Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 70-89 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/70.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

χρόνια, είναι σχετικώς σημαντική ανάμεσα στους "πορτοφολάδες" στο Παρίσι (1071) και γενικά στη Γαλλία από το 1825 μέχρι το 1968 (1070), στις αμερικανικές πόλεις τον 19ο αιώνα (1068, 1072), στη Δανία κλπ. (1066). Η "πατρική τιμωρία" παραμένει μία σταθερά της γαλλικής οικογενειακής ζωής σε όλο τον 19ο αιώνα (1073). Οι τρέχουσες ιδέες θεωρούν ότι το παιδί δεν είναι "καλό".38 Στη Βικτωριανή Αγγλία, τα παιδιά κατέχουν ένα υψηλό ποσοστό ανάμεσα στα θύματα των ανθρωποκτονιών (1067).

Το σώμα

Μολονότι το σώμα είναι παρόν στους ελκυστικούς τίτλους σοβαρών εργασιών και έχει ευρέως μελετηθεί (1095), δεν έπαψε να αποτελεί αιτία σκανδάλου ή τουλάχιστον ακατανοησίας, ενδεικτική γενικώς μορφωτικής ανεπάρκειας. To σώμα και η φυσική αγωγή πρόσφατα μόνο απασχόλησαν την ιστορική έρευνα (1081, 1082, 1087, 1088, 1089, 1098). Ανακαλύπτουμε έτσι ένα νέο "παιδαγωγικό πεδίο". H κοινωνική σημασία των γεγονότων είναι αποκαλυπτική για τα γεγονότα καθαυτά. H εφηβεία, επειδή ακριβώς δεν κατέχει δική της θέση που να έχει σαφώς οριστεί από τη γραφειοκρατία παραμένει αντικείμενο τόσο καταχρήσεων όσο και νοσηρής περιέργειας. Λείπει ο "Rusty James" από τη σημερινή ιστοριογραφία, γιατί δεν υπάρχει ιστορικός Κόππολα. Μήπως και η Ιστορία δεν ενδιαφέρει ελάχιστα την αγορά των νέων; Έστω και με πιο χυδαία μορφή, ένας ευγενικός ληστής τύπου Μεσρίν, μπορεί να επιστρέψει σε ό,τι θα ονομάζαμε λαϊκό ιστορικό βιβλίο.

Ωστόσο, εδώ και μερικά χρόνια, βρίσκουμε, λόγου χάρη, αναφορές στις σχέσεις ανάμεσα σε νέους καταναλωτές, όμως και ενδεχόμενους αποταμιευτές. Οι σχέσεις αυτές ήταν άλλοτε συχνές στις ελίτ και σίγουρα συγκινούσαν τους ανθρώπους στους οποίους ήταν απαγορευμένες. Ίσως, πάντως, συγκινούσαν λιγότερο από όσο αγγίζουν τα πλήθη σήμερα, εξαιτίας του βομβαρδισμού των μαζικών μέσων ενημέρωσης. Οι γάμοι των φτωχών προκαλούσαν αντιδράσεις γιατί κινδύνευαν να αυξήσουν τον αριθμό των ζητιάνων και των έκθετων παιδιών (19). Πάει όμως πολύ να υποστηρίζουμε ότι ήταν ανύπαρκτοι, επειδή αναφέρονται ελάχιστα στις επίσημες πηγές. Πάντως δεν χρειάζεται να μιμηθούμε τον Rabelais και τον Perriers για να υπομνήσουμε τη σχετική σεξουαλική ελευθερία των μεσαιωνικών και των νεώτερων χρόνων. H δυτική κοινωνία, όπως καταδικάζει τη σεξουαλική ζωή έξω από το γάμο, έτσι ισχυρίζεται ότι καταδικάζει και προσπαθεί να εξαλείψει την αιμομιξία. H Εκκλησία, απόλυτα ενήμερη για τις πραγματικότητες που βιώνουν οι άνθρωποι, προσπαθεί

38. Βλ. επίσης E. G. O'Donoghue, Bridewell Hospital, Palace, Prison, Schools, from the Earliest Times to the End of the Reign of Elizabeth, 1923, G. Tornel, H. Rollet, Les enfants en prison. Études anecdotiques sur l'enfance criminel, 1892.

Σελ. 70
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/71.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

να τις ρυθμίσει, και φροντίζει να ζουν χωριστά τα αγόρια από τα κορίτσια. Η κοινή κλίνη όμως, αν και απαγορευμένη, αντιστέκεται. Φαίνεται ότι στο τέλος του Παλαιού Καθεστώτος κατεβαίνει το όριο ηλικίας ύστερα από το οποίο η κλίνη αυτή κρίνεται επικίνδυνη (191).

Τι γίνεται όμως με τη σεξουαλικότητα του παιδιού (1080) και των νέων; Για να μπορέσουμε να δούμε πιο καθαρά, θα πρέπει να στραφούμε προς τη λογοτεχνία. Βέβαια, η "νεανική συμβίωση" αφορά, στη Γαλλία, 10% των νέων από 18 ως 19 ετών, σύμφωνα με κάποιες προφανέστατα ελλιπείς στατιστικές (1092). Με επίμονη έρευνα μπορούμε να συναντήσουμε και την αιμομιξία μέσα στην Ιστορία (174). Ποιος αρνείται την ομοφυλοφιλία στο παρελθόν, για το οποίο σεμνύνεται ο Πολιτισμός μας (1077, 1093); Τα χωρία όπου μνημονεύονται παιδιά και νέοι ένοχοι σοδομισμών βρίσκονται σε έργα για το συνολικό πληθυσμό της Ανδαλουσίας τον 16ο αιώνα (1083) και για τον υπόκοσμο του Παρισιού τον 18ο (1090). Αν δεν συνοδεύονταν από τους νέους του Χρυσού Αιώνα, οι "Parigots" (Παριζιάνοι) θα έμπαιναν με τα όλα τους στο μύθο της σύγχρονης εγκληματικότητας. Τεράστια μυθοποίηση, την οποία αποκαλύπτουν τα ελάχιστα έργα, στα οποία γίνεται λόγος για την έκλυση των ηθών των νέων (1078, 1084, 1096), έκλυση που είναι αναμφίβολα πιο κατανοητή την εποχή του Διαφωτισμού (1097). Επειδή το άτομο μένει στη σκιά, το σώμα θεωρείται ως πηγή βέβαιων παρεκκλίσεων και συναγόμενων αδυναμιών. Ένας παιδαγωγός, o Edourad Séguin (1812 - 1880: 1085, 1086), που ενδιαφέρεται για τα πνευματικώς ανάπηρα παιδιά και σχεδιάζει να τους προσφέρει μια "ηθική θεραπεία", αναγκάζεται να εκπατριστεί: μεγάλος ειδικός στις HΠΑ, φρονίμως αγνοείται στη χώρα του.

Περισσότερο από κάθε άλλο στοιχείο της ανθρώπινης ζωής, το σώμα, πρώτο, φορτίζεται με ιστορικότητα και σφραγίζεται οδυνηρά από την κοινωνία. Ο Μπερναντίνο της Σιέννας φοβάται περισσότερο το βιασμό ενός αγοριού παρά ενός κοριτσιού, την ίδια εποχή, όπου οι κάτοικοι της Τοσκάνης παίρνουν πολύ σοβαρά το φιλόδοξο σχέδιο της δημιουργίας ενός είδους Eros Center, ακόμα και μιας αλυσίδας οίκων ανοχής, προορισμένων να εθίσουν τους νέους στις ετερόφυλες σχέσεις και να τους απομακρύνουν από τις "συναισθηματικές συγχύσεις" (1099). H πορνεία παίρνει εκεί μορφές απόλυτα σύγχρονες, με την εμπορία και την αστυνόμευση της χρήσης του σώματος (1091).

Παράλληλα οι γυναίκες κατηγορούνται για αδικήματα κάθε λογής, και για κακές προθέσεις εξηγούμενες από τη σατανικότητά τους. Δύσκολα διασώζεται το ιδεώδες της παρθενίας (1075). Τέλος, ο φόβος του γυναικείου αίματος,39 που επικυρώνεται από τα Ευαγγέλια, κάνει τα κορίτσια να αισθάνονται ένοχα για την εμμηνόρροιά τους (1076, 1079, 1085, 1094).

39. Βλ. M. Braunschvic, La femme et la beauté, Paris 1929, σ. 153.

