Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 683-702 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/683.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Καταληκτήρια συνεδρία

Παρασκευή 5 Οκτωβρίου 1984

Πρωινή συνεδρία

Πρόεδρος: ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΗΛΙΟΥ

Σελ. 683
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/684.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 684
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/685.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

JACQUES LE GOFF: Αγαπητοί φίλοι. Δεν θα επεκταθώ στην διατύπωση πραγματικών συμπερασμάτων θα ήταν παράλογο από κάθε άποψη. Παράλογο, πρώτ' απ' όλα, εξαιτίας τον εκπληκτικού πλούτου αυτού του συνεδρίου. Ελπίζω πως ο φίλος μου καθηγητής Σπύρος Ασδραχάς θα είναι σύντομα σε θέση να κάνει μια σύνθεση, έτσι όπως εκείνος μπορεί να τις κάνει, αυτό όμως είναι εντελώς πάνω από τις δυνάμεις μου.

Εξάλλου, θα ήταν πολύ υπεροπτικό εκ μέρους μου να ανακοινώσω συμπεράσματα, πράγμα το οποίο, ωστόσο, θα επιχειρήσω να κάνω, με συντομία, για να μην παρατείνω μία συνεδρία πλούσια αλλά κάπως φορτωμένη, και, μιλώντας αρκετά αργά, θα ήθελα να ευχαριστήσω πολύ θερμά τις μεταφράστριες μας οι οποίες μας επέτρεψαν να επικοινωνήσουμε τόσο καλά στη διάρκεια αυτού του συμποσίου.

Θα ήθελα να σας μιλήσω για μια μικρή επισήμανση που κάνω για τον εαυτό μου καθώς και για κάποιο, ας πούμε, πρόγραμμα σκέψεων και εργασίας, για τον εαυτό μου, με αφορμή αυτό το συμπόσιο.

Μιλώ ως ιστορικός, ιστορικός του οποίου η ειδικότητα είναι ο Μεσαίωνας, αλλά πού, όμως, προσπαθεί να επεκταθεί στο σύνολο του ιστορικού πεδίου, τόσο στις διαφορετικές θεματικές περιοχές, όσο και στις διάφορες εποχές.

Θα μου επιτρέψετε ακόμη, σήμερα, να μιλήσω λίγο και ως Πρόεδρος της Εθνικής Επιτροπής για την ανανέωση της διδασκαλίας της Ιστορίας στη Γαλλία.

Πρώτο προσωπικό μου συμπέρασμα: επιβεβαιώνω την άποψη μου ότι για να προσεγγίσουμε ένα μεγάλο ιστορικό θέμα σαν αυτό ακριβώς το οποίο προσεγγίσαμε, ταιριάζει, στην εποχή που βρισκόμαστε από επιστημονική άποψη, να επιχειρούμε πολλαπλές προσεγγίσεις· αυτό έγινε. Η διεπιστημονικότητα θα παρέμβει στη συνέχεια. Για την ώρα οι προσεγγίσεις είναι πολλαπλές και ως προς αυτό πιστεύω ότι το συμπόσιο μας είχε μεγάλη επιτυχία.

Λυπάμαι ίσως λίγο για τη μικρή συμμετοχή των εθνολόγων στο θέμα μας, όπου έχουν ωστόσο πολλά να πουν, αλλά δεν θα έπρεπε να γκρινιάζουμε εμπρός σε τέτοιο πλούτο, θα ήθελα ακόμη να πω ότι αυτές οι πολλαπλές προσεγγίσεις ανακαλούν και προσεγγίσεις οι οποίες θα μπορούσε να πει κανείς ότι απευθύνονται σε πραγματικότητες, και, απ' την άλλη μεριά, στις αναπαραστάσεις, στις εικόνες, σε ό,τι έχω αποκαλέσει: οι αξίες.

Θα πρέπει όμως κανείς να κατανοήσει καλά πως όλα αυτά είναι πραγματικότητες, και το πρόβλημα του ιστορικού είναι να δει πως αυτές δομούνται

Σελ. 685
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/686.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και πως είναι καθήκον τον ίδιου του ιστορικού να τις ανασυγκροτήσει. Η αγαπητή μου φίλη Ελένη Αντωνιάδη μου έκανε χθες την πολύ σωστή παρατήρηση πως το παιδί υπάρχει και σαν οικονομική αξία. Και, αν επέτρεψα στον εαυτό μου να πει, μετά τον Philippe Ariès, ότι στη διάρκεια του λατινικού, του δυτικού Μεσαίωνα, ας πούμε ως τον 13ο αιώνα, το παιδί ήταν μάλλον μια απαξία, είναι και διότι πιστεύω -αλλά ίσως και να κάνω λάθος- ότι στο αγροτικό σύστημα του προχωρημένου Μεσαίωνα, η οικονομική αξία του παιδιού είναι αρκετά αδύναμη, και ότι θα χρειασθεί να περιμένουμε τις νέες φεουδαλικές σχέσεις, στα πλαίσια των οποίων η πόλη θα παίξει, στο εξής, ένα εξαιρετικά σημαντικό ρόλο, για να αντιπροσωπεύει το παιδί μια οικονομική αξία.

Δεύτερο προσωπικό συμπέρασμα: η αναγκαιότητα της ιστορικότητας. Έχω περισσότερο παρά ποτέ πεισθεί, πως ένα μεγάλο πρόβλημα, που είναι επίσης, όπως έχουμε δει, συχνά μάλιστα με ένταση, και πρόβλημα σημερινό και μάλιστα πρόβλημα δράσης, πρέπει να φωτισθεί από την ιστορικότητα. Τι σημαίνει όμως ιστορικότητα; Σημαίνει κατ' αρχήν δύο πράγματα. Πως όταν παρατηρούμε τον κόσμο μέσα στον οποίο κινούμεθα και τη θέση μας στον κόσμο αυτό, χρειάζεται να παρατηρήσουμε τις στιγμές της ιστορίας, τις στιγμές της εξέλιξης του κόσμου στον οποίο ζούμε' είναι αυτό που ο Λεβί Στρως θα ονόμαζε Ιστορία με μεγάλο γιώτα. Όμως πιστεύω πως πρέπει επίσης, αυτή τη στιγμή, να τον προσδώσουμε την αναγκαιότητα του ιστορικού βλέμματος, στην επιστημονική του έννοια, γιατί η ίδια η ιστορία, εάν είναι μια ειδική επιστήμη, μια δύσκολη επιστήμη, μια επιστήμη εύθραυστη, είναι επιστήμη και πρέπει να είναι, και, επομένως, αυτή η επιστήμη πρέπει να μας επιτρέπει να γνωρίσουμε τις κληρονομιές, να μετατρέψουμε τη μνήμη σε ιστορία· γιατί πιστεύω πως ένας από τους κινδύνους τους οποίους διατρέχουν ορισμένες σύγχρονες τάσεις, είναι ότι συγχέουν τα πράγματα. Η μνήμη είναι ένα δεδομένο, και η ιστορία είναι μια έννοια. Η μνήμη, ίσως, είναι μια ψυχολογική έννοια, αλλά για τον ιστορικό αποτελεί ένα δεδομένο, και εδώ ακριβώς δημιουργούνται καμία φορά συγχύσεις, οι οποίες μου φαίνονται σοβαρές.

Εδώ θα κάνω μια διολίσθηση προς την πλευρά του λειτουργήματος μου σε εθνικό επίπεδο στη Γαλλία και θα θίξω, για να κλείσω την παρένθεση, ένα πεδίο σαφέστερα πολιτικό και ιδεολογικό.

Υπάρχει μια παράδοση στη Γαλλία, από την εποχή της Τρίτης Δημοκρατίας τουλάχιστον -αλλά πιστεύω ότι ανάγεται παλαιότερα- η διδασκαλία της ιστορίας να καταλήγει σε αυτό που αποκαλείται εκπαίδευση, μόρφωση, αγωγή του πολίτη. Την παράδοση αυτή θέλουμε τώρα, περισσότερο παρά ποτέ, να την τηρήσουμε και μάλιστα να την αναζωογονήσουμε. Όμως, όπως καταλαβαίνετε, εδώ υπάρχουν προβλήματα. Είμαι από αυτούς που θεωρούν πως η ιστορία είναι διαυγής· πολιτική ταυτόχρονα και ιδεολογική, δεν επιτάσσει τίποτε.

Σελ. 686
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/687.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Είναι διαυγής, αλλά πιστεύω επίσης ότι ενδιαφέρει την κοινωνία στην οποία ζούμε και την επιστημονική κατάσταση, που είναι εκείνη της επιστημονικής κοινότητας στην οποία ζούμε, της οποίας είμαστε μελή, να κάνει μια διάκριση ανάμεσα στην επιστήμη της οποίας τμήμα αποτελεί η ιστορία, και στην πολιτική, την ιδεολογία, που ζητούν από μας μια στράτευση. Ο πολίτης διαφωτίζεται από την ιστορία, αλλά εξέρχεται από το επιστημονικό αντικείμενο του ιστοριογράφου, όταν ενεργεί ως πολίτης.

