Συγγραφέας:Σιδέρης, Νίκος
 
Τομαρά - Σιδέρη, Ματούλα
 
Τίτλος:Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα
 
Υπότιτλος:Η δημογραφική τύχη της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:4
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:231
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:19ος αιώνας
 
Περίληψη:
Η συγκρότηση μιας νέας γενιάς στην Ελλάδα, στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα, αποτελεί το αντικείμενο αυτής της ιστορικής δημογραφικής και νοσολογικής μελέτης. Η έρευνα αναπτύσσεται σε δύο μέρη: Πρώτο, σε ένα επίπεδο μικροδημογραφικό. Χώρος της έρευνας είναι το νησί της Λευκάδας, χρόνος της το πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Στόχος της είναι η ανάλυση της λεπτής υφής των μηχανισμών συγκρότησης μιας νέας γενιάς και της ένταξής της στο πλέγμα των προηγούμενων και επόμενων γενεών. Δεύτερο, σε ένα επίπεδο μακροδημογραφικό. Εδώ επιχειρείται η επισήμανση της θέσης της νεότητας μέσα στο πλέγμα των γενεών στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο του 19ου αιώνα. Οι διαθέσιμες απογραφές επιτρέπουν την ανασύσταση της πυραμίδας των ηλικιών σε περιφερειακό και συνολικό επίπεδο. Οι διαχρονικές συγκρίσεις επιτρέπουν την εκτίμηση του ειδικού βάρους της νεότητας μέσα στη δημογραφική δομή και δυναμική. Οι συγχρονικές συγκρίσεις αναδείχνουν τις περιφερειακές ανισότητες. Η ανάλυση εδώ συμπεριλαμβάνει και την απαρτίωση των μακροδημογραφικών παρατηρήσεων και των μικροδημογραφικών μηχανισμών σε ένα ολικό μοντέλο δομής και δυναμικής του ελλαδικού πληθυσμού και της θέσης της νεότητας μέσα σε αυτές.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 5.67 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 185-204 από: 234
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/185.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

επίπεδο των μηχανισμών που διέπουν τη δημογραφική δυναμική σε μεγάλη διάρκεια, μια τέτοια εκτίμηση θα ήταν και σχετικά βεβιασμένη, λόγω ακριβώς των εκτάκτων συνθηκών, που παραμορφώνουν τη δυναμική που χαρακτηρίζει την "εξομαλυμένη" λειτουργία και τη δομική σταθερότητα του μοντέλου.

Έτσι, λοιπόν, θα διερευνήσουμε τώρα, στη μακροδημογραφική κλίμακα, κατά πόσο οι μηχανισμοί που διέπουν τη γενιά του 1823, στη Λευκάδα, είναι καλό παράδειγμα των μηχανισμών που διέπουν το σύνολο του ελλαδικού χώρου τον 19ο αιώνα.

Ι. Ηλικιακή δομή τον πληθυσμού

Ο καθηγητής Β. Βαλαώρας1 έχει υπολογίσει την εξέλιξη της ηλικιακής δομής του πληθυσμού της Ελλάδας για την περίοδο 1860-1965 (βλ. πίν. 59).

Αν συγκρίνουμε αυτά τα στοιχεία με την απογραφή της Λευκάδας στα 1824, παρατηρούμε ότι η ηλικιακή δομή του ελλαδικού χώρου παραμένει ουσιαστικά αμετάβλητη μέχρι το τέλος του αιώνα (1860-1900) και πρακτικά συγκρίσιμη με την αντίστοιχη δομή στη Λευκάδα του 1824.

Άρα, από την άποψη της πυραμίδας των ηλικιών, δηλαδή του τελικού αποτελέσματος, η Λευκάδα του 1824 αποτελεί αντιπροσωπευτικό παράδειγμα της διαδικασίας συγκρότησης και διαδοχής των γενεών στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο.

__________________________

1. Βλ. V. G. Valaoras, "A Reconstruction of the Demographic History of Modern Greece", The Milbank Memorial Fund Quarterly, Απρίλιος 1960, Vol. XXXVIII, Nο. 2, σ. 115-137, και Β. Βαλαώρας, Δημογραφική Ιστορία της Συγχρόνου Ελλάδος, Αθήνα 1959. Παραθέτουμε εδώ έναν από τους ανακεφαλαιωτικούς πίνακες που βρίσκονται στη μελέτη του V. G. Valaoras "A Reconstruction of the Demographic History", ό.π., πίν. 2 (όπου ορισμένες πρόσθετες πληροφορίες και μερικές αποχρώσεις στις εκτιμήσεις).

