Συγγραφέας:Σιδέρης, Νίκος
 
Τομαρά - Σιδέρη, Ματούλα
 
Τίτλος:Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα
 
Υπότιτλος:Η δημογραφική τύχη της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:4
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:231
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αιώνας
 
Περίληψη:
Η συγκρότηση μιας νέας γενιάς στην Ελλάδα, στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα, αποτελεί το αντικείμενο αυτής της ιστορικής δημογραφικής και νοσολογικής μελέτης. Η έρευνα αναπτύσσεται σε δύο μέρη: Πρώτο, σε ένα επίπεδο μικροδημογραφικό. Χώρος της έρευνας είναι το νησί της Λευκάδας, χρόνος της το πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Στόχος της είναι η ανάλυση της λεπτής υφής των μηχανισμών συγκρότησης μιας νέας γενιάς και της ένταξής της στο πλέγμα των προηγούμενων και επόμενων γενεών. Δεύτερο, σε ένα επίπεδο μακροδημογραφικό. Εδώ επιχειρείται η επισήμανση της θέσης της νεότητας μέσα στο πλέγμα των γενεών στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο του 19ου αιώνα. Οι διαθέσιμες απογραφές επιτρέπουν την ανασύσταση της πυραμίδας των ηλικιών σε περιφερειακό και συνολικό επίπεδο. Οι διαχρονικές συγκρίσεις επιτρέπουν την εκτίμηση του ειδικού βάρους της νεότητας μέσα στη δημογραφική δομή και δυναμική. Οι συγχρονικές συγκρίσεις αναδείχνουν τις περιφερειακές ανισότητες. Η ανάλυση εδώ συμπεριλαμβάνει και την απαρτίωση των μακροδημογραφικών παρατηρήσεων και των μικροδημογραφικών μηχανισμών σε ένα ολικό μοντέλο δομής και δυναμικής του ελλαδικού πληθυσμού και της θέσης της νεότητας μέσα σε αυτές.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 5.67 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 177-196 από: 234
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/177.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

- 3 παιδιά σε 9 περιπτώσεις (9.7%),

Η πλήρης ατεκνία είναι, λοιπόν, δυο φορές συχνότερη από την τριμελή οικογένεια, και το 70% των σχηματισμένων νεανικών οικογενειών έχει μόνο 1 ή (λιγότερο συχνά) 2 παιδιά1. Και, φυσικά, αυτή η εικόνα δεν εξηγείται με κάποια υποτιθέμενη ανεπάρκεια χρόνου για αναπαραγωγή των νέων ζευγαριών. Γιατί (βλ. πίν. 58) η συντριπτική πλειοψηφία των ζευγαριών (91 στα 93) γνώρισε σ' αυτό το διάστημα τουλάχιστον 2.5 (κατά μέσο ορό) χρόνια έγγαμου βίου, 9 στα 10 ζευγάρια τουλάχιστον 3.5 χρόνια, 3 στα 4 τουλάχιστον 4.5 χρόνια και -πάνω από 1 στα 2- 5.5 χρόνια κοινής ζωής, άρα θεωρητικά αναπαραγωγικής δυνατότητας.

Μια ένδειξη για τη χρήση του αναπαραγωγικά διαθέσιμου χρόνου είναι και η απόσταση ανάμεσα στο 1ο και το 2ο παιδί. Αυτή είναι:

- Μικρότερη από 1 χρόνο σε 1 περίπτωση (3%).

- 1-2 χρόνια σε 14 περιπτώσεις (42%).

- 2-3 χρόνια σε 14 πάλι περιπτώσεις (42%).

- 3-4 χρόνια σε 4 περιπτώσεις (12%).

Οι (ολιγάριθμες) αποστάσεις μεταξύ 2ου και 3ου παιδιού είναι μισές-μισές κατανεμημένες στα διαστήματα 0-2 και 2-4 ετών. Τέλος, το 5 % περίπου των συλλήψεων οφείλονται σε προγαμιαίες σεξουαλικές σχέσεις.

VII. Βαθμός αντιρρόπησης των απωλειών

Έχουμε ήδη εκτιμήσει το επίπεδο των απωλειών της κοόρτης εξαιτίας της θνησιμότητας. Σχεδόν 1 στα 4 από τα μέλη της

__________________________

1. Για σύγκριση παραθέτουμε (Μ. Lachiver, ό.π.) αντίστοιχα στοιχεία για το Meulan. Εκεί, στους γάμους που έγιναν στα 1815-1839, οι γυναίκες ηλικίας 20-24 ετών έχουν αποκτήσει 0 παιδιά στο 15% των περιπτώσεων, 1 παιδί στο 33% των περιπτώσεων, 2 παιδιά στο 30%, 3 παιδιά στο 15% και 4 παιδιά στο 7% των περιπτώσεων. Τα ποσοστά αυτά είναι συγκρίσιμα με την εικόνα της γενιάς του 1823, ιδίως αν λάβουμε υπόψη μας και τις ενδεχόμενες απώλειες λόγω των κενών του υλικού.

12

Σελ. 177
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/178.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

χάνεται πριν από το τέλος της νεότητας του. Η τεκνοποιία των μελών της κοόρτης είναι ο πιο σημαντικός μηχανισμός αντίρροπησης αυτών των απωλειών.

Σε ποιο βαθμό πετυχαίνεται αυτή η αντιρρόπηση;

Δεδομένου ότι δύο μέλη της κοόρτης παντρεύτηκαν μεταξύ τους και έκαναν 2 παιδιά, μένουν ακόμη 618 αρχικά μέλη της κοόρτης που έκαναν 191 παιδιά. Αυτά τα 191 παιδιά αντιστοιχούν σε ζεύγη γονέων, από τους οποιους μόνο ο ένας ανήκει στην κοόρτη. Συνεπώς, ο βαθμός συμμετοχής της κοόρτης στην τεκνοποιία του συγκεκριμένου παραδείγματος είναι ίσος με 191÷2 = 96 παιδιά. Σ' αυτά πρέπει να προσθέσουμε και τα 2 παιδιά που προέρχονται από τον προαναφερθέντα εσωτερικό γάμο. Άρα, συνολικά, αντιστοιχούν ως ειδική τεκνοποιία στην κοόρτη 98 παιδιά. Δεδομένου ότι οι απώλειες της κοόρτης ανέρχονται σε 146 θανάτους, οδηγούμαστε στο ακόλουθο συμπέρασμα:

Παρά την υψηλή θνησιμότητα, οι απώλειες της κοόρτης αντιρροπούνται σε μεγάλο βαθμό από τη γεννητικότητα της ήδη στη διάρκεια της νεότητας της. Πραγματικά, ο βαθμός αντιρρόπησης των απωλειών είναι τουλάχιστον (βλ. σημ. σ. 159) 98/146, δηλαδή 67.1 % των απωλειών αντιρροπούνται στο ίδιο με την επέλευσή τους χρονικό διάστημα -στο οποίο περιλαμβάνεται και η βρεφική, δηλαδή η ηλικία μέγιστης θνησιμότητας.

Μια πρώτη σύνοψη

Πριν από το τέλος της νεότητάς τους, 3 στα 10 αρχικά μέλη της κοόρτης και 4 στα 10 μέλη που φτάνουν στη γόνιμη ηλικία (11ο γενέθλιο κ.ε.) γίνονται γονείς. Σημαντική είναι η συμμετοχή των πρώιμων γεννήσεων. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα στην περίπτωση των γυναικών και στα χωριά. Οι περισσότερες γεννήσεις αντιστοιχούν στην ηλικία 20-24 ετών - αλλά και 3 στις 10 γεννήσεις επέρχονται πριν από αυτή την ηλικία.

Συνολικά, η νεανική γεννητικότητα είναι και καθαυτή σημαντική, αλλά και αποτελεσματική ως μηχανισμός αντιρρόπησης των απωλειών εξαιτίας της θνησιμότητας, μια και στη διάρκεια της

Σελ. 178
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/179.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

νεότητας της κατορθώνει ήδη και αντικαθιστά 2 στα 3 απολεσθέντα μέλη της. Αυτό το κατορθώνει κινητοποιώντας μόλις 135 άτομα, δηλαδή το 1/5 των αρχικών και το 1/3 περίπου των τελικά επιζώντων μελών της: τόσοι τεκνοποιούν σ' αυτό το διάστημα. Άρα, παραμένουν διαθέσιμοι άλλοι 339 δυνητικοί γονείς και η παραμένουσα τεκνοποιητική ικανότητα όσων είναι ήδη γονείς. Με άλλα λόγια, η μηχανή του θανάτου δεν μένει χωρίς απάντηση, και μάλιστα σχετικά ικανοποιητική παρά τους περιορισμούς της.

Τα υψηλά επίπεδα νεανικής γεννητικότητας δείχνουν το βάρος του βιολογικού καταναγκασμού (αντιρρόπηση της θνησιμότητας). Αλλά και οι διαφοροποιήσεις πόλης/χωριών δείχνουν ότι πράγματι η γεννητικότητα, παρά το βάρος του βιολογικού και δημογραφικού, δεν είναι απόλυτα δέσμια αυτών και μόνο των καταναγκασμών.

Η καλύτερη απόδειξη της σχετικής ελευθερίας των νέων απέναντι σ' αυτούς τους καταναγκασμούς, καθώς και η βαθμιαία ανάδυση προτύπων αναπαραγωγικής συμπεριφοράς που ανήκουν στο μέλλον, είναι ίσως η αναμφισβήτητη πρακτική του ελέγχου των γεννήσεων και του περιορισμένου μεγέθους της ιδεατής νεανικής οικογένειας.

Επειδή ωστόσο κάθε νόμισμα έχει πάντοτε δύο όψεις, η άλλη όψη αυτής της επιλογής αναφέρεται στο ανθρώπινο κόστος της: Αρκεί να υπενθυμίσουμε απλά ότι, κατά πάσα πιθανότητα, το σχεδόν αποκλειστικό μέσο για την υλοποίηση αυτού του ελέγχου ήταν η σεξουαλική αποχή ή η διακεκομμένη συνουσία, μια ερωτική πρακτική που δεν είναι δίχως επιπτώσεις στην ψυχική οικονομία του ανθρώπινου υποκειμένου.

Σελ. 179
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/180.gif&w=600&h=915 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 180
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/181.gif&w=600&h=915 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ

Η ΜΑΚΡΟΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ

Σελ. 181
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/182.gif&w=600&h=915 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 182
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/183.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε'

ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΔΟΧΗ ΤΩΝ ΓΕΝΕΩΝ ΣΤΟ ΣΥΝΟΛΟ ΤΟΥ ΕΛΛΑΔΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ

Το μικροδημογραφικό μέρος της μελέτης μας έδειξε παραστατικά τους μηχανισμούς συγκρότησης και διαδοχής των γενεών στο νησί της Λευκάδας στο α' μισό του 19ου αιώνα (1823-1848).

Το ερώτημα που τίθεται τώρα είναι: σε ποιο βαθμό η Λευκάδα είναι αντιπροσωπευτικό παράδειγμα αυτής της διαδικασίας στο σύνολο του ελλαδικού χώρου; Φυσικά, αντιπροσωπευτικό παράδειγμα σημαίνει όχι ανεύρεση ίδιων τιμών στις ποσοτικές μετρήσεις, αλλά αποδέσμευση ομόλογων μηχανισμών αντίστοιχης δυναμικής του συνολικού δημογραφικού μοντέλου.

Ήδη η μικροδημογραφική ανάλυση, εικονογραφώντας τις έννοιες του τοπικού αιτιακού καθορισμού, από τη μια, της δομικής σταθερότητας του συστήματος, από την άλλη, επιτρέπει τη σαφή διάκριση ανάμεσα στην τοπική διακύμανση και τη λογική λειτουργίας του συνολικού μοντέλου.

Το πέρασμα από το ένα επίπεδο πραγματικότητας και ανάλυσης στο άλλο είναι εφικτό με τη διαμεσολάβηση δύο θεμελιακών εννοιών της γενικής θεωρίας των συστημάτων: το παιχνίδι της ισοτέλειας μπορεί να οδηγήσει ένα ανοιχτό σύστημα, ανεξάρτητα από τις αρχικές συνθήκες και την ενδιάμεση διαδρομή, στην ίδια τελική "σταθερή κατάσταση", που εξαρτάται μόνο από τις καθοριστικές παραμέτρους του συστήματος1.

__________________________

1. Ανοιχτό σύστημα είναι το σύστημα που ανάμεσα σ' αυτό και το περιβάλλον του υπάρχει ανταλλαγή/διακίνηση ύλης, ενέργειας και πληροφορίας. Ένα τέτοιο σύστημα μπορεί, ξεκινώντας από τις πιο ποικίλες 

Σελ. 183
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/184.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Επαρκείς μικροδημογραφικές μελέτες για την Ελλάδα του α' μισού του 19ου αιώνα δεν είναι ακόμη διαθέσιμες, θα χρησιμοποιήσουμε λοιπόν στοιχεία για το β' μισό του αιώνα.

Το εκ πρώτης όψεως εμπόδιο είναι τελικά ευνοϊκή συνθήκη για την καλύτερη κατανόηση της διαδικασίας συγκρότησης και διαδοχής των γενεών στην ίδια εποχή, κι αυτό γιατί, έτσι ή αλλιώς, η υπόθεση της εργασίας μας είναι ότι υπάρχουν ίσως, από τα μέσα του 19ου αιώνα, κάποιοι αρχικοί πυρήνες δημογραφικής μετάβασης σ' έναν πληθυσμό σύγχρονου τύπου, αλλά ουσιαστικά η Ελλάδα του 19ου αιώνα παραμένει μια κοινωνία δημογραφικά "παλιού τύπου", κοινωνία με παραδοσιακούς δημογραφικούς μηχανισμούς και δυναμικές, που αντιστοιχούν σε μια "σταθερή κατάσταση" του συστήματος.

Έτσι, λοιπόν, λόγω των εξαιρετικών περιστάσεων (Επανάσταση του 1821), το β' μισό του 19ου αιώνα ίσως προσφέρει καλύτερη εποπτεία των δημογραφικών μηχανισμών που διέπουν την παραδοσιακή ελληνική κοινωνία του 19ου αιώνα στη μακρά της διάρκεια. Βέβαια, μια εκτίμηση των δημογραφικών εξελίξεων στο α' μισό του αιώνα αυτού, και μετά την Επανάσταση, θα ήταν καθαυτή άκρως ενδιαφέρουσα, ιδίως από την άποψη των αυτορρυθμιστικών μηχανισμών που κινητοποιούνται για την αναπλήρωση των εκτάκτων δημογραφικών απωλειών του Αγώνα1. Αλλά, στο

__________________________

αφετηρίες και ακολουθώντας διαφορετικές τροχιές, να καταλήξει στην ίδια τελική σταθερή κατάσταση ("steady state") που είναι ανεξάρτητη και από τις αρχικές συνθήκες και από την τροχιά, και εξαρτάται μόνο από τις θεμελιακές παραμέτρους του ίδιου του συστήματος. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται ισοτέλεια (equifinality). Γι' αυτές τις έννοιες βλ. L. von Bertalanffy, ό.π. Στο δημογραφικό πεδίο, η διαδικασία αυτή οδηγεί στη διαμόρφωση των λεγόμενων "σταθερών", ή "οιονεί σταθερών πληθυσμών", για τους οποίους βλ. παρακάτω.

1. Για μια επισκόπηση αυτού του ζητήματος (αυτορρυθμιστικοί μηχανισμοί αντιρρόπησης των δημογραφικών κρίσεων η εκτάκτων περιστάσεων) βλ. A. Bideau, "Les mécanismes autorégulateurs des populations traditionnelles", Annales ESC, 38/5 (1983).

Σελ. 184
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/185.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

επίπεδο των μηχανισμών που διέπουν τη δημογραφική δυναμική σε μεγάλη διάρκεια, μια τέτοια εκτίμηση θα ήταν και σχετικά βεβιασμένη, λόγω ακριβώς των εκτάκτων συνθηκών, που παραμορφώνουν τη δυναμική που χαρακτηρίζει την "εξομαλυμένη" λειτουργία και τη δομική σταθερότητα του μοντέλου.

Έτσι, λοιπόν, θα διερευνήσουμε τώρα, στη μακροδημογραφική κλίμακα, κατά πόσο οι μηχανισμοί που διέπουν τη γενιά του 1823, στη Λευκάδα, είναι καλό παράδειγμα των μηχανισμών που διέπουν το σύνολο του ελλαδικού χώρου τον 19ο αιώνα.

Ι. Ηλικιακή δομή τον πληθυσμού

Ο καθηγητής Β. Βαλαώρας1 έχει υπολογίσει την εξέλιξη της ηλικιακής δομής του πληθυσμού της Ελλάδας για την περίοδο 1860-1965 (βλ. πίν. 59).

Αν συγκρίνουμε αυτά τα στοιχεία με την απογραφή της Λευκάδας στα 1824, παρατηρούμε ότι η ηλικιακή δομή του ελλαδικού χώρου παραμένει ουσιαστικά αμετάβλητη μέχρι το τέλος του αιώνα (1860-1900) και πρακτικά συγκρίσιμη με την αντίστοιχη δομή στη Λευκάδα του 1824.

Άρα, από την άποψη της πυραμίδας των ηλικιών, δηλαδή του τελικού αποτελέσματος, η Λευκάδα του 1824 αποτελεί αντιπροσωπευτικό παράδειγμα της διαδικασίας συγκρότησης και διαδοχής των γενεών στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο.

__________________________

1. Βλ. V. G. Valaoras, "A Reconstruction of the Demographic History of Modern Greece", The Milbank Memorial Fund Quarterly, Απρίλιος 1960, Vol. XXXVIII, Nο. 2, σ. 115-137, και Β. Βαλαώρας, Δημογραφική Ιστορία της Συγχρόνου Ελλάδος, Αθήνα 1959. Παραθέτουμε εδώ έναν από τους ανακεφαλαιωτικούς πίνακες που βρίσκονται στη μελέτη του V. G. Valaoras "A Reconstruction of the Demographic History", ό.π., πίν. 2 (όπου ορισμένες πρόσθετες πληροφορίες και μερικές αποχρώσεις στις εκτιμήσεις).

Σελ. 185
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/186.gif&w=600&h=3934. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 59

ΠΙΝΑΞ VII. Δημογραφικαί εξελίξεις του πληθυσμού της Ελλάδος ανά δεκαετίαν (1860 - 1970).

Πληθυσμός (εις χιλιάδας) και σύνθεσις κατά φύλον και ηλικίαν εις την αρχήν εκάστης περιόδου.

Ετησία αύξησις (%), γεννητικότης, θνηοιμότης, βρεφική θνησιμότης και μέση διάρκεια ζωής (εις έτη, αμφότερα τα φύλα) ως μέσοι όροι δι' εκάστην δεκαετίαν καθ' υπολογισμόν.

Περίοδος

Πληθυσμός

(000)

Άρρενες

επί 100

θηλέων

Μέση

ετήσια

αύξησις

Καθ' ηλικίαν %

Επί 1000 κατοίκων

Βρεφική

Θνησιμότης

Μέση

διάρκεια

ζωής

Γεννήσ.

Θάνατοι

Υπέρ

Γεννήσ.

-15

15-16

65+

1860-69

1.103,8

99,4

1,58

38,7

57,2

4,1

38,9

25,7

13,2

198

35,8

1870-79

1.474,5

99,3

1,72

38,5

57,0

4,5

40,0

24,3

15,7

195

36,4

1880-39

1.727,8

99,3

1,80

39,1

56,5

4,4

40,6

25,0

15,6

189

37,4

1880-99

2.294,1

99,3

1,47

39,5

56,2

4,3

38,0

22,6

15,8

180

39,0

1900-09

2.632,3

96,0

0,87

38 ,8

57,0

4,2

34,4

20,4

14,0

169

40,8

1910-19

2.860 7

88,7

0,49

37,0

58,6

4.4

29,2

24,3

4,9

..

. .

1920-29

4.550,4

96,5

1,45

34,4

59,1

6,5

32,0

19,3

12,7

139

46,7

1930-39

6.403,0

97,0

1,40

32,6

61,3

0,1

29,0

15,6

13,4

115

51,5

1940-49

7.363,2

97,8

0,08

33,8

59,8

6,4

17,9

17,1

0,8

..

1950-59

7.545,5

95,2

1,04

28,7

64,5

6,8

20,5

9,8

10,7

"48

66,2

1960-69

8.327,4

95,3

0,75

26,1

65,8

8,1

10,0

10,5

7.5

39

68,0

1970

8.954,0

95,4

-

25,1

65,4

9,5

.

..

..

..

(Από τον Β. Βαλαώρα)

Σελ. 186
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/187.gif&w=600&h=3934. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΕΙΚΟΝΑ

Η αύξησις, η δόμησις και αι δυναμικαί εξελίξεις του πληθυσμού της Ελλάδος από του 1860-1960 και κατά προέκτασιν μέχρι του έτους 1970. [Με βάση τον πίν. 59]

Σελ. 187
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/188.gif&w=600&h=3934. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 60α

TABLEAU V. - ÉTAT ET MOUVEMENT DE LA POPULATION EN GRÈCE PAR DISTRICTS

Σελ. 188
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/189.gif&w=600&h=3934. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 60α

TABLEAU V. ETAT ET MOUVEMENT DE LA POPULATION EN GRECE PAR DISTRICTS

Σελ. 189
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/190.gif&w=600&h=3934. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 60β

TABLEAU V. - ÉTAT ET MOUVEMENT DE LA POPULATION EN GRÈCE PAR DISTRICTS (Suite et fin).

Σελ. 190
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/191.gif&w=600&h=3934. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 60β

TABLEAU V. ETAT ET MOUVEMENT DE LA POPULATION EN GRECE PAR DISTRICTS

Σελ. 191
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/192.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

II. Περιφερειακές ανισότητες και σφαιρική απαρτίωση των δημογραφικών διαδικασιών

Οι ανισότητες ανάμεσα σε περιφερειακά δημογραφικά συστήματα είναι βέβαια αναμενόμενες. Μένει να εξετασθεί: πρώτο, η λογική που διέπει τις περιγραφικές ανισότητες και, δεύτερο, ο τρόπος σφαιρικής απαρτίωσης των δημογραφικών διαδικασιών, μαζί και των ανισοτήτων.

ΠΙΝΑΚΑΣ 61

Ηλικιακή δομή (‰) και σχέση "γεννήσεις/100 θάνατοι", 1868-78

0-5

5-30

30-60

60-ω

Γενν./θάν.

Στερεά

Πελοπόννησος

Νησιά

Σύνολο

151.6

150.4

139.0

147.0

516.7

515.2

482.6

504.8

281.3

286.8

309.7

292.6

50.3

46.8

71.0

56.0

137.4

133.3

139.1

136.6

(Με βάση τον Clon Stéphanos)

ΠΙΝΑΚΑΣ 62

Ηλικιακή δομή τον πληθυσμού κατά περιοχή (‰), 1868-78

0-5

5-30

30-60

60-ω

Αττική - Βοιωτία

Φθιωτ.- Φωκίδα

Αίτωλ -Ακαρναν

Αχαΐα -Ηλεία

Αρκαδία

Λακωνία

Μεσσηνία

Αργολ.- Κορινθία

Κυκλάδες

Εύβ - Β. Σποράδες

Ιόνια

Σύνολο

Λευκάδα

153

153

149

150

149

148

156

149

143

150

124

147.6

134

518

518

514

514

512

524

518

508

467

504

477

505.8

500

270

281

293

295

288

280

284

287

311

290

328

291.6

315

58

49

44

42

51

48

38

55

78

56

79

54.4

50

(Με βάση τον Clon Stéphanos)

Σελ. 192
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/193.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 63

Αριθμός γεννήσεων ανά 100 θανάτους κατά περιοχή, 1868-78

Αττική - Βοιωτία

Φθιώτ. - Φωκίδα

142.2

140.5

Αιτωλ. - Ακαρναν.

Αχαΐα - Ηλεία

Αρκαδία

Λακωνία

131.3

118.3

142.3

152.3

Μεσσηνία

Αργολ.- Κορινθία

Κυκλάδες

134.2

122.6

140.6

Εύβ.- Β. Σποράδες

Ιόνια

161.5

117.0

Σύνολο

136.6

Λευκάδα

120.0

(Με βάση τον Clon Stéphanos)

Οι ανακεφαλαιωτικοί πίνακες του Clon Stéphanos (60α και 60β), καθώς και τα δεδομένα των πινάκων 61, 62 και 63 επιτρέπουν ορισμένες προσεγγίσεις σ' αυτά τα ζητήματα.

1. Κατά επαρχία, οι ανισότητες είναι ο κανόνας, και οι αποκλίσεις είναι υπολογίσιμες. Η Λευκάδα είναι σ' αυτό το (περιγραφικό) επίπεδο μια περίπτωση ανάμεσα στις άλλες.

2. Κατά νομούς όμως, όπου ήδη οι καταναγκασμοί παραπέμπουν σαφέστερα σε μηχανισμούς περισσότερο παρά σε διακυμάνσεις της τοπικής συγκυρίας, οι αποκλίσεις, αν και υπάρχουν ακόμη, σαφώς μειώνονται.

Όσον αφορά το πεδίο της ηλικιακής δομής, η Λευκάδα του 1824 είναι αντιπροσωπευτικό παράδειγμα. Στο πεδίο όμως του δείκτη "γεννήσεις/θάνατοι", η Λευκάδα εμφανίζει στα 1823 τιμή 118.8, και στη δεκαετία 1843-52 τιμή 126.0, δηλαδή μέσα στα πλαίσια των λοιπών διακυμάνσεων1. Το ότι οι τιμές του δείκτη αυτού είναι,

__________________________

1. Από τον πίνακα 63 προκύπτει ότι οι τιμές αυτές έχουν μέσο όρο X = Ι 36.6 και σταθερή απόκλιση S.D. = 13.2. Άρα, η τιμή που αντιστοιχεί

13

Σελ. 193
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/194.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

στη Λευκάδα, σχετικά χαμηλότερες από τον μέσο όρο του ελλαδικού χώρου είναι συμβατό με την υπόθεση ότι το νησί αυτό ήταν ένας από τους αρχικούς πυρήνες της δημογραφικής μετάβασης που γνώρισε ο ελλαδικός χώρος από τα μέσα του 19ου ως τα μέσα του 20ού αιώνα, υποδείχνει μάλιστα και τον κεντρικό μηχανισμό αυτής της διαδικασίας: τη μείωση της θνησιμότητας αλλά και, κατά κύριο λόγο, της γεννητικότητας1.

Ήδη, λοιπόν, στο επίπεδο των νομών εντοπίζονται οι μηχανισμοί οι οποίοι, μέσα από το παιχνίδι της ισοτέλειας, συγκλίνουν προς τη "σταθερή κατάσταση" που χαρακτηρίζει τη δομική σταθερότητα του συστήματος.

3. Η τάση αυτή σύγκλισης προς τη "σταθερή κατάσταση" είναι σαφέστατη στο επίπεδο των μεγάλων διοικητικών περιφερειών. Η κύρια απόκλιση, στο πεδίο της ηλικιακής δομής, αφορά τα νησιά (τα Επτάνησα π.χ. δεν γνώρισαν τα δημογραφικά δεινά της Επανάστασης που αποδεκάτισαν την ομάδα των 30-60 ετών). Στο δείκτη "γεννήσεις/θάνατοι", οι αποκλίσεις είναι ακόμη πιο περιορισμένες. Η Λευκάδα, παρά την ιδιαιτερότητα του πιθανού αρχικού πυρήνα δημογραφικής μετάβασης, αποδείχνεται πως είναι αντιπροσωπευτικό παράδειγμα στο πεδίο των μηχανισμών.

4. Έτσι, λοιπόν, οι τοπικές ανισότητες τείνουν όλο και πιο πολύ να αποσβεσθούν όσο οι τοπικές συγκυρίες απαρτίζονται σε ευρύτερα περιφερειακά συστήματα. Αυτό είναι μια παραστατική εικονογράφηση του διαστρωματωμένου αιτιακού καθορισμού και της τελικής ένταξης των τοπικών διακυμάνσεων στα πλαίσια που

__________________________

στη Λευκάδα ανήκει στην περιοχή που περιλαμβάνει το 80% των παρατηρήσεων, συνεπώς η απόκλιση από τον μέσο όρο δεν είναι στατιστικά σημαντική.

1. Η μείωση της θνησιμότητας συνοδεύει, αλλά δεν είναι η κύρια αιτία της "γήρανσης του πληθυσμού" -ένα μέτρο του εκσυγχρονισμού. Όσο για τη μείωση της γεννητικότητας, είδαμε ότι o βασικός της μηχανισμός αντιστοιχεί στη βαθμιαία αντικατάσταση του ανατολικοευρωπαϊκού από το δυτικοευρωπαϊκό μοντέλο γαμηλιότητας. Αυτή είναι και η κύρια δυναμική συνιστώσα της δημογραφικής μετάβασης.

Σελ. 194
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/195.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

υπαγορεύουν οι δυο μείζονες καταναγκασμοί: υψηλή θνησιμότητα και υψηλή γεννητικότητα.

5. Η δομική σταθερότητα του συστήματος διέπεται, συνεπώς, από μια λογική που εκφράζεται ως κοινή μορφολογία της σχέσης ανάμεσα στα εισερχόμενα (input) και τα εξερχόμενα (output) του συστήματος ("συνάρτηση μεταφοράς"): είτε σταθερή σχέση ανάμεσα σε γεννήσεις (in) και θανάτους (out), είτε ίδια τιμή της σχέσης "γεννήσεις/θάνατοι" (in) και ομόλογη πυραμίδα ηλικιών (out).

ΙΙΙ. Συνολικά συμπεράσματα

1. Η Λευκάδα φαίνεται καλό παράδειγμα των μηχανισμών που διέπουν τη συγκρότηση και τη διαδοχή των γενεών.

2. Κι αυτό, παρόλο που οι περιγραφικές ανισότητες υποδηλώνουν ότι η Λευκάδα ήταν ίσως ένας από τους αρχικούς πυρήνες της δημογραφικής μετάβασης στον ελλαδικό χώρο.

3. Οι βασικές διαστάσεις της "σταθερής κατάστασης" που χαρακτηρίζει τη δομική σταθερότητα του συνολικού μοντέλου είναι:

α. Θνησιμότητα και γεννητικότητα υψηλές, άρα σχετικά ανελαστικές στις διακυμάνσεις τους.

β. Σταθερή σχέση "γεννήσεις/θάνατοι".

γ. Κοινή μορφολογία ηλικιακής δομής.

4. Αυτή η "σταθερή κατάσταση" αντιστοιχεί λοιπόν σε μια δημογραφική μορφολογία και δυναμική που επιτρέπει να θεωρήσουμε ότι ο ελλαδικός χώρος του 19ου αιώνα εμφανίζει μια δομή "σταθερού πληθυσμού", το διακριτικό γνώρισμα του οποίου είναι ακριβώς η σταθερή ηλικιακή δομή, στην οποία τελικά ισορροπεί ένας πληθυσμός υποκείμενος σε σταθερές συνθήκες γονιμότητας και θνησιμότητας1.

__________________________

1. Για μια βιβλιογραφία σχετική με το ζήτημα, και ειδικότερα για μια παρουσίαση των ουσιωδών σημείων της θεωρίας του Lotka για τους σταθερούς πληθυσμούς, βλ. A. J. Coale, P. Demeny, Regional Model Life Tables and Stable Populations, Princeton University, 1964. Τα κεντρικά σημεία είναι τα εξής: (Κατά τον Lotka) η παρατεταμένη παρουσία ενός 

Σελ. 195
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/196.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Όπως φαίνεται λοιπόν, τόσο στο τελικό αποτέλεσμα (ηλικιακή δομή του πληθυσμού) όσο και στο πεδίο των μηχανισμών, που αντιστοιχούν στους δύο μείζονες καταναγκασμούς της υψηλής θνησιμότητας και γεννητικότητας, το οδηγό σημείο της δημογραφικής μορφολογίας και δυναμικής του όλου ελλαδικού χώρου στον 19ο αιώνα αντιστοιχεί ακριβώς1 σ' αυτό που μελετήσαμε στη Λευκάδα: στη διαδικασία συγκρότησης της κάθε νέας γενιάς.

__________________________

καθορισμένου πρότυπου γονιμότητας και θνησιμότητας θα οδηγούσε σε μια αμετάβλητη ηλικιακή δομή ("σταθερή"). Ένας σταθερός πληθυσμός εμφανίζει τα εξής γνωρίσματα: αμετάβλητη ηλικιακή δομή, σταθερό ρυθμό αύξησης, σταθερούς ρυθμούς γεννήσεων και θανάτων. Είδαμε ότι το πρώτο και το δεύτερο γνώρισμα αντιστοιχούν περιγραφικά στην εμπειρική αποτύπωση της εικόνας του ελλαδικού χώρου στον 19ο αιώνα (βλ. Βαλαώρας, Δημογραφική Ιστορία, ό.π., πίν. 59). Όσο για το τρίτο γνώρισμα, ένα μέτρο αυτής της σταθερότητας είναι η σταθερή σχέση γεννήσεων/θανάτων. Στη Λευκάδα, π.χ., στην περίοδο 1823-1865, η σχέση αυτή εμφανίζει τιμές 1.24 (1823-1838), 1.25 (1843-1854) και 1.26 (1855-1865). Οι περιφερειακές αποκλίσεις από τον συνολικό μέσο όρο δεν αίρουν τη δυνατότητα κατάληξης στην ίδια "σταθερή" μορφολογία, γιατί ο ίδιος σταθερός πληθυσμός μπορεί να σχηματισθεί με συνδυασμό μιας οικογενείας συναρτήσεων γονιμότητας και θνησιμότητας (βλ. R Pressat, L'analyse démographique, PUF, Παρίσι 1961, καθώς και Coale-Demeny, ό.π.). Στο μέτρο που η θνησιμότητα και η γονιμότητα εμφανίζουν (όπως συμβαίνει στην περιοχή που μελετάμε) τιμές υψηλές, άρα σχετικά ανελαστικές στις διακυμάνσεις τους, οι βασικές προϋποθέσεις για τον σχηματισμό ενός σταθερού πληθυσμού είναι ήδη παρούσες. Τέλος, «η σταθερή ηλικιακή κατανομή προσεγγίζεται συχνά στις δημογραφικές συνθήκες που ανευρίσκονται σε πολλές υπανάπτυκτες περιοχές - μια ιστορία κατά προσέγγιση σταθερής γονιμότητας και σταθερά πτωτικής θνησιμότητας. Αυτές οι ηλικιακές κατανομές έχουν επονομασθεί "οιονεί-σταθερές"» (Coale-Demeny, ό.π., σ. 10).

1. Γιατί, ενώ στο ίδιο επίπεδο (συνάρτηση) θνησιμότητας μπορούν ν' αντιστοιχούν ποικίλες ηλικιακές κατανομές, μια (αναλλοίωτη) συνάρτηση γονιμότητας αντιστοιχεί στην καθοριστική συνθήκη διαμόρφωσης της μορφολογίας του σταθερού πληθυσμού. Αλλά το πεδίο της μέγιστης αλληλεπίδρασης ανάμεσα στις δύο αυτές μεταβλητές (γονιμότητα και θνησιμότητα) είναι ακριβώς αυτό που μελετήσαμε: η παιδική και νεανική ηλικία, δηλ. η διαδικασία διαμόρφωσης της κάθε νέας γενιάς.

Σελ. 196
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 177
    4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

    - 3 παιδιά σε 9 περιπτώσεις (9.7%),

    Η πλήρης ατεκνία είναι, λοιπόν, δυο φορές συχνότερη από την τριμελή οικογένεια, και το 70% των σχηματισμένων νεανικών οικογενειών έχει μόνο 1 ή (λιγότερο συχνά) 2 παιδιά1. Και, φυσικά, αυτή η εικόνα δεν εξηγείται με κάποια υποτιθέμενη ανεπάρκεια χρόνου για αναπαραγωγή των νέων ζευγαριών. Γιατί (βλ. πίν. 58) η συντριπτική πλειοψηφία των ζευγαριών (91 στα 93) γνώρισε σ' αυτό το διάστημα τουλάχιστον 2.5 (κατά μέσο ορό) χρόνια έγγαμου βίου, 9 στα 10 ζευγάρια τουλάχιστον 3.5 χρόνια, 3 στα 4 τουλάχιστον 4.5 χρόνια και -πάνω από 1 στα 2- 5.5 χρόνια κοινής ζωής, άρα θεωρητικά αναπαραγωγικής δυνατότητας.

    Μια ένδειξη για τη χρήση του αναπαραγωγικά διαθέσιμου χρόνου είναι και η απόσταση ανάμεσα στο 1ο και το 2ο παιδί. Αυτή είναι:

    - Μικρότερη από 1 χρόνο σε 1 περίπτωση (3%).

    - 1-2 χρόνια σε 14 περιπτώσεις (42%).

    - 2-3 χρόνια σε 14 πάλι περιπτώσεις (42%).

    - 3-4 χρόνια σε 4 περιπτώσεις (12%).

    Οι (ολιγάριθμες) αποστάσεις μεταξύ 2ου και 3ου παιδιού είναι μισές-μισές κατανεμημένες στα διαστήματα 0-2 και 2-4 ετών. Τέλος, το 5 % περίπου των συλλήψεων οφείλονται σε προγαμιαίες σεξουαλικές σχέσεις.

    VII. Βαθμός αντιρρόπησης των απωλειών

    Έχουμε ήδη εκτιμήσει το επίπεδο των απωλειών της κοόρτης εξαιτίας της θνησιμότητας. Σχεδόν 1 στα 4 από τα μέλη της

    __________________________

    1. Για σύγκριση παραθέτουμε (Μ. Lachiver, ό.π.) αντίστοιχα στοιχεία για το Meulan. Εκεί, στους γάμους που έγιναν στα 1815-1839, οι γυναίκες ηλικίας 20-24 ετών έχουν αποκτήσει 0 παιδιά στο 15% των περιπτώσεων, 1 παιδί στο 33% των περιπτώσεων, 2 παιδιά στο 30%, 3 παιδιά στο 15% και 4 παιδιά στο 7% των περιπτώσεων. Τα ποσοστά αυτά είναι συγκρίσιμα με την εικόνα της γενιάς του 1823, ιδίως αν λάβουμε υπόψη μας και τις ενδεχόμενες απώλειες λόγω των κενών του υλικού.

    12