Κατόπιν αυτού, υπάρχει ένα εξαιρετικά λεπτό πρόβλημα, και βρισκόμαστε ακριβώς στη στιγμή όπου επιχειρούμε να διαμορφώσουμε μία αγωγή του πολίτη, που να παρουσιάζει στα παιδιά αξίες, προσπαθώντας να τις καταστήσει κατανοητές σ' αυτά, να τα κάνει να τις αφομοιώσουν, γιατί, εδώ, πολύ λιγότερο απ' ό,τι σε άλλους τομείς, το θέμα δεν είναι να τους επιβάλουμε τις αξίες αυτές· είναι, να τους τις παρουσιάσουμε, να προκαλέσουμε τη συμμετοχή τους στην υπεράσπιση ενός ορισμένου αριθμού αξιών οι οποίες στις κοινωνίες είναι ευρέως αποδεκτές. Με όλα αυτά εννοούμε την υπεράσπιση της δημοκρατίας, έτσι όπως την γνωρίζουμε στις ευρωπαϊκές χώρες, και ξέροντας πολύ καλά πως πρόκειται για μια δημοκρατία ατελή· το σεβασμό του πλουραλισμού· την ανεκτικότητα· την πάλη εναντίον του ρατσισμού· την προσοχή στον Τρίτο Κόσμο, θέλουμε επίσης, η προσοχή αυτή που περνά μέσα από την έννοια της εθνικής κοινότητας, της διεθνούς κοινότητας, τις διαμεσολαβήτριες κοινότητες, ανάμεσα στις οποίες η ευρωπαϊκή, να επεκταθεί και στο περιβάλλον του παιδιού. Επιζητούμε, επομένως, την ευαισθητοποίηση του παιδιού στην προάσπιση του περιβάλλοντος και ιδιαίτερα της προγονικής κληρονομιάς, θέλουμε να αισθάνεται πως έχει και αυτό την ευθύνη του για την διατήρηση των ιστορικών τεκμηρίων που μας περιστοιχίζουν και για τα οποία γνωρίζουμε πολύ καλά σήμερα πως δεν περιορίζονται στα γραπτά τεκμήρια, που είναι κλεισμένα στις βιβλιοθήκες, και στα αρχεία, όπου, καθώς γνωρίζουμε καλά, ορισμένες εξουσίες, το υπαινιχθήκαμε αυτό, μπορούν να τα κρατούν και να τα κρατούν καλά κρυμμένα - κι αυτό δεν γίνεται μόνο στο Βατικανό.

Γνωρίζουμε τώρα πως το παιδί αποτελεί ένα νέο αντικείμενο της ιστοριογραφίας' γι' αυτό χρειάζεται να αποκτήσουμε νέα εργαλεία: την βιβλιογραφία για την οποία τόσο καλά εμίλησε ο Gentil Da Silva· την απογραφή των στοιχείων που θα ήταν τα πιο κατάλληλα για να γνωρίσουμε την παιδική ηλικία μέσα στην ιστορία. Και στη συνέχεια, για να το καταστήσουμε αντικείμενο της ιστορίας, υποκείμενο της ιστορίας χρειάζεται η συμβολή μιας προβληματικής, μιας προβληματικής του παιδιού. Γιατί το παιδί στην ιστορία; Ποιος ήταν ο ρόλος του παιδιού στην ιστορία; Τι προσφέρει το παιδί στον ιστορικό, στην επιστήμη της ιστορίας; Οπωσδήποτε μία διεύρυνση, αλλά όχι μόνον αυτό. Οι νέες γνώσεις για τις δομές και τη λειτουργία της κοινωνίας, η ένταξη τον παιδιού στην ιστορία, σημαίνουν ότι πρέπει να αλλάξουμε

Σελ. 687
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/688.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

το ιστορικό σύστημα, την αντίληψη που έχουμε γι αυτό, τις ερμηνείες που οφείλουμε να δώσουμε, και να αναζητήσουμε τις λειτουργίες της παιδικής ηλικίας και της νεότητας μέσα στην ιστορία. Σκέφτομαι ιδιαίτερα, και αυτό φάνηκε, σε τόσες ανακοινώσεις του Συμποσίου, ότι υπάρχει ένα θέμα νεολαία και επανάσταση που μας επιτρέπει να επανέλθουμε σήμερα σε ένα θέμα πολύ δύσκολο, πρέπει να το πούμε, για τον ιστορικό, που αμφισβητήθηκε πολύ από τον ιστορικό: η έννοια της επανάστασης.

Ας προχωρήσουμε λίγο περισσότερο. Τι είναι το παιδί, έτσι όπως το βλέπουμε στην ιστορία. Και εδώ ακριβώς βρίσκεται το μεγάλο πρόβλημα. Είναι απλώς ένας νέος άνθρωπος, κάποιος που θα γίνει ενήλικος ή μήπως είναι ένας άλλος; Γνωρίζετε, πως αυτό διαφοροποιήθηκε ανάλογα με τις εποχές, και νομίζω πως στη δική μας εποχή απόκειται να πει, κι αυτό δεν είναι, ίσως, πολύ πρωτότυπο, πως είναι και το ένα και το άλλο. Και νομίζω πως ακριβώς εδώ έγκειται το ενδιαφέρον και η δυσκολία της μελέτης του παιδιού στην ιστορία, που είναι η μελέτη τον ίδιου και τον άλλου.

Θα χρειασθεί λοιπόν να επανατοποθετήσουμε και το παιδί και την παιδική ηλικία σε μια τροχιά ζωής, την ίδια στιγμή που θα το αντιμετωπίζουμε σαν μια ιδιόμορφη ηλικία. Ελπίζω πως θα μιλήσουμε ξανά γι' αυτό το μεγάλο θέμα τον παιδιού και της παιδικής ηλικίας, του χρόνου, στο Διεθνές Συνέδριο Ιστορικών Επιστημών, στη Στουτγάρδη, όπου το ένα από τα δύο μεγάλα θέματα θα είναι, ακριβώς, ο άλλος. Το παιδί είναι ο άλλος, αλλά είναι επίσης και το ίδιο. Γύρω από αυτό το θέμα, διάβασα, στο τελευταίο βιβλίο του Μισέλ Φουκώ, σελίδες εξαιρετικά ενδιαφέρουσες, πως ακριβώς στην αρχαία Ελλάδα, η ελληνική φιλοσοφία ήξερε να διαπραγματευθεί το θέμα των συμπεριφορών απέναντι σε κάποιον που είναι ταυτόχρονα ο ίδιος και ο άλλος.

Το παιδί: μα έχω όλο και πιο έντονη την εντύπωση πως το πρόβλημα δεν ήταν για μένα τόσο καθαρό πριν από αυτό το Συμπόσιο. Πρέπει να διακρίνουμε παιδική ηλικία και νεότητα. Υπάρχει βέβαια ένα σύνολο, το οποίο δεν θα αναπτύξω· τα πράγματα είναι πολύ πιο φανερά, κι ωστόσο, παιδική ηλικία και νεότητα δεν είναι το ίδιο πράγμα. Δεν είναι το ίδιο πράγμα ούτε στους διάφορους πολιτισμούς, ούτε στις διάφορες κοινωνίες, και αυτό, στο βάθος, δεν θέτει τα ίδια προβλήματα. Νομίζω λοιπόν πως πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί ως προς αυτό το όριο ανάμεσα στην παιδική ηλικία και τη νεότητα και πως πρέπει, τη στιγμή αυτή, να αλλάξουμε την προβληματική μας, καθώς και το ίδιο το αντικείμενο αλλάζει. Πρέπει επίσης -εδώ όμως τα πράγματα είναι επίσης λίγο διαφορετικά-, να δούμε και μια άλλη πολύ σημαντική τομή, που δεν είναι άλλη από την τομή ανάμεσα στο αγόρι και στο κορίτσι.

Δεν είμαι βέβαιος πως στις ιστορικές κοινωνίες, αυτές που έχουμε μελετήσει, η αντίθεση ανάμεσα στα αγόρια και τα κορίτσια είναι τόσο μεγάλη,

Σελ. 688
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/689.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σο θα γίνει ανάμεσα στους άνδρες και τις γυναίκες. Οπωσδήποτε, πρέπει να διαπιστώσουμε αν ο José-Gentil Da Sílva είχε ακόμα μια φορά δίκιο μιλώντας για τη γυναίκα με αφορμή το παιδί και το νέο, γιατί πρόκειται για καταπιεσμένους, για απόντες της ιστορίας. Πιστεύω πως οι προβληματικές είναι διαφορετικές γιατί το παιδί, από μόνο του καλύπτει τα δύο φύλα, και το ένα απ" αυτά τα φύλα είναι συνηθισμένο να εξελιχθεί αργότερα σε υποκείμενο κυρίαρχο στην ιστορία και στις ιστορικές κοινωνίες, πράγμα που δεν συμβαίνει με το άλλο. Έχουμε λοιπόν εδώ κάποιες τοποθετήσεις που πρέπει να γίνουν.

Από την άλλη μεριά, είναι φανερό —και κατά κανόνα από την πλευρά αυτή μπόρεσαν οι ιστορικοί να διαπραγματευθούν το θέμα— πως η παιδική ηλικία και η νεότητα εμφανίζονταν κυρίως σε σχέση με δύο θεσμούς, και, στη συνέχεια, στη νεότερη και στη σύγχρονη εποχή, όπως το είδαμε καλά σήμερα το πρωί, σε σχέση μ' έναν ορισμένο αριθμό θεσμών, οι οποίοι είτε ανήκουν στη νεολαία, είτε της επιβάλλονται, λίγο-πολύ, από το κράτος, το κόμμα, δηλαδή από θεσμούς και εξουσίες που είναι έξω από αυτήν.

Η οικογένεια λοιπόν και το σχολείο' νομίζω πάντως ότι, όπως το υπέδειξε η κυρία Betti σήμερα το πρωί, έχει σημασία, επίσης, να δούμε μέσα στην ιστορία το παιδί, τους νέους, την παιδική ηλικία, στον εξωοικογενειακό και στον εξωσχολικό χώρο. θεωρώ όμως, πως θα πέφταμε στην παγίδα των ιστορικών εξουσιών της κοινωνίας εάν περιοριζόμασταν ακριβώς στο να δούμε τις ηλικίες αυτές μέσα σε πλαίσια όπου είναι σαφώς καταδυναστευμένες και στερημένες από την ιδιότητα του υποκείμενου στην ιστορία. Δεν είναι εύκολο, αλλά πρέπει να κάνουμε ό,τι μπορούμε.

Έχουμε, τέλος, μπροστά μας, τη βασική αντίθεση ανάμεσα σε νέους και ηλικιωμένους, για την οποία ο Gérard Mauger μας μίλησε με πολλή επιστημονικότητα και ευστροφία ταυτόχρονα. Την αντίθεση νέων-ηλικιωμένων την αποδίδει, και έχει σε μεγάλο βαθμό δίκαιο, ως αντίθεση ανάμεσα σε κατέχοντες και σε διεκδικητές, όπου οι πρώτοι επιζητούν να αφαιρέσουν ή εν πάση περιπτώσει να υποχρεώσουν τους κατέχοντες να μοιραστούν αυτά που κατέχουν, ενώ οι δεύτεροι προσπαθούν να παρατείνουν όσο περισσότερο γίνεται την αναμονή σ' εκείνους που θέλουν να τους παραγκωνίσουν. Έτσι, όπως γνωρίζετε, υπάρχουν για το Μεσαίωνα, εξαιρετικές μελέτες του Georges Duby και του Eric Kohler, γερμανού γλωσσολόγου που χάθηκε πρόσφατα, μελέτες που διασαφηνίζουν τον αυλικό έρωτα ως ιδεολογία διεκδικητών. Όλα αυτά είναι ιδιαιτέρως συναρπαστικά. Πρέπει ακόμα να δει κανείς ότι όλοι αυτοί οι όροι αλλάζουν στη διάρκεια της ιστορίας και ότι η αντίθεση νέοι - ηλικιωμένοι δεν είναι ποτέ οι ίδιοι ούτε ανάμεσα στις διάφορες κοινωνίες, ούτε στην ίδια κοινωνία μέσα στο χρόνο.

Έτσι, είναι πολύ σαφές σήμερα, αφού δεν υπάρχουν νέοι και ηλικιωμένοι,

Σελ. 689
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/690.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αλλά υπάρχει τρίτη, και τέταρτη ακόμη ηλικία, και όπου, επίσης, όλα αντανακλώνται στην αντίθεση ανάμεσα σε νέους και ηλικιωμένους. Πρέπει ακόμη, νομίζω, ν αντιμετωπίζουμε τα πράγματα σφαιρικά.

Σκέπτομαι, τέλος, το μεγάλο πρόβλημα: πού, και από που μιλά το παιδί μέσα στην ιστορία; Το πρόβλημα τέθηκε την πρώτη μέρα και δεν είχα το χρόνο ν' απαντήσω. Είναι ένα πρόβλημα πολύ βασικό για τον ιστορικό, και ξαναβρίσκουμε εδώ, επίσης, τον ενήλικα, τον σημερινό πολίτη, κατ' αρχήν μέσα από ένα γενικό πρόβλημα. Είναι ακριβώς η περίπτωση των οικονομικών στην ιστορία. Υπάρχει μια ολόκληρη σειρά κοινωνικών κατηγοριών, υπάρχουν φύλα, υπάρχουν ομάδες εθνικές, από τις οποίες, κατά κάποιον τρόπο, στέρησαν, έκλεψαν, την ιστορία τους και το παρελθόν τους. Έτσι λοιπόν, μία από τις πανουργίες της ιστορίας ήταν το ξεγέλασμα των εξουσιαστών, των δολοφόνων...

Η ιστορία είναι ακόμη ένα αστυνομικό δράμα, μέσα στο οποίο αντιλαμβάνεται κανείς πως δεν υπάρχει τέλειο έγκλημα. Και, εναπόκειται πλέον στον ιστορικό να ανακαλύψει το απομονωμένο τεκμήριο που επιτρέπει να βρεθεί ξανά ένα τμήμα της αλήθειας, που επιτρέπει την ανασυγκρότηση αυτού που είχε θεωρηθεί σβησμένο από την ιστορία. Αυτό ισχύει για τα παιδιά. Ας πάρουμε και εδώ τις γενικές μεθόδους του ιστορικού. Αυτό φαίνεται πολύ συχνά στα τεκμήρια, που είναι τεκμήρια καταστολής. Η παιδαγωγική, τα εγχειρίδια παιδαγωγικής, μας πληροφορούν για τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφέρονταν στα παιδιά, μιας και τις περισσότερες φορές θέλουν να τα καταπιέσουν. Και έχουμε επίσης τα γεγονότα που μας επιτρέπουν να ανακαλέσουμε μια .ολόκληρη σειρά συμβάντων, μια σειρά κρυφών φαινομένων, σε μια στιγμή που φαίνεται η κορυφή του παγόβουνου, και, για να μιλήσω ως μεσαιωνολόγος, αναλογίζομαι, π.χ., τις σταυροφορίες παιδιών καθώς και μια ολόκληρη σειρά από εκδηλώσεις νέων, όλως διόλου εκπληκτικές. Στις αρχές του 12ου αιώνα, στη Φλάνδρα, μετά τη δολοφονία του κόμη της Φλάνδρας, ένας διεκδικητής της διαδοχής έρχεται στις πόλεις της περιοχής αυτής για να συγκεντρώσει τους οπαδούς του και οργανώνει πανηγυρικές εισόδους για να υποδεχτούν ένα πρίγκιπα ή ένα μεγάλο άρχοντα' και βλέπουμε στην Bruges, πως τον διεκδικητή τον υποδέχεται μια ομάδα νέων με τα έθιμα της, μέσα από τα οποία διαισθανόμαστε, με τη βοήθεια των εθνολόγων που γνωρίζουν τον τύπο αυτόν της ομάδας νέων, τη δύναμη της και την πραγματικότητα της. Αργότερα, έχουμε αυτά τα αββαεία των νέων, μέσα από τη μελέτη των οποίων, η αμερικανίδα ιστορικός Nathalie Dads και ο συνάδελφός μου François-Jacques Rousselot, φώτισαν κατά ιδιαίτερα σημαντικό τρόπο την ιστορία της νεότητας.

Θα αναφερθώ, τέλος, σε κάτι που με φέρνει στην τελευταία μου παρατήρηση, στην τελευταία μου εντύπωση από το Συμπόσιο αυτό: πρέπει οπωσδήποτε να κατορθώσουμε να εισαγάγουμε το παιδί στην ιστορία, και, χάρη σ' αυτό, να φθάσουμε σε μια νέα κατανόηση των ιστορικών κοινωνιών· και

Σελ. 690
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/691.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ταυτόχρονα, νομίζω πως: βλέπουμε κάπως, το πώς συμβαίνουν σήμερα ορισμένα πράγματα. Ως ιστορικοί δεν θα πρέπει να παγιδευόμαστε από κάποιες αυταπάτες τις οποίες θα μπορούσαμε να έχουμε ως παιδαγωγοί. Το λέω ειλικρινά, ύστερα από πολύ σοβαρές έρευνες, μετά από πολλές συζητήσεις και πολλές μελέτες, θεωρώ πως υπάρχει στην εποχή μας μια ανάπτυξη της παιδαγωγικής. Αυτό είναι πολύ καλό, γιατί η παιδαγωγική προϋποθέτει, ακριβώς, ένα ενδιαφέρον για το παιδί· κι ωστόσο, η παιδαγωγική αυτή της οποίας το επιστημονικό, ανθρώπινο και κοινωνικό ταυτόχρονα αντικείμενο είναι το παιδί, εκτροχιάζεται: Πολύ σύντομα, βλέπουμε πως η παιδαγωγική αυτή απομακρύνει το παιδί, για να βάλει στη θέση του θεωρίες και ιδέες για το παιδί· έτσι, οι παιδαγωγικές αυτές κατασκευάζουν, κατά κάποιον τρόπο παιδιά εγγαστρίμυθα: είναι ο παιδαγωγός που μιλά μέσα από το παιδί, δεν είναι το ίδιο το παιδί που μιλά. Και νομίζω πως πίσω από ορισμένες τάσεις αυθορμησίας, αφύπνισης, όπως λέμε στη Γαλλία, υπάρχει στην πραγματικότητα μια νέα, εξαιρετικά επίφοβη, μορφή καταδυνάστευσης και εξουσιασμού του παιδιού. Ό,τι έχω να πω πάνω στο θέμα αυτό, δεν είναι ιδιαίτερα ενθουσιαστικό ως μήνυμα. Γιατί, αυτό που πρέπει να πει κανείς είναι κυρίως: ας μην κρατούμε το παιδί στην καταδυνάστευση, στην άγνοια, στη σιωπή όπου βρισκόταν τόσον καιρό στις κοινωνίες μας και απ' όπου δεν αναδύεται, στην ιστορία, και στην πραγματική κοινωνία, παρά με πολύ βραδύ ρυθμό και πολύ σιγά σιγά.

Βέβαια, αυτό που πρέπει να καταπολεμήσουμε στη διδασκαλία της ιστορίας, στην παιδαγωγική, στην κοινωνική μας ζωή και στην ιστορική μας έρευνα, είναι αυτή η αδιαφορία και αυτό το πνεύμα κατοχής πάνω στο παιδί. Από την άλλη μεριά, ας μην αφεθούμε σε έναν απόλυτο ρουσσωισμό· το παιδί δεν θα αφυπνισθεί μόνο τον, δεν θα βρει μόνο τον τον δρόμο τον. Αν αρκεσθούμε να το διαπλάσουμε, ξαναβρίσκουμε πάλι την ιδέα τον μαλακού κεριού· αυτή τη φορά όμως, θα πιστέψουμε πως το κερί θα ανάψει μόνο τον και θα πάρει τη μορφή που πρέπει να πάρει. Αυτό που χρειάζεται είναι, νομίζω, μια μέση οδός, μια ισορροπία.

Και, δεν είναι παράξενο, έχω στο νου μου εδώ ένα πολιτικό όρο: τη λέξη ελευθερία. Η λέξη ελευθερία, βρίσκεται επίσης στην "ελεύθερη εκπαίδευση"· βρίσκεται στις "ελεύθερες συναλλαγές", στην "ελεύθερη οικονομία", στο laisser faire, στο laisser passer, και γνωρίζουμε πού οδηγούν όλα αυτά... Και υπάρχουν στιγμές όπου μπορεί να αναρωτηθεί κανείς, ιδιαίτερα όταν παρατηρεί, σε μια χώρα σαν τη Γαλλία, κάτω από ποια κυβέρνηση γίνεται η καταστροφή της ιστορίας στο όνομα της ελευθερίας, αυτό που στην πραγματικότητα δεν υπήρξε παρά η αρχή μιας καταστροφής. Μπορούμε μάλιστα να αναρωτηθούμε αν δεν υπάρχει εδώ κάποιο συγκεκριμένο σχέδιο.

Έτσι λοιπόν, ας μάθουμε να αποδίνουμε στο παιδί τη θέση τον στην κοινωνία, στην ιστορία, φωτίζοντας τη σύγχρονη κοινωνία μέσα από την ιστορία·

Σελ. 691
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/692.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ας μάθουμε, επίσης, να κατασταίνονμε το παιδί υποκείμενο της ιστορίας. Στο τέλος ενός κινηματογραφικού έργου του Μπέργκμαν, το οποίο, όπως πάντα, αναφέρεται στην έλλειψη επικοινωνίας ανάμεσα στους ανθρώπους, υπάρχει μια υπεροχή σκηνή, όπου ένα αγόρι λέει ξαφνικά, "ο πατέρας μού μίλησε".

Πιστεύω πως αυτό που πρέπει να κάνουμε σήμερα ως ιστορικοί και ως πολίτες, είναι να ακούσουμε το παιδί, το έχουμε πολύ λίγο ακούσει, αλλά και να του μιλήσουμε, γιατί έχει ανάγκη να του μιλούν: δεν πρέπει να είμαστε, απλώς, σιωπηλοί ακροατές.

Μετάφραση: Έμη Βαϊκούση

JOSÉ-GENTIL DA SILVA: Τι πραγματική ευχαρίστηση για έναν ιστορικό, ν' ακούει, όλες αυτές τις μέρες να μιλούν για την ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας. Τελειώνοντας, θα μου άρεσε να σκεφθούμε όλοι μαζί όσα είπε o Jacques Le Goff, θα ήταν οπωσδήποτε πολύ ωφέλιμο. Να όμως που ήρθα κι εγώ εδώ με το μικρό μου κείμενο, θα μπορούσαμε να συνεχίσουμε την επίμονη δουλειά μας και τότε δεν θα χρειαζόταν να μπείτε στον κόπο να ερμηνεύσετε τι από όσα υπάρχουν στα λόγια μου μπορεί να φανεί ότι έρχεται σε αντίθεση με τα δικά του. Προσέξτε το, είμαι απολύτως σύμφωνος μαζί του, και αν αυτό δεν γίνει αντιληπτό αμέσως, είναι θέμα έκφρασης, διαφορετικής μορφής έκφρασης. Αυτό όμως είναι ο διάλογος, και η Ιστορία αρχίζει εδώ, στη διαφορετική έκφραση των ίδιων πραγματικοτήτων.

Η ιστορικότητα δεν εξαφανίζει, λοιπόν, τελείως, τις ερμηνείες, την υποκειμενικότητα; Είμαι πολύ επιφυλακτικός πάνω σ' αυτό το θέμα. Η ιστορικότητα ήταν στο πρόγραμμα μας· από συνεδρία σε συνεδρία, αποκτούσε μεγαλύτερο πλούτο και γινόταν πιο οικεία. Η ακολουθία των συναντήσεων, άριστα οργανωμένη, μας οδήγησε στους καιρούς μας, στα σημερινά προβλήματα που τίθενται σε μας. Υπάρχει ίσως κάποιος κίνδυνος. Είμαστε αρκετά σύμφωνοι, έχουμε εναρμονισθεί καλά, για να εξατομικεύσουμε, να σειριοποιήσουμε τα ερωτήματα, και μάλιστα πριν να τους έχουμε προτείνει μια απάντηση; Είμαστε βέβαιοι ότι αναδεικνύουμε τα πραγματικά προβλήματα, που τίθενται από κάθε φάκελο; Αναμφίβολα η αξιαγάπητη, η ευχάριστη, η διαυγής αφηγηματική ιστορία, όλ' αυτά τα περιφρονεί. Εμείς όμως επιζητούμε τη δυσκολία μ' ενέχειρο τη διαύγεια. Ας δεχθούμε πως δεν υπάρχει κίνδυνος, αφού είμαστε πολύ προσεκτικοί στην επαγγελματική δουλειά μας. Τελικά, η ίδια η ποικιλία των συμβολών μας δεν μαρτυρεί την κοινή μας φροντίδα να μην αμελούμε τίποτα, να μην ευνοούμε υπέρμετρα αυτή ή εκείνη την πληροφορία; Στην πραγματικότητα, εάν υπάρχουν κίνδυνοι, πρέπει να τους αποδεχτούμε· αυτό ακριβώς σημαίνει να είναι κανείς ανοιχτός σε οποιαδήποτε υπόθεση, να ακούει οποιαδήποτε ερμηνεία, να δέχεται πως μπορεί κανείς ν' ακολουθήσει όλες τις κατευθύνσεις. Αυτός ο ιστορικός τρόπος για να εισαχθούν όλα τα

Σελ. 692
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/693.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σύγχρονα προβλήματα μου φαίνεται ορθός, γιατί, οπωσδήποτε, αυτό που πραγματικά φοβόμαστε είναι η άρνηση τον ανοίγματος, η άρνηση της διαφορετικής έκφρασης της ίδιας πραγματικότητας, πράγμα που στην ουσία αποτελεί άρνηση της Ιστορίας.

Η Ιστορία· πιστεύουμε σ' αυτήν; Με αφορμή την ιστορικότητα και την επαγγελματική μας στράτευση, θα ήθελα να σας γνωστοποιήσω ορισμένες σκέψεις και διδάγματα από τις έρευνες και τις αναγνώσεις μερικών ετών. Πραγματικά, ποιες βεβαιότητες μας παρέχει αυτή η εμπειρία τεσσάρων περίπου δεκαετιών; Η πρώτη, η μόνη ίσως, είναι πως τον μεγαλύτερο κίνδυνο τον αντιπροσωπεύει η ευκολία. Η ευκολία παρέχει ενδεχομένως πολλές ικανοποιήσεις· ισοδύναμη με το θάνατο, εκμηδενίζει και απαλείφει ό,τι την κατέστησε δυνατή, ελκτική. Δεν απομένει παρά η επιθυμία που προκαλεί, να πράξεις διαφορετικά, να ξεπεράσεις ακριβώς την πιο καλομοιρασμένη αυτο-ικανοποίηση. Γιατί, στην πραγματικότητα, η Ιστορία είναι η ίδια η συνείδηση μας, είναι δηλαδή φοβερά μεροληπτική και μερικευμένη. Μερικευμένη μέσα στο χώρο, μέσα στο χρόνο, η Ιστορία εκφράζει την αιώνια πείνα μας να μάθουμε, να εννοήσουμε, να γνωρίσουμε. Μεροληπτική, στη συνέχεια, είναι, γιατί είναι συμφεροντολόγα, στρατευμένη. Αυτό το ενδιαφέρον, αυτή η επαγγελματική στράτευση, υποδαυλίζουν την διεπιστημονική σύγκλιση που βιώσαμε. Έχετε τη συνείδηση σας, τις εποχές σας, τους χώρους σας που διαφέρουν από τους οίκους μου, συμπεριλαμβανομένης και της στράτευσης, και με τον όρο αυτό εννοώ, και πάλι, την επαγγελματική φροντίδα. O Jacques Le Goff έχει τη δική του συνείδηση, στην οποία, από την άποψη αυτή μετέχω, παρ' ότι στην αφετηρία είναι τελείως διαφορετική από τη δική μου. Ο καθένας από μας είναι προγραμματισμένος, κι αυτό είναι μια μεγάλη ιστορία: πρόκειται για ένα είδος προγραμματισμού που έρχεται από πολύ μακριά και τον οποίο χρειάζεται ακριβώς να τον συμφιλιώσουμε, μέσω αυτής της επαγγελματικής στράτευσης στο όνομα της Ιστορικότητας, της Ιστορίας, τον διαλόγου. Η Ιστορία είναι διάλογος· πόσος όμως δρόμος διανύθηκε ώστε ο διάλογος αυτός να μην ισοδυναμεί με μια άνιση ανταλλαγή, με ένα κυρίαρχο λόγο.

Ακούστε με προσεχτικά. Είναι υπέροχο να φτάνει κανείς εκεί. Η προϊστορία, η πρωτοϊστορία, των πιο σύγχρονων εποχών, με τα υπέρμετρα βάρη τους και με την εξισωτική τους επιρροή, ερμηνεύουν τη δική μας Ιστορία, αναδύονται στην Ιστορία που κάνουμε, που κάνετε, και της οποίας δεν πρέπει να είμαστε κριτές, παρ' ότι ο ιστορικός θεωρεί συχνά τον εαυτό του κριτή. Και αυτό, στο όνομα της ορθότητας των προσωπικών τον δεσμών, των ερμηνειών τον, των όσων θεωρεί ότι πρέπει να διαφυλάξει στο μέλλον. Δεν υπάρχει εδώ, το πολύ-πολύ παρά μόνο ένα καλά αφομοιωμένο μάθημα. Ας είμαστε σαφείς. Υπάρχει, προφανώς, μια μεγάλη διαφορά ανάμεσα στη μνήμη και στην ιστορία, καθώς η Ιστορία είναι η τέχνη του να επιλέγει κανείς από τη

Σελ. 693
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/694.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

μνήμη ό,τι ταιριάζει στον προγραμματισμό μας, να απαλείφει ό,τι μπορεί να τον ενοχλεί. Τα παραδείγματα αφθονούν για το θέμα αυτό, τις καταδικασμένες μνήμες: το θέμα της καταδίκης των φοινικικών κόσμων, των αυτοκρατοριών των Αζτέκων και των Ίνκας, των πολιτισμών που προηγήθηκαν από τους Ίνκας, των "λαών της θάλασσας", χωρίς να ξεχνούμε, πιο κοντά σε μας, την αγροτιά και ακόμη, ας είμαστε δίκαιοι, το μεγάλο σύνολο των πληθυσμών, των εργαζομένων, που είναι παραγωγοί αγαθών και αποκλεισμένοι από την αναπαραγωγή του είδους γιατί το κοινωνικό πρότυπο τους είναι απαγορευμένο, καθώς η οικογένεια παραμένει προνόμιο εκείνων που έχουν τα μέσα γι' αυτό.