Σελ. 71
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/72.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Παιχνίδια, βιβλία, ψυχαγωγία

Ποιο ρόλο παίζουν τα παιχνίδια στη ζωή των νέων και των παιδιών; Τον 17ο αιώνα, εποχή αποικιοποίησης της Αμερικής, ο πάστορας Benjamin Wadsworth υποστηρίζει πως είναι αμαρτία και ντροπή οι έφηβοι και οι νέοι να παίζουν στους δρόμους, ενώ θα μπορούσαν να κερδίζουν τη ζωή τους.40 Πρέπει να δει κανείς λιθογραφίες σχολείων της εποχής για να μπορέσει να φανταστεί τη ζωντάνια που έδιναν οι νέοι στην καθημερινή ζωή. Ορισμένες εργασίες και μάλλον παρεμπιπτόντως, αρχίζουν μόλις τα τελευταία χρόνια να δείχνουν τη συμμετοχή των παιδιών στα παιχνίδια και τις γιορτές (1107, 1117). Η φυσική αγωγή, της οποίας αρχίζει να εξετάζεται και το παρελθόν, δεν ήταν άγνωστη.41 H καινοτομία της εμφάνισης του αθλητισμού δεν γίνεται αντιληπτή παρά μετά το 1973 (1109, 1101, 1105, 1111, 1113, 1114). Συνοδός της "βιομηχανικής επανάστασης", που επανεμφανίζεται εδώ, αυτή η καινοτομία μάς εφιστά την προσοχή στις σπάνιες παλαιότερες εργασίες για τα παιχνίδια (83), και σε εργασίες πρόσφατες, που πραγματεύονται τις γιορτές "του δένδρου του Μάη" και του Καρναβαλιού του Νοέμβρη (1107, 1117). Ωστόσο, ακριβώς μία "Evil May Day", οι νέοι Λονδρέζοι ξεχύθηκαν εναντίον των "merchaunts strangiers" (το 1517: 1122). Λες και η ψυχαγωγία ανήκει ειδικά στους ενήλικες. Το ίδιο συμβαίνει και με τη λογοτεχνία. H "Ροζ βιβλιοθήκη" ή "βιβλιοθήκη της χριστιανικής νεολαίας", η "εβδομάδα" ή "οι διακοπές της Suzette" ενδιαφέρουν μονάχα για τον ηθοπλαστικό τους ρόλο (1102, 1104). Τα λογοτεχνικά βραβεία υπογραμμίζουν την κρίση της παιδικής λογοτεχνίας (1106). Στη βιβλιογραφία μας υπάρχουν μόνο δύο έργα, και τα δύο γερμανικά, για την παιδική λογοτεχνία του 18ου και 19ου αιώνα (1108, 1115).42 Για να εκφράσει με σαφήνεια τις διαφορετικές αναγνώσεις, του Άντερσεν λόγου χάρη, η διαφήμιση ξεχωρίζει για τα παιδιά "το θαυμαστό της ηλικίας τους" και για τους ενήλικες "μια ευαίσθητη ποίηση με κάποιες νότες βολταιρικής ειρωνίας". Ο Δανός συγγραφέας τα συγκεντρώνει πλήρως. Με την αφορμή μιας τυχαίας παρατήρησης μας δείχνουν να διαγράφεται στις "γυμνές κνήμες των νεαρών γυναικών που είναι πλάι στις γυμνές κνήμες των νέων", "τον μεγάλης

40. Σύμφωνα με το (133), σ. 67 (κηρύγματα, 1672, 8, 4, 5).

41. Βλ. Richard Mulcaster, Position wherein those Primitive Circumstances be Examined, which are Necessarie for the Training up of Children, either for Skill in their Booke, or Health in their Bodie (1561), London 1581.

42. Προσθέτουμε για παράδειγμα: L. F. Field, The Child and his Book, Λονδίνο 1891, Monica Keefer, American Children through their Books, 1700 - 1815, Philadelphia 1948, William Sloane, Children's Books in England and America in the XVIIth Century, New York 1955.

Σελ. 72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/73.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ελευθεριότητας αθλητικό συμφυρμό". Αυτό γράφτηκε το 1932.43 Στη συνέχεια, πολύ λίγοι ιστορικοί ασχολήθηκαν με την ψυχαγωγία (1101, 1103, 1110).

Για μια ακόμη φορά, η έμπνευση θα καθοριστεί από αλλού, γιατί οι πρόσφατες παρατηρήσεις στους παιδικούς σταθμούς δείχνουν το μεγάλο πλούτο και την πολυμορφία των παιχνιδιών και των ανταλλαγών ανάμεσα στα παιδιά. "Η επιθυμία να έλθουν σε επαφή με τους συντρόφους τους, η ανταλλαγή, η επικοινωνία, συχνά αρμονικές, οδηγούν στην αναζήτηση των κατάλληλων στρατηγικών για να λυθούν ενδεχόμενες συγκρουσιακές καταστάσεις" (1116). Αυτές οι αναλύσεις καλούν τους ιστορικούς να δοκιμαστούν σε συγκριτικές μελέτες.

Επανάσταση ή ανατροπή

Ποια είναι ή ποια ήταν, τέλος πάντων, μέσα στους αιώνες η θέση των παιδιών και των νέων στην κοινωνία και την Ιστορία; Ας κάνουμε έναν απολογισμό πριν συνεχίσουμε. Πρόκειται για αυτόνομα όντα, που τα μετατρέπουν σε "ήσυχα και καλά παιδιά" (1119). Το σύστημα τα αντιπαραθέτει στους γονείς και τους δασκάλους, κατόπιν στην αγορά - επίσης χώρο άσκησης εξουσίας αλλά και ελευθερίας. Πώς να βρει κανείς άκρη;

Μεταξύ των πηγών της σύγχυσης που χαρακτηρίζει την εποχή μας υπάρχει και το συνονθύλευμα επαναστατικών φιλοδοξιών και ανατρεπτικής μανίας, που καθιστά "αδελφούς εν όπλοις" τους υποστηρικτές εντελώς διαφορετικών διεκδικήσεων. Επαναστάτες και ευκολότερα ανατροπείς και αναθεωρητές, τα παιδιά και οι νέοι πήραν μέρος σε όλες τις εξεγέρσεις και σε όλους τους αγώνες. H ιστοριογραφία εδώ αποδεικνύεται φτωχή, μερική, ευκαιριακή ή και στρατευμένη. Οι γόνιμες συζητήσεις για "καπιταλισμό και σχιζοφρένεια", "το παιδί και η ψύχωσή του", "η κρίση της εφηβείας", ή και αποκαλυπτικές πληροφορίες για το "άσεμνο φολκλόρ των παιδιών" (1128),44 προέρχονται πάντα από άλλες επιστήμες.

43. Στον A. Flament, Côte d'Azur, Paris 1932, σ. 77. (" . .ξαναβλέπουμε τις παλιές αμμουδιές, τη φτωχή τσακισμένη βάρκα, μια κοπέλα κοιμισμένη με τη ροζ πουκαμίσα της ανάμεσα σε παιδιά που παίζουν. Γυναίκες και παιδιά μένουν ξαπλωμένοι πάνω στην άμμο. Αλλά έχουν πια αλλάξει. H παραλία χάνεται κάτω από τις ομπρέλλες και τα γυμνά κορμιά. Δεν τη βλέπω πια τη θάλασσα, μου την κρύβουν οι κολυμβητές και τα παιδιά που παίζουν πόλο. (...) θα νόμιζε κανείς ότι ανακαλύπτει μια τεράστια οικογένεια", σ. 7172. Τα σπορ και η μαζική κατανάλωση πήραν τη θέση της παραδοσιακής ψυχαγωγίας.

44. Έχουμε πολλά διάσπαρτα παραδείγματα μέσα σ' αυτές τις όμορφες περιγραφικές σελίδες. Κανόνες επί κανόνων. Να που τον 16ο αιώνα η σύνοδος της Angers καταδικάζει ένα παλιό έθιμο, δηλ. έναν έρανο που κάνουν τα αγόρια και τα κορίτσια γιατί "ξοδεύουν τα πάντα σε μεθύσια, φαγοπότια και σπέρνουν παντού την αναταραχή". Βάζουν λοιπόν τάξη (1107), σελ. 134 - 135.

Σελ. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/74.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Στην Ιστορία, κάποιες μελέτες, αναζητώντας τις απαρχές των οργανώσεων της νεότητας (1121, 1137, 1139), αναφέρονται στις μεσαιωνικές αδελφότητες των νέων (1142). Φτωχοί (1126), άθλια στεγασμένοι, υποταγμένοι στις απαιτήσεις της εκπαίδευσής τους, οι φοιτητές (μα ποιοι να είναι άραγε)45 (788, 1121, 1123), αντιδρούν στην Αμερική το 1745 - 71 (1118, 1137), το 1798 - 1815 (1138)· εξεγείρονται τη δεκαετία του 1920 (1136, 1146) και το 1946 - 64 (1143), παλεύουν για τη μεταρρύθμιση του πανεπιστημίου στη Γερμανία (1125, 1132), επαναστατούν στο Βερολίνο το 1848 (1130), πολεμούν στην Αγγλία (1133, 1137) και εξεγείρονται πάλι στη Γαλλία και την Ισπανία (1120, 1124). Αυτό δεν σημαίνει βέβαια πως όλοι οι νέοι είναι επαναστάτες46 (1144).

Σύμφωνα με ένα πολύ ωραίο άρθρο, αυτά τα παιδιά του Λονδίνου που εξεγείρονται με την προτροπή του John Lincoln ενάντια στους ξένους εμπόρους, την καταραμένη Πρωτομαγιά του 1517, ήταν στην πρώτη γραμμή της μάχης για τη Μεταρρύθμιση στην Αγγλία (1122). Οι μάρτυρες όμως —από τα 52 θύματα, 38 ήταν κάτω των 14 ετών— δεν βελτιώνουν τη θέση της παιδικής ηλικίας και της νεότητας.47 Στη Γερμανία, η πάλη για την παιδεία, στο τέλος του 19ου αιώνα (1134), η δράση των νέων στη Φλωρεντία κατά τη διάρκεια του φασισμού (1147), η δράση των νεολαιίστικων οργανώσεων στην Ουγγαρία από το 1944 ως το 1948 (1129), είναι θέματα που μελετήθηκαν από τους ιστορικούς. Σύμφωνα πάντα, ας το ξαναθυμίσουμε, με τις πηγές πληροφοριών που συγκεντρώσαμε χωρίς να ισχυριζόμαστε διόλου πως έχουμε καταγράψει όλους τους σχετικούς τίτλους.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Νομίζουμε πως τούτες οι σημειώσεις μπορούν να συμβάλουν στην απολογία της Ιστορίας. Η βιβλιογραφική συναγωγή που ακολουθεί, με τις ελλείψεις της, απαιτεί στην πραγματικότητα συμπληρωματικές πληροφορίες που σίγουρα θα βοηθήσουν την έμπνευση των ερευνητών. Άλλες επιστήμες, άλλοι ειδικοί, οι κοινωνιολόγοι, οι ψυχολόγοι, οι δημογράφοι, θεωρούν απαραίτητο να εφαρμόσουν τα δικά τους μοντέλα στην ιστορική έρευνα, να τα δοκιμάσουν κατά κάποιον τρόπο. Αλλά o ιστορικός, έχοντας επίγνωση της σημασίας της δουλειάς του, είναι σε θέση να αντιστρέψει τους ρόλους.

Αυτό επαυξάνει την ανάγκη της Ιστορίας για ειδικούς, για ακριβείς έρευνες,

45. Προσθέτουμε: W. Μ. Mathew, «The origins and Occupation of Glasgow Students 1740 - 1839», Past & Present n° 33, 1966.

46. Βλ. Ε. Erikson, εκδ., Youth: Change and Challenge, New York 1968.

47. Βλ. επίσης Margaret Jones, Social Problems and Policy during the Puritan Revolution 1640 - 1660, London 1930.

Σελ. 74
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/75.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

που αντλούν από τις πληροφορίες τα χρήσιμα διδάγματα και τις χρήσιμες υποθέσεις. Η συμβολή των άλλων επιστημών αναδεικνύει αυτή τη χρησιμότητα. Η Ιστορία γίνεται περισσότερο από ποτέ μια ομαδική εργασία, καθώς επίσης και μια συνολική θεώρηση. Η ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας ήταν μέχρι στιγμής στην υπηρεσία κυρίως των ψυχολόγων και των κοινωνιολόγων μάλλον παρά των ιστορικών και, ανάμεσα στους τελευταίους, περισσότερο των ιστορικών δημογράφων, παρά γενικά των ιστορικών. Η ιστορικότητα έχει να κερδίσει πολλά από συναντήσεις σαν τη δική μας.

Είναι αναμφίβολα απαραίτητο ότι ο ιστορικός, οπλισμένος με τη μελέτη μεγάλων και πλούσιων πηγών, εξάγει από αυτές κάθε τι το δυνατό. Σε τούτη την οπτική δεν είναι ανώφελο να ακολουθεί, να συνοδεύει ή, τέλος, να συμβάλλει στον προσανατολισμό των νέων τάσεων που αναδεικνύουν οι γειτονικές επιστήμες. Οι νέοι βλέπουν να τους παραχωρείται το δικαίωμα ψήφου (στα 18 ή και νωρίτερα), και τα παιδιά παρακινούνται από τις τράπεζες (στην ηλικία μεταξύ 10 - 18 χρόνων), Σε μερικές περιπτώσεις οι έγκυες μητέρες μοιάζουν έτοιμες να "εξαργυρώσουν" τον καρπό της κοιλιάς τους. Η συγγένεια γίνεται ή είναι ήδη ένα εμπόρευμα· αλλού σκέπτονται να ελέγξουν το δικαίωμα της τεκνοποιίας. Το δικαίωμα της εκούσιας διακοπής της εγκυμοσύνης και o οικογενειακός προγραμματισμός εμφανίζονται ως απελευθερωτικές κατακτήσεις.

Στην πραγματικότητα, αυτές οι τάσεις δεν συγκλίνουν. Αντίθετα επεκτείνουν τη γραφειοκρατική παρέμβαση του Κράτους, διευρύνοντας το πεδίο δράσης των ενηλίκων ανάμεσα στα άλλα, με την κινητοποίηση των μέσων και την τυποποίηση των κινήσεων των νέων και των παιδιών. Προσθέτουν αυθαιρεσία στην ανθρώπινη αναπαραγωγή, στη μόρφωση των νέων και στην ενσωμάτωσή τους στην "πολιτεία", δηλαδή στην υποτιθέμενη ταυτότητά τους.

Σπάνια επιδεικνύεται μέριμνα για την έκφραση του νέου και του παιδιού. Κι όταν αυτό συμβαίνει, έχουμε το δικαίωμα να αναρωτηθούμε με ποιο σκοπό. Η έκφραση των νέων, κάτω από τα 18, καινοτομία δύσκολη όσο και γόνιμη, δεν μπορεί παρά να συμβάλει στην απελευθέρωση της έκφρασης της γυναίκας και να διασφαλίσει εκείνη του άνδρα. Τούτο είναι ένα από τα μαθήματα της Ιστορίας που είδε μάλλον την έκφραση αυτή να περιορίζεται με το πέρασμα του χρόνου.

Μια και όλα δεν είναι δεκτά στο μάθημα αυτό, πρέπει να συνεχίσουμε την έρευνα, να τη διευρύνουμε. Η ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας ανοίγει διαρκώς πλατύτερους ορίζοντες. Ο πολιτισμός μας και o σύγχρονος κόσμος που διαμόρφωσε έχουν από πολλές απόψεις να δείξουν μίαν υποχώρηση της θέσης της γυναίκας καθώς και της ισότητας μεταξύ των ανθρώπων - με επίγνωση των διαφορών τους. Απαιτούν με λίγα λόγια αυταρχική "ανδροπρέπεια". Πάντως, για τους νέους, που θεωρούνται από νωρίς ενήλικες,

Σελ. 75
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/76.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και τα παιδιά που ενσωματώνονται στην ενεργή ζωή και δεν μπορούν να εκφραστούν παρά μόνο σύμφωνα με τους εμπορικούς και χρηματικούς κανόνες των ενηλίκων, για όλους αυτούς έπεται η εξαχρείωση. Με την εκπαίδευση των κοριτσιών συνδυάζεται η "μαθητεία" που τα προετοιμάζει για την αναπαραγωγή. Στις κοινωνίες που δύσκολα αναγνωρίζουν στα κορίτσια το δικαίωμα να είναι παιδιά και περιορίζουν τη μόρφωσή τους, δεν υπάρχει έδαφος συμφωνίας. Παρά τους κανόνες και τις μορφές μάθησης, οι γυναίκες διεκδικούν βίαια την είσοδό τους στην κοινωνία αλλάζοντας έτσι τη φορά των πραγμάτων. Τελικά, χάρη στη γυναικεία παρέμβαση, πολλά θέματα προσεγγίστηκαν με ένα νέο τρόπο, και αυτή είναι ίσως η πιο απτή συνέπεια της αναβάθμισης του γυναικείου ρόλου στην κοινωνία. Αυτό το φαινόμενο ανάγεται, από πολλές απόψεις, σε ένα παρελθόν όχι πολύ μακρινό, σκοτεινό όμως, εξαιτίας της εικόνας της Ιστορίας που μας κληροδότησε o 19ος και το πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Ας μην παρασυρόμαστε όμως. Αντί για την αποκατάσταση ενός γυναικείου πνεύματος που θα ήταν ανεύθυνο για κάθε εξέλιξη της εμπορευματικής κοινωνίας, εκείνο προς το οποίο φαίνεται ότι μας ωθεί η εξέταση της ιστορικότητας της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, είναι το πεδίο μιας ευαισθησίας που δεν είναι υποχρεωτικά κατακτητική, μιας έκφρασης που δεν είναι αναγκαστικά κυριαρχική. Τα δεδομένα μας συνηγορούν προς τούτη την κατεύθυνση.

Μέσα από αυτή την πρόσφατη βιβλιογραφία που είναι στραμμένη σχεδόν αποκλειστικά προς την εμπορευματική χρησιμοποίηση των παιδιών και των νέων, αναδεικνύεται η θέση τους. Τη βλέπουμε να αλλάζει βαθμιαία, άλλοτε προς όφελος των ατόμων και άλλοτε προς την άσκηση μεγαλύτερης κηδεμονίας από την κοινωνία. Η πορεία δεν αρχίζει τώρα· ξεκινά από τους πρώτους αιώνες του κόσμου μας, που τον απαρτίζουν εθνικά κράτη. Μας είναι γνωστό αυτό που τη χαρακτηρίζει: η ενίσχυση του κράτους και συγχρόνως η ενίσχυση συγκεχυμένων οικονομικών συμφερόντων, o πνευματικός έλεγχος με το "γαλλικανισμό" και την εθνικοποίηση της Εκκλησίας στην Αγγλία, ο έλεγχος των ανθρώπων με αφορμή τους "πολέμους των χωρικών" και την καταστροφή των ριζοτόμων μεταρρυθμιστών. Η αποκληρικοποιηση συμβάλλει σε αυτό περισσότερο και από τις διεκδικήσεις των εργαζομένων, οι οποίοι εντάσσονται σε ένα πλαίσιο καθώς διακρίνονται σε τάξεις και υποδιαιρέσεις τάξεων. Η διάπλαση των πολιτών, τέλος, ανατίθεται στη γραφειοκρατία και τους γονείς, στην οικογένεια που είναι προικισμένη με έναν αρχηγό και ένα διευθύνοντα. Η καθιέρωση του γάμου που άρχισε τον 14ο αιώνα και επισφραγίστηκε στο Τρίδεντο, στα μέσα του 16ου αιώνα, καταυγάζει στο πρώτο μισό του αιώνα μας.48

48. Υπήρξε η Τρίδεντος και τις αποφάσεις της εφαρμόζουν στη Γαλλία με βασιλικά διατάγματα, χωρίς να σημειώνεται η προέλευσή τους. Εξάλλου το "προτεσταντικό σύστημα"

Σελ. 76
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/77.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Στις προοπτικές που ανοίγουν οι μελέτες που συγκεντρώσαμε, είναι φυσικό να επανέρχονται ορισμένα ερωτήματα. Αφορούν την κοινωνική ζωή, αγροτική ή αστική, την εκβιομηχάνιση και ανάλογα με την οικονομική κατάσταση τους ανθρώπους, που στο παρελθόν προστάτευε μια κληρονομιά και εκείνους στους οποίους προτεινόταν το οικογενειακό πρότυπο χωρίς να έχουν επίγνωση των συνθηκών διαμόρφωσής του. Με κάθε ερώτημα, σχεδόν με την ανάγνωση κάθε τίτλου, επιβάλλονται οι οικονομικές απόψεις που καθιέρωσε η πολιτική κοινωνία. Από αυτές εξαρτώνται όλα: η μελέτη των ευαισθησιών μέσα στην ιστορία τους, των νοοτροπιών μέσα στον προγραμματισμό τους και των στρατηγικών μέσα στα πλαίσια που τους τέθηκαν. Ίσως η θέση που δίνεται σε μια μη "μονεταριστική" σκέψη είναι η επόμενη προϋπόθεση για νέες εξελίξεις. Αν δούμε την ολοκληρωτική στροφή που πραγματοποιήθηκε με τις μορφές που πήρε η πίστη και η χρήση του χρήματος, είμαστε αναγκασμένοι να διαπιστώσουμε πως η διαδικασία έχει ήδη αρχίσει. Η απογύμνωση (πιο πολύ και από τη φτώχεια) της μεγάλης πλειοψηφίας, η ίδια η εξαφάνιση των περιουσιών που αντικαταστάθηκαν από δομές γραφειοκρατίας και αλληλοβοήθειας, συμβάλλουν στην επεξεργασία υπερδομών, οι οποίες ελάχιστα λαβαίνουν υπόψη τα συμφέροντα των ατόμων εκείνων που αναγκάζονται να ζητήσουν προστασία. Από κανόνας για τα παιδιά, τους νέους και τις γυναίκες, γίνεται γενικός χανόνας.49

Η ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας μας έκαμε να συγκεντρώσουμε εκατοντάδες τίτλων για ποικίλα θέματα. Τα προβλήματα είναι ακόμη μεγαλύτερα. Έγινε λόγος για τη θέση που δόθηκε στα παιδιά, τους νέους και τις μητέρες τους καθώς και για τους δρόμους απ' όπου περνά η μελέτη τους, για τη διαπαιδαγώγηση των πολιτών και των εργαζομένων και για την ενσωμάτωσή τους στην πολιτεία. Οι βιβλιογραφικοί αυτοί φάκελοι, που τους σφραγίζει έντονα η ευρωπαϊκή υπεροχή, αναδεικνύουν τουλάχιστον δύο τύπους "δυτικοποίησης". Ας πούμε ότι οι υπόλοιποι εντάσσονται στον έναν ή τον άλλο τύπο. Από τη μια, από τη βορειοδυτική Ευρώπη έρχονται πρακτικές τις οποίες συγκεντρώνουν οι άνθρωποι, οι επαρχίες και οι πόλεις για να τις διαβιβάσουν σε ένα μεγάλο κέντρο, που με τη σειρά του τις μεταδίδει στο

"θέλει τον πατέρα να είναι ένα είδος ιερέα, προσδίδοντας έτσι ιερά χαρακτηριστικά στο θεσμό της οικογένειας. Αυτή η τάση ενισχύεται με την εξαφάνιση των ιερέων λόγω της καταπίεσης που υφίστανται", σύμφωνα με τον Yves Castan. Το απόσπασμα αυτό προέρχεται από την κριτική της διατριβής της Janine Estèbe, Les protestants du Midi, 1559-1598, Toulouse-le-Mirail 1977, στις Annales du Midi, τχ. 1, 1978, σελ. 94-9.

49. Πέρα από την περιγραφή, η Ιστορία, που πολλές φορές, χαλαρά, γίνεται ένα με την αφήγηση, θα ωφεληθεί αν χρησιμοποιήσει σε βάθος τα κεκτημένα της για να αξιοποιήσει τις γνώσεις της, και αν προχωρήσει στην ποσοτική μελέτη των σχέσεων, των δομών και των υπερδομών.

Σελ. 77
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/78.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

εξωτερικό. Αυτό το πρώτο σχήμα δύσκολα επιδέχεται ένα διάλογο ισότιμο, που να μην είναι μόνο έκφραση της δικής του λογιστικής λογικής. Στην ηπειρωτική Ευρώπη τα πρότυπα τίθενται σε επεξεργασία με τη δημιουργία των γραφειοκρατιών που είναι προετοιμασμένες να αποφασίσουν βήμα προς βήμα και ενδιαφέρονται περισσότερο για τα μακροπρόθεσμα παρά για τα άμεσα αποτελέσματα, διακινδυνεύοντας με τον τρόπο αυτό να χάσουν τον έλεγχο των σχεδίων τους. Η συγκέντρωση εξουσίας, περισσότερο και από τον διοικητικό συγκεντρωτισμό, γίνεται δύσκαμπτη ή αφήνεται στις ιδιαιτερότητες.50

Η Γαλλία, που τον 19ο αιώνα εδραίωσε την εξάγωνη γεωγραφική υπόσταση μιας κρατικής εξουσίας, περισσότερο από όσο το κατόρθωσε μία αποικιακή αυτοκρατορία, προετοιμάζει πρότυπα στα οποία συμμετέχουν άνθρωποι κάθε προέλευσης. Επαρχιακοί προύχοντες, υπάλληλοι της γαλλικανικής εκκλησίας και του Κράτους51 δίνουν ένα παράδειγμα πολιτικής, υλικής και πολιτισμικής ανάπτυξης που δεν προορίζεται να υιοθετηθεί ευθύς αμέσως. Οι γαλλικές πρακτικές μοιάζουν να επιβάλλονται μέσω της γραμμικότητάς τους. Διστακτικές, αν όχι διφορούμενες, είναι πιο πρόσφορες για συζήτηση και, ενδεχομένως, για εφαρμογή. Ανεξάρτητα από την ελκυστικότητα του πρώτου τύπου, που χαρακτηρίζει κυρίως τις αγγλοσαξωνικές χώρες, την πορεία εκείνη που αλλού, όπως στη Γαλλία, μπορεί να συνυπάρχει με ορισμένες ιδιαιτερότητες, τη συναντούμε στην Ευρωπαϊκή ιστορία σε λαούς που γνώρισαν φεουδαλικές, ή συγγενικές με αυτές, δομές, λαούς των οποίων οι γραφειοκρατίες είναι ευαίσθητες ως προς τις ιδιαιτερότητες.

Ας μην καθυστερήσουμε περισσότερο θέλοντας να εξετάσουμε από την αρχή το σύνολο της δελτιοθήκης για να δούμε ποιες προφυλάξεις είναι απαραίτητες, σε τούτο το πλαίσιο, πριν από κάθε σύγκριση. Θέλουμε να πιστεύουμε πως στο σύνολό τους οι εργασίες που συγκεντρώσαμε ξεπερνούν τις περιγραφές και συγκρίσεις, που και αυτές είναι κάποτε δύσκολο να τις επιχειρήσει κανείς.

Μετάφραση: Ν. Μαυροκορδόπουλος, Β. Πάτσιου, Ρ. Μπενβενίστε και Π. Πολέμη

50. Πβ. και πάλι B. Badie, Ρ. Birnbaun, Sociologie de l'Etat, όπου θυμίζουν τις εμπειρίες της Πορτογαλίας και του Πεδεμοντίου, όπως επίσης και τη σημασία των αυτοκρατορικών, αρχοντικών και δημοτικών γραφειοκρατιών.

51. Σύμφωνα π.χ. με το (806).

Σελ. 78
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/79.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΔΟΧΗ ΤΩΝ ΓΕΝΕΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΙΣΟ ΤΟΥ 19ου ΑΙ.

Η ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΤΥΧΗ ΤΗΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ

ΜΑΤΟΥΛΑ ΤΟΜΑΡΑ-ΣΙΔΕΡΗ

ΝΙΚΟΣ ΣΙΔΕΡΗΣ

Η συγκρότηση μιας νέας γενιάς στην Ελλάδα στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα αποτελεί το αντικείμενο αυτής της ιστορικής δημογραφικής και νοσολογικής μελέτης.

Ελπίζουμε ότι η έκθεση θα δείξει κατά πόσο ένα τέτοιο διάβημα είναι και ιστοριογραφικά αναγκαίο και μεθοδολογικά ωφέλιμο. Όπως τα νοσολογικά και δημογραφικά συμβάντα δεν είναι απλοί αριθμοί, αλλά βιώματα με βάρος κι επιπτώσεις, έτσι και οι στατιστικές σειρές που αντιστοιχούν σ' αυτά μιλούν για στάσεις και συμπεριφορές που δεσμεύουν σε βάθος το ανθρώπινο υποκείμενο. Όσο για το συγκεκριμένο ιστορικό αντικείμενο, τη νεότητα, θα παρουσιάσουμε κάποια συμπεράσματα που ελπίζουμε ότι δεν θα είναι πάντα τ' αναμενόμενα.

Οι πίνακες των δεδομένων σύντομα θα δημοσιευθούν. Το πεδίο της εμπειρικής μας διερεύνησης δεν εξαντλεί βέβαια την γκάμα των πιθανών ευρημάτων. Αλλά εικονογραφεί και τον τύπο των ευρημάτων και το είδος των προβλημάτων και προσπελάσεων που χαρακτηρίζουν τέτοιας λογής ιστορικά εγχειρήματα.

Έτσι λοιπόν, αυτά που θα εκθέσουμε δεν είναι τόσο τα δεδομένα, όσο η λογική που διέπει τα φαινόμενα στα οποία αναφέρεται το υλικό. Τα εμπειρικά ευρήματα χρησιμεύουν σαν εικονογράφηση των οδηγών σημείων της ανάλυσης και σαν αφετηρία κάποιων συλλογισμών.

Σελ. 79
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/80.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Ι. ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΜΙΑΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ

Χώρος και χρόνος της έρευνας

Θα παρακολουθήσουμε μια κοόρτη από τη στιγμή της γέννησης των μελών της μέχρι το τέλος της νεότητάς τους - συμβατικά, το 25ο γενέθλιο της ζωής τους.

Η κοόρτη αυτή, αντιπροσωπευτική της κατάστασης του πληθυσμού, αντιστοιχεί στη γενιά του 1823: Συνολικά, 620 άτομα που γεννήθηκαν στο νησί της Λευκάδας αυτή τη χρονιά.

Η μορφολογία της δημογραφικής πορείας έχει δύο βασικές ορίζουσες: την αφετηριακή προικοδότηση και την επιγενετική διαλεκτική που χαρακτηρίζει αυτή τη γενιά στο βιολογικό, οικολογικό, κοινωνικό και πολιτισμικό πεδίο.

Η τότε Λευκάδα είναι μια κοινωνία όπου κυριαρχεί το αγροτικό στοιχείο, η πατριαρχία, η παράδοση και η θρησκεία. Σημειώνουμε επίσης τη μακρόχρονη δυτική κυριαρχία που συνοδεύεται από μια παράδοση διοικητικής τάξης. Στο δημογραφικό πεδίο επισημαίνονται δύο βασικές διχοτομίες: Πόλη - χωριά, η πρώτη, αρσενικό - θηλυκό, η δεύτερη. Μαζί με τις κοινωνικές διαφορές, αντιπροσωπεύουν τις κύριες πηγές διαφοροποιήσεων σε σχέση και με τη ζωή και με το θάνατο.

Αυτά τα στοιχεία προσδιορίζουν, χωρίς να εξαντλούν, το πεδίο στο οποίο καλείται να κινηθεί η νέα γενιά.

1. Θνησιμότητα. Η θνησιμότητα αντιπροσωπεύει ένα προνομιακό πεδίο εκδήλωσης της αφετηριακής προικοδότησης και της επιγενετικής διαλεκτικής - τόσο καθεαυτή, όσο και σαν ενδείκτης της γενικότερης κοινωνικής κατάστασης: το πώς πεθαίνουμε συνοψίζει, θα 'λεγε κανείς, και το πώς ζούμε.

Οι διαστάσεις και η μορφολογία της είναι τέτοιες, που κάνουν το βιολογικό έναν από τους μείζονες καταναγκασμούς που διέπουν την κοινωνική λειτουργία στην εποχή που μελετάμε, θέτοντας το πρόβλημα της επιβίωσης και σε ατομικό και σε συλλογικό επίπεδο.

Για τη γενιά του 1823, 1 στα 4 αρχικά μέλη της χάνεται πριν το 25ο γενέθλιο. Ένας στους δύο θανάτους επέρχεται στα 2 πρώτα χρόνια της ζωής, κύρια στον πρώτο χρόνο. Μέχρι την ενήβωση, το έργο της νεανικής θνησιμότητας έχει πρακτικά συντελεσθεί: 9 στους 10 θανάτους επέρχονται πριν το 12ο γενέθλιο.

Οι κύριες αιτίες θανάτου είναι: Τα εμπύρετα νοσήματα, οι γαστρεντερικές διαταραχές και η "φυσική ασθένεια" - μια ευρεία κατηγορία με κοινό χαρακτηριστικό την εικόνα ενός φθίνοντος σώματος,

Συνεπώς, τα νέα άτομα πέθαιναν τότε μαζικά και πρόωρα, κατά κύριο

Σελ. 80
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/81.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

λόγο από οξέα λοιμώδη και παρασιτικά νοσήματα. Αυτή η τυπική νοσηρότητα με μοιραία έκβαση αντανακλά όχι μόνο το ότι βρισκόμαστε σε μια «κοινωνία χωρίς αντιβιοτικά», αλλά και τις γενικότερες μάλλον αντίξοες συνθήκες διαβίωσης, διατροφής, υγιεινής και περίθαλψης, που αποδυνάμωναν τον οργανισμό και τον άφηναν έκθετο στις προσβολές της αρρώστιας.

Ο υπολογισμός του προσδόκιμου επιβίωσης στη γέννηση δίνει μεγέθη της τάξης των 50 χρόνων. Το μέγιστο της συνολικής προσδοκώμενης διάρκειας ζωής (63 - 64 χρόνια) αντιστοιχεί στην ηλικία των 15 - 25 ετών.

Με βάση το προσδόκιμο επιβίωσης μπορούμε να εκτιμήσουμε το μέγεθος των απωλειών με μέτρο τα Απολεσθέντα Δυνητικά Έτη Ζωής: Το 1/5 της θεωρητικά προσδοκώμενης διάρκειας ζωής της κοόρτης χάνεται πριν το 25ο γενέθλιο.

Ο τομέας της θνησιμότητας εικονογραφεί τις απώλειες στη μάχη για την επιβίωση. Οι γάμοι και η τεκνοποιία αντιστοιχούν ήδη στη διαδικασία αντιρρόπησης των απωλειών.

2. Γάμοι. Στο αυστηρά δημογραφικό επίπεδο, οι γάμοι, θεσμός που αντιπροσωπεύει το αποκλειστικό σχεδόν πλαίσιο τεκνοποιίας, έχουν υπολογίσιμο βάρος σαν πρώτος, ακριβέστερα, προπαρασκευαστικός μηχανισμός αντιρρόπησης των απωλειών.

Ένα στα 5 αρχικά μέλη και 1 στα 4 από αυτά που φτάνουν σε γόνιμη ηλικία παντρεύονται πριν το 25ο γενέθλιο.

Οι πριν τα 20 γάμοι είναι πάνω από το μισό του συνόλου, οι πριν τα 18 το 1/3 και οι πολύ πρώιμοι (πριν τα 16) το 1/5 του συνόλου. 7 στους 10 νεανικούς γάμους αφορούν γυναίκες της κοόρτης.

Συνεπώς, οι νέοι από νωρίς εμπλέκονται, στη διαδικασία αναπλήρωσης των φθορών που προκαλεί η θνησιμότητα.

3. Τεκνοποιία. Τ' αποτελέσματα δεν είναι αμελητέα. Τα 2/3 των απωλειών αναπληρώνονται, κι αυτό με κινητοποίηση μέρους μόνο των αναπαραγωγικών δυνάμεων της γενιάς: Τεκνοποιεί μόλις το 1/5 των αρχικών και το 1/3 των επιζώντων στη γόνιμη ηλικία μελών της. Άρα υπάρχουν ακόμη υπολογίσιμες εφεδρείες,

Η κινητοποίηση αυτή είναι μεγαλύτερη (και οι εφεδρείες ακόμη άτεκνων, αλλά όχι βέβαια και της γονιμότητας, μικρότερες) στην περίπτωση των γυναικών.

Α 6

Σελ. 81
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/82.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΙΙ. ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗΣ ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗΣ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

Η επισκόπηση των δεδομένων οδηγεί σε μια σειρά συμπεράσματα.

Θνησιμότητα. 1. Το μέγεθος των απωλειών είναι υπολογίσιμο, 20 με 25% του αρχικού δυναμικού χάνεται πριν το τέλος της νεότητάς του. Αυτά τα μεγέθη μπορούν να θεωρηθούν και ενδείκτες των γενικότερων απωλειών που προκαλεί η νοσηρότητα, της οποίας μερική μόνο έκφραση είναι η θνησιμότητα.

2. Το προφίλ του ρυθμού των απωλειών είναι σαφές και εύγλωττο. Ο μηχανισμός της θνησιμότητας είναι πολυπαραγοντικός. Η διαφορική δράση του διαμορφώνει τρεις διακριτές περιόδους:

— Την αρχική περίοδο της πρώιμης παιδικής εκατόμβης (0 - 5 ετών). Σ' αυτήν αντιστοιχεί η μέγιστη συνέργεια όλων των αντίξοων παραγόντων και, σαν νοσολογική δεσπόζουσα, τα λοιμώδη και παρασιτικά νοσήματα και οι γαστρεντερικές διαταραχές.

— Την περίοδο ύφεσης της θνησιμότητας (5 - 20 έτη), που αντιστοιχεί, στο πεδίο του μηχανισμού, σ' έναν αποσυγχρονισμό της συνέργειας ή κι απόσβεση της επενέργειας των αντίξοων παραγόντων και σε μια σχετική διαφοροποίηση κι εξατομίκευση της νοσολογίας.

— Την περίοδο σχετικού επανασυγχρονισμού αντίξοων παραγόντων και σχετικής αναζωπύρωσης της θνησιμότητας (20 - 25 έτη). To νέο νοσολογικό δεδομένο είναι η άνοδος της συχνότητας των αναπνευστικών παθήσεων.

3. Διαφορές στους ρυθμούς θνησιμότητας υφίστανται και είναι συνάρτηση του φύλου, του τόπου κατοικίας, της ηλικίας, των νοσολογικών ιδιαιτεροτήτων. Οι διαφορές αυτές αντιστοιχούν στους τοπικούς αιτιακούς καθορισμούς που εκφράζονται, στη γενιά του 1823, σαν μεγαλύτερη θνησιμότητα των κοριτσιών, π.χ., ή σα μεγαλύτερη θνησιμότητα στα χωριά, στη βρεφική και πρώτη παιδική ηλικία, ή στις πόλεις, στην ηλικία των 5 - 14 ετών.

4. Πολλά, αλλά όχι όλα κρίνονται στην πρώτη παιδική ηλικία: Οι αντιστοιχίες του δείκτη θνησιμότητας στη βρεφική (0 - 1), και πρώτη παιδική ηλικία (1 - 4 και 0 - 4) με τον συνολικό δείκτη θνησιμότητας (0 - 25 ετών) είναι προβληματικές και μάλλον απουσιάζουν.

5. Το σημαντικότερο όμως εύρημα είναι το εξής: Παρά τις περιγραφικές αυτές διαφορές και το διαφορικό παιχνίδισμα των τοπικών αιτιακών καθορισμών, το τελικό μέγεθος των απωλειών δεν εμφανίζει σημαντικές διαφορές σε σχέση με το φύλο ή τον τόπο κατοικίας. Και στους άντρες και στις γυναίκες και της πόλης και του χωριού τα 9/10 των νεανικών θανάτων επέρχονται πριν το 12ο γενέθλιο, ο συνολικός δείκτης νεανικής θνησιμότητας (0 - 25) εμφανίζει τιμές ίδιας τάξης, καθώς και το προσδόκιμο επιβίωσης στη γέννηση και το συνολικό μέγεθος των απωλειών σε Απολεσθέντα Δυνητικά Έτη Ζωής.

Σελ. 82
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/83.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Συνεπώς, οι τοπικές διακυμάνσεις τείνουν, στο επίπεδο του τελικού αποτελέσματος, ν' αποσβεσθούν μέσα στην ευρύτερη συνάφεια του συνολικού μοντέλου της θνησιμότητας και οπωσδήποτε δεν αμφισβητούν τη δομική σταθερότητα του μοντέλου αυτού.

6. Σχετικά με τη φύση αυτής της δομικής σταθερότητας μπορούμε να υποθέσουμε ότι έχουμε να κάνουμε εδώ μ' ένα σύστημα που λειτουργεί, στο δημογραφικό πεδίο, με βάση επίπεδα θνησιμότητας υψηλά και γι' αυτό σχετικά ανελαστικά στις διακυμάνσεις τους. Οι μηχανισμοί αυτής της θνησιμότητας τείνουν στη σχετική εξίσωση των τελικών αποτελεσμάτων τους, ανεξάρτητα από τις αρχικές συνθήκες και την τροχιά που ακολουθείται (δηλ. τις διαφορές ανάλογα με το φύλο, την ηλικία, τον τόπο κ.λπ.). Αυτή είναι μια άριστη εικονογράφηση της αρχής που διέπει τη λειτουργία των ανοιχτών συστημάτων και που ονομάζεται ισοτέλεια.

Τα δε τελικά αυτά αποτελέσματα, στο μέτρο που οι προσδιοριστικές παράμετροι του συστήματος (στην περίπτωσή μας, η νοσολογία, η υγιεινή, οι συνθήκες διαβίωσης και η περίθαλψη) εμφανίζουν σχετικά σταθερή μορφολογία, τείνουν ν' αντιστοιχούν σε μορφικές παραλλαγές της ίδιας σταθερής κατάστασης του συστήματος.

Η υπόθεση εργασίας μας είναι ότι η κύρια επίδραση των νοσολογικών μεταβλητών στην κοινωνική διαδικασία εκδηλώνεται όχι τόσο στο θεαματικό/συμβαντικό μέρος (π.χ. μεγάλες επιδημίες), όσο στο πεδίο της διαμόρφωσης αυτής της «σταθερής κατάστασης» που χαρακτηρίζει το σύστημα στις μεγάλες διάρκειες. Τα ευρήματά μας σχετικά με τη γενιά του 1823 είναι συμβατά μ' αυτή την άποψη.

7. Συνολικά λοιπόν, οι ανισότιμες διακυμάνσεις, εκδηλώσεις των τοπικών αιτιακών καθορισμών, δεν αίρουν τη συνολική δομική σταθερότητα του συστήματος που μελετάμε και το οποίο φαίνεται να βρίσκεται στη φάση της «σταθερής κατάστασης».

Παρά τις ετερογένειες και ανισότητες, το δεσπόζον στοιχείο που χαρακτηρίζει το σύστημα αυτό είναι η συνολική τρωτότητα του βιολογικού ιστού που μετέχει στη συγκρότησή του.

Αυτή η συνολική τρωτότητα συμπαρομαρτεί δύο πράγματα:

Πρώτο, απώλειες υψηλές και (γι' αυτό) σχετικά ανελαστικές στις διακυμάνσεις της κατανομής τους.

Δεύτερο, την αναγκαιότητα κινητοποίησης ισχυρών αυτορρυθμιστικών μηχανισμών αντιρρόπησης των απωλειών, ώστε ν' αποφευχθεί η (δημογραφική) κρίση του συστήματος.

Η επισκόπηση των λοιπών δημογραφικών συμπεριφορών (γάμοι, γεννήσεις) επιτρέπει μια σχετική εποπτεία σχετικά μ' αυτούς τους αυτορρυθμιστικούς μηχανισμούς.

Σελ. 83
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/84.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Γάμοι. Με τη μελέτη των γάμων φεύγουμε από τη σφαίρα των οικολογικών αλληλεπιδράσεων (θνησιμότητα) και περνάμε στην περιοχή των νοοτροπικών ρυθμίσεων.

Η υπολογίσιμη συχνότητα των νεανικών, και ιδιαίτερα των πρώιμων γάμων, υποδηλώνει τα εξής:

1. Ο γάμος τέτοιου είδους λειτουργεί ήδη σαν έμμεσος μηχανισμός αντιρρόπησης της υψηλής θνησιμότητας.

2. To ότι ένας νέος, ιδιαίτερα μια νέα γυναίκα, παντρεύεται πρώιμα και πρώιμα τεκνοποιεί, δηλ. πρέπει να λειτουργήσει σα γονεϊκή μορφή ενώ είναι ακόμη (με τα σημερινά κριτήρια) έφηβος, δείχνει ότι αυτή η συμπεριφορά λίγο μόνο επηρεάζεται από επιθυμητικές παραμέτρους - ή ότι αυτές οι επιθυμητικές παράμετροι δέχονται και ισχυρές και διαφορετικές από τις σημερινές, π.χ., επιδράσεις από πολιτισμικές σκοπιμότητες με εμφανή την επήρεια των δημογραφικών καταναγκασμών. Συμπεραίνουμε ότι η πίεση αυτών των παραγόντων θα είχε υπολογίσιμες συνέπειες και στην ερωτική ζωή και στην ψυχική οικονομία των ανθρώπων, κι όχι μόνο των νέων. Τι συνέπειες, αυτό μένει να διερευνηθεί, αλλά αυτή η διαμεσολαβούμενη επίπτωση της δημογραφίας δεν μπορεί ν' αγνοηθεί.

Τεκνοποιία. Πριν το τέλος της νεότητάς τους, 3 στα 10 αρχικά μέλη της κοόρτης και 4 στα 10 μέλη της που φθάνουν σε γόνιμη ηλικία τεκνοποιούν. Σημαντική είναι η συμμετοχή των πρώιμων γεννήσεων. Οι γυναίκες είναι οι κύρια ενεχόμενες σ' αυτή τη διαδικασία.

Η ισχύς του μηχανισμού αυτού σχετικά με την αναπλήρωση των φθορών φαίνεται από το ότι, με κινητοποίηση μέρους μόνο των αναπαραγωγικών της δυνατοτήτων, η γενιά αυτή κατορθώνει κι αντικαθιστά, στη διάρκεια της νεότητάς της, 2 στα 4 απολεσθέντα μέλη της.

Δεν πρέπει όμως να παραβλέπεται το γεγονός ότι αυτή η υψηλή νεανική γεννητικότητα είναι μηχανισμός αποτελεσματικός μεν σε σχέση με τη θνησιμότητα, αλλά και με ανεβασμένο "κόστος λειτουργίας" - κι όχι μόνο στο αυστηρά δημογραφικό πεδίο (θάνατοι γυναικών από επιπλοκές του τοκετού), αλλά και στο οικονομικό (πρόσκαιρος έστω περιορισμός της εργασιακής ικανότητας των νέων γυναικών), στο κοινωνικό (ακαμψία θεσμικών και πολιτισμικών πλαισίων) και στο ευρύτερα ανθρώπινο (βλ. την προηγούμενη παρατήρηση για την ερωτική ζωή των νέων).

Σελ. 84
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/85.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΙΙΙ. ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΗΣ ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗΣ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑΣ ΤΗΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ

Η μορφολογία αυτής της δημογραφικής διαδικασίας συγκρότησης και διαδοχής των γενεών έχει πολλαπλές, αν και όχι πάντοτε άμεσες, συνέπειες στην κοινωνική ζωή. Οι πιο καίριες είναι ίσως οι ακόλουθες:

1. Κοινωνίες νέων. Οι κοινωνίες που διαμορφώνονται μ' αυτό τον τρόπο είναι "κοινωνίες νέων".

Έτσι, π.χ., τόσο στη Λευκάδα του 1824 όσο και στην Ελλάδα του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, οι μέχρι 15 ετών κάτοικοι αντιπροσώπευαν τα 4/10 του συνολικού πληθυσμού και οι κάτω των 30 πολύ περισσότερους από τους μισούς. Οι "γέροι" άνω των 50 ήταν μόλις 1 στους 10 κατοίκους.

Οι συνέπειες αυτής της πληθυσμιακής δομής στο πεδίο π.χ. της διαθεσιμότητας εργατικής δύναμης, της σχέσης εξαρτημένων/παραγωγικών ατόμων, του κοινωνικού κλίματος, της εικόνας του εαυτού και της ομάδας κ.λπ. ξεπερνούν τα όρια της μελέτης μας, αλλά δεν είναι δυνατό ν' αγνοηθούν.

2. Εικόνα τον βιοτικού κύκλου. Αυτή η πληθυσμιακή δομή και η εμπειρία του θανάτου που τη διέπει, η σχέση των ομάδων ηλικιών και η εικόνα της διάρκειας της ζωής και των απειλών που αντιμετωπίζει μετέχουν καθοριστικά στη διαμόρφωση της αναπαράστασης της ζωής και του κόσμου και της θέσης ατόμων και ομάδων στα πλαίσιά τους.

Κάθε κοινωνία, κάθε πολιτισμός επεξεργάζεται, με βάση τη φαντασιακή επεξεργασία των δεδομένων της εμπειρίας του, κάποια εικόνα του "κανονικού βιοτικού κύκλου" - ένα αναμενόμενο, και γι' αυτό κανονιστικό, πρόγραμμα των αναγκαίων ή σημαντικών βιοτικών συμβάντων (π.χ., είσοδος στον κόσμο των ενήλικων, της εργασίας, έρωτας, σεξουαλικές εμπειρίες, γάμος, τεκνοποιία, γάμος των παιδιών, θάνατος συγγενών, θάνατος του ίδιου του ατόμου, . .). Ο χρόνος, με την έννοια της ηλικίας ή της διαδοχής αυτών των βιοτικών συμβάντων, είναι βέβαια καθοριστική διάσταση της εικόνας του βιοτικού κύκλου.

Στο αυστηρά δημογραφικό πεδίο, όπου εγγράφονται τα εμπειρικά δεδομένα της μελέτης μας, συναντάμε ορισμένες ενδείξεις για τη μορφολογία της έννοιας του βιοτικού κύκλου σε κοινωνίες όπως αυτή στην οποία αναφερόμαστε.

Η σιωπηρή, αλλά εύγλωττη μαρτυρία των δημογραφικών συμβάντων, υποδηλώνει τα εξής:

1. Η ηλικία φαίνεται δευτερεύον κριτήριο για την επεξεργασία αυτού του βιοτικού χρονοδιαγράμματος, τουλάχιστον σ' ό,τι αφορά τις νεότερες ηλικίες. Πραγματικά, μ' εξαίρεση ίσως την ενήβωση, δε φαίνεται να υπάρχει αντιστοιχία ανάμεσα σε κάποια ζώνη ηλικιών και σε μια κατηγορία ειδοποιών

Σελ. 85
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/86.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

συμβάντων (π.χ. γάμος ή τεκνοποιία). Στην καλύτερη περίπτωση, οι τέτοιες αντιστοιχίες έχουν χαρακτήρα προτίμησης και οπωσδήποτε όχι κανονιστικό.

2. Σχετική με το προηγούμενο είναι και η τάση χρονικής προσέγγισης ή επικάλυψης συμβάντων και ρόλων.

3. Παρατηρείται δηλ. τάση ολοκλήρωσης σε μίνιμουμ χρόνο του μέγιστου δυνατού μέρους του βιοτικού κύκλου. Ο βιοτικός κύκλος θα μπορούσε κάλλιστα να συμπυκνωθεί σε διάρκειες που δεν ξεπερνούν τα όρια της νεότητας. Έτσι, δεν είναι σπάνια η εικόνα όπου, πριν τα 18 π.χ., ένα άτομο γνωρίζει το γάμο, τη χηρεία, δεύτερο γάμο, τεκνοποιία, το θάνατο συγγενών και γονέων, ίσως θάνατο και δικών του παιδιών, ίσως και το δικό του θάνατο.

Ο αντιρροπιστικός ως προς την υψηλή θνησιμότητα ρόλος αυτής της εικόνας του βιοτικού κύκλου είναι εμφανής— αλλά και οι επιπτώσεις της στη ζωή, υλική και φαντασιακή, του νέου ατόμου. Η κατεύθυνση της κοινωνικής πίεσης είναι σαφής: ευνοεί, ή και επιβάλλει, την πρόωρη ωρίμανση — συνεπώς και την ασάφεια των ορίων ανάμεσα στις γενιές.

3. Θεσμοί και ιδεολογίες. Με τέτοια δεδομένα της εμπειρίας, οι συνέπειες αυτής της δημογραφικής μορφολογίας στο θεσμικό και φαντασιακό παιχνίδι είναι υπολογίσιμες. Πλήθος διαφοροποιημένα κι αδιαφοροποίητα κανάλια οδηγούν στην απαρτίωσή τους σε τρεις σταθερές που χαρακτηρίζουν το. θεσμικό πλαίσιο και τις ιδεολογίες της εποχής στην οποία αναφερόμαστε:

— Ζωή κάτω απ' το φάσμα του θανάτου.

— Συστήματα αναφοράς και σημασιοδότησης ολοποιά, έντονα επενδυμένα με τάση στην αδράνεια.

— Υψηλή συνοχή της ομάδας και ισχύς του κοινωνικού δεσμού.

Ειδικότερα σε σχέση με τις νέες γενιές, αυτά τα στοιχεία προσδιορίζουν την καθοριστική σημασία των διαγενεϊκών νομιμοτήτων στις οποίες εμπλέκεται το νέο άτομο. Οι δραματικότερες ίσως εκφράσεις αυτών των νομιμοτήτων είναι η βεντέτα και το έγκλημα τιμής. Αλλά το πεδίο επενέργειάς τους είναι πολύ ευρύτερο. To παράδειγμα του αδελφού που δεν επιτρέπεται να παντρευτεί πριν παντρέψει τις αδελφές του υποδηλώνει ότι το νέο άτομο αντιπροσωπεύει, στα πλαίσια του οικογενειακού παιχνιδιού, ένα διαθέσιμο υποκατάστατο γονεϊκών μορφών. Οι επιπτώσεις αυτής της κατάστασης τόσο στην ψυχική και διαπροσωπική λειτουργία του ατόμου όσο και στην ασάφεια των ορίων ανάμεσα στις γενιές δεν είναι σωστό ν' αγνοηθούν.

Σελ. 86
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/87.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

IV. Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ

Τα συμπεράσματα αυτής της δημογραφικής μελέτης επιτρέπουν κάποια εποπτεία σχετικά με την πραγματικότητα και την εικόνα της νεότητας στην εποχή που αναφερόμαστε, ίσως και γενικότερα.

Η νεότητα δεν υπάρχει.

Και δεν υπάρχει με πολλούς τρόπους.

Δεν υπάρχει σα βιολογική κατηγορία. Αν και κάποια βιολογικά φαινόμενα, όπως η ενήβωση ή το τέλος της φυσικής ανάπτυξης, συμπεριλαμβάνονται σ' αυτήν, ωστόσο μήτε τα άνω μήτε τα κάτω όρια της νεότητας δεν αντιστοιχούν σε κάποιο αποφασιστικό βιολογικό συμβάν. Το ίδιο το σώμα είναι τόπος πρόσφυσης κοινωνικών και πολιτισμικών καταναγκασμών. Και όχι μόνο με την έννοια των κωδίκων παρουσίασής του στο κοινωνικό βλέμμα, αλλά και με την αυστηρά βιολογική και φυσιολογική έννοια: σε σχέση, π.χ., με τους ρυθμούς ανάπτυξης του μυϊκού και οστικού συστήματος, της χρήσης των οργάνων και λειτουργιών του (εργασία, σεξουαλικότητα, τεκνοποιία...). Το βιολογικό λοιπόν από μόνο του δεν αρκεί για τον ορισμό της νεότητας.

Δεν υπάρχει σαν κατάσταση φυσικής ή κοινωνικής ανωριμότητας, σα μια κατάσταση πριν την είσοδο στον κόσμο της δουλειάς ή των "μεγάλων", κι αυτό τόσο από την άποψη της εργασίας όσο και συμπεριφορών όπως ο γάμος ή η τεκνοποιία.

Τα ίδια στοιχεία δείχνουν ότι η νεότητα δεν υπάρχει μήτε σα δομική κοινωνική κατηγορία, σαν πεδίο ειδοποιών συμβάντων ή λειτουργιών.

Ακόμη και στον σχετικά απλό κόσμο των δημογραφικών φαινομένων, η νεότητα δεν υπάρχει σα σταθερή, σαφής κατηγορία. Παράδειγμα: Στην απογραφή της Επτανήσου, στα 1824, βρίσκουμε μόνο τρεις ομάδες ηλικιών: 0 - 15, 16 - 50 (sic), "γέροι" (50 και άνω). Ενώ στις απογραφές που αναλύει o Clon Stephanos (τέλη 19ου αι.) βρίσκουμε τις εξής ομαδοποιήσεις των ηλικιών: Πρώτη: 0-5, 5-30, 30-60, 60-ω. Δεύτερη, 0-15 (enfance), 15-30 (jeunesse), 30-50 (âge viril) κλπ. Βεβαιότητες ως προς τα όρια λοιπόν απουσιάζουν.

H νεότητα δεν υπάρχει ακόμη μήτε σαν περιγεγραμμένη νοητική εικόνα. Μαρτυρούν γι' αυτό οι περιπέτειες της ορολογίας. Ανατρέχοντας σε τρία λεξικά, με έτος έκδοσης 1909, 1959 και 1967 αντίστοιχα, βρίσκουμε ότι οι όροι "έφηβος", "ανήλικος", "νέος", "νεανίας, o μεταξύ παιδικής και ανδρικής ηλικίας", καθώς και οι λέξεις adulte (γαλλικά) και adult (αγγλικά) αντιστοιχούν στην ίδια σημαντική περιοχή, όντας σχεδόν απόλυτα αντιμεταλλάξιμοι.

Η νεότητα λοιπόν δεν υπάρχει σαν κατηγορία βιολογική, μήτε σαν ενιαία και σταθερή κοινωνική ή νοητική κατηγορία. Άρα δεν υπάρχει σαν κατηγορία υπεριστορική ή διιστορική/διαπολιτισμική.

Σελ. 87
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/88.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Βέβαια, η νεότητα κάπως υπάρχει. Σαν ιστορική κατηγορία που παραπέμπει σε κάποια πραγματική διαδικασία και σε κάποια κοινωνική εικόνα.

Η ιστορική αυτή κατηγορία είναι διαστρωματωμένη. Απαρτίζεται από τόσα τουλάχιστον στρώματα όσα κι αυτά που αναφέραμε για να δείξουμε ότι δεν είναι αναγώγιμη σε κανένα απ' αυτά.

Από τη διαφορική χρονικότητα και ιστορικότητα που εμφανίζουν αυτά τα στρώματα προκύπτει η αντιφατικότητα αυτής της κατηγορίας.

Η διαστρωμάτωση και η αντιφατικότητα απαρτιώνονται σε μια ιστορική κατηγορία, η οποία μορφοποιείται κάθε φορά με βάση τα δεσπόζοντα στοιχεία που αντιστοιχούν στη νεότητα σαν κοινωνική εικόνα και σαν αντικείμενο κοινωνικής διαχείρισης.

Έτσι, π.χ., η νεότητα στις κοινωνίες σαν αυτή που μελετήσαμε μπορούμε να πούμε ότι ιστορικοποιείται με την εξής μορφή:

Η νεότητα, σαν ολική εικόνα σαφώς διακριτή από τις άλλες δεν υπάρχει. Δεν αποτελεί κατάχρηση του όρου αν πούμε ότι η νεότητα αντιπροσωπεύει κάτι σαν αυτό που η ψυχανάλυση ονομάζει μερικό αντικείμενο. Γιατί αυτό που φαίνεται να χαρακτηρίζει την τότε νέα γενιά είναι το ότι ορισμένες πλευρές της ζωής της αποτελούν αντικείμενο κοινωνικής διαχείρισης με τρόπο καθοριστικό για την ύπαρξη των νέων ατόμων. Η διαγενεϊκή νομιμότητα - κύρια, καθώς και η ερωτική επίβλεψη εν όψει της σύναψης δεσμών αγχιστείας, η θεσμική εξάρτηση και o ρόλος δυνάμει γονεϊκού υποκατάστατου, αυτά είναι τα θραύσματα της ζωής των νέων που προσδιορίζουν το στάτους της νεότητας σ' αυτή την κοινωνία.

Η απόσταση που χωρίζει αυτή τη νεότητα, σαν κοινωνική εικόνα και σαν αντικείμενο κοινωνικής διαχείρισης, απ' αυτό που στις σημερινές δυτικές κοινωνίες θεωρούμε και ζούμε σα νεότητα φαίνεται μάλλον υπολογίσιμη.

Η γενικότερη θεώρηση που μοιάζει ν' αντιστοιχεί σ' αυτή την περιδιάβαση είναι η εξής:

Η νεότητα δεν είναι παρά προϊόν κοινωνικής και πολιτισμικής στίξης ενός ετερογενούς πεδίου διαδικασιών και συμβάντων. Κι αντιστοιχεί στην ανάγκη ενός κανόνα στίξης της βιοτικής πορείας και διαφοροποίησης των αντικειμένων κοινωνικής διαχείρισης περισσότερο παρά σε μια «αντικειμενικά διακριτή» κατηγορία με σαφώς προσδιορισμένα όρια και χαρακτηριστικά. Αυτή η στίξη είναι πάντα και μεροληπτική και μερική.

Η υπόσταση, το στάτους, αυτής της κοινωνικής στίξης είναι διπλή:

— Θεσμική, άρα μεροληπτική, γιατί είναι νεότητα αυτό που κάθε φορά οι θεσμοί πλαισιώνουν και οι κοινωνικοί μηχανισμοί διαχειρίζονται σα νεότητα.

— Φαντασιακή (κι ο χαρακτήρας «μερικού αντικειμένου» δείχνει την ένταση αυτού του στοιχείου), γιατί νεότητα δεν υπάρχει δίχως τη ναρκισσική επένδυση της εικόνας της. Απ' αυτή την άποψη, η νεότητα είναι αντικείμενο

Σελ. 88
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/89.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

πρωτεϊκό, που πάντα τείνει να διαφεύγει και από την κοινωνική του εικόνα και από τη θεσμική του πλαισίωση.

Φαντασιακό/μερικό αντικείμενο, ίσως αυτή η διάσταση ν' αντιπροσωπεύει έναν καλό χαρακτηρισμό της νεότητας: Μια προβλητική επιφάνεια όπου εγγράφονται είδωλα και σκοπιμότητες, ένα αντικείμενο φευγαλέο που όλοι μας χάνουμε. Άλλωστε, η φράση "Όταν θα είσαι νέος" σχεδόν δε λέγεται - σ' αντίθεση με τη φράση "Όταν ήμουν νέος...". Υπέρ μιας τέτοιας υπόθεσης συνηγορεί και η μαρτυρία - τίνος άλλου βέβαια; Του ποιητή:

Έτσι πεθαίνει η νεότητα

 Έτσι τελειώνει the fairest play

Έτσι πεθαίνει η νεότητα

Έτσι φεύγει the fairest May.

Σελ. 89
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 70
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    χρόνια, είναι σχετικώς σημαντική ανάμεσα στους "πορτοφολάδες" στο Παρίσι (1071) και γενικά στη Γαλλία από το 1825 μέχρι το 1968 (1070), στις αμερικανικές πόλεις τον 19ο αιώνα (1068, 1072), στη Δανία κλπ. (1066). Η "πατρική τιμωρία" παραμένει μία σταθερά της γαλλικής οικογενειακής ζωής σε όλο τον 19ο αιώνα (1073). Οι τρέχουσες ιδέες θεωρούν ότι το παιδί δεν είναι "καλό".38 Στη Βικτωριανή Αγγλία, τα παιδιά κατέχουν ένα υψηλό ποσοστό ανάμεσα στα θύματα των ανθρωποκτονιών (1067).

    Το σώμα

    Μολονότι το σώμα είναι παρόν στους ελκυστικούς τίτλους σοβαρών εργασιών και έχει ευρέως μελετηθεί (1095), δεν έπαψε να αποτελεί αιτία σκανδάλου ή τουλάχιστον ακατανοησίας, ενδεικτική γενικώς μορφωτικής ανεπάρκειας. To σώμα και η φυσική αγωγή πρόσφατα μόνο απασχόλησαν την ιστορική έρευνα (1081, 1082, 1087, 1088, 1089, 1098). Ανακαλύπτουμε έτσι ένα νέο "παιδαγωγικό πεδίο". H κοινωνική σημασία των γεγονότων είναι αποκαλυπτική για τα γεγονότα καθαυτά. H εφηβεία, επειδή ακριβώς δεν κατέχει δική της θέση που να έχει σαφώς οριστεί από τη γραφειοκρατία παραμένει αντικείμενο τόσο καταχρήσεων όσο και νοσηρής περιέργειας. Λείπει ο "Rusty James" από τη σημερινή ιστοριογραφία, γιατί δεν υπάρχει ιστορικός Κόππολα. Μήπως και η Ιστορία δεν ενδιαφέρει ελάχιστα την αγορά των νέων; Έστω και με πιο χυδαία μορφή, ένας ευγενικός ληστής τύπου Μεσρίν, μπορεί να επιστρέψει σε ό,τι θα ονομάζαμε λαϊκό ιστορικό βιβλίο.

    Ωστόσο, εδώ και μερικά χρόνια, βρίσκουμε, λόγου χάρη, αναφορές στις σχέσεις ανάμεσα σε νέους καταναλωτές, όμως και ενδεχόμενους αποταμιευτές. Οι σχέσεις αυτές ήταν άλλοτε συχνές στις ελίτ και σίγουρα συγκινούσαν τους ανθρώπους στους οποίους ήταν απαγορευμένες. Ίσως, πάντως, συγκινούσαν λιγότερο από όσο αγγίζουν τα πλήθη σήμερα, εξαιτίας του βομβαρδισμού των μαζικών μέσων ενημέρωσης. Οι γάμοι των φτωχών προκαλούσαν αντιδράσεις γιατί κινδύνευαν να αυξήσουν τον αριθμό των ζητιάνων και των έκθετων παιδιών (19). Πάει όμως πολύ να υποστηρίζουμε ότι ήταν ανύπαρκτοι, επειδή αναφέρονται ελάχιστα στις επίσημες πηγές. Πάντως δεν χρειάζεται να μιμηθούμε τον Rabelais και τον Perriers για να υπομνήσουμε τη σχετική σεξουαλική ελευθερία των μεσαιωνικών και των νεώτερων χρόνων. H δυτική κοινωνία, όπως καταδικάζει τη σεξουαλική ζωή έξω από το γάμο, έτσι ισχυρίζεται ότι καταδικάζει και προσπαθεί να εξαλείψει την αιμομιξία. H Εκκλησία, απόλυτα ενήμερη για τις πραγματικότητες που βιώνουν οι άνθρωποι, προσπαθεί

    38. Βλ. επίσης E. G. O'Donoghue, Bridewell Hospital, Palace, Prison, Schools, from the Earliest Times to the End of the Reign of Elizabeth, 1923, G. Tornel, H. Rollet, Les enfants en prison. Études anecdotiques sur l'enfance criminel, 1892.