρό φιλολογικό περιοδικό με τίτλο, καθώς είπαμε, Δελτίον Ακαδημαϊκού Ομίλου Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου. Το Δελτίον αυτό ήταν ένα καθαρά επιστημονικό περιοδικό. Εκδόθηκαν τέσσερα τεύχη, από τον Ιανουάριο ως το Μάιο του 1926, σελίδες ενόλω 120, στα οποία δημοσιεύτηκαν τρεις μελέτες καθηγητών: του Χρήστου Τσούντα, του Κ. Αμάντου και του A. Wilhelm, και έξι μελέτες μελών του "Ομίλου" ή νέων φιλολόγων (με τη σειρά που δημοσιεύτηκαν): του Ι. Συκουτρή, του Δ. Ζακυθηνού, του Πύρρου Μπαμίχα, της Σοφίας Γεδεών, του Θεοφύλακτου Παπακωνσταντίνου και του Γ. Σαμψών. Επίσης ένα ποίημα του Παλαμά αφιερωμένο στο Ι. Θ. Κακριδή, τρία ανέκδοτα ποιήματα του Λασκαράτου παρουσιασμένα από το Διονύσιο Ζακυθηνό, και βιβλιοκριτικά σημειώματα των N.Z., Θεοφύλακτου Παπακωνσταντίνου, Λίνου Πολίτη και Ι. Συκουτρή. Τέλος δημοσιεύονται διάφορα σημειώματα για τη δράση του "Ομίλου" και για ορισμένα γεγονότα της Φιλοσοφικής Σχολής. Από την όλη συγκρότηση του Δελτίου και από την αρτιότητα των μελετών που δημοσιεύονται σ' αυτό γίνεται αμέσως φανερή η πρόθεση των μελών του "Ομίλου" για σοβαρές επιστημονικές επιδόσεις.

Με το τεύχος 4-5 του Δελτίου (Μάιος 1926) σταμάτησε ή εκδοτική δραστηριότητα του "Ομίλου" και ίσως και ή λειτουργία του. Στα έτη 1926-1927 και 1927-1928 δε φαίνεται να λειτούργησε.

Β' Περίοδος: 1928-1929.-Ύστερ' από δύο και πλέον χρόνια διακοπή ο "Όμιλος" ελειτούργησε ξανά το έτος 1928-1929. Επειδή έτυχε να είμαι ο τελευταίος γραμματέας του συλλόγου (1935-1936), βρίσκονται στα χέρια μου τα Πρακτικά των επόμενων ετών, δύο βιβλία, το πρώτο από 16 Δεκεμβρίου 1928 έως 15 Μαρτίου 1932 και το άλλο από 23 Μαρτίου 1932 ως 25 Φεβρουαρίου 1936, ότε γίνεται και η τελευταία εγγραφή. Από τα βιβλία λοιπόν αυτά προκύπτουν τα εξής:

Στις 16 Δεκεμβρίου 1928 γίνεται Γενική Συνέλευση και εκλέγεται Διοικητικό

TEXT_PAGE_SHORT670
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/671.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Συμβούλιο από τους Γιώργο Καλαματιανό, πρόεδρο, Σοφία Καλλέργη, αντιπρόεδρο, Ευθύμιο Κουρούκλη, γραμματέα, και Ανδρέα Εύθυμιάδη, Σ. Λίποβατς και τις φοιτήτριες Ε. Βορηά και Ει. Διαμαντοπούλου, μέλη. Η δράση του "Ομίλου" εκδηλώνεται και πάλι με διαλέξεις, συζητήσεις και εκδρομές. Ομιλητές αναφέρονται ο καθηγητής Σωκράτης Κουγέας και οι φοιτητές Κ. Φωτιάδης, Ευθύμιος Κουρούκλης, Μανόλης Πρωτοψάλτης, Α. Ευθυμιάδης, Ν. Λιμπέρης και Γ, Καλαματιανός. και στις εκδρομές παίρνουν μέρος οι καθηγητές Κεραμόπουλλος, Βέης, Πεζόπουλος, Αρβανιτόπουλος, και ο λαογράφος Δημήτριος Λουκόπουλος.

Τον Απρίλιο του 1929 ο "Όμιλος" εκδίδει ένα τεύχος του Δελτίου του, στο οποίο συνεργάζονται οι καθηγητές Άμαντος, Κεραμόπουλλος και Αντώνιος Σιγάλας (του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης). Δίνουν και οι τρεις μακρές απαντήσεις σε μια έρευνα του "Ομίλου" για το ζήτημα της "Αγραμματοσύνης", που είχε απασχολήσει τότε την κοινή γνώμη εξαφορμής των εισιτηρίων εξετάσεων στα δύο Πανεπιστήμια (Αθηνών και Θεσσαλονίκης) το 1928. Επίσης συνεργάζονται ο λαογράφος Δημ. Λουκοπουλος και τα μέλη του "Ομίλου" Γιώργος Καλαματιανός, Ευθύμιος Κουρούκλης, Σοφία Καλλέργη και Ανδρέας Ευθυμιάδης.

Εντωμεταξύ όμως είχε γίνει σημαντική μεταβολή στο γλωσσικό και κοινωνικό προσανατολισμό του "Ομίλου". Στο άρθρο 4 του Καταστατικού, που αναδημοσιεύεται μαζί με άλλα άρθρα στο Δελτίον του Απριλίου 1929 (σ. 47), δεν υπάρχει ή απαγόρευση για γλωσσικές εκδηλώσεις που υπήρχε άλλοτε στο Καταστατικό· και αυτό χωρίς να γίνεται καμία δήλωση ότι έγινε σχετική τροποποίηση. Και κάτι άλλο, ενδεικτικό της εποχής: Στα "Χρονικά" του τεύχους αυτού (σ. 48) υπάρχει ένα θαρραλέο σημείωμα για την αντιπρόεδρο του Διοικητικού Συμβουλίου Σοφία Καλλέργη, που -αντιγράφω- "εκλήθη ενώπιον της Συγκλήτου του Πανεπιστημίου..., όπως απολογηθή διά την κομμουνιστικήν της δράσιν!!".

Γ΄ Περίοδος: 1930-1933.- Στις 23 Φεβρουαρίου 1930 αρχίζει νέα δραστηριότητα του "Ομίλου", η οποία και θα διαρκέσει ως το Νοέμβριο του 1933, με έξαρση στην περίοδο Φεβρουάριος 1932-Μάρτιος 1933. (Πρέπει να σημειώσω ότι από το έτος 1932-33 είμαι και ο ίδιος φοιτητής και επομένως έχω και τις προσωπικές μου αναμνήσεις.) Στα Πρακτικά συναντούμε τα ακόλουθα ονόματα μελών του "Όμίλου", που ήταν κατά καιρούς και μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου στα τριάμισι αυτά χρονιά της έντονης δράσης: Γιώργος Καλαματιανός και Ευθύμιος Κουρούκλης, που αποχωρούν το 1930, γιατί τέλειωσαν τις σπουδές τους,8 Κατόπιν με χρονολογική σειρά οι εξής: Σ. Λίποβατς,

8. Ο Ευθύμιος Κουρούκλης υπηρέτησε κατόπιν με λαμπρή απόδοση στη Μέση Εκπαίδευση, αλλά εκτελέστηκε από τα Γερμανικά Στρατεύματα Κατοχής το Φεβρουάριο του

TEXT_PAGE_SHORT671
    TEXT_SEARCH_FORM
    TEXT_SEARCH_IN_BOOK
    TEXT_SEARCH_RESULTS
      TEXT_BOOK_LIST
        1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

        το 1828. Για τα χρόνια του Καποδίστρια, οπότε ή διαστρωμάτωση της περιφερειακής διοίκησης έγινε πιο αυστηρή και εξαρτημένη από την Κυβέρνηση, οι δημογέροντες περιελήφθησαν στο πολιτικό προσωπικό.

        Για 360 από τους 1.535 ανθρώπους, που περιελήφθησαν στο πολιτικό προσωπικό, δεν γνωρίζουμε άλλο από την πολιτική τους λειτουργία την συγκεκριμένη στιγμή που τους συναντάμε. Πρόκειται κυρίως για άτομα που δρουν στα χαμηλότερα στρώματα της ιεραρχίας.

        Πλήρες ατομικό δελτίο έγινε δυνατό να καταστρωθεί για 284 μόνον άτομα. Το γεγονός δεν είναι τυχαίο. Πέρα από κάποιο ποσοστό διαφυγής των πληροφοριών, που οφείλεται ασφαλώς σε κενά της έρευνας, ο τρόπος με τον οποίον οι πηγές και τα βοηθήματα δίνουν τις σχετικές πληροφορίες είναι ενδεικτικός του ειδικού βάρους, που κάθε πρόσωπο αποκτά στη νεοελληνική κοινωνία και αντίστοιχα στην ιστοριογραφία, θα άξιζε δε να μελετηθεί όχι μόνον για ιστοριογραφικούς λόγους.

        Για τα υπόλοιπα πρόσωπα-μέλη του πολιτικού προσωπικού έχουμε σκόρπιες πληροφορίες για τον τόπο της καταγωγής τους, τον χρόνο του θανάτου τους και κυρίως για την πολιτική τους πορεία στην διάρκεια των 12 χρόνων μερικές φορές, τέλος, συνάγουμε και τον χρόνο γέννησης τους.

        Είναι αναπόφευκτο να δώσω κάποιους αριθμούς: 110 πρόσωπα στο σύνολο των 354, που γι' αυτά ξέρουμε τον χρόνο γέννησης τους, έχουν γεννηθεί στα χρόνια 1790-1799, είναι, δηλαδή, 30-40 χρόνων την εποχή που μελετάμε. 96 πρόσωπα είναι 40-50 χρόνων, γεννημένα στο διάστημα 1780-1789 και 36 έχουν γεννηθεί μετά το 1800. Τέλος, 107 άτομα έχουν γεννηθεί πριν το 1780. Δεν κρίνω σκόπιμο να δώσω ακριβείς αριθμούς γι' αυτά. Σημειώνω μόνον ότι ένας άνθρωπος, ο Πανούτσος Νοταράς, έχει γεννηθεί το 1740 και είναι ο μεγαλύτερος σε ηλικία. Η ηλικία αυτού που είναι 81 χρόνων στην Α' Εθνοσυνέλευση και του Νικόλαου Δραγούμη, που έχει γεννηθεί το 1809, είναι δηλαδή 19 χρόνων, όταν διορίζεται στην γραμματεία του Καποδίστρια, δίνει το ανάπτυγμα της ηλικίας του πολιτικού προσωπικού για ολόκληρη την περίοδο 1821-1832.

        Αν θελήσουμε να δούμε τα ποσοστά που διαμορφώνονται με βάση τον τόπο καταγωγής, αυτά έχουν ως εξής: 25,5% από την Πελοπόννησο, 23,4% από την Στερεά Ελλάδα, 3,6% από την Ήπειρο, 1,3% από την Θεσσαλία, 1,3% από την Μακεδονία, 2% από τα Επτάνησα, 15,8% από τα νησιά του Αιγαίου Πελάγους, 4% από την Κρήτη και 3% από την Μικρά Ασία και την Οδησσό.

        Ως προς την κοινωνική τους θέση, τα πρόσωπα αυτά τελείως ενδεικτικά -λέγω ενδεικτικά, γιατί κάποιοι άνθρωποι δεν μπορούν να καταταχθούν σε μία μόνον κοινωνική κατηγορία- είναι σε ποσοστό: 52% πρόκριτοι, 24,1%