Επιτρέψτε μου να επιμείνω σ' ένα ουσιαστικό σημείο. Η Ιστορία που μαθαίνουμε και που κάνουμε, έρχεται από τον 19ο αιώνα. Οι δάσκαλοί μας την είχαν κάνει να γεννηθεί στην Αναγέννηση, ένα είδος ενδιάμεσου σταθμού των ελληνικών και ρωμαϊκών καταβολών. Εφευρέτες της Αναγέννησης, δεν μπόρεσαν να μας εμποδίσουν να ξαναδούμε τα κείμενα, και εμείς επίσης. Ωστόσο, πρόκειται για κάτι διαφορετικό από μια νέα ανάγνωση. Έχουμε μάθει, εξάλλου, πόσο σημαντικός είναι ο ρόλος του ίδιου του γραπτού, της γραφής, της γλώσσας ύστερα, της ορθογραφίας, της γραμματικής. Εάν τα τεκμήρια μας λένε από μόνα τους πως να τα χρησιμοποιήσουμε, ταυτόχρονα κάνουν τόπο για άλλες μορφές έκφρασης, ευδιάκριτες και δημιουργές ιστορικότητας, υπερβαίνοντας το κολοβωμένο πλαίσιο της επιτρεπόμενης ή υποβαλλόμενης μνήμης.

Κοιτάζω το κείμενο μου, αλλά δεν θα το διαβάσω, όποια κι αν θα μπορούσε να είναι έστω, η ωφελιμότητα του για την αποσαφήνιση ορισμένων σημείων που θίγονται εδώ. Το κείμενο μου είχε το πλεονέκτημα ότι ακολουθούσε ένα οδηγητικό νήμα· ύστερα όμως από τις συζητήσεις στις οποίες συμμετείχαμε αυτές τις μέρες, θα ήθελα μάλλον να επανέλθω ακριβώς σε μερικά προβλήματα, αφήνοντας κατά μέρος τις μεθοδολογικές πλευρές: η ευρύτητα των φακέλων και των προβλημάτων δείχνει πως είναι πραγματικά δύσκολο να κάνει κανείς Ιστορία και πως πρέπει να το επιχειρήσουμε όλοι μαζί. Δεχθείτε λοιπόν την έκκληση μου ως μία προσπάθεια διαλόγου χωρίς συμβιβασμούς.

Όπως και εσείς, αποβλέπω βέβαια να υπερβώ αυτό το σημείο μηδέν της Ιστορίας, που συνίσταται στο να διαπλάθει κανείς τη μνήμη και να την οδηγεί μέσα από το κόσκινο του δικού μας προγραμματισμού, ο οποίος για την ώρα είναι αυτός στον οποίο προσφεύγουμε, θέλω να καταγγείλω τις αντι-ιστορικές πιέσεις τις οποίες ασκούν κοινωνίες που η διάλυση τους τις κάνει να χρησιμοποιούν τα χειρότερα αμυντικά όπλα. Αφού το τίμημα της επιστήμης της Ιστορικότητας βρίσκεται στην ανιδιοτέλεια και στην απαιτητικότητα, ας μην είμαστε μετριόφρονες, έστω και αν αυτό κοστίζει ακριβά. Οι μεγάλες επιχειρήσεις

Σελ. 694
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/695.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

οφείλουν να είναι μετριόφρονες : η μεγάλη εταιρεία Boeing κατασκευάζει μεγάλα αεροπλάνα, μικρά αεροπλάνα, με δύο λόγια κάθε είδους ιπτάμενες μηχανές, αφήνει όμως σε άλλους να εξηγήσουν τους γαλαξίες. Εγώ, ιστορικός, είμαι, οπωσδήποτε πολύ πιο απαιτητικός από την Boeing. Είναι βέβαια πολύ δύσκολο να κάνουμε ένα αεροπλάνο να πετάξει· μπορούμε να το κατορθώσουμε αλλά είναι πολύ δύσκολο. Η Ιστορία, είναι και αυτή δύσκολη, απαιτεί μία ή ακόμη και περισσότερες ειδικεύσεις. Για την Boeing το πρόβλημα είναι αυτά ή εκείνα τα αεροπλάνα, για μας είναι οι ιστορικές στιγμές. Όμως, η πράξη της πτήσης μετρά περισσότερο από το να πάει κανείς από εδώ ως εκεί στους αέρες, από το να πετά κανείς, και, για μας, το να κατανοούμε την Ιστορία, να βιώνουμε την ιστορικότητα μετρά περισσότερο από το να κατανοούμε την εποχή και το λαό που μελετώ ή την εποχή και το λαό που μελετάτε.

Ειδικός μιας ιστορικής στιγμής, μιας όψης της ζωής των ανθρώπων, και ακόμη, ενός τύπον τεκμηρίωσης, ο Ιστορικός θα παραμείνει στην υπηρεσία, όχι εκδρομών και ταξιδιών, αλλά λύσεων μικρής εμβελείας. Για να μη συμβεί αυτό, πρέπει να επιχειρήσουμε την πορεία που μας προτάθηκε εδώ, να ενδιαφερθούμε για το σύνολο των ερμηνειών και των εκφράσεων. Ό,τι μου είπατε, ενισχύει, ολοκληρώνει, διορθώνει αυτό που έλεγα. Βλέπω τώρα καλύτερα αυτό που υπάρχει στη δική μου τεκμηρίωση, την οποία δεν περιόρισα παρά μόνο εξαιτίας τον προγραμματισμού μου. Αυτό δεν είναι Ιστορία. Δεν είναι η διάκριση των ιστορικών στιγμών των λαών ιστορικές στιγμές υπάρχουν εκεί όπου άνδρες και γυναίκες τρώνε σιτάρι, και άλλες, εκεί όπου δεν τρώνε σιτάρι, υπάρχουν ιστορικές στιγμές και τόποι όπου άνδρες και γυναίκες αναπαράγονται πρόθυμα, άλλες όπου το παιδί μοιάζει κακοδεχούμενο. Αυτά όλα είναι καλό να τα γνωρίζουμε, είναι καλό να τα εμφανίζουμε με αποχρώσεις, αλλά γιατί όμως τα πράγματα είναι έτσι; Συνολικά δεν υπάρχει δημογραφική ιστορία που να μην είναι και οικονομική και πολιτική και ανθρωπολογία, κοινωνιολογία, ψυχολογία, και επιπλέον αναπαράσταση της ζωής και του κόσμου. Τα ερωτήματα αφορούν τα μέσα, τους στόχους, τις προτιμήσεις και τα οράματα. Σε μας εναπόκειται να πούμε γιατί τα μεν και τα δε ποικίλλουν, ή τουλάχιστον, με ποιον τρόπο, ποια θέση έχει επιφυλαχθεί στο άτομο και ποιες βλέψεις του είναι επιτρεπτές είτε αυτές είναι δημιουργικές είτε αποβλέπουν απλά στο να δώσουν μια απάντηση σε φόβους και αγωνίες που γνωρίζει κάθε ανθρώπινη ύπαρξη.

Ήθελα να έχουν ειπωθεί αυτά τα πράγματα: ποτέ δεν θα πάψει να είναι απαραίτητη η διακήρυξη τους. Η ίδια μας η στράτευση, το αντικείμενο μας, μας φέρνουν σ' αυτά οπωσδήποτε. Στο όνομα της ίδιας της ακρίβειας των συζητήσεων μας και της διαύγειας των γνώσεων μας χρειάζεται ένας ορισμός της παιδικής ηλικίας. Εκτιμήσαμε πολλούς ορισμούς· απομένει να γνωρίσουμε

Σελ. 695
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/696.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

γιατί και πώς ή ίσως, καλύτερα, πού, πότε, πώς. Η ορολογία έχει και αυτή την αξία της και πρέπει επομένως να είναι κάθε φορά σεβαστή· η ορολογία της στιγμής - και εννοώ με αυτό πως είναι ιστορική, αντιπροσωπευτική της ιστορικής στιγμής στο χρόνο της και στο χώρο της. Σε τελευταία ανάλυση, αυτά τα ίδια τα προβλήματα τον χώρου και του χρόνου αξίζει να επανεξετασθούν. Οι λέξεις σηματοδοτούν τα πράγματα, αλλά επιπλέον τα τοποθετούν. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο μερικές φορές φοβίζουν. Χρησιμοποιούμε με ευκολία τρέχουσες εκφράσεις, οι οποίες μας εμποδίζουν να λαμβάνουμε υπόψη μας αυτό που άλλοι κλάδοι της γνώσης μας μαθαίνουν. Μια χρονολογική σύλληψη του χρόνου, η οποία γεννήθηκε στην αυγή του δυτικού πολιτισμού, της καταδίκης της λογικής, περιπλέκει την προσπάθεια μας. Για παράδειγμα, μας κάνει να πιστεύουμε πως ανακαλύψαμε αργά την παιδική ηλικία: οι ειδικοί έρχονται να μας δείξουν πόσο απέχουμε από την πραγματικότητα. Η Ευρώπη επανήλθε στο Κατά Ματθαίον ευαγγέλιο όταν τα κείμενα αυτά απαντούσαν στα προβλήματα της και ενδιαφέρθηκε για το παιδί κάθε φορά που της χρειάσθηκε. Με διαφορετικούς τρόπους. Η πραγματικότητα είναι άλλη.

Το 1891 ο Chaucer αφιέρωσε το βιβλίο του για τον αστρολάβο, στο γιο τον Λουδοβίκο. Αυτό το είδος ζωτικής αγάπης εκφράζεται, οπωσδήποτε, διαφορετικά απ' ό,τι η φροντίδα του Φίλιππου Β' της Ισπανίας, τον 16ο αιώνα, όταν αυτός στριμωγμένος από τους γενοβέζους τραπεζίτες, φοβόταν, λέει, για τον διάδοχο του, τον μελλοντικό βασιλιά που κινδυνεύει να μείνει φτωχός. Ο βασιλιάς ρωτά τι θα γινόταν το παιδάκι του αν αυτός καταστρεφόταν. Τα πράγματα εμφανίζονται με περισσότερες αποχρώσεις κάτω από την πέννα του Montaigne που λυπάται τα παιδιά τα οποία δεν είχε καν γνωρίσει. Μια ολόκληρη σειρά από κατάστιχα, μιλούν με τον εκφραστικό τους τρόπο για μια πραγματικότητα που ήταν οπωσδήποτε αβέβαιη: από τη στιγμή που έγινε αισθητή ως απάντηση, ικανοποίηση της ανάγκης για επιβίωση, η γέννηση μπορεί να εμφανίζεται ως τρόμος, γιατί θα έχαναν την περιουσία τους, γιατί άλλοι θα έπαιρναν τη θέση τους. Τα ευαγγέλια επέμειναν στο σημείο αυτό. Χρησιμοποιήθηκαν ευρύτατα τον Μεσαίωνα για να καταδικαστούν τα πλούτη· στη συνέχεια χρησιμοποιήθηκαν ή λησμονήθηκαν, ανάλογα με τις τάξεις, ως προς τους όρους ζωής, βέβαια, που επιφυλάχθηκαν στο άτομο, κυρίως όμως, στη διάρθρωση τον ιδεολογικού λόγου που ήταν ή θεωρούνταν αναγκαίος. Ο ιδεολογικός αυτός λόγος επαγρυπνά για τη διαφύλαξη της εξουσίας που εξασφαλίζει την τάξη και θρέφει την Ιστορία, εκείνη τουλάχιστον που έχουμε κληρονομήσει.

Χωρίς αμφιβολία, οι συζητήσεις μας θα ωφελούνταν εάν τις ξαναρχίζαμε μέσα σε μια σφαιρική οπτική, ύστερα από τις προόδους που μας έκαναν να σημειώσουμε οι συμβολές σας. Μαζί, θα μπορούσαμε να επιχειρήσουμε τον

Σελ. 696
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/697.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ορισμό σταθερών σημείων που θα καθιστούσαν συμβιβαστεί τις διαφορές τον προγραμματισμού μας. Οπωσδήποτε τα κείμενα αυτά, και το γεγονός ότι παρουσιάστηκαν ως σύνολο, συνιστούν ένα μεγάλο βήμα της Ιστορίας προς τα εμπρός. Είχαμε εδώ το παράδειγμα του τι μπορεί να είναι μία διεπιστημονική κατασκευή που συμβάλλει στην ιστορική κατανόηση, σε μια σφαιρική ανάγνωση της παιδικής ηλικίας και της νεότητας. Η πολλαπλότητα των συμβολών, καταταγμένων σε μια εύληπτη και διαυγή προοπτική, οι πρακτικές, οι νοοτροπίες, οι αναπαραστάσεις, τοποθετούνται στη μεγάλη διάρκεια, στην παλινδρόμηση τους, στη συχνότητα τους, τελικά, στην πυκνότητα τους. Οι φάκελοι φωτίζουν και αλληλοσυμπληρώνονται. Για την ακρίβεια, είδαμε τις γενεές να διαμορφώνονται και να διαδέχονται η μία την άλλη, τη νοσολογική κατάσταση της παιδικής ηλικίας να αποτιμάται στην τάδε εποχή, τις δημογραφικές και κοινωνικές δυνατότητες, το πεπρωμένο ανοιχτό προς τη νεότητα. Αυτό αφορά, ανάμεσα σε άλλα, την εργασία και τη μάθηση, τη διάδοση των ιδεολογιών και την εκπαίδευση, την πολιτική και τη φιλολογία, την έκφραση των πρωτοπόρων.

Η παιδική ηλικία και η νεότητα, η ιστορικότητα τους, εξαρτώνται από δομές που επιτάσσουν μορφές έκφρασης, πέρα από το χρονολογικό χρόνο· ο βυζαντινολόγος μας μιλά για βαθμίδες, ο ανθρωπολόγος για βαθμούς, για χρόνους δοκιμασίας και για περάσματα. Όσο ενδιαφέρει η εποχή αυτών των περασμάτων και το επίπεδο αυτών των βαθμίδων, άλλο τόσο ενδιαφέρει η σημασία τους, ο ρόλος τους ή η αναγκαιότητα τους για μια δομή, η αναφορά τους σε ένα σύστημα σχέσεων, σε μια ιστορική στιγμή. Αυτό θα βαρύνει λίγο-πολύ, θα επιβεβαιωθεί μέσα στο χώρο. Έτσι, έχουμε το δικαίωμα να δυσανασχετήσουμε εάν με αφορμή κοινωνίες χωρίς βιομηχανία μας μιλήσουν για παραγωγική δραστηριότητα, με την έννοια που έχει αποκτήσει αυτός ο όρος στο δικό μας κόσμο.

Αυτό μπορεί να μοιάζει αυτονόητο, χρειάζεται όμως να γίνει εδώ μια παρέκβαση. Όλος ο κόσμος γνωρίζει πως όταν έγιναν οι πρώτες απόπειρες της μακρο-οικονομίας και του υπολογισμού του εθνικού προϊόντος συζητήθηκε πολύ αν θα έπρεπε ή όχι να προστεθεί η οικιακή εργασία, η οποία θεωρούνταν τότε κατ' εξοχήν γυναικεία. Στην πραγματικότητα δεν επρόκειτο μόνο γι' αυτό: αυτό που ενδιέφερε ήταν αν θα υπολογιζόταν και η εργασία του άνδρα που ξυρίζεται μόνος του. Το ερώτημα ήταν και παρέμεινε σοβαρό. Ο εκχρηματισμός της οικονομίας, η θέση του νομίσματος στην χρησιμοποίηση της αξίας, «η πολυπλοκότητα του περιεχομένου των κατηγοριών εμπόρευμα-αξία... σημείο της διαλεκτικής τους αυτοακύρωσης», δεν έπαψαν ν' αποτελούν αντικείμενο συζήτησης. Οι αβεβαιότητες για το εμπόρευμα (και για τις αιτιολογήσεις, επομένως ...) δεν γεννήθηκαν με τη μαρξιστική ή τη λενινιστική ανάλυση, αναδύονται αλλού, αρκεί να είμαστε λίγο προσεκτικοί. Είναι αλήθεια πως η γυναικεία

Β 21

Σελ. 697
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/698.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και η παιδική παραγωγή, εμφάνιζαν αυτόν τον μη-εμπορευματικό χαρακτήρα, ο οποίος αποδίδεται τώρα σε ορισμένα προϊόντα της σοσιαλιστικής οικονομίας. Τελικά, αν η εμπορευματική παραγωγή των γυναικών και των παιδιών είναι υπαρκτή κάποιες στιγμές, στην πράξη παιδιά και γυναίκες είναι πάντα ενεργά.

Αυτό μας ενδιαφέρει ως διάκριση δύο καταστάσεων: από τη μια μεριά, οι νέες συμβολές που εκφράστηκαν, σύμφωνα με τις αντίστοιχες επιστήμες για τη θέση, κάθε στιγμή, του παιδιού, του νέου, στην κοινωνία και στον πολιτισμό· από την άλλη, η ερμηνεία τους μέσα στην Ιστορία, διαφορετική από εκείνη της παράδοσης ή της ιδεολογίας. Ποια Ιστορία λοιπόν; Μήπως αυτό μας προωθεί ή μας βοηθά να την αποκαλέσουμε έκφραση, συνείδηση των επιστημών; Δεν είναι εύκολη δουλειά, να προχωρεί κανείς σ' αυτή τη διάκριση.

Η προοπτική που υιοθετήσαμε βοηθά ν' απαντήσουμε στο ερώτημα. Πρόκειται για την αναπαραγωγή, ιδωμένη από την πλευρά της γυναίκας και απ' αυτήν του άνδρα, τη χρησιμοποίηση, τα κριτήρια νομιμότητας, τις αιτίες άρνησης, φόβου, αποκλεισμού, και ύστερα, τη δύσκολη συνοχή της γεννητικότητας με την οικονομική ανάπτυξη. Η αγωγή εντάσσεται σε προοπτικές που είναι σαφέστερα συγκυριακές. Στη συνέχεια, είμαστε σε θέση να μιλούμε για την ταυτότητα, προϋπόθεση χρήσης, για την εργασία, συμπεριλαμβανομένης και αυτής του πολέμου, για την εγκατάλειψη και την αργοπορημένη, αλλά πόσο ωφέλιμη, νομιμοποίηση, για τη διαρροή και τέλος, για ό,τι αφορά το σώμα, το παιχνίδι, τον ελεύθερο χρόνο, την απότομη εισβολή στην πόλη που είναι χωρίς αμφιβολία περισσότερο ανατρεπτική παρά επαναστατική. Αυτό δεν είναι μια απολογία pro domo sua. Μετά τις αναπτύξεις για τη συμμετοχή στην εμπορευματική παραγωγή, να που βρισκόμαστε ακόμα μια φορά εμπρός σε αντικείμενα έρευνας από τα οποία τα περισσότερα αν όχι όλα, ξεπερνούν την παιδική ηλικία και τη νεότητα.

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η προοπτική αυτή επιτρέπει να απαντήσουμε σε ουσιώδη ερωτήματα. Στην πραγματικότητα, δεν χρειάζεται πια να αναρωτηθούμε τι πηγές υπάρχουν για τη μελέτη της παιδικής ηλικίας και της νεότητας. Όλες είναι χρήσιμες. Τα παιδιά δεν ήταν τα παιδιά "μας" και το αν αγαπήθηκαν ή δεν αγαπήθηκαν δεν σχετίζεται αναγκαστικά με την ιδιότητα τους αυτή. Ήταν (και είναι) άτομα με χαρακτηριστικά οπωσδήποτε ιδιαίτερα, όπως όλα τα άτομα, διαφορετικά για το καθένα, το ίδιο όπως για κάθε γυναίκα και κάθε άνδρα, θα μπορούσαμε να φθάσουμε ως το σημείο να διαβεβαιώσουμε (ή να φαντασθούμε) πως αγαπάμε εκείνο που δεν είναι αναγκαίο ή ακόμη αυτό που εμπλουτίζει τις αναπόφευκτες σχέσεις. Η αγάπη, όπως η ομορφιά, είναι κατά κάποιον τρόπο μία πολυτέλεια άξια να επιδεχθεί διαφορετικές εκτιμήσεις. Όποια και να είναι, η ανθρώπινη σχέση, συμπεριλαμβανομένης και της σχέσης ανάμεσα σε ανθρώπους διαφορετικών γενεών, είναι η Ιστορία. Πρόκειται για προϊόντα συγκυριών, προτού να γίνουν στοιχεία

Σελ. 698
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/699.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

υπερδομών και ενδεχομένως δομών. Η ερευνά μας έγκειται στην αναζήτηση τον ποια αισθήματα, που και γιατί, σύμφωνα με ποιες επιστήμες, σε ποιους χώρους... Είμαστε σε θέση να το κάνουμε;

Εμπρός στο αχανές και στην πολυπλοκότητα των υποχρεώσεων, μια ομαδική εργασία σαν αυτή με την οποία καταπιαστήκαμε εδώ, είναι αναγκαία. Η ιστορική δημογραφία μοιάζει να αποτελεί μια καλή αφετηρία. Ίσως είναι περιττό να επιμείνουμε σ' αυτό. Οι ανακοινώσεις των ελλήνων ερευνητών πλούτισαν σημαντικά τις γνώσεις μας για τις επιδημίες, για τη θνησιμότητα, για τη γεννητικότητα, ανάμεσα σε άλλα. Στο τέρμα των πραγματικοτήτων αυτών, και των αναπαραστάσεων που τις αποδίδουν, η έκφραση της ανάγκης για επιβίωση, το αίσθημα ασφάλειας και η ικανοποίηση του, συγκροτούν κατά κάποιον τρόπο την πλατφόρμα που κυριαρχεί στο σύνολο των διακριτών δομών. Κατάσταση πολύ απομακρυσμένη από τις ιστορικές πραγματικότητες για να είναι χρήσιμη, θα μπορούσε να πει κανείς· πρέπει όμως να είναι αρκετά εκτεταμένη, για τη σύγκλιση ενός τέτοιου πλούτου πληροφοριών. Πραγματικά, αυτό που μετράει είναι να βρει ο κάθε ερευνητής, όσο απομονωμένος κι αν είναι (ο καθένας από μας) τη δική του θέση μέσα στο χώρο. Το επάγγελμα μας μας μαθαίνει επίσης πως αυτό που είναι απλά σύγχρονο, ανήκει κατά μεγάλο μέρος στο παρελθόν, είναι ήδη μάλλον ξεπερασμένο. Αυτό που πρόκειται να 'ρθει αγγέλλεται στα παιχνίδια των παλινδρομήσεων, στο σύνολο των εποχών, συγχωνευμένο συχνά με τον μακρό χρόνο. Τη μεταβλητή του χρόνου την βλέπουμε στην ένταση της επιβεβαίωσης τους, ανάλογα με το χώρο, τις ιστορικές στιγμές.

Μορφή μελέτης αυτού του τύπου σχέσεων, η ιστορική δημογραφία είναι ένα ολόκληρο εργοτάξιο που ανανεώνεται και που αφορά ιδιαίτερα τα παιδιά και τους νέους, τόσο ως προς τον εαυτό τους όσο και ως προς την αναπαραγωγή του είδους, περισσότερο απ' όσο στη σύγχρονη κοινωνία. Ως προς αυτό, ίσως δεν επιμείναμε αρκετά σε ό,τι συντελεί στην αποδοκιμασία ή στην απόσταση απέναντι στα παιδιά και στους νέους, απόσταση τόσο συχνή, ώστε να γίνεται μερικές φορές κυρίαρχη. Έγινε λόγος για τον ζυγό τον οποίο επιβάλλει το αρσενικό, αλλά πρόκειται, ως ένα βαθμό τουλάχιστον, για τον ζυγό του γάμου ο οποίος βαραίνει τόσο τα αγόρια, τους άνδρες, όσο και τα κορίτσια, και τις γυναίκες. Μία από τις πρώτες μας υποχρεώσεις, και είναι υποχρέωση σημαντική, βρίσκεται στην αναζήτηση των εξομοιωτικών όψεων και των δύο φύλων και στο να διαπιστώσουμε σε ποιο βαθμό οι άνθρωποι και των δύο φύλων υποβάλλονται σε ισόβαρους καταναγκασμούς.

'Ένα άλλο σημείο μας κάνει να συμφωνήσουμε ευκολότερα· είμαι βέβαιος: τα παιδιά και οι νέοι έχουν μικρή θέση στην πολιτεία των ανδρών. Για την ακρίβεια, η δόμηση και η διαδοχή των γενεών, η νοσολογική κατάσταση τον παιδιού, οι ελπίδες του, δείχνουν πως με δυσκολία διεκδικεί μερικά χρόνια

Σελ. 699
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/700.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ζωής. Αυτό όμως ισχύει πράγματι μόνο για τα παιδιά; Νομίζω πως οι δημογράφοι ιστορικοί δεν έχουν υπογραμμίσει αρκετά τις μικρές ελπίδες ζωής των εργαζομένων γενικά. Η οριστική αγαμία, οι μεταναστεύσεις, ανάμεσα σε άλλα, επιτρέπουν να διαφανεί σε ευρωπαϊκή κλίμακα μια πραγματική γενοκτονία που συνέβη ταυτόχρονα με εκείνη, την τόσο διάσημη, των ιθαγενών της Αμερικής, και συνεχίσθηκε και μετά.

Ένα σύνολο από στοιχειώδεις λόγους για να τα έχει κανείς με τα παιδιά, μοιάζει να τα αφορά ιδιαίτερα, θυσιάζουν συχνά τη μητέρα τους και εμποδίζουν, με την απλή απειλή της εμφάνισης τους την ηδονή, ή, μάλλον, την απαραίτητη ικανοποίηση των ενηλίκων. Δεν είναι όμως αυτά τα μόνα αίτια άρνησης αυτής της ικανοποίησης, των απαγορεύσεων και, στη συνέχεια, της διαστροφής. Γεγονός είναι ότι το παιδί, αποδοκιμασμένο, βρίσκει μπροστά τον διάφορα είδη προτύπων. Όπως οι «αμαρτωλές» γυναίκες, ο «γενναίος στρατιώτης» και ο αδιάφορος εργάτης αντιμετωπίζονται με υπεροψία και συγκρίνονται με την Παρθένο Μαρία, με τον Ζίγκφριντ ή τον Σταχάνωφ, το παιδί υποφέρει από το γεγονός ότι τα παιδιά-πρότυπα υψώνουν πάντα τον δείκτη που τον επιτρέπει να θεωρείται ευγενικό, αποδεκτό ή ανεκτό. Η έννοια δεν είναι χωρίς χρησιμότητα, κάθε άλλο. Δεν αφορά μόνο τα παιδιά. Είναι τελείως διαφορετικό αυτό που τα παιδιά και οι νέοι αντιπροσωπεύουν ως ανωμαλία για τις κοινωνίες που ανησυχούν για την επισφαλή σταθερότητα τους. Στο μέτρο μάλιστα που βρισκόμαστε, σ' αυτή την περίπτωση, εμπρός σε προβλήματα τα οποία οι ιστορικοί πολύ απέχουν από το να τα έχουν αντιμετωπίσει με σοβαρότητα, το θέμα προσφέρεται σε συγχύσεις: τα παιδιά και οι νέοι είναι επαναστατικά ή ανατρεπτικά στοιχεία; Η μήπως οι κοινωνίες τις οποίες συναναστρεφόμαστε έχασαν κάθε φιλοπαίγμονα διάθεση, διεστραμμένες από το θέαμα-εμπόρευμα; Το ίδιο ισχύει και για ό,τι αφορά ένα πολυσυζητημένο ζήτημα, το ομοφυλοφιλικό νόημα της ιπποτικής πίστης και τον ιπποτικού έρωτα, θα προτιμούσαμε να παραμείνουμε στην επιβεβαίωση του ατόμου, στην αποκάλυψη της ευαισθησίας του και του εαυτού του, περιλαμβανομένου του σώματος του, αλλά και της συνείδησης του εαυτού του. Η ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας ταυτίζεται απλώς με την ιστορικότητα.

Τελικά, πρόκειται για μια έκφραση αλλοιωμένη. Για το ότι είναι διαμορφωμένη, χυμένη στα μέτρα προτύπων που θεωρούνται παγκόσμια, η απόδειξη βρίσκεται στη σειρά των απόψεων που μας παρουσιάστηκαν. Το παιδί, ο νέος, χρήσιμος ή αποδοκιμασμένος, αποτελούν τεμάχιο του επιβεβλημένου παιχνιδιού, το οποίο από έλλειψη φαντασίας μένει κλειστό εμπρός σε κάθε αλλοίωση και, επομένως, στο άτομο. Η αλλοίωση χτυπάει το ίδιο σκληρά όσο οι ξένοι και οι αποκλεισμένοι, οι οποίοι αρνούνται οι ίδιοι μια κατάσταση, και αντιπαραθέτει μεταξύ τους τα φύλα, τις σεξουαλικές συμπεριφορές και τις

Σελ. 700
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/701.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ομάδες ηλικιών. Αυτός είναι ο πίνακας με την αδυσώπητη χρησιμοποίηση τον άλλου, που εκφράζεται σε πολλές καταστάσεις. Έτσι, μάθαμε πως το εθιμικό δίκαιο στη Γαλλία δεν ενδιαφέρεται για τους ανήλικους παρά μόνο αν ορφανέψουν. Δεν θα επιμείνουμε σ' αυτές τις συνθήκες που επιβλήθηκαν για μεγάλο χρονικό διάστημα στην ιστορικότητα των παιδιών και των νέων. Πραγματικά, το παιδί-βασιλιάς μετράει μέσω της αναφοράς του στην εξουσία. Τα υπόλοιπα, σε αναφορά με την προφύλαξη της πατρικής κληρονομιάς και την επιβίωση που επιτυγχάνεται μέσω της ενδυνάμωσης της εξουσίας ή με τη συγχώνευση με αυτήν. Γι' αυτό ακριβώς οι αποκλεισμένοι είναι πλήθος.

Η φροντίδα για το παιδί, η προσπάθεια για σχολική φοίτηση, ιδωμένα σε τοπική κλίμακα, στις λεπτομέρειες, εκπλήσσουν. Και όμως αυτό συμβαίνει. Μας υπενθύμισαν, επίσης, πως στην τάδε περίπτωση (το 1830), η εκπαίδευση διαφοροποιήθηκε γιατί αν ήξεραν να γράφουν, τα μικρά κορίτσια θα μπορούσαν να συντάσσουν ερωτικά σημειώματα. Αυτό μαρτυρεί για το σεξουαλικής, στο μέτρο που υπήρχε, απόχρωσης πνεύμα που απέδιδαν στα μικρά κορίτσια, και όχι για την εκπαίδευση. Ο αγώνας εναντίον του πνεύματος, του κακού πνεύματος των κοριτσιών ή μάλλον του γένους των γυναικών, συνδέεται και αυτός, σε ορισμένους χώρους, με τη χρησιμοποίηση των αγοριών, των ανδρών, με την επιστράτευση τους σε οικονομικές επιχειρήσεις. Η υπεράσπιση των αγοριών αποτελεί μία από τις φροντίδες τον 19ου αιώνα' οι γυναίκες είναι μαλακές και τους εκθηλύνουν κακία των λέξεων τις οποίες κατορθώνουν να διορθώσουν: καθώς η mulier συγγενεύει πολύ με το "μαλακή", προτιμούν τον όρο γυναίκα. Ξαναβρίσκουμε τις επιστήμες με την έκφραση τους, επιδοκιμασίας ή καταδίκης, τόσο σε ό,τι αφορά τα παιδιά και τους νέους, όσο και σε ό,τι αφορά τις γυναίκες, και, θα προσθέταμε, εκείνους τους άνδρες, των οποίων η ευαισθησία αρνείται την αντίθεση κυρίαρχος-κυριαρχούμενος.

Η αναπαραγωγή της ιδεολογίας, δηλαδή η εκπαίδευση και η μόρφωση των νέων, μας παρουσιάστηκαν με πολλαπλές όψεις. Αν λάβουμε υπόψη την κατάσταση της χώρας ως τον 19ο αιώνα, οδηγούμεθα να υπενθυμίσουμε ένα άλλο παράδειγμα, το παράδειγμα της Πολωνίας. Κατακτημένη, αλλά διόλου υποταγμένη, αγωνίσθηκε για τη διδασκαλία της εθνικής γλώσσας, δημιούργησε μια Επιτροπή Εθνικής Εκπαίδευσης (και είχε ακόμα γνωρίσει, σε άλλους τομείς, παρόμοιες συνθήκες: καταστροφές πόλεων, υποχρεωτικές μεταναστεύσεις, νέα αστικοποίηση). Και άλλες συγκρίσεις μπορούν να γίνουν άνετα. Τα προβλήματα που τέθηκαν στην εκπαίδευση και στην πρόσβαση των κοριτσιών στο σχολείο, ιδιαίτερα, μελετήθηκαν σχεδόν παντού. Οι αντιστάσεις μοιάζει να είναι γενικές: επειδή οι οικογένειες χάνουν από την εργατική τους δύναμη (εμπορευματική παραγωγή ή μη), επειδή, και μετά το 1848 ακόμη, προσβάλλεται η ηθική. Πάνω απ' όλα, η εκπαίδευση, έτσι όπως την έχουν συλλάβει, για τα μικρά κορίτσια, καταλήγει να μην έχει κανενός είδους

Σελ. 701
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/702.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

δικαίωση· πραγματικά, τι άλλο μαθαίνουν εκτός από κουταμάρες; Ας δούμε σε ποιο βαθμό αυτά έχει, ωστόσο, κάποια σημασία. Είναι φυσικά να επανέρχεται συστηματικά στις έρευνες η υπάρχουσα διάκριση σε βάρος των γυναικών. Ας μην παραμελούμε λοιπόν ό,τι εξηγεί αυτή τη διάκριση. Ας επανέλθουμε στη διάκριση της εργασίας (και της εξουσίας) που έγινε εναντίον των γυναικών, και στο πλαίσιο της. Με την ευκαιρία αυτή και ως προς το θέμα της φροντίδας για τη μόρφωση των νέων, ας επιμείνουμε σε μία όψη που συχνά ερμηνεύεται λανθασμένα. Το γεγονός ότι τον 18ο και στις αρχές του 19ου αιώνα μπορούσαν να πουν πως η εκπαίδευση που λαβαίνουν τα κορίτσια στα μοναστηριακά σχολεία βλάπτει την ηθική τους, μας μαθαίνει πως τα σχολεία αυτά υπήρχαν και ήταν καταδικασμένα να κλείσουν. Δεν υπάρχει, εδώ, το σημάδι μιας όχι ασήμαντης επιδείνωσης, μιας οπισθοχώρησης, απέναντι σε μια κατάσταση που κρίθηκε υπερβολικά και επικίνδυνα εξισωτική καθώς τα στοιχεία που διαθέτουμε είναι αυτά που είναι -ένα κοινωνικό προϊόν, και τα πλαίσια του πνεύματος μας, του προσανατολισμένου σε γραμμικές, χρονολογικές παρατηρήσεις- είναι απαραίτητο να τοποθετήσουμε καθεμία από αυτές τις ενδείξεις που δεν επιζητούν άλλο από το να τις συμπληρώσουμε. Έχουμε επαναλάβει πως οι ιστορικές εξελίξεις δεν έχουν τίποτε το γραμμικό, εκτός από την ιδεολογική αναπαραγωγή. Γι' αυτό ακριβώς, η μελέτη της κατάστασης κάτω από τον οθωμανικό ζυγό κινδυνεύει να υποστεί τις συνέπειες θεωρήσεων που την στρεβλώνουν.

Η σπουδαιότητα, το ενδιαφέρον, ο πλούτος ορισμένων ερευνών συνίσταται στην πολυπλοκότητα των προβλημάτων που ανακαλύπτουν και τα οποία απαιτούν τη διεύρυνση τους. Σε πιο κοντινές εποχές, μία μεγάλη έρευνα αξίζει ιδιαίτερη προσοχή: είναι η έρευνα του συνόλου των φοιτητών τον Πανεπιστημίου των Αθηνών. Η τύχη τους και η ταυτότητα τους, καθώς και η τόσο υποβλητική παρέμβαση των κηδεμόνων, ανοίγουν μια απειρία προοπτικών. Η ακριβής ανάλυση των διαθεσίμων πληροφοριών παρέχει στις εργασίες μας σύγχρονες δικαιώσεις, για μια φορά άξιες προσοχής. Αυτό, μαζί με το ενδιαφέρον που εκδηλώνεται για το σχολείο, σχηματίζει ένα κρίκο που προσφέρεται σε νέες ανθρώπινες σχέσεις.

Όπως και οι σχέσεις ανάμεσα σε άνδρες και γυναίκες, έτσι και εκείνες ανάμεσα σε ανθρώπους διαφόρων ηλικιών, τιμώντας τα ανθρώπινα δικαιώματα, απαντούν σε ερωτήματα που τίθενται καθημερινά. Αυτός ο διάλογος δεν άνοιξε χθες, έρχεται από μακριά. Μήπως δεν πρόκειται, απλά και σύντομα για ένα από τα αιώνια προβλήματα, των οποίων τις ιδιαίτερες εκφάνσεις έχει πρώτιστο καθήκον να εξακριβώσει η ιστορία; Οι διαφορές που καθιστούν δυσχερή το διάλογο οδηγούν στην υποτύπωση μιας ιδεατής πολιτείας. Η μήπως είναι ένας τρόπος να απομακρύνουν σ' ένα είδος "υπερπέραν" αυτού που η κοινωνία θέλει ν' αποφύγει; Σ' αυτό το είδος της ουτοπίας που εγκαθίδρυσε

Σελ. 702
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 683
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    Καταληκτήρια συνεδρία

    Παρασκευή 5 Οκτωβρίου 1984

    Πρωινή συνεδρία

    Πρόεδρος: ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΗΛΙΟΥ