Συγγραφέας:Σιδέρης, Νίκος
 
Τομαρά - Σιδέρη, Ματούλα
 
Τίτλος:Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα
 
Υπότιτλος:Η δημογραφική τύχη της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:4
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:231
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αιώνας
 
Περίληψη:
Η συγκρότηση μιας νέας γενιάς στην Ελλάδα, στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα, αποτελεί το αντικείμενο αυτής της ιστορικής δημογραφικής και νοσολογικής μελέτης. Η έρευνα αναπτύσσεται σε δύο μέρη: Πρώτο, σε ένα επίπεδο μικροδημογραφικό. Χώρος της έρευνας είναι το νησί της Λευκάδας, χρόνος της το πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Στόχος της είναι η ανάλυση της λεπτής υφής των μηχανισμών συγκρότησης μιας νέας γενιάς και της ένταξής της στο πλέγμα των προηγούμενων και επόμενων γενεών. Δεύτερο, σε ένα επίπεδο μακροδημογραφικό. Εδώ επιχειρείται η επισήμανση της θέσης της νεότητας μέσα στο πλέγμα των γενεών στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο του 19ου αιώνα. Οι διαθέσιμες απογραφές επιτρέπουν την ανασύσταση της πυραμίδας των ηλικιών σε περιφερειακό και συνολικό επίπεδο. Οι διαχρονικές συγκρίσεις επιτρέπουν την εκτίμηση του ειδικού βάρους της νεότητας μέσα στη δημογραφική δομή και δυναμική. Οι συγχρονικές συγκρίσεις αναδείχνουν τις περιφερειακές ανισότητες. Η ανάλυση εδώ συμπεριλαμβάνει και την απαρτίωση των μακροδημογραφικών παρατηρήσεων και των μικροδημογραφικών μηχανισμών σε ένα ολικό μοντέλο δομής και δυναμικής του ελλαδικού πληθυσμού και της θέσης της νεότητας μέσα σε αυτές.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 5.67 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 108-127 από: 234
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/108.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

αποδοχή τους και την υπόθεση ότι, πράγματι, οι διαπιστώσεις αυτές δεν είναι απλά εκφάνσεις του τυχαίου αλλά εκδηλώσεις δοκιμών καταστάσεων και μιας βαθύτερης λογικής που διέπει τα φαινόμενα αυτά,

XI. Ενδογενής συνιστώσα της βρεφικής θνησιμότητας

Μια ακόμη διάσταση σχετική με τις αιτίες θανάτου αφορά ειδικότερα τη βρεφική θνησιμότητα (0-1 έτους). Οι αιτίες θανάτου σ' αυτή την ηλικία μπορούν να διακριθούν αδρά σε δυο κατηγορίες:

Η πρώτη κατηγορία αφορά τις περιπτώσεις που το νήπιο είναι επιβαρυμένο με παθήσεις που του στερούν κάθε δυνατότητα επιβίωσης πέρα από μερικές ώρες η ήμερες. Τέτοιες παθήσεις είναι οι χρωμοσωμικές ανωμαλίες, οι βαριές διαμαρτίες περί την διάπλαση, συμβάματα στον τοκετό με συνέπεια βαριές κακώσεις του νεογνού, ο τέτανος κατά την αποκοπή του ομφάλιου λώρου κ.ά. Στις περιπτώσεις αυτές μιλάμε για ενδογενή θνησιμότητα, δηλαδή για αιτίες που προηγούνται του τοκετού, η άμεσα συνδέονται με αυτόν.

Η δεύτερη κατηγορία αντιστοιχεί στην εξωγενή θνησιμότητα: Οι βασικές αιτίες θανάτου του βρέφους είναι, στην περίπτωση αυτή, οι λοιμώξεις και η απρόσφορη διατροφή.

Η ασάφεια των αναφερόμενων αιτιών θανάτου δεν είναι αξεπέραστο εμπόδιο για την εκτίμηση των δύο αυτών συνιστωσών της βρεφικής θνησιμότητας· και αυτό γιατί μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τη βιομετρική μέθοδο που επεξεργάστηκε o J. Bourgeois - Pichat1. Αυτή απαιτεί μόνο τη γνώση της ακριβούς ηλικίας θανάτου (σε συμπληρωμένους μήνες) του βρέφους και επιτρέπει

__________________________

1. Βλ. για την έκθεση αυτής της τεχνικής, J. Bourgeois-Pichat, "La mesure de la mortalité infantile", στο Population, 1951, σ. 460-480, καθώς και: "De la mesure de la mortalité infantile", στο Population, 1946, σ. 53-68.

Σελ. 108
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/109.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

την εκτίμηση της ενδογενούς συνιστώσας της βρεφικής θνησιμότητας.

Έχουμε ήδη εκτιμήσει1 τις διαστάσεις της ενδογενούς συνιστώσας για τη χρονιά 1823. Οι τιμές που βρήκαμε είναι της τάξης του 37.7% (με περιθώρια εμπιστοσύνης 34.7%-40,7%). Στο μέτρο που η κοόρτη-γενιά του 1823 μπορεί να θεωρηθεί επιδεκτική εφαρμογής της μεθόδου αυτής2, τα δεδομένα του πίνακα 22 οδηγούν

__________________________

1 . Με βάση τις ληξιαρχικές πράξεις θανάτου που αφορούν το σύνολο του νησιού και που βρίσκονται στο Ιστορικό Αρχείο Λευκάδας.

2. Η μέθοδος του Bourgeois-Pichat εφαρμόζεται κατ' αρχήν σε δεδομένα (βρεφικούς θανάτους) που αφορούν μια χρονική περίοδο (έτος, πενταετία κ.ο.κ. Ωστόσο, μπορούμε να εφαρμόσουμε την ίδια μέθοδο στα δεδομένα που αφορούν την κοόρτη-γενιά του 1823, με την εξής λογική: Η μέθοδος του Bourgeois-Pichat είναι εξ ορισμού εφαρμόσιμη στην περίοδο 18231824, καθώς και στην περίοδο 1823.