Σελ. 185
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/186.gif&w=600&h=3934. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 59

ΠΙΝΑΞ VII. Δημογραφικαί εξελίξεις του πληθυσμού της Ελλάδος ανά δεκαετίαν (1860 - 1970).

Πληθυσμός (εις χιλιάδας) και σύνθεσις κατά φύλον και ηλικίαν εις την αρχήν εκάστης περιόδου.

Ετησία αύξησις (%), γεννητικότης, θνηοιμότης, βρεφική θνησιμότης και μέση διάρκεια ζωής (εις έτη, αμφότερα τα φύλα) ως μέσοι όροι δι' εκάστην δεκαετίαν καθ' υπολογισμόν.

Περίοδος

Πληθυσμός

(000)

Άρρενες

επί 100

θηλέων

Μέση

ετήσια

αύξησις

Καθ' ηλικίαν %

Επί 1000 κατοίκων

Βρεφική

Θνησιμότης

Μέση

διάρκεια

ζωής

Γεννήσ.

Θάνατοι

Υπέρ

Γεννήσ.

-15

15-16

65+

1860-69

1.103,8

99,4

1,58

38,7

57,2

4,1

38,9

25,7

13,2

198

35,8

1870-79

1.474,5

99,3

1,72

38,5

57,0

4,5

40,0

24,3

15,7

195

36,4

1880-39

1.727,8

99,3

1,80

39,1

56,5

4,4

40,6

25,0

15,6

189

37,4

1880-99

2.294,1

99,3

1,47

39,5

56,2

4,3

38,0

22,6

15,8

180

39,0

1900-09

2.632,3

96,0

0,87

38 ,8

57,0

4,2

34,4

20,4

14,0

169

40,8

1910-19

2.860 7

88,7

0,49

37,0

58,6

4.4

29,2

24,3

4,9

..

. .

1920-29

4.550,4

96,5

1,45

34,4

59,1

6,5

32,0

19,3

12,7

139

46,7

1930-39

6.403,0

97,0

1,40

32,6

61,3

0,1

29,0

15,6

13,4

115

51,5

1940-49

7.363,2

97,8

0,08

33,8

59,8

6,4

17,9

17,1

0,8

..

1950-59

7.545,5

95,2

1,04

28,7

64,5

6,8

20,5

9,8

10,7

"48

66,2

1960-69

8.327,4

95,3

0,75

26,1

65,8

8,1

10,0

10,5

7.5

39

68,0

1970

8.954,0

95,4

-

25,1

65,4

9,5

.

..

..

..

(Από τον Β. Βαλαώρα)

Σελ. 186
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/187.gif&w=600&h=3934. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΕΙΚΟΝΑ

Η αύξησις, η δόμησις και αι δυναμικαί εξελίξεις του πληθυσμού της Ελλάδος από του 1860-1960 και κατά προέκτασιν μέχρι του έτους 1970. [Με βάση τον πίν. 59]

Σελ. 187
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/188.gif&w=600&h=3934. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 60α

TABLEAU V. - ÉTAT ET MOUVEMENT DE LA POPULATION EN GRÈCE PAR DISTRICTS

Σελ. 188
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/189.gif&w=600&h=3934. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 60α

TABLEAU V. ETAT ET MOUVEMENT DE LA POPULATION EN GRECE PAR DISTRICTS

Σελ. 189
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/190.gif&w=600&h=3934. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 60β

TABLEAU V. - ÉTAT ET MOUVEMENT DE LA POPULATION EN GRÈCE PAR DISTRICTS (Suite et fin).

Σελ. 190
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/191.gif&w=600&h=3934. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 60β

TABLEAU V. ETAT ET MOUVEMENT DE LA POPULATION EN GRECE PAR DISTRICTS

Σελ. 191
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/192.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

II. Περιφερειακές ανισότητες και σφαιρική απαρτίωση των δημογραφικών διαδικασιών

Οι ανισότητες ανάμεσα σε περιφερειακά δημογραφικά συστήματα είναι βέβαια αναμενόμενες. Μένει να εξετασθεί: πρώτο, η λογική που διέπει τις περιγραφικές ανισότητες και, δεύτερο, ο τρόπος σφαιρικής απαρτίωσης των δημογραφικών διαδικασιών, μαζί και των ανισοτήτων.

ΠΙΝΑΚΑΣ 61

Ηλικιακή δομή (‰) και σχέση "γεννήσεις/100 θάνατοι", 1868-78

0-5

5-30

30-60

60-ω

Γενν./θάν.

Στερεά

Πελοπόννησος

Νησιά

Σύνολο

151.6

150.4

139.0

147.0

516.7

515.2

482.6

504.8

281.3

286.8

309.7

292.6

50.3

46.8

71.0

56.0

137.4

133.3

139.1

136.6

(Με βάση τον Clon Stéphanos)

ΠΙΝΑΚΑΣ 62

Ηλικιακή δομή τον πληθυσμού κατά περιοχή (‰), 1868-78

0-5

5-30

30-60

60-ω

Αττική - Βοιωτία

Φθιωτ.- Φωκίδα

Αίτωλ -Ακαρναν

Αχαΐα -Ηλεία

Αρκαδία

Λακωνία

Μεσσηνία

Αργολ.- Κορινθία

Κυκλάδες

Εύβ - Β. Σποράδες

Ιόνια

Σύνολο

Λευκάδα

153

153

149

150

149

148

156

149

143

150

124

147.6

134

518

518

514

514

512

524

518

508

467

504

477

505.8

500

270

281

293

295

288

280

284

287

311

290

328

291.6

315

58

49

44

42

51

48

38

55

78

56

79

54.4

50

(Με βάση τον Clon Stéphanos)

Σελ. 192
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/193.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΠΙΝΑΚΑΣ 63

Αριθμός γεννήσεων ανά 100 θανάτους κατά περιοχή, 1868-78

Αττική - Βοιωτία

Φθιώτ. - Φωκίδα

142.2

140.5

Αιτωλ. - Ακαρναν.

Αχαΐα - Ηλεία

Αρκαδία

Λακωνία

131.3

118.3

142.3

152.3

Μεσσηνία

Αργολ.- Κορινθία

Κυκλάδες

134.2

122.6

140.6

Εύβ.- Β. Σποράδες

Ιόνια

161.5

117.0

Σύνολο

136.6

Λευκάδα

120.0

(Με βάση τον Clon Stéphanos)

Οι ανακεφαλαιωτικοί πίνακες του Clon Stéphanos (60α και 60β), καθώς και τα δεδομένα των πινάκων 61, 62 και 63 επιτρέπουν ορισμένες προσεγγίσεις σ' αυτά τα ζητήματα.

1. Κατά επαρχία, οι ανισότητες είναι ο κανόνας, και οι αποκλίσεις είναι υπολογίσιμες. Η Λευκάδα είναι σ' αυτό το (περιγραφικό) επίπεδο μια περίπτωση ανάμεσα στις άλλες.

2. Κατά νομούς όμως, όπου ήδη οι καταναγκασμοί παραπέμπουν σαφέστερα σε μηχανισμούς περισσότερο παρά σε διακυμάνσεις της τοπικής συγκυρίας, οι αποκλίσεις, αν και υπάρχουν ακόμη, σαφώς μειώνονται.

Όσον αφορά το πεδίο της ηλικιακής δομής, η Λευκάδα του 1824 είναι αντιπροσωπευτικό παράδειγμα. Στο πεδίο όμως του δείκτη "γεννήσεις/θάνατοι", η Λευκάδα εμφανίζει στα 1823 τιμή 118.8, και στη δεκαετία 1843-52 τιμή 126.0, δηλαδή μέσα στα πλαίσια των λοιπών διακυμάνσεων1. Το ότι οι τιμές του δείκτη αυτού είναι,

__________________________

1. Από τον πίνακα 63 προκύπτει ότι οι τιμές αυτές έχουν μέσο όρο X = Ι 36.6 και σταθερή απόκλιση S.D. = 13.2. Άρα, η τιμή που αντιστοιχεί

13

Σελ. 193
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/194.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

στη Λευκάδα, σχετικά χαμηλότερες από τον μέσο όρο του ελλαδικού χώρου είναι συμβατό με την υπόθεση ότι το νησί αυτό ήταν ένας από τους αρχικούς πυρήνες της δημογραφικής μετάβασης που γνώρισε ο ελλαδικός χώρος από τα μέσα του 19ου ως τα μέσα του 20ού αιώνα, υποδείχνει μάλιστα και τον κεντρικό μηχανισμό αυτής της διαδικασίας: τη μείωση της θνησιμότητας αλλά και, κατά κύριο λόγο, της γεννητικότητας1.

Ήδη, λοιπόν, στο επίπεδο των νομών εντοπίζονται οι μηχανισμοί οι οποίοι, μέσα από το παιχνίδι της ισοτέλειας, συγκλίνουν προς τη "σταθερή κατάσταση" που χαρακτηρίζει τη δομική σταθερότητα του συστήματος.

3. Η τάση αυτή σύγκλισης προς τη "σταθερή κατάσταση" είναι σαφέστατη στο επίπεδο των μεγάλων διοικητικών περιφερειών. Η κύρια απόκλιση, στο πεδίο της ηλικιακής δομής, αφορά τα νησιά (τα Επτάνησα π.χ. δεν γνώρισαν τα δημογραφικά δεινά της Επανάστασης που αποδεκάτισαν την ομάδα των 30-60 ετών). Στο δείκτη "γεννήσεις/θάνατοι", οι αποκλίσεις είναι ακόμη πιο περιορισμένες. Η Λευκάδα, παρά την ιδιαιτερότητα του πιθανού αρχικού πυρήνα δημογραφικής μετάβασης, αποδείχνεται πως είναι αντιπροσωπευτικό παράδειγμα στο πεδίο των μηχανισμών.

4. Έτσι, λοιπόν, οι τοπικές ανισότητες τείνουν όλο και πιο πολύ να αποσβεσθούν όσο οι τοπικές συγκυρίες απαρτίζονται σε ευρύτερα περιφερειακά συστήματα. Αυτό είναι μια παραστατική εικονογράφηση του διαστρωματωμένου αιτιακού καθορισμού και της τελικής ένταξης των τοπικών διακυμάνσεων στα πλαίσια που

__________________________

στη Λευκάδα ανήκει στην περιοχή που περιλαμβάνει το 80% των παρατηρήσεων, συνεπώς η απόκλιση από τον μέσο όρο δεν είναι στατιστικά σημαντική.

1. Η μείωση της θνησιμότητας συνοδεύει, αλλά δεν είναι η κύρια αιτία της "γήρανσης του πληθυσμού" -ένα μέτρο του εκσυγχρονισμού. Όσο για τη μείωση της γεννητικότητας, είδαμε ότι o βασικός της μηχανισμός αντιστοιχεί στη βαθμιαία αντικατάσταση του ανατολικοευρωπαϊκού από το δυτικοευρωπαϊκό μοντέλο γαμηλιότητας. Αυτή είναι και η κύρια δυναμική συνιστώσα της δημογραφικής μετάβασης.

Σελ. 194
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/195.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

υπαγορεύουν οι δυο μείζονες καταναγκασμοί: υψηλή θνησιμότητα και υψηλή γεννητικότητα.

5. Η δομική σταθερότητα του συστήματος διέπεται, συνεπώς, από μια λογική που εκφράζεται ως κοινή μορφολογία της σχέσης ανάμεσα στα εισερχόμενα (input) και τα εξερχόμενα (output) του συστήματος ("συνάρτηση μεταφοράς"): είτε σταθερή σχέση ανάμεσα σε γεννήσεις (in) και θανάτους (out), είτε ίδια τιμή της σχέσης "γεννήσεις/θάνατοι" (in) και ομόλογη πυραμίδα ηλικιών (out).

ΙΙΙ. Συνολικά συμπεράσματα

1. Η Λευκάδα φαίνεται καλό παράδειγμα των μηχανισμών που διέπουν τη συγκρότηση και τη διαδοχή των γενεών.

2. Κι αυτό, παρόλο που οι περιγραφικές ανισότητες υποδηλώνουν ότι η Λευκάδα ήταν ίσως ένας από τους αρχικούς πυρήνες της δημογραφικής μετάβασης στον ελλαδικό χώρο.

3. Οι βασικές διαστάσεις της "σταθερής κατάστασης" που χαρακτηρίζει τη δομική σταθερότητα του συνολικού μοντέλου είναι:

α. Θνησιμότητα και γεννητικότητα υψηλές, άρα σχετικά ανελαστικές στις διακυμάνσεις τους.

β. Σταθερή σχέση "γεννήσεις/θάνατοι".

γ. Κοινή μορφολογία ηλικιακής δομής.

4. Αυτή η "σταθερή κατάσταση" αντιστοιχεί λοιπόν σε μια δημογραφική μορφολογία και δυναμική που επιτρέπει να θεωρήσουμε ότι ο ελλαδικός χώρος του 19ου αιώνα εμφανίζει μια δομή "σταθερού πληθυσμού", το διακριτικό γνώρισμα του οποίου είναι ακριβώς η σταθερή ηλικιακή δομή, στην οποία τελικά ισορροπεί ένας πληθυσμός υποκείμενος σε σταθερές συνθήκες γονιμότητας και θνησιμότητας1.

__________________________

1. Για μια βιβλιογραφία σχετική με το ζήτημα, και ειδικότερα για μια παρουσίαση των ουσιωδών σημείων της θεωρίας του Lotka για τους σταθερούς πληθυσμούς, βλ. A. J. Coale, P. Demeny, Regional Model Life Tables and Stable Populations, Princeton University, 1964. Τα κεντρικά σημεία είναι τα εξής: (Κατά τον Lotka) η παρατεταμένη παρουσία ενός 

Σελ. 195
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/196.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Όπως φαίνεται λοιπόν, τόσο στο τελικό αποτέλεσμα (ηλικιακή δομή του πληθυσμού) όσο και στο πεδίο των μηχανισμών, που αντιστοιχούν στους δύο μείζονες καταναγκασμούς της υψηλής θνησιμότητας και γεννητικότητας, το οδηγό σημείο της δημογραφικής μορφολογίας και δυναμικής του όλου ελλαδικού χώρου στον 19ο αιώνα αντιστοιχεί ακριβώς1 σ' αυτό που μελετήσαμε στη Λευκάδα: στη διαδικασία συγκρότησης της κάθε νέας γενιάς.

__________________________

καθορισμένου πρότυπου γονιμότητας και θνησιμότητας θα οδηγούσε σε μια αμετάβλητη ηλικιακή δομή ("σταθερή"). Ένας σταθερός πληθυσμός εμφανίζει τα εξής γνωρίσματα: αμετάβλητη ηλικιακή δομή, σταθερό ρυθμό αύξησης, σταθερούς ρυθμούς γεννήσεων και θανάτων. Είδαμε ότι το πρώτο και το δεύτερο γνώρισμα αντιστοιχούν περιγραφικά στην εμπειρική αποτύπωση της εικόνας του ελλαδικού χώρου στον 19ο αιώνα (βλ. Βαλαώρας, Δημογραφική Ιστορία, ό.π., πίν. 59). Όσο για το τρίτο γνώρισμα, ένα μέτρο αυτής της σταθερότητας είναι η σταθερή σχέση γεννήσεων/θανάτων. Στη Λευκάδα, π.χ., στην περίοδο 1823-1865, η σχέση αυτή εμφανίζει τιμές 1.24 (1823-1838), 1.25 (1843-1854) και 1.26 (1855-1865). Οι περιφερειακές αποκλίσεις από τον συνολικό μέσο όρο δεν αίρουν τη δυνατότητα κατάληξης στην ίδια "σταθερή" μορφολογία, γιατί ο ίδιος σταθερός πληθυσμός μπορεί να σχηματισθεί με συνδυασμό μιας οικογενείας συναρτήσεων γονιμότητας και θνησιμότητας (βλ. R Pressat, L'analyse démographique, PUF, Παρίσι 1961, καθώς και Coale-Demeny, ό.π.). Στο μέτρο που η θνησιμότητα και η γονιμότητα εμφανίζουν (όπως συμβαίνει στην περιοχή που μελετάμε) τιμές υψηλές, άρα σχετικά ανελαστικές στις διακυμάνσεις τους, οι βασικές προϋποθέσεις για τον σχηματισμό ενός σταθερού πληθυσμού είναι ήδη παρούσες. Τέλος, «η σταθερή ηλικιακή κατανομή προσεγγίζεται συχνά στις δημογραφικές συνθήκες που ανευρίσκονται σε πολλές υπανάπτυκτες περιοχές - μια ιστορία κατά προσέγγιση σταθερής γονιμότητας και σταθερά πτωτικής θνησιμότητας. Αυτές οι ηλικιακές κατανομές έχουν επονομασθεί "οιονεί-σταθερές"» (Coale-Demeny, ό.π., σ. 10).

1. Γιατί, ενώ στο ίδιο επίπεδο (συνάρτηση) θνησιμότητας μπορούν ