Συγγραφέας:Σιδέρης, Νίκος
 
Τομαρά - Σιδέρη, Ματούλα
 
Τίτλος:Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα
 
Υπότιτλος:Η δημογραφική τύχη της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:4
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:231
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αιώνας
 
Περίληψη:
Η συγκρότηση μιας νέας γενιάς στην Ελλάδα, στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα, αποτελεί το αντικείμενο αυτής της ιστορικής δημογραφικής και νοσολογικής μελέτης. Η έρευνα αναπτύσσεται σε δύο μέρη: Πρώτο, σε ένα επίπεδο μικροδημογραφικό. Χώρος της έρευνας είναι το νησί της Λευκάδας, χρόνος της το πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Στόχος της είναι η ανάλυση της λεπτής υφής των μηχανισμών συγκρότησης μιας νέας γενιάς και της ένταξής της στο πλέγμα των προηγούμενων και επόμενων γενεών. Δεύτερο, σε ένα επίπεδο μακροδημογραφικό. Εδώ επιχειρείται η επισήμανση της θέσης της νεότητας μέσα στο πλέγμα των γενεών στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο του 19ου αιώνα. Οι διαθέσιμες απογραφές επιτρέπουν την ανασύσταση της πυραμίδας των ηλικιών σε περιφερειακό και συνολικό επίπεδο. Οι διαχρονικές συγκρίσεις επιτρέπουν την εκτίμηση του ειδικού βάρους της νεότητας μέσα στη δημογραφική δομή και δυναμική. Οι συγχρονικές συγκρίσεις αναδείχνουν τις περιφερειακές ανισότητες. Η ανάλυση εδώ συμπεριλαμβάνει και την απαρτίωση των μακροδημογραφικών παρατηρήσεων και των μικροδημογραφικών μηχανισμών σε ένα ολικό μοντέλο δομής και δυναμικής του ελλαδικού πληθυσμού και της θέσης της νεότητας μέσα σε αυτές.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 5.67 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 124-143 από: 234
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/124.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Ως συνολικό συμπέρασμα: Στο επίπεδο του τελικού αποτελέσματος (συνολική νεανική θνησιμότητα), τα εμπειρικά ευρήματα είναι πλήρως συμβατά με τις θεωρητικές προσδοκίες. Αλλά, στο επίπεδο της βρεφικής θνησιμότητας, διαφαίνεται ένα ενδεχόμενο πρόβλημα υποκαταγραφής των θανάτων που αφορούν τα μικρά παιδιά.

3. Θνησιμότητα κατά ομάδες ηλικιών

Κατά ομάδες ηλικιών, ο δείκτης θνησιμότητας εμφανίζει, για τη γενιά του 1823, τις τιμές που εικονίζονται στον πίνακα 28 (βλ. παραπάνω).

Η πιο ευάλωτη ηλικία είναι λοιπόν η βρεφική, και γενικότερα η πρώιμη παιδική. Σ' αυτήν αντιστοιχούν τα 2/3 των συνολικών θανάτων της γενιάς του 1823 στη διάρκεια της νεότητας της1. Ο ρυθμός των θανάτων επιβραδύνεται θεαματικά από την ηλικία των 5 ετών μέχρι τις αρχές της εφηβείας (14 ετών), Η "χρυσή εποχή" της επιβίωσης κείται μεταξύ 15 και 24 ετών. Ο δείκτης θνησιμότητας αποτελεί μια εκτίμηση της πιθανότητας θανάτου ανάμεσα στην αρχή και το τέλος μιας χρονικής περιόδου. Βλέπουμε λοιπόν ότι:

- Σχεδόν ένα στα δέκα νεογέννητα κινδυνεύει να πεθάνει

__________________________

1. Σύμφωνα με τον Clon Stéphanos, η Ελλάδα του τελευταίου τετάρτου του περασμένου αιώνα εμφανίζει δείκτη βρεφικής θνησιμότητας (0-1 έτους) με τιμή 114‰, που κατατάσσει τη χώρα μας προτελευταία στη συνολική κατάταξη των ευρωπαϊκών χωρών. Μόνη η Νορβηγία εμφανίζει χαμηλότερη βρεφική θνησιμότητα (104‰). Η εξήγηση του Clon Stéphanos είναι ότι αυτό οφείλεται στη σχετική ηπιότητα του κλίματος, στη χαμηλή πυκνότητα του πληθυσμού, καθώς και στη σχετική σπανιότητα επιβαρυντικών παραγόντων, όπως η σύφιλη, ο αλκοολισμός και η φυματίωση. Για τη Λευκάδα του 1823 ειδικότερα, ο αριθμός των επιζώντων είναι της ίδιας τάξης (ακριβέστερα, γύρω στο 5% ο ανώτερος) από τον αριθμό των επιζώντων, στα αντίστοιχα γενέθλια, στο Meulan (πβ. Μ. Lachiver, ό.π., σ. 201) στην περίοδο 1790-1839. Αλλά είναι πολύ μεγαλύτερος (κατά 20% στο 10ο και 20ό γενέθλιο) από τη γαλλική γενιά του 1820 -πβ. A. Armengaud, "La population française au XIXe siècle", P.U.F., 1976, σ. 18.

Σελ. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/125.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

πριν φτάσει στο 1ο γενέθλιο. Ένα στα έξι νεογέννητα κινδυνεύει να πεθάνει πριν φτάσει στο 5ο γενέθλιο της ζωής του και ένα στα τέσσερα πριν από το τέλος της νεότητας του (25ο γενέθλιο).

- Η πιθανότητα θανάτου μικραίνει με την πάροδο του χρόνου. Η εξήγηση αυτού του φαινομένου δεν παραπέμπει παρά κατά ένα μέρος στην "εκκαθάριση" της κοόρτης από τα πιο αδύναμα μέλη της (βλ. την προηγούμενη συζήτηση για τη "φυσική επιλογή" και το ιστορικό-νοσολογικό τυχαίο). Η κύρια εξήγηση αναφέρεται μάλλον στον αποσυγχρονισμό και την απόσβεση της (συνεργικής) επίδρασης των μηχανισμών βιολογικής προσβολής και σωματικής-κοινωνικής τρωτότητας και στην ανάπτυξη αντιρροπιστικών και αμυντικών μηχανισμών (π.χ. βιολογική ωρίμανση, ανοσοποίηση των επιζώντων από ορισμένες αρρώστιες κλπ.).

- Υπέρ της υπόθεσης αυτής συνηγορεί και η επισκόπηση των αιτιών θανάτου. Αν και δεν διαθέτουμε στοιχεία σχετικά με αυτές τις αιτίες μετά την ηλικία των 15 χρόνων, μπορούμε να επικαλεσθούμε έμμεσες μαρτυρίες1. Αυτές δείχνουν ότι μεταξύ 16 και 30 ετών οι κύριες αιτίες θανάτου είναι οι παθήσεις του αναπνευστικού και οι (ποικίλες) "άλλες παθήσεις", ενώ τα εμπύρετα και οι γαστρεντερικές διαταραχές, που αποδεκατίζουν την προεφηβική ηλικία, φθίνουν θεαματικά. Αυτό σημαίνει ότι δεν αρκεί πια η απλή προσβολή από κάποιο οξύ λοιμώδες ή παρασιτικό νόσημα, π.χ., για να επέλθει ο θάνατος. Η διαφοροποίηση των αιτιών θανάτου δείχνει ότι διαφοροποιείται και ο συσχετισμός δύναμης ανάμεσα στην αρρώστια και τις αντιστάσεις, ότι το ζήτημα της μοιραίας έκβασης τείνει να εξατομικευθεί σ' αυτή την ομάδα ηλικιών. Συνεπώς, πρέπει να συντρέχουν διάφοροι, και ίσως πολλοί παράγοντες σε κάθε συγκεκριμένο άτομο, ώστε η έκβαση της αρρώστιας να είναι ο θάνατος, συνδρομή παραγόντων που δεν είναι πια αυτονόητη.

- Μια σύγκριση του δείκτη θνησιμότητας στη Λευκάδα με το σύνολο του ελλαδικού χώρου οδηγεί σε ενδιαφέρουσες

__________________________

1. Βλ. Ν. Σιδέρης, "Αρρώστιες και άρρωστοι στη Λευκάδα", ό. π.

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/126.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

διαπιστώσεις. Τα στοιχεία για τον ελλαδικό χώρο, σε. μια κατοπινή εποχή, τα αντλούμε από τον Clon Stéphanos1. Σύμφωνα με αυτά, για τη δεκαετία 1868-1878, ο δείκτης βρεφικής θνησιμότητας είναι για όλη την Ελλάδα της τάξης του 114‰. ποσοστό ήδη πολύ χαμηλό σε σύγκριση με την Ευρώπη. Στη Λευκάδα του 1823, ο δείκτης αυτός έχει τιμή 88,7‰ (που θα μπορούσε όμως να διακυμαίνεται και σε περιοχές που καλύπτουν και τιμές όπως το 114‰ -βλ. προηγούμενη συζήτηση και πίνακες 27-30). Η διαφορά αυτή θα μπορούσε, να αποδοθεί σε υποκαταγραφή θανάτων βρεφών στη Λευκάδα. Υπάρχουν όμως επιχειρήματα και υπέρ και κατά μιας τέτοιας υπόθεσης.

Το κύριο επιχείρημα υπέρ της υποκαταγραφής είναι η βεβαιότητα ότι αυτό το φαινόμενο υπήρχε' το ερώτημα δηλαδή δεν αφορά την ύπαρξη, αλλά τις διαστάσεις του. Και θα αρκούσε παράλειψη εγγραφής 16 μόνο θανάτων νηπίων για να φτάσουμε, στη Λευκάδα του 1823, σε δείκτη βρεφικής θνησιμότητας της τάξης του 114‰· Μόνο που υπάρχουν και επιχειρήματα που οδηγούν σε πολλές επιφυλάξεις απέναντι στην υπόθεση της υποκαταγραφής ως εξήγησης της διαφοράς της Λευκάδας σε σχέση με τον (υστερότερο) ελλαδικό χώρο:

- Οι 16 μη καταγραμμένοι θάνατοι νηπίων αντιστοιχούν στο 2.5% του συνόλου των γεννήσεων στα 1823, ποσοστό παράλειψης που θα μπορούσε να είναι αποδεκτό. Αλλά θα αντιστοιχούσαν και στο 22.5 % των θανάτων βρεφών κάτω του ενός έτους και στο 1/3 των θανάτων νηπίων κάτω του ενός μηνός, κι αυτό είναι σχετικά προβληματικό, όχι μόνο για λόγους διοικητικής τάξης στον μικρό και κλειστό χώρο του νησιού, αλλά και για μια σειρά πρόσθετους λόγους.

- Πιο συγκεκριμένα, ήδη αναφέρθηκε ότι η σχέση αρσενικότητας στη Λευκάδα είναι μάλλον υψηλή. Αλλά, αν υπήρχε γενικά υποκαταγραφή των θανόντων νηπίων, τότε αυτή θα αφορούσε κυρίως τα αγόρια, μια και σ' αυτή την ηλικία τα τελευταία 

__________________________

1. Βλ. και τη σημ. 1, σ. 121.

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/127.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

πεθαίνουν συχνότερα από τα κορίτσια1· άρα, η ήδη υψηλή σχέση αρσενικότητας θα ήταν ακόμη υψηλότερη. Δεν είναι βέβαια παρά μια υπόθεση, αλλά με κάποια αξία στο πεδίο της λογικής ανάλυσης.

- Επιπροσθέτως, η κατάσταση των εγγραφών, τόσο στα ενοριακά όσο και στα κεντρικά ληξιαρχικά βιβλία είναι ικανοποιητική και δεν διευκολύνει την αποδοχή της υπόθεσης της (σημαντικών διαστάσεων) υποκαταγραφής: Οι χρονολογικές αντιστροφές είναι πρακτικά ανύπαρκτες και, επιπλέον, καταγράφονται στα 1823 θάνατοι (και γεννήσεις) όχι μόνο νεογνών μιας, δύο ή τριών ήμερών, αλλ' ακόμη και πέντε αποβολές.

- Από την άλλη, είναι πιθανότερο ότι οι διαστάσεις της υποκαταγραφής είναι μεγαλύτερες στην ηπειρωτική Ελλάδα απ' ό,τι στα Ιόνια Νησιά, για λόγους που ξανά σχετίζονται με τη φύση και την έκταση του γεωγραφικού χώρου, από τη μια, την παράδοση διοικητικής τάξης, από την άλλη.

- Τέλος, και στα 1868-1878 η Λευκάδα εμφανίζει δείκτη βρεφικής θνησιμότητας αισθητά χαμηλότερο από το σύνολο του ελλαδικού χώρου (102‰ έναντι 114‰), ιδιαίτερα στο πρώτο εξάμηνο της ζωής (47.1‰ έναντι 72.0‰, δηλαδή μικρότερο κατά το 1/3 περίπου).

Συμπερασματικά, λοιπόν, μπορούμε να δεχτούμε ότι κατ' αρχήν ο δείκτης βρεφικής θνησιμότητας έχει τάση να είναι στην αγγλοκρατούμενη Λευκάδα και σχετικά μειωμένος και κατά κανόνα χαμηλότερος από τον μέσο όρο των τιμών αυτού του δείκτη στην ελεύθερη Ελλάδα2. Η εξήγηση του φαινομένου (όπως και γενικότερα των ανισοτήτων μέσα στον ελλαδικό χώρο) δεν είναι

__________________________

1. Βλ. L. Henry, "Techniques d' analyse en démographie historique", I.N.E.D., Παρίσι 1980, σ. 47.

2. Γενικά, σύμφωνα με τον Clon Stephanos, η Λευκάδα εμφανίζει τόσο χαμηλό ποσοστό γενικής θνησιμότητας (14.1‰ έναντι 20.1‰ για το σύνολο του ελλαδικού χώρου), όσο και χαμηλό δείκτη βρεφικής θνησιμότητας (47.0 έναντι 72.0‰ στο πρώτο εξάμηνο ζωής, και 57.6 έναντι 70.3‰ στο β' εξάμηνο, αντίστοιχα).

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/128.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

εύκολη ή εμφανής. Πολλές υποθέσεις είναι θεμιτές, και το όλο ζήτημα απαιτεί σχολαστικότερη διερεύνηση1.

XIII. Προσδόκιμο επιβίωσης

Αν και η αναδρομική προβολή μεταγενέστερων στατιστικών προτύπων υπόκειται στην αίρεση της εγκυρότητας, με την έννοια της αποφυγής του αναχρονισμού, ωστόσο τα στοιχεία του πίνακα θνησιμότητας για τη γενιά του 1823 επιτρέπουν μια αδρή εκτίμηση του προσδόκιμου επιβίωσης στην εν λόγω εποχή. Έτσι, με βάση πάντα τους κατά Ledermann τυπικούς πίνακες θνησιμότητας2, οδηγούμαστε σε μια σειρά εκτιμήσεις (βλ. πίν. 31).

ΠΙΝΑΚΑΣ 31

Προσδόκιμο επιβίωσης (κατά Ledermann) - Γενιά του 1823

Γενέθλιο

Δίκτυο 101

Δίκτυο 102

Δίκτυο 103

0

52.7

564

49.4

1

58.0

60.8

55.5

5

57.3

59.2

55.6

10

53.3

550

51.8

15

48.9

505

47.5

20

44.8

46.3

43.6

25

41.0

42.3

39.9

Βλέπουμε ότι η εκτίμηση του προσδόκιμου επιβίωσης είναι και συνάρτηση του επιλεγόμενου εκτιμητή -μεταβλητής εισόδου στους τυπικούς πίνακες θνησιμότητας. Οι μεγαλύτερες αποκλίσεις αντιστοιχούν στο προσδόκιμο ζωής στη γέννηση (e0), ενώ οι κατοπινές διαδοχικές εκτιμήσεις τείνουν μάλλον σε αμοιβαία

__________________________

1. Στον Clon Stéphanos βρίσκουμε μια περιγραφή των εστιών υψηλής και χαμηλής θνησιμότητας, αλλά όχι και κάποια ενιαία υπόθεση με ερμηνευτική αξία,

2. Επεκτεινόμενους και πέρα από το 25ο γενέθλιο, μέχρι το τέλος της ζωής.

Σελ. 128
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/129.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

συμπλησίαση. Σύμφωνα με τον Ledermann, η πιο αξιόπιστη εκτίμηση είναι αυτή που βασίζεται στο 15q0·

Συνυπολογίζοντας όλες αυτές τις εκτιμήσεις και λαβαίνοντας υπόψη τις ευρείες δυνατές διακυμάνσεις του δείκτη θνησιμότητας1, καθώς και τα εξ υποκαταγραφής θανάτων πιθανά σφάλματα2 που τείνουν να υπερτιμούν το προσδόκιμο επιβίωσης, μπορούμε να πούμε ότι, αδρά μεν, αλλά και αρκετά ικανοποιητικά ως προσέγγιση στην πραγματική τάξη μεγέθους, το προσδόκιμο επιβίωσης στη γέννηση είναι γύρω στα 45 έτη η και υψηλότερο3. Αυτή η

__________________________

1. Βλ. τους προηγούμενους πίνακες 27, 29 και 30

2. Σε ό,τι αφορά το προσδόκιμο επιβίωσης στη γέννηση, οι πιθανές διακυμάνσεις του είναι αρκετά ανελαστικές σε σχέση με υπολογίσιμες αποκλίσεις του δείκτη θνησιμότητας. Για παράδειγμα, καταστρώσαμε τον κατά Ledermann πίνακα 30 με αφετηρία την διαπιστωμένη στη γενιά του 1823 τιμή του 15q0 = 221‰. Βρήκαμε τιμή του e0 = 49.4 έτη. Αν τώρα θεωρήσουμε ότι η πραγματική θνησιμότητα είναι υψηλότερη, ότι π χ. το 15q0 = 250‰ (πού αντιστοιχεί σε βρεφική θνησιμότητα 1q0 = 140.35‰), τότε η τιμή του e0 = 47.0 έτη. Οι διαφορές αυτές είναι σημαντικές όταν πρόκειται για (σύγχρονες) μετρήσεις ακριβείας, αλλά θα μπορούσαν να θεωρηθούν εξίσου αποδεκτές προσεγγίσεις στις τάξεις μεγεθών που αναφέρονται σε καταστάσεις πριν από ενάμιση αιώνα.

3. Προσδόκιμο επιβίωσης της τάξης του e0 = 45 έτη είναι πράγματι αξιοσημείωτο για την εποχή αύτη. Π χ , στη Γαλλία του 1820-29, βρίσκουμε e0 = 38.7 έτη. Και στην Ελλάδα του 1879 κάτι λιγότερο από 37 έτη. Σημειώνουμε ότι, για να έφτανε σε τέτοια χαμηλά επίπεδα το προσδόκιμο επιβίωσης στη Λευκάδα του 1823, θα έπρεπε να είχαμε τιμές 15q0 της τάξης του 350‰ και άνω, που αντιστοιχούν σε βρεφική θνησιμότητα άνω του 188‰, δηλ. υπερδιπλάσια απ' αυτήν που καταγράφεται. Αυτό, με τη σειρά του, θα σήμαινε ότι η υποκαταγραφή των δημογραφικών συμβάντων είχε τρομακτικές διαστάσεις. Πραγματικά, για να έχουμε 15q0 = 350‰, και θεωρώντας ότι η υποκαταγραφή αντιστοιχεί πάντα σε θάνατο παιδιού, του οποίου ούτε η γέννηση ούτε ο ενταφιασμός αναφέρονται, θα έπρεπε να συμβαίνουν τα εξής: Αντί για 620 θα είχαμε 743 γεννήσεις -ή, με άλλα λόγια, 1 στις 6 γεννήσεις υποθέτουμε ότι δεν καταγράφεται, και αντί για 137 θανάτους, σε ηλικία 0-15 ετών, θα είχαμε 260 τέτοια συμβάντα -ή, με άλλα λόγια, 1 στους 2 θανάτους νέων ατόμων δεν φαίνεται να καταγράφεται πουθενά. Θεωρούμε ότι αυτό είναι μάλλον δύσκολο. Αν πάλι οι γεννήσεις

Σελ. 129
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/130.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

εκτίμηση εμφανώς βασίζεται σε μια "δυσμενή" ερμηνεία των εμπειρικών ευρημάτων που δίνουν, για τη γενιά του 1823, ένα προσδόκιμο επιβίωσης γύρω στα 50 έτη. Αυτή η εκτίμηση επιτρέπει κι έναν πρόσθετο έλεγχο του βαθμού αξιοπιστίας του πίνακα θνησιμότητας της γενιάς του 1823, αξιοπιστίας με την έννοια της συμβατότητας με προτεινόμενα θεωρητικά πρότυπα.

Προσφεύγουμε ξανά στα μοντέλα του Ledermann, και πιο συγκεκριμένα στο δίκτυο 100, το οποίο προτείνει τυπικούς πίνακες θνησιμότητας με μεταβλητή εισόδου το προσδόκιμο επιβίωσης στη γέννηση, Συγκρίνουμε τα προτεινόμενα πρότυπα (βλ. πίν. 32 και σχ. VII) για e0 = 50 έτη με τα εμπειρικά ευρήματα που αφορούν τη γενιά του 1823 (βλ. πίν. 26). Παρατηρούμε ότι:

ΠΙΝΑΚΑΣ 32

Δίκτυο 100 του S. Ledermann

Q = Προσδόκιμο επιβίωσης στη γέννηση

Q = 50.00     Χ = 1.69897

ΔΕΙΚΤΕΣ ΘΝΗΣΙΜΟΤΗΤΑΣ

Ηλικία

ΑΘ

Α

Θ

0-1

116.68

125.90

106.89

1-4

63.29

64.52

61.97

(0-4)

(175.22)

(184.94)

(164.84)

5-9

19.78

20.57

19.27

10-14

13.48

13.17

13.69

15-19

21.11

21Λ6

20.89

20-24

29.18

30.41

27.64

25-29

31.15

31.59

30.45

30-34

33.66

34.14

32.92

__________________________

αναφέρονται, και λείπει μόνο η καταγραφή του θανάτου, υποθέτουμε ότι έχουμε ξανά υπερδιπλάσιο δείκτη βρεφικής θνησιμότητας (δηλ. πάνω από 1 στους 2 θανάτους βρεφών δεν καταγράφεται), καθώς και μη καταγραφή του 1/3 τουλάχιστον των θανάτων νέων ατόμων 0-15 ετών. Θεωρούμε ότι και αυτή η εκδοχή δύσκολα θα ήταν αποδεκτή.

Σελ. 130
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/131.gif&w=600&h=915 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ

(συνέχεια) 32

Ηλικία

ΑΘ

A

Θ

35-39

38.22

39.70

36.48

40-44

4529

49.27

41.06

45-49

55.94

63.16

48.41

50-54

73.80

83.91

63.25

55-59

100.56

113.81

87.21

60-64

143.42

159.61

127.77

65-69

207.37

226.89

189.45

70-74

303.16

323.51

285.27

75-79

424.06

447.59

406.10

80-84

568.4ο

591.55

552.04

85-89

734.54

750.69

723.11

ΠΙΝΑΚΑΣ

ΕΠΙΖΩΝΤΩΝ

Ηλικία

ΑΘ

A

Θ

0

100000

100000

100000

1

88332

87410

89311

5

82742

81771

83777

10

81105

80089

82162

15

80011

79034

81037

20

78322

77362

79344

25

76037

75009

77151

30

73669

72639

74802

35

71189

70160

72339

40

68468

67374

69700

45

65367

64055

66838

50

61710

6ΟΟ09

63602

55

57156

54974

59579

60

51409

48718

54383

65

44036

40942

47434

70

34904

31652

38448

75

24322

21413

27480

80

14008

11829

16320

85

6046

4831

7311

90

1605

1205

2024

e0

50.90

49.43

52.50

Σελ. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/132.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΣΧΗΜΑ VΙΙ

Διάμεσος αριθμόν επιζώντων ανάλογα με το προσδόκιμο επιβίωσης στη γέννηση

ΕΠΙΖΩΝΤΕΣ

ΕΙΚΟΝΑ

(από τον Ledermann)

- Για την ακολουθία των επιζώντων στα διαδοχικά (μέχρι το 25ο) γενέθλια, η συμβατότητα ανάμεσα στο θεωρητικό πρότυπο και την εμπειρική εικόνα είναι πολύ ικανοποιητική. Αξιοσημείωτο είναι το ότι οι αρχικές αποκλίσεις (στο 1ο και 5ο γενέθλιο, που οι επιζώντες της γενιάς 1823 είναι κατά τι -3.2% και 1.6% αντίστοιχα- περισσότεροι από τους θεωρητικά αναμενόμενους) στη συνέχεια εξομαλύνονται, και φτάνουμε σε απόλυτη σχεδόν σύμπτωση των δύο σειρών τιμών.

- Για τις τιμές του δείκτη θνησιμότητας επανευρίσκουμε παρόμοιες με τις προηγούμενα επισημανθείσες αποκλίσεις, και πάλι μη συστηματικές, οι οποίες συμψηφίζονται στο επίπεδο του τελικού αποτελέσματος (συνολική νεανική θνησιμότητα).

Ενδιαφέρουσα είναι και η εξέλιξη του προσδόκιμου επιβίωσης

Σελ. 132
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/133.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

επιβίωσης σε συνάρτηση με την ηλικία. Παρατηρούμε, δηλαδή (βλ. πίν. 33), ότι η συνολική προσδοκώμενη διάρκεια ζωής (ήδη βιωμένα χρόνια συν το προσδόκιμο επιβίωσης στο αντίστοιχο γενέθλιο) αυξάνει σταθερά με την πάροδο του χρόνου, και η αύξηση αυτή είναι ιδιαίτερα αισθητή στα πρώτα χρόνια της ζωής.

ΠΙΝΑΚΑΣ 33

Συνολική προσδοκώμενη διάρκεια ζωής - Γενιά του 1823

Γενέθλιο

Δίκτυο 101

Δίκτυο 102

Δίκτυο 103

0

52.7

56.4

49.4

1

59.0

61.8

56.5

5

62.3

64.2

60.6

10

63.3

65.0

61.8

15

63.9

65.5

62.5

20

64.8

66.3

63.6

25

66.0

67.3

64.9

Αυτή η εξέλιξη εικονογραφεί το γεγονός ότι οι επιζώντες όχι μόνο διέφυγαν από σοβαρούς κινδύνους, αλλά και έχουν επιπλέον σοβαρές ελπίδες να ζήσουν τόσο περισσότερο όσο η διάρκεια των δύσκολων καιρών που πέρασαν γίνεται μεγαλύτερη.

XIV. Δείκτης θνησιμότητας κατά φύλο και τόπο κατοικίας

Η κατάστρωση και μελέτη των πινάκων θνησιμότητας κατά φύλο και τόπο κατοικίας επιτρέπει τη συναγωγή συμπερασμάτων για την επίδραση αυτών των παραμέτρων στην εξέλιξη της μάχης για την επιβίωση.

1. Θνησιμότητα κατά φύλο

Συγκρίνοντας τα δεδομένα των πινάκων 34 και 35 και με τη βοήθεια του ανακεφαλαιωτικού πίνακα 36 παρατηρούμε ότι:

Σελ. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/134.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 34

Πίνακας θνησιμότητας, Άντρες - Γενιά του 1823

Γενέθλιο x

Επιζώντες Sx

Θάνατοι d (x, x+1)

qx (‰)

0

10000

714

71.40

1

9286

268

28.86

2

9018

89

9.87

3

8929

119

13.33

4

8810

119

13.51

5

8691

89

10.24

6

8602

119

13.83

7

8483

60

7.07

8

8423

60

7.12

9

8363

30

3.59

10

8333

119

14.28

11

8214

149

Ι8.14

12

8065

30

3.72

13

8035

30

3 73

14

8005

0

0.00

15

8005

30

3.75

16

7975

0

0.00

17

-

(0)

18

-

-

(0)

19

7975

30

3.76

20

7945

30

3.78

21

7915

0

0.00

22

7915

60

7.58

23

7855

30

3.82

24

7825

30

3.83

25

7795

- Ο δείκτης θνησιμότητας είναι αισθητά υψηλότερος στα κορίτσια κατά τη βρεφική ηλικία1 και στα πέντε πρώτα χρόνια ζωής (αν και ισχύει το αντίστροφο στην ηλικία 1-4 ετών).

- Το ίδιο ισχύει και για τη συνολική νεανική θνησιμότητα (0-24 ετών).

__________________________

1. Βλ. Την προηγούμενη συζήτηση για τις πιθανές ερμηνείες αυτού του ευρήματος.

Σελ. 134
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/135.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 35

Πίνακας θνησιμότητας. Γυναίκες - Γενιά τον 1823

Γενέθλιο x

Επιζώσες Sx

Θάνατοι d (x, x+1)

qx (‰)

0

10000

1092

109.20

1

8908

422

47.37

2

8486

176

20.74

3

8310

70

8.42

4

8240

176

21.36

5

8063

35

4.34

6

8028

106

13.20

7

7922

35

4.42

8

7887

0

0.00

9

7887

70

8.88

10

7817

70

8.95

11

7747

106

13.68

12

7641

35

4.58

13

7606

0

0.00

14

7606

70

920

15

7536

0

000

16

7536

0

0.00

17

-

-

(0)

18

-

-

(0)

19

7536

0

0.00

20

7536

0

0.00

21

7536

0

0.00

22

7536

35

4.64

23

7501

35

4.67

24

7466

0

0.00

25

7466

- Αντίθετα, ο δείκτης θνησιμότητας είναι υψηλότερος στα αγόρια, στην περίοδο 5-24 ετών.

- Από τη σύγκριση με την ακολουθία των επιζώντων στον τυπικό πίνακα του Ledermann για e0 = 50 (βλ. πίν. 32) βλέπουμε και πάλι ότι οι αρχικές αισθητές αποκλίσεις από το θεωρητικό πρότυπο τείνουν διαχρονικά να εξομαλύνονται, και η προσέγγιση

Σελ. 135
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/136.gif&w=600&h=3934. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 36

Δείκτης θνησιμότητας

κατά

φύλο και ομάδα

ηλικιών

Ηλικία

Επιζώντες (Sx)

Θάνατοι

d (x, x+a)

Δείκτης

θνησ. ‰

(αρχ. γενν. x)

Αγόρια

Κορίτσια

Αγόρια

Κορίτσια

Αγόρια

Κορίτσια

0-1

10000

l0000

714

1092

71.40

109.20

1-4

(0-4) 5-9 10-14 15-19

9286 (l0000) 8691 8333 8005

8908 (l0000) 8063

7817 7535

1211

(1547)

358 328 60

845

(1937) 246 282 0

130.41

(154.70) 41.19 39.36 7.50

94.86 (193.70) 30.51 37.42 0.00

20-24 (0-24)

7945

(10000)

7535 (l0000)

150

(2205)

70

(2535)

18.80 (220.50)

9.29 (253.50)

Σελ. 136
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/137.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

είναι ικανοποιητική στο 25ο γενέθλιο (αριθμός επιζώντων γενιάς 1823 προς θεωρητικό αριθμό: +3.9% στα αγόρια, -3.2% στα κορίτσια).

2. Θνησιμότητα κατά τόπο κατοικίας

Συγκρίνοντας τα δεδομένα των πινάκων 37 και 38 και με τη βοήθεια του ανακεφαλαιωτικού πίνακα 39 παρατηρούμε τα εξής:

ΠΙΝΑΚΑΣ 37

Πίνακας θνησιμότητας. Πόλη - Γενιά του 1823

Γενέθλιο x

Επιζώντες Sx

Θάνατοι d (x, x+1)

qx (‰)

0

10000

751

75.10

1

9249

347

37.52

2

8902

116

13.03

3

8786

58

6.60

4

8728

58

6.65

5

8670

173

19.95

6

8497

116

13.65

7

8381

58

6.92

8

8323

0

0.00

9

8323

0

0.00

10

8323

289

34.52

11

8034

173

21.53

12

7861

58

7.38

13

7803

58

7.43

14

7745

58

7.49

15

7687

0

0.00

16

7687

0

0.00

17

-

-

(0)

18

-

-

(0)

19

7687

0

0.00

20

7687

58

7.55

21

7629

0

0.00

22

7629

0

0.00

23

7629

58

7 60

24

7571

0

0.00

25

7571

Σελ. 137
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/138.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 38

Πίνακας θνησιμότητας. Χωριά - Γενιά του 1823

Γενέθλιο x

Επιζώντες Sx

Θάνατοι d (x, x+1)

qx(‰)

0

10000

940

94.00

1

9060

336

37.09

2

8724

134

15.36

3

8590

112

13.04

4

8478

179

21. 11

5

8299

22

2.65

6

8277

112

13.53

7

8165

45

5.51

8

8120

45

5,54

9

8075

67

8.30

10

8008

22

2.75

11

7986

112

14.02

12

7874

22

2.79

13

7852

0

0.00

14

7852

22

2.80

15

7830

22

2.81

16

7808

0

0.00

17

-

-

(0)

18

-

-

(0)

19

7808

22

2.82

20

7786

0

0.00

21

7786

0

0.00

22

7786

67

861

23

7719

22

2.85

24

7697

22

2.86

25

7675

- Στη βρεφική και πρώτη παιδική ηλικία, δείκτη θνησιμότητας υψηλότερο στα χωριά.

- Η πόλη παίρνει το προβάδισμα στη ζώνη των 5-14 ετών.

- Τελικό αποτέλεσμα, συνολικός δείκτης θνησιμότητας, για την περίοδο 0-24 ετών, στατιστικά συγκρίσιμος και περιγραφικά (για τη γενιά του 1823) ελαφρώς υψηλότερος στην πόλη.

Η πιθανή νοσολογική διάσταση, που ίσως εξηγεί μέρος αυτής

Σελ. 138
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/139.gif&w=600&h=3934. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 39

Δείκτης ειδικής θνησιμότητας κατά τόπο κατοικίας και ομάδα ηλικιών

Ηλικία

Επιζώντες (Sx)

Θάνατοι d (x, x + a)

Δείχτης θνησ. ‰

(αρχ. γενν. x)

Πόλη

Χωριά

Πόλη

Χωριά

Πόλη

Χωριά

0-1

1-4

(0-4)

5-9

10-14

15-19

20-24

(0-24)

10000

9249

(10000)

8671

 8324

7688

7688

(10000)

10000

9060

(10000)

8299

8009

7830

7785

(10000)

751

578

(1329)

347

636

0

116

(2428)

940

760

1700

290

179

45

119

(2327)

75.10

62.49

(132.90)

40.02

77.24

0.00

15.09

(242.80)

94.00

83.89

(170.00)

34.94

22.35

5.75

15.29

(232.70)

Σελ. 139
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/140.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

της διαφοράς, θα ήταν η μεγαλύτερη συχνότητα μοιραίας κατάλήξης των οξέων λοιμωδών νοσημάτων στα χωριά, στην πρώτη παιδική ηλικία -και η μεγαλύτερη ίσως συχνότητα ελωδών πυρετών και φυματίωσης, από τη μια, αλλά και η ευκολότερη διάδοση επιδημικών κινήσεων, από την άλλη, στην πόλη και για τη ζώνη των 5-14 ετών1.

ΠΙΝΑΚΑΣ 40

Πίνακας θνησιμότητας. Άντρες πόλης - Γενιά του 1823

Γενέθλιο χ

Επιζώντες Sx

Θάνατοι d (x, x+1)

qx (‰)

0

10000

600

60.00

1

9400

400

42.55

2

9000

100

11.11

3

8900

100

11.23

4

8800

0

0.00

5

8800

200

22.72

6

8600

200

23.25

7

8400

100

11.90

8

8300

0

0.00

9

8300

0

0.00

Ι0

8300

300

36.14

11

8000

100

12.50

12

7900

0

0.00

13

7900

100

12.65

14

7800

0

0.00

15

7800

0

0.00

16

7800

0

0.00

17

18

19

(7800)

(7800)

7800

(0)

(0)

0

(0)

(0)

0.00

2ο

7800

100

12.82

21

7800

0

0.00

22

7700

0

0.00

23

7700

0

0.00

24

7700

0

0 00

25

7700

__________________________

1. Βλ. Την προηγούμενη συζήτηση για τις αιτίες θανάτου.

Σελ. 140
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/141.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 41

Πίνακας θνησιμότητας. Γυναίκες πόλης — Γενιά του 1823

Γενέθλιο x

Επιζώσες Sx

Θάνατοι d (x, x+ 1)

qx (‰)

0

10000

959

95.90

1

9041

274

30.30

2

8767

137

15.62

3

8630

0

0.00

4

8630

137

15.87

5

8493

137

16.12

6

8356

0

0.00

7

8356

0

0.00

8

8356

0

0.00

9

8356

0

0.00

10

8356

274

32.78

11

8082

274

33.89

12

7808

137

17 54

13

7671

0

0.00

14

7671

137

17.85

15

7534

0

0.00

16

7534

0

0.00

17

(7534)

(0)

(0)

18

(7534)

(0)

(0)

19

7534

0

0 00

20

7534

0

0 00

21

7534

0

0.00

22

7534

0

0.00

23

7534

137

18.18

24

7397

0

0.00

25

7397

Σελ. 141
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/142.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 42

Πίνακας θνησιμότητας. Άντρες χωριών — Γενιά του 1823

 

Γενέθλιο x

Επιζώντες Sx

Θάνατοι d (x, x+1)

qx (‰)

0

10000

763

76.30

1

9237

212

22.95

2

9025

85

9.42

3

8940

127

14.21

4

8813

169

19.18

5

8644

42

4.86

6

8602

85

9.88

7

8517

42

4.93

8

8475

85

10.03

9

8390

42

5.01

10

8348

42

5.03

11

8306

169

20.35

12

8137

43

5.28

13

8094

0

0.00

14

8094

0

0.00

15

8094

43

5.31

16

8051

0

0.00

17

(8051)

(0)

(0)

18

(8051)

(0)

(0)

19

8051

42

5.22

20

8009

0

0.00

21

8009

0

0.00

22

8009

85

10.61

23

7924

42

5.30

24

7882

42

5.33

25

7882

Σελ. 142
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/143.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 43

Πίνακας θνησιμότητας. Γυναίκες χωριών — Γενιά του 1823

Γενέθλιο x

Επιζώσες Sx

Θάνατοι d (x, x+1)

qx (‰)

0

10000

1137

113.70

1

8863

474

53.48

2

8389

190

22.65

3

8199

95

11.59

4

8104

190

23.45

5

7914

0

0.00

6

7914

142

17.94

7

7772

47

6.05

8

7725

0

0.00

9

7725

95

12.30

10

7630

0

0.00

11

7630

47

6.16

12

7583

0

0.00

13

7583

0

0.00

14

7583

47

6.20

15

7536

0

0.00

16

7536

0

0.00

17

(7536)

(0)

(0)

18

(7536)

(0)

(0)

19

7536

0

0.00

20

7536

0

0.00

21

7536

0

0.00

22

7536

47

6.24

23

7489

0

0.00

24

7489

0

0.00

25

7489

Σελ. 143
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 124
    4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

    Ως συνολικό συμπέρασμα: Στο επίπεδο του τελικού αποτελέσματος (συνολική νεανική θνησιμότητα), τα εμπειρικά ευρήματα είναι πλήρως συμβατά με τις θεωρητικές προσδοκίες. Αλλά, στο επίπεδο της βρεφικής θνησιμότητας, διαφαίνεται ένα ενδεχόμενο πρόβλημα υποκαταγραφής των θανάτων που αφορούν τα μικρά παιδιά.

    3. Θνησιμότητα κατά ομάδες ηλικιών

    Κατά ομάδες ηλικιών, ο δείκτης θνησιμότητας εμφανίζει, για τη γενιά του 1823, τις τιμές που εικονίζονται στον πίνακα 28 (βλ. παραπάνω).

    Η πιο ευάλωτη ηλικία είναι λοιπόν η βρεφική, και γενικότερα η πρώιμη παιδική. Σ' αυτήν αντιστοιχούν τα 2/3 των συνολικών θανάτων της γενιάς του 1823 στη διάρκεια της νεότητας της1. Ο ρυθμός των θανάτων επιβραδύνεται θεαματικά από την ηλικία των 5 ετών μέχρι τις αρχές της εφηβείας (14 ετών), Η "χρυσή εποχή" της επιβίωσης κείται μεταξύ 15 και 24 ετών. Ο δείκτης θνησιμότητας αποτελεί μια εκτίμηση της πιθανότητας θανάτου ανάμεσα στην αρχή και το τέλος μιας χρονικής περιόδου. Βλέπουμε λοιπόν ότι:

    - Σχεδόν ένα στα δέκα νεογέννητα κινδυνεύει να πεθάνει

    __________________________

    1. Σύμφωνα με τον Clon Stéphanos, η Ελλάδα του τελευταίου τετάρτου του περασμένου αιώνα εμφανίζει δείκτη βρεφικής θνησιμότητας (0-1 έτους) με τιμή 114‰, που κατατάσσει τη χώρα μας προτελευταία στη συνολική κατάταξη των ευρωπαϊκών χωρών. Μόνη η Νορβηγία εμφανίζει χαμηλότερη βρεφική θνησιμότητα (104‰). Η εξήγηση του Clon Stéphanos είναι ότι αυτό οφείλεται στη σχετική ηπιότητα του κλίματος, στη χαμηλή πυκνότητα του πληθυσμού, καθώς και στη σχετική σπανιότητα επιβαρυντικών παραγόντων, όπως η σύφιλη, ο αλκοολισμός και η φυματίωση. Για τη Λευκάδα του 1823 ειδικότερα, ο αριθμός των επιζώντων είναι της ίδιας τάξης (ακριβέστερα, γύρω στο 5% ο ανώτερος) από τον αριθμό των επιζώντων, στα αντίστοιχα γενέθλια, στο Meulan (πβ. Μ. Lachiver, ό.π., σ. 201) στην περίοδο 1790-1839. Αλλά είναι πολύ μεγαλύτερος (κατά 20% στο 10ο και 20ό γενέθλιο) από τη γαλλική γενιά του 1820 -πβ. A. Armengaud, "La population française au XIXe siècle", P.U.F., 1976, σ. 18.