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ

Οι θάνατοι παιδιών 0-1 έτους στην περίοδο 1823-1824 (δηλ. οι περιεχόμενοι στο παραλληλόγραμμο ΒΒ'Δ'Δ) προέρχονται από τους θανάτους βρεφών που ανήκουν στις γενιές 1822 (ΒΒ'Γ'), 1823 (ΒΒ'Δ΄Γ) και 1824 (ΓΓ'Δ'Δ). Όμως οι θάνατοι βρεφών που ανήκουν στη γενιά του 1823 μπορούν να θεωρηθούν αντιπροσωπευτικό δείγμα της βρεφικής θνησιμότητας της περιόδου 1823-1824. Για να συμβαίνει αυτό, πρέπει και αρκεί να πληρούνται δύο συνθήκες: Πρώτη, ο αριθμός θανάτων σε ηλικία 0-1 έτους να είναι, στα 1823, της ίδιας τάξης μ' αυτούς του 1822 και 1824 και δεύτερη, η ηλικία θανάτου των βρεφών της γενιάς του 1823 να εμφανίζει μια κατανομή μορφικά συγκρίσιμη με τις αντίστοιχες κατανομές που αφορούν τα χρόνια 1822 και 1824. Στο μέτρο που πληρούνται οι δυο αυτές συνθήκες, οι θάνατοι βρεφών που ανήκουν στη γενιά του 1823 είναι αντιπροσωπευτικό δείγμα της βρεφικής

Σελ. 109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/110.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

στην κατάστρωση του πίνακα 23, που αφορά το σύνολο θανάτων των παιδιών της γενιάς του 1823 σε ηλικία 0-1 έτους και οδηγεί στον υπολογισμό της ενδογενούς συνιστώσας,

Η απεικόνιση των δεδομένων του πίνακα 23 στο σχήμα VI δείχνει ότι τα σημεία κείνται στο χώρο με τρόπο που κατά προσέγγιση αντιστοιχεί σε μια ευθεία. Η γραμμή που περιγράφει τη σχέση δύο μεταβλητών ονομάζεται "γραμμή παλινδρόμησης". Στην περίπτωσή μας, θεωρούμε ότι η γραμμή αυτή είναι ευθεία. Για τον προσδιορισμό της "πιο κατάλληλης" ευθείας, αυτής που κάλλιστα περιγράφει τη σχέση ανάμεσα στη συνάρτηση ηλικίας και τον σωρευτικό αριθμό θανάτων, χρησιμοποιούμε το κριτήριο

__________________________

θνησιμότητας στην περίοδο 1823-1824 για τους εξής λόγους: Αν ισχύει η δεύτερη συνθήκη, τότε τα (κατά συνθήκην) τρίγωνα ΒΒ'Γ, ΓΓ'Δ', ΓΔΔ' είναι όμοια μεταξύ τους και, αν ισχύει η πρώτη συνθήκη, είναι και ΐσα μεταξύ τους. Άρα, αντί να υπολογίσουμε την ενδογενή συνιστώσα στη χρονιά 1823, η βρεφική θνησιμότητα της οποίας είναι Θ23=(ΒΒ'Γ'Γ)+(ΒΒ'Γ'), μπορούμε να φτάσουμε στο ίδιο αποτέλεσμα υπολογίζοντας την ενδογενή συνιστώσα στην επιφάνεια: Θ=(ΒΒ'Γ'Γ) + (ΓΓ'Δ'), δηλαδή αντικαθιστώντας το τρίγωνο (ΒΒ'Γ') με το (ίσο μ' αυτό) τρίγωνο (ΓΓ'Δ'). Αλλά η επιφάνεια Θ=(ΒΒ'ΔΤ) αντιστοιχεί στη βρεφική θνησιμότητα της γενιάς του 1823, ό.έ.δ., για να θεωρήσουμε τη θνησιμότητα αυτή αντιπροσωπευτικό δείγμα που επιτρέπει τον υπολογισμό της ενδογενούς συνιστώσας: Γιατί ακριβώς αντιστοιχεί ποσοτικά στη μισή βρεφική θνησιμότητα της περιόδου 1823-1824 (όση η θνησιμότητα της χρόνιας 1823) και μορφικά εκφράζει την κατανομή των ηλικιών θανάτου των βρεφών στην περίοδο αυτή. Οι προαναφερθείσες συνθήκες μπορούν να θεωρηθούν πληρούμενες για δυο λόγους: Πρώτο, ο αριθμός γεννήσεων στα 1823 (620) είναι της ίδιας τάξης με αυτόν του 1824 (630) και γενικά αντιπροσωπευτικός της γεννητικότητας της περιόδου και, δεύτερο, η ενδογενής συνιστώσα εκφράζει δομικά δεδομένα της θνησιμότητας μιας περιόδου, συνεπώς μπορούμε να υποθέσουμε ότι, όντως, η κατανομή των ηλικιών θανάτου των βρεφών που ανήκουν στις αντίστοιχες γενιές, σ' αυτή την περίοδο, έχει μορφολογία περίπου σταθερή. Με αυτή τη λογική -και με αυτές τις επιφυλάξεις- εφαρμόζουμε την τεχνική του Bourgeois-Pichat για τον υπολογισμό της ενδογενούς συνιστώσας στη γενιά του 1823. Τα αποτελέσματα υποδείχνουν φυσικά τάξεις μεγέθους, που θα δούμε κατά πόσο προσεγγίζουν πιο άμεσες εκτιμήσεις.

Σελ. 110
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/111.gif&w=600&h=915 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 22

Βρεφική θνησιμότητα — Γενιά 1823

Ηλικία

(συμπληρωμένοι μήνες)

 

Αγόρια

Πόλη

Κορίτσια

 

Αγόρια

Χωριά

Κορίτσια

 

Γενικό Σύνολο

0

3

2

9

15

29

1

1

2

1

0

4

2

0

1

1

0

2

3

0

1

2

2

5

4

0

0

0

1

1

5

0

0

0

0

0

6

0

0

3

1

4

7

0

0

0

1

1

8

1

0

0

1

2

9

0

0

2

1

3

10

0

1

0

1

2

11

1

0

0

1

2

Σύνολο

6

7

18

24

55

ΠΙΝΑΚΑΣ 23

Ενδογενής συνιστώσα της βρεφικής θνησιμότητας — Γενιά 1823

Ηλικία (συμπληρωμένοι μήνες)

Σωρευτικός αριθμός θανάτων

Συνάρτηση ηλικίας

0

29

335

1

33

574

2

35

758

3

40

911

4

41

1043

5

41

1160

6

45

1265

7

46

1361

8

48

1450

9

51

1533

10

53

1611

11

55

1683

Σελ. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/112.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 24

Ενδογενής συνιστώσα κατά τόπο κατοικίας - Γενιά τον 1823

Ηλικία

.(συμπληρωμένοι μήνες)

Σωρευτικός

Πόλη

άριθμος θανάτων

Χωριά

 

Συνάρτηση ηλικίας

0

5

24

335

1

8

25

574

2

9

26

758

3

10

30

911

4

10

31

1043

5

10

31

1160

6

10

35

1265

7

10

36

1361

8

11

37

1450

9

11

40

1533

10

12

41

1611

11

13

42

1683

των ελαχίστων τετραγώνων1. Τόσο ο γραφικός προσδιορισμός της πιο κατάλληλης ευθείας όσο και ο στατιστικός υπολογισμός της ευθείας των ελαχίστων τετραγώνων οδηγούν σε αποτελέσματα ίδιας τάξης.

Με τη γραφική μέθοδο, η τιμή της ενδογενούς συνιστώσας αντιστοιχεί στο σημείο όπου η "κατάλληλη ευθεία" τέμνει τον (κάθετο) άξονα των y (αριθμός θανάτων). Με τη στατιστική μέθοδο, η τιμή της ενδογενούς συνιστώσας αντιστοιχεί στην τιμή του συντελεστή α της εξίσωσης που περιγράφει την ευθεία των ελαχίστων τετραγώνων: y = βχ + α (όπου y = αριθμός θανάτων, x = συνάρτηση ηλικίας).

Εφαρμόζοντας λοιπόν τη μέθοδο αυτή στα δεδομένα που αφορούν τη γενιά του 1823 βρίσκουμε ότι η ενδογενής συνιστώσα της βρεφικής θνησιμότητας εμφανίζει τις ακόλουθες τιμές:

__________________________

1. Βλ. R. Β. Me Gall, Fundamental Statistics for Psychology, 2nd edition, Harcourt Brace Jovanovitch, Inc, Νέα Υόρκη 1975, σ. 89 κ.ε.

Σελ. 112
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/113.gif&w=600&h=915 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΣΧΗΜΑ VI

8

Σελ. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/114.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

- Στο σύνολο τον νησιού: 38.5%

- Στα χωριά (πίν. 24) : 40.0%

- Στην πόλη (πίν. 24) : 37.8%

Υπενθυμίζουμε ότι πρόκειται εδώ για τάξεις μεγεθών με υπολογίσιμα περιθώρια εμπιστοσύνης, όπως άλλωστε και στην περίπτωση της ενδογενούς θνησιμότητας, στη χρονιά 1823.

Τα αποτελέσματα αυτά επιτρέπουν ορισμένες παρατηρήσεις:

α. Οι τιμές που βρίσκουμε στην κοόρτη-γενιά του 1823 είναι, συμβατές με τις τάξεις μεγεθών που εμφανίζει η ενδογενής συνιστώσα στη χρονιά 1823 1.

β. Σε σχέση με τα ευρήματα παρόμοιων αναλύσεων σε άλλες (εκτός Ελλάδας) περιοχές, οι τιμές της ενδογενούς συνιστώσας στη Λευκάδα του 1823 είναι γενικά της ίδιας τάξης με αυτές που αντιστοιχούν σε περιοχές της Γαλλίας στο β' μισό του 18ου και στο α' τρίτο του 19ου αιώνα2.

γ. Τα επίπεδα της ενδογενούς θνησιμότητας προσδιορίζονται, από τρεις βασικούς παράγοντες:

Πρώτο, την κατάσταση της "γενετικής δεξαμενής" (genetic pool) του πληθυσμού, η οποία τείνει (υπό κανονικές συνθήκες} να μεταβάλλεται με βραδείς ρυθμούς.

Δεύτερο, τους κινδύνους του τοκετού.

Τρίτο, την ένταση της εξωγενούς θνησιμότητας, δηλαδή των ζωτικών κινδύνων που αντιπροσωπεύουν η νοσηρότητα και η κακή διατροφή.

__________________________

1. Και έτσι συνηγορεί, έστω και αναδρομικά, υπέρ της νομιμότητας της εφαρμογής αυτής της μεθόδου στη γενιά του 1823 - βλ. σημ. 2, σ. 107.

2. Παραδείγματα: Στη μελέτη των Y. Blayo και L. Henry, "Données démographiques sur la Bretagne et l' Anjou de 1740 à 1829", Annales de Démographie Historique., 1967, Παρίσι 1968, σ. 91-171, οι τιμές της ενδογενούς συνιστώσας για τις δυο αυτές περιοχές είναι: 1740-1789: 38.2%, 1790-1829: 35.2%, 1740-1829: 37.3%. Στη μελέτη του Μ. Lachiver, La population de Meulan du XVIIe au XIXe siècle, S.E.V.P.E.N " Παρίσι 1969, οι τιμές της ενδογενούς συνιστώσας γι' αυτή την περιοχή είναι: 1668-1739: 25.0%, 1740-1789: 37.6%, 1790-1839: 47.7%.

Σελ. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/115.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Οι δύο τελευταίοι παράγοντες είναι και οι κυρίως ενδεχόμενοι στις μεταβολές της ενδογενούς συνιστώσας στη μέση διάρκεια.

Με βάση αυτό το ερμηνευτικό πλαίσιο, οι τιμές της ενδογενούς συνιστώσας στη Λευκάδα του 1823 θα μπορούσαν να σημαίνουν ότι οι κίνδυνοι στον τοκετό ήταν υπολογίσιμοι, αλλά η εξωγενής θνησιμότητα, αν και δεν είχε καταστροφικές διαστάσεις1, ήταν ωστόσο η κύρια αιτία των βρεφικών θανάτων.

δ. Οι αιτίες της ενδογενούς θνησιμότητας είναι, όπως ήδη αναφέραμε, τέτοιες που στερούν από το νεογνό κάθε ελπίδα επιβίωσης πέρα από λίγες ώρες ή λίγες μέρες.

Το δεδομένο αυτό υποδείχνει και μια πρόσθετη πιθανή σημασία (και δυνατότητα εξωτερικού ελέγχου της ακρίβειας του υπολογισμού) της ενδογενούς συνιστώσας. Πραγματικά, η θεωρητική πρόβλεψη που πηγάζει από αυτό το δεδομένο είναι ότι ο αριθμός θανάτων, που αντιστοιχεί στην ενδογενή συνιστώσα, πρέπει να καταγράφεται στις πρώτες λίγες μέρες ζωής των παιδιών.

Η υπόθεση αυτή επαληθεύεται από τα στοιχεία που αφορούν τη γενιά του 1823. Οι θάνατοι που αντιστοιχούν στην ενδογενή συνιστώσα είναι ίσοι με τον αριθμό θανάτων που καταγράφονται:

- Στο σύνολο τον νησιού μέχρι την ηλικία των 14 ημερών.

- Στα χωριά μέχρι την ηλικία των 13 ήμερών.

- Στην πόλη μέχρι την ηλικία των 30 ήμερών. Αυτή η απόκλιση πιθανώς οφείλεται στον πολύ μικρό αριθμό συμβάντων.

Βέβαια, η ενδογενής θνησιμότητα δεν είναι υπεύθυνη για όλους τους θανάτους των πρώτων ημερών ζωής. Αλλά η σαφής συνέχιση ανάμεσα στον αριθμό θανάτων στις δύο πρώτες εβδομάδες ζωής και στις τιμές της ενδογενούς συνιστώσας υποδηλώνει ότι η θνησιμότητα των δύο πρώτων εβδομάδων και καλός ενδείκτης είναι, σε σχέση με την ενδογενή θνησιμότητα, και, κατά μεγάλο μέρος οφείλεται σ' αυτήν.

__________________________

1. Στη Λευκάδα του 1823, η εξωγενής θνησιμότητα καλύπτει το 60% περίπου των βρεφικών θανάτων, ενώ στο Meulan του 1668-1739 (βλ. προηγουμένη σημείωση) καλύπτει το 75% του συνόλου.

Σελ. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/116.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ε. Τέλος, η ενδογενής συνιστώσα εμφανίζει τιμές ίδιας τάξης και στην πόλη και στα χωριά. Η αξιολόγηση των περιγραφικών διαφορών μόνο σε αβέβαια συμπεράσματα θα μπορούσε να οδηγήσει, και γι' αυτό δεν την επιχειρούμε.

XII. Πίνακας θνησιμότητας της γενιάς 1823

Η απαρίθμηση των θανάτων σε κάθε ηλικία δίνει μια πρώτη ιδέα της συσχέτισης ανάμεσα σ' αυτές τις δύο μεταβλητές. "Όμως δεν επιτρέπει μια ακριβή εκτίμηση της πιθανότητας θανάτου (η αντίστοιχα της πιθανότητας επιβίωσης) των ατόμων που φτάνουν σε μια ορισμένη κάθε φορά ηλικία.

ΠΙΝΑΚΑΣ 25

Αριθμός επιζώντων και θανόντων κατά ηλικία - Γενιά τον 1823

Ηλικία

(γενέθλιο x)

Επιζώντες

Sx

Θάνατοι

d (x, x+1)

0

620

55

1

565

21

2

544

8

3

536

6

4

530

9

5

521

4

6

517

7

7

510

3

8

507

2

9

505

3

10

502

6

11

496

8

12

488

2

13

486

1

14

485

2

15

483

1

16

482

0

17

(482)

(0)

18

(482)

(0)

Σελ. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/117.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 25 (συνέχεια)

Ηλικία

Επιζώντες

Θάνατοι

(γενέθλιο x)

Sx

d (x, x+1)

19

482

1

20

481

1

21

480

0

22

480

3

23

477

2

24

475

1

25

474

Η εκτίμηση αυτής της πιθανότητας μπορεί να γίνει, με τρόπο ευαίσθητο, αξιόπιστο και επιδεκτικό πρόσφορων συγκρίσεων, με τη βοήθεια ενός πίνακα θνησιμότητας, όπως είναι, για τη γενιά του 1823, ο πίνακας 26. Ο πίνακας αυτός μπορεί να καταστρωθεί αν παρακολουθήσουμε, από γενέθλιο σε γενέθλιο, τον αριθμό των επιζώντων ανάμεσα στα αρχικά μέλη της κοόρτης,

Ένας πίνακας θνησιμότητας αποτελείται από τέσσερις στήλες:

ΠΙΝΑΚΑΣ 26

Πίνακας θνησιμότητας - Γενιά του 1823

Γενέθλιο x

Επιζώντες Sx

Θάνατοι d (x, x+1)

qx (‰)

0

10000

887

88.70

1

9113

339

37.20

2

8774

129

14.70

3

8645

97

11.22

4

8548

145

16.96

5

8403

65

7.74

6

8338

113

13.55

7

8225

48

5.84

8

8177

32

3.91

9

8145

48

589

10

8097

97

11.98

11

8000

129

16.13

12

7871

32

4.07

Σελ. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/118.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 26 (συνέχεια)

Γενέθλιο x

Επιζώντες Sx

Θάνατοι d (x, x+1)

qx (‰

13

7839

16

2.04

14

7823

33

4.22

15

7790

16

2.05

16

7774

0

0.00

17                  18                  19

-                     -               7774

-                           -                       16

(0.00) (0.00) 2.06

20

7758

16

2.06

21

7742

0

0.00

22

7742

48

6.20

23

7694

32

4 16

24

7662

16

2.09

25

7646

-

-

Σημ.: Οι παύλες στο 17ο και 18ο γενέθλιο αντιστοιχούν στο κενό του υλικού.

- Η πρώτη στήλη δείχνει την ηλικία (γενέθλιο) των μελών της κοόρτης,

- Η δεύτερη στήλη δείχνει τον αριθμό (Sx) των μελών της κοόρτης που επιζούν στο γενέθλιο x.

Είθισται ο αρχικός αριθμός των μελών της κοόρτης (So) να εκφράζεται ως πολλαπλάσιο του 10. Στην περίπτωση της γενιάς του 1823, θεωρούμε ότι τα (πραγματικά) 620 αρχικά μέλη της αντιστοιχούν στον συμβατικό αριθμό 10.000. (Ανάλογα μετασχηματίζονται και όλα τα υπόλοιπα δεδομένα, που, στην αρχική τους μορφή, βρίσκονται στον πίνακα 25).

- Η τρίτη στήλη δείχνει τον αριθμό θανάτων ανάμεσα στο γενέθλιο x και στο αμέσως επόμενο γενέθλιο (x+1)·

- Τέλος, η τέταρτη στήλη εικονίζει τον δείκτη θνησιμότητας (qx), ο οποίος ισούται με την τιμή του κλάσματος:

Θάνατοι ανάμεσα στα γενέθλια x και (x+1)

__________________________

Αριθμός επιζώντων στο γενέθλιο x

τιμή που εκφράζεται ως ποσοστό επί τοις χιλίοις.

Σελ. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/119.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Η κατάστρωση του πίνακα θνησιμότητας επιτρέπει τη συναγωγή ορισμένων συμπερασμάτων υψηλής αξίας για τη δημογραφική ανάλυση.

1. Συνολική εικόνα

Ο δείκτης θνησιμότητας αποτελεί τον πιο ευαίσθητο εκτιμητή της εξέλιξης της θνησιμότητας σε συνάρτηση με την ηλικία. Οι τιμές του δείκτη αυτού εμφανίζουν μεγάλες διακυμάνσεις σε κάθε ζώνη ηλικιών. Έτσι, οι υψηλότερες τιμές του αντιστοιχούν στην πρώιμη παιδική ηλικία και φθίνουν με την πάροδο του χρόνου. Η μέγιστη τιμή παρατηρείται στη βρεφική ηλικία (0-1 έτους) και η επόμενη τιμή στην ηλικία 1-2 ετών. Μετρίως υψηλές τιμές εμφανίζονται στη συνέχεια μέχρι την ενήβωση (12 έτη) και χαμηλές τιμές μέχρι το τέλος της περιόδου παρατήρησης,

Στο μέτρο που οι τιμές αυτές του δείκτη θνησιμότητας υπολογίζονται με βάση τις καταγραφές θανάτων που αφορούν μια συγκεκριμένη γενιά, ένα ζήτημα που προκύπτει είναι το εξής: Ποια είναι τα περιθώρια διακυμάνσεων αυτού του δείκτη, δηλαδή ποια είναι τα περιθώρια εμπιστοσύνης, μέσα στα οποία διακυμαίνεται ο δείκτης στην περίοδο αναφοράς της μελέτης μας, σε σχέση με την οποία η γενιά του 1823 αποτελεί ένα στατιστικό δείγμα, άρα υπόκειται σε τυχαία σφάλματα, εγγενή σε κάθε δειγματοληψία.

2. Περιθώρια διακυμάνσεων

Η εκτίμηση αυτών των περιθωρίων εμπιστοσύνης, μέσα στα οποία βρίσκονται οι διαφορετικές κάθε φορά (λόγω των τυχαίων διακυμάνσεων) τιμές του δείκτη θνησιμότητας, είναι εφικτή.

Μεθοδολογικά, αυτό που χρειάζεται είναι η χρησιμοποίηση των δεδομένων του πίνακα θνησιμότητας, που αφορά τη γενιά του 1823 ως αφετηρία της προσφυγής σε ορισμένους τυπικούς πίνακες θνησιμότητας. Οι πίνακες αυτοί εικονίζουν τυπικές ακολουθίες δεικτών θνησιμότητας για κάθε ηλικία, και καταστρώνονται

Σελ. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/120.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

με βάση πλήθος παρατηρήσεις που αφορούν πραγματικούς πληθυσμούς με διαφορετικά πρότυπα (patterns) θνησιμότητας. Θα χρησιμοποιήσουμε εδώ τους τυπικούς πίνακες θνησιμότητας που προτείνει ο Sully Ledermann1. Οι πίνακες αυτοί προσφέρουν τυπικές τιμές που αναφέρονται: πρώτο, στη διάμεσο της τιμής του δείκτη θνησιμότητας και, δεύτερο, στα περιθώρια εμπιστοσύνης μέσα στα οποία μπορεί να διακυμαίνεται, στο 95 % των περιπτώσεων, ο δείκτης αυτός.

α. Μια πρώτη εκτίμηση αυτών των ζητουμένων είναι δυνατή με την προσφυγή στο δίκτυο 101 των πινάκων του Sully Ledermann. Η μεταβλητή εισόδου σ' αυτό το δίκτυο είναι ο δείκτης θνησιμότητας (και των δύο φύλων μαζί) 5q0, δηλαδή αυτός που αντιστοιχεί στα πέντε πρώτα χρόνια ζωής (βλ. πίν. 27).

Στον πίνακα αυτόν εικονίζεται η ηλικία (πρώτη στήλη), οι επιζώντες στο γενέθλιο x (Sx, πέμπτη στήλη) και ο αναμενόμενος αριθμός θανάτων ανάμεσα στα διαδοχικά αναφερόμενα γενέθλια d(x, x+a) στην τελευταία στήλη. Στη δεύτερη στήλη εικονίζεται η διάμεσος των τιμών του δείκτη θνησιμότητας σε κάθε ηλικία στους πληθυσμούς με 5q0, όσο στη γενιά του 1823. Στην τρίτη στήλη (q') εικονίζεται το κατώτερο και στην τέταρτη στήλη (q") το ανώτερο όριο, που προσδιορίζουν τα περιθώρια εμπιστοσύνης μέσα στα οποία κείται το 95 % των αναμενόμενων τιμών αυτού του δείκτη.

__________________________

1. Βλ. Sully Ledermann, "Nouvelles tables-types de mortalité", I.N.ED., Cahier No. 53, P.U.F., Παρίσι 1969. Στο βιβλίο αυτό εκτίθεται η τεχνική και η λογική της κατάστρωσης τυπικών πινάκων θνησιμότητας, καθώς και μια κριτική επισκόπηση των προτεινόμενων συλλογών τέτοιων πινάκων.

Σελ. 120
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/121.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 27

Δείκτης θνησιμότητας σύμφωνα με το δίκτυο 101 του S. Ledermann

Ηλικία

Διάμεσος q

q'

q"

Sx

d (x, x+a)

0-1

108.08

87.94

132.83

10000

1080

1-4

54.86

3355

89.70

8920

489

(0-4)

(159 68)

(130.90)

(186.46)

5-9

17.58

9.90

31.22

8431

148

10-14

12.16

6.84

21.62

8283

101

15-19

19.21

10.30

35.82

8182

157

20-24

26.56

14.09

50.06

8025

213

(0-24)

(218.8)

(166.1)

(293.7)

ΠΙΝΑΚΑΣ 28

Δείκτης θνησιμότητας κατά ομάδες ηλικιών - Γενιά του 1823

Ηλικία

(Αρχ. Γενέθλιο x)

Επιζώντες

(Sx)

Θάνατοι

d (x, x+a)

Δείκτης

Θνησιμ. (‰).

0-1

10000

887

88.70

1-4

9113

710

77.91

(0-4)

(10000)

(1597)

(159.70)

5-9

8403

306

36.42

10-14

8097

307

37.92

15-19

7790

32

4.11

20-24

7758

112

14.44

(0-24)

(10000)

(2354)

(235.40)

Η πρώτη υποχρεωτική παρατήρηση αφορά το είδος των προσεγγίσεων στα πραγματικά μεγέθη. Βλέπουμε δηλαδή ότι οι διακυμάνσεις των πραγματικών μεγεθών είναι, σε σχέση με την εμπειρική παρατήρηση-δειγματοληψία, υπολογίσιμες: Ανάμεσα στις ελάχιστες (q') και τις μέγιστες (q") θεωρητικά πιθανές τιμές του δείκτη θνησιμότητας η απόσταση είναι μη αμελητέα. Για τον δείκτη θνησιμότητας π,χ. 0-4 ετών το q" ισούται με 1.42 q', ενώ για τον δείκτη θνησιμότητας 0-24 ετών το q" ισούται με 1,77 q'.

Σελ. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/122.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Συμπέρασμα: Αυτό που μας προσφέρουν οι εμπειρικές μας μετρήσεις και εκτιμήσεις σχετικά με τη γενιά του 1823 είναι αδρές προσεγγίσεις σε τάξεις μεγεθών. Παρά τον περιορισμό αυτό, ωστόσο, θα δούμε ότι μπορούμε να εξαγάγουμε χρήσιμα συμπεράσματα.

Με αυτή τη μεθοδολογική υπενθύμιση στο νου μπορούμε να συγκρίνουμε τις θεωρητικά προσδοκώμενες τιμές του πίνακα 27 με τα εμπειρικά ευρήματα που αφορούν τη γενιά του 1823 (βλ. πίν. 28).

Παρατηρούμε ότι οι κατά κανόνα εμπειρικά διαπιστωμένες τιμές κινούνται μέσα στα περιθώρια εμπιστοσύνης που ορίζει η θεωρητική ανάλυση. Αυτό έχει μια ιδιαίτερη αξία στο μέτρο που οι πιο περιεκτικοί από αυτούς τους δείκτες (0-4 ετών και 0-24 ετών) ανήκουν σ' αυτή την περίπτωση, όπως και ο κρίσιμος δείκτης της βρεφικής θνησιμότητας, αν και είναι πολύ κοντά στο -κατώτερο θεωρητικό όριο. Οι παρατηρούμενες εξαιρέσεις αφορούν τις ηλικίες (5-19 ετών) με λίγα κατά κανόνα συμβάντα. Από την άλλη, οι αποκλίσεις αυτές τείνουν μάλλον να συμψηφίζονται, όπως φαίνεται και στο τελικό αποτέλεσμα, και δεν κατανέμονται με τρόπο συστηματικό. Αξίζει τέλος να σημειωθεί ότι, για τη γενιά του 1823, ο δείκτης της βρεφικής θνησιμότητας εμφανίζει τιμή κατώτερη, ενώ ο δείκτης της συνολικής νεανικής θνησιμότητας ανώτερη από τις αντίστοιχες θεωρητικές διάμεσους.

β. Αν προσφύγουμε στο δίκτυο 102, με μεταβλητή εισόδου το δείκτη βρεφικής θνησιμότητας (0-1 έτους), παρατηρούμε (βλ. πίν. 29) τις ίδιες γενικά συμβατότητες και αποκλίσεις όπως και στην προηγούμενη περίπτωση του δικτύου 101.

γ. Συγκρίνοντας, τέλος, τα σχετικά με τη γενιά του 1823, από τη μια, τις θεωρητικές τιμές του δικτύου 103, με μεταβλητή εισόδου τη θνησιμότητα 0-15 ετών (βλ. πίν. 30), παρατηρούμε ότι, αν και το τελικό αποτέλεσμα (συνολική νεανική θνησιμότητα) είναι συμβατό με τη θεωρητική προσδοκία, οι άλλες εμπειρικές τιμές αποκλίνουν από τις θεωρητικά αναμενόμενες. Και για μεν τις ηλικίες 5-24 ετών o σχετικά περιορισμένος αριθμός συμβάντων

Σελ. 122
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/123.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 29

Δείκτης θνησιμότητας σύμφωνα με το δίκτυο 102 τον S. Ledermann

Ηλικία

Διάμεσος q

q'

q"

Sx

d (x, x+a)

0-1

(88.70)

(6629)

(111.11)

l0000

887

1-4

39.47

17.67

88.17

9113

360

(0-4)

(126.84)

(100.11)

(160 71)

5-9

13.71

649

2893

8753

120

10-14

9.88

4.98

19.59

8633

85

15-19

16.03

7.96

32.31

8548

137

20-24

22.24

10.92

45.31

8411

187

(0-24)

(177.6)

(127.1)

(261.8)

ΠΙΝΑΚΑΣ 30

Δείκτης θνησιμότητας σύμφωνα με το δίκτυο 103 τον S. Ledermann 

 

Ηλικία

Διάμεσος q

q'

q"

Sx

d (x, x+a)

0-1

126 11

98.52

161.42

10000

1261

1-4

71.61

46.29

110.78

8739

626

(0-4)

(191.61)

(177.09)

(207.32)

5-9

21.63

1319

35 47

8113

17s

10-14

14.49

8.71

24.09

7938

115

15-19

22.37

1259

39 74

7823

17s

20-24

30.84

17.11

55.57

7648

236

(0-24)

(258.8)

(218.8)

(323.3)

θα μπορούσε να εξηγήσει τις (μη συστηματικές άλλωστε) αποκλίσεις με τις έστω και οριακές (δηλαδή με πιθανότητα 5%) τυχαίες διακυμάνσεις. Αλλά, για την κρίσιμη βρεφική θνησιμότητα, το ότι η εμπειρική τιμή είναι μικρότερη από το κατώτερο όριο θα μπορούσε να θέσει το ζήτημα των πιθανών διαστάσεων της υποκαταγραφής βρεφικών θανάτων (βλ. Και παρακάτω γι' αυτό το ζήτημα).

Σελ. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/124.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Ως συνολικό συμπέρασμα: Στο επίπεδο του τελικού αποτελέσματος (συνολική νεανική θνησιμότητα), τα εμπειρικά ευρήματα είναι πλήρως συμβατά με τις θεωρητικές προσδοκίες. Αλλά, στο επίπεδο της βρεφικής θνησιμότητας, διαφαίνεται ένα ενδεχόμενο πρόβλημα υποκαταγραφής των θανάτων που αφορούν τα μικρά παιδιά.

3. Θνησιμότητα κατά ομάδες ηλικιών

Κατά ομάδες ηλικιών, ο δείκτης θνησιμότητας εμφανίζει, για τη γενιά του 1823, τις τιμές που εικονίζονται στον πίνακα 28 (βλ. παραπάνω).

Η πιο ευάλωτη ηλικία είναι λοιπόν η βρεφική, και γενικότερα η πρώιμη παιδική. Σ' αυτήν αντιστοιχούν τα 2/3 των συνολικών θανάτων της γενιάς του 1823 στη διάρκεια της νεότητας της1. Ο ρυθμός των θανάτων επιβραδύνεται θεαματικά από την ηλικία των 5 ετών μέχρι τις αρχές της εφηβείας (14 ετών), Η "χρυσή εποχή" της επιβίωσης κείται μεταξύ 15 και 24 ετών. Ο δείκτης θνησιμότητας αποτελεί μια εκτίμηση της πιθανότητας θανάτου ανάμεσα στην αρχή και το τέλος μιας χρονικής περιόδου. Βλέπουμε λοιπόν ότι:

- Σχεδόν ένα στα δέκα νεογέννητα κινδυνεύει να πεθάνει

__________________________

1. Σύμφωνα με τον Clon Stéphanos, η Ελλάδα του τελευταίου τετάρτου του περασμένου αιώνα εμφανίζει δείκτη βρεφικής θνησιμότητας (0-1 έτους) με τιμή 114‰, που κατατάσσει τη χώρα μας προτελευταία στη συνολική κατάταξη των ευρωπαϊκών χωρών. Μόνη η Νορβηγία εμφανίζει χαμηλότερη βρεφική θνησιμότητα (104‰). Η εξήγηση του Clon Stéphanos είναι ότι αυτό οφείλεται στη σχετική ηπιότητα του κλίματος, στη χαμηλή πυκνότητα του πληθυσμού, καθώς και στη σχετική σπανιότητα επιβαρυντικών παραγόντων, όπως η σύφιλη, ο αλκοολισμός και η φυματίωση. Για τη Λευκάδα του 1823 ειδικότερα, ο αριθμός των επιζώντων είναι της ίδιας τάξης (ακριβέστερα, γύρω στο 5% ο ανώτερος) από τον αριθμό των επιζώντων, στα αντίστοιχα γενέθλια, στο Meulan (πβ. Μ. Lachiver, ό.π., σ. 201) στην περίοδο 1790-1839. Αλλά είναι πολύ μεγαλύτερος (κατά 20% στο 10ο και 20ό γενέθλιο) από τη γαλλική γενιά του 1820 -πβ. A. Armengaud, "La population française au XIXe siècle", P.U.F., 1976, σ. 18.

Σελ. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/125.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

πριν φτάσει στο 1ο γενέθλιο. Ένα στα έξι νεογέννητα κινδυνεύει να πεθάνει πριν φτάσει στο 5ο γενέθλιο της ζωής του και ένα στα τέσσερα πριν από το τέλος της νεότητας του (25ο γενέθλιο).

- Η πιθανότητα θανάτου μικραίνει με την πάροδο του χρόνου. Η εξήγηση αυτού του φαινομένου δεν παραπέμπει παρά κατά ένα μέρος στην "εκκαθάριση" της κοόρτης από τα πιο αδύναμα μέλη της (βλ. την προηγούμενη συζήτηση για τη "φυσική επιλογή" και το ιστορικό-νοσολογικό τυχαίο). Η κύρια εξήγηση αναφέρεται μάλλον στον αποσυγχρονισμό και την απόσβεση της (συνεργικής) επίδρασης των μηχανισμών βιολογικής προσβολής και σωματικής-κοινωνικής τρωτότητας και στην ανάπτυξη αντιρροπιστικών και αμυντικών μηχανισμών (π.χ. βιολογική ωρίμανση, ανοσοποίηση των επιζώντων από ορισμένες αρρώστιες κλπ.).

- Υπέρ της υπόθεσης αυτής συνηγορεί και η επισκόπηση των αιτιών θανάτου. Αν και δεν διαθέτουμε στοιχεία σχετικά με αυτές τις αιτίες μετά την ηλικία των 15 χρόνων, μπορούμε να επικαλεσθούμε έμμεσες μαρτυρίες1. Αυτές δείχνουν ότι μεταξύ 16 και 30 ετών οι κύριες αιτίες θανάτου είναι οι παθήσεις του αναπνευστικού και οι (ποικίλες) "άλλες παθήσεις", ενώ τα εμπύρετα και οι γαστρεντερικές διαταραχές, που αποδεκατίζουν την προεφηβική ηλικία, φθίνουν θεαματικά. Αυτό σημαίνει ότι δεν αρκεί πια η απλή προσβολή από κάποιο οξύ λοιμώδες ή παρασιτικό νόσημα, π.χ., για να επέλθει ο θάνατος. Η διαφοροποίηση των αιτιών θανάτου δείχνει ότι διαφοροποιείται και ο συσχετισμός δύναμης ανάμεσα στην αρρώστια και τις αντιστάσεις, ότι το ζήτημα της μοιραίας έκβασης τείνει να εξατομικευθεί σ' αυτή την ομάδα ηλικιών. Συνεπώς, πρέπει να συντρέχουν διάφοροι, και ίσως πολλοί παράγοντες σε κάθε συγκεκριμένο άτομο, ώστε η έκβαση της αρρώστιας να είναι ο θάνατος, συνδρομή παραγόντων που δεν είναι πια αυτονόητη.

- Μια σύγκριση του δείκτη θνησιμότητας στη Λευκάδα με το σύνολο του ελλαδικού χώρου οδηγεί σε ενδιαφέρουσες

__________________________

1. Βλ. Ν. Σιδέρης, "Αρρώστιες και άρρωστοι στη Λευκάδα", ό. π.

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/126.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

διαπιστώσεις. Τα στοιχεία για τον ελλαδικό χώρο, σε. μια κατοπινή εποχή, τα αντλούμε από τον Clon Stéphanos1. Σύμφωνα με αυτά, για τη δεκαετία 1868-1878, ο δείκτης βρεφικής θνησιμότητας είναι για όλη την Ελλάδα της τάξης του 114‰. ποσοστό ήδη πολύ χαμηλό σε σύγκριση με την Ευρώπη. Στη Λευκάδα του 1823, ο δείκτης αυτός έχει τιμή 88,7‰ (που θα μπορούσε όμως να διακυμαίνεται και σε περιοχές που καλύπτουν και τιμές όπως το 114‰ -βλ. προηγούμενη συζήτηση και πίνακες 27-30). Η διαφορά αυτή θα μπορούσε, να αποδοθεί σε υποκαταγραφή θανάτων βρεφών στη Λευκάδα. Υπάρχουν όμως επιχειρήματα και υπέρ και κατά μιας τέτοιας υπόθεσης.

Το κύριο επιχείρημα υπέρ της υποκαταγραφής είναι η βεβαιότητα ότι αυτό το φαινόμενο υπήρχε' το ερώτημα δηλαδή δεν αφορά την ύπαρξη, αλλά τις διαστάσεις του. Και θα αρκούσε παράλειψη εγγραφής 16 μόνο θανάτων νηπίων για να φτάσουμε, στη Λευκάδα του 1823, σε δείκτη βρεφικής θνησιμότητας της τάξης του 114‰· Μόνο που υπάρχουν και επιχειρήματα που οδηγούν σε πολλές επιφυλάξεις απέναντι στην υπόθεση της υποκαταγραφής ως εξήγησης της διαφοράς της Λευκάδας σε σχέση με τον (υστερότερο) ελλαδικό χώρο:

- Οι 16 μη καταγραμμένοι θάνατοι νηπίων αντιστοιχούν στο 2.5% του συνόλου των γεννήσεων στα 1823, ποσοστό παράλειψης που θα μπορούσε να είναι αποδεκτό. Αλλά θα αντιστοιχούσαν και στο 22.5 % των θανάτων βρεφών κάτω του ενός έτους και στο 1/3 των θανάτων νηπίων κάτω του ενός μηνός, κι αυτό είναι σχετικά προβληματικό, όχι μόνο για λόγους διοικητικής τάξης στον μικρό και κλειστό χώρο του νησιού, αλλά και για μια σειρά πρόσθετους λόγους.

- Πιο συγκεκριμένα, ήδη αναφέρθηκε ότι η σχέση αρσενικότητας στη Λευκάδα είναι μάλλον υψηλή. Αλλά, αν υπήρχε γενικά υποκαταγραφή των θανόντων νηπίων, τότε αυτή θα αφορούσε κυρίως τα αγόρια, μια και σ' αυτή την ηλικία τα τελευταία 

__________________________

1. Βλ. και τη σημ. 1, σ. 121.

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/127.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

πεθαίνουν συχνότερα από τα κορίτσια1· άρα, η ήδη υψηλή σχέση αρσενικότητας θα ήταν ακόμη υψηλότερη. Δεν είναι βέβαια παρά μια υπόθεση, αλλά με κάποια αξία στο πεδίο της λογικής ανάλυσης.

- Επιπροσθέτως, η κατάσταση των εγγραφών, τόσο στα ενοριακά όσο και στα κεντρικά ληξιαρχικά βιβλία είναι ικανοποιητική και δεν διευκολύνει την αποδοχή της υπόθεσης της (σημαντικών διαστάσεων) υποκαταγραφής: Οι χρονολογικές αντιστροφές είναι πρακτικά ανύπαρκτες και, επιπλέον, καταγράφονται στα 1823 θάνατοι (και γεννήσεις) όχι μόνο νεογνών μιας, δύο ή τριών ήμερών, αλλ' ακόμη και πέντε αποβολές.

- Από την άλλη, είναι πιθανότερο ότι οι διαστάσεις της υποκαταγραφής είναι μεγαλύτερες στην ηπειρωτική Ελλάδα απ' ό,τι στα Ιόνια Νησιά, για λόγους που ξανά σχετίζονται με τη φύση και την έκταση του γεωγραφικού χώρου, από τη μια, την παράδοση διοικητικής τάξης, από την άλλη.

- Τέλος, και στα 1868-1878 η Λευκάδα εμφανίζει δείκτη βρεφικής θνησιμότητας αισθητά χαμηλότερο από το σύνολο του ελλαδικού χώρου (102‰ έναντι 114‰), ιδιαίτερα στο πρώτο εξάμηνο της ζωής (47.1‰ έναντι 72.0‰, δηλαδή μικρότερο κατά το 1/3 περίπου).

Συμπερασματικά, λοιπόν, μπορούμε να δεχτούμε ότι κατ' αρχήν ο δείκτης βρεφικής θνησιμότητας έχει τάση να είναι στην αγγλοκρατούμενη Λευκάδα και σχετικά μειωμένος και κατά κανόνα χαμηλότερος από τον μέσο όρο των τιμών αυτού του δείκτη στην ελεύθερη Ελλάδα2. Η εξήγηση του φαινομένου (όπως και γενικότερα των ανισοτήτων μέσα στον ελλαδικό χώρο) δεν είναι

__________________________

1. Βλ. L. Henry, "Techniques d' analyse en démographie historique", I.N.E.D., Παρίσι 1980, σ. 47.

2. Γενικά, σύμφωνα με τον Clon Stephanos, η Λευκάδα εμφανίζει τόσο χαμηλό ποσοστό γενικής θνησιμότητας (14.1‰ έναντι 20.1‰ για το σύνολο του ελλαδικού χώρου), όσο και χαμηλό δείκτη βρεφικής θνησιμότητας (47.0 έναντι 72.0‰ στο πρώτο εξάμηνο ζωής, και 57.6 έναντι 70.3‰ στο β' εξάμηνο, αντίστοιχα).

Σελ. 127
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 108
    4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

    αποδοχή τους και την υπόθεση ότι, πράγματι, οι διαπιστώσεις αυτές δεν είναι απλά εκφάνσεις του τυχαίου αλλά εκδηλώσεις δοκιμών καταστάσεων και μιας βαθύτερης λογικής που διέπει τα φαινόμενα αυτά,

    XI. Ενδογενής συνιστώσα της βρεφικής θνησιμότητας

    Μια ακόμη διάσταση σχετική με τις αιτίες θανάτου αφορά ειδικότερα τη βρεφική θνησιμότητα (0-1 έτους). Οι αιτίες θανάτου σ' αυτή την ηλικία μπορούν να διακριθούν αδρά σε δυο κατηγορίες:

    Η πρώτη κατηγορία αφορά τις περιπτώσεις που το νήπιο είναι επιβαρυμένο με παθήσεις που του στερούν κάθε δυνατότητα επιβίωσης πέρα από μερικές ώρες η ήμερες. Τέτοιες παθήσεις είναι οι χρωμοσωμικές ανωμαλίες, οι βαριές διαμαρτίες περί την διάπλαση, συμβάματα στον τοκετό με συνέπεια βαριές κακώσεις του νεογνού, ο τέτανος κατά την αποκοπή του ομφάλιου λώρου κ.ά. Στις περιπτώσεις αυτές μιλάμε για ενδογενή θνησιμότητα, δηλαδή για αιτίες που προηγούνται του τοκετού, η άμεσα συνδέονται με αυτόν.

    Η δεύτερη κατηγορία αντιστοιχεί στην εξωγενή θνησιμότητα: Οι βασικές αιτίες θανάτου του βρέφους είναι, στην περίπτωση αυτή, οι λοιμώξεις και η απρόσφορη διατροφή.

    Η ασάφεια των αναφερόμενων αιτιών θανάτου δεν είναι αξεπέραστο εμπόδιο για την εκτίμηση των δύο αυτών συνιστωσών της βρεφικής θνησιμότητας· και αυτό γιατί μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τη βιομετρική μέθοδο που επεξεργάστηκε o J. Bourgeois - Pichat1. Αυτή απαιτεί μόνο τη γνώση της ακριβούς ηλικίας θανάτου (σε συμπληρωμένους μήνες) του βρέφους και επιτρέπει

    __________________________

    1. Βλ. για την έκθεση αυτής της τεχνικής, J. Bourgeois-Pichat, "La mesure de la mortalité infantile", στο Population, 1951, σ. 460-480, καθώς και: "De la mesure de la mortalité infantile", στο Population, 1946, σ. 53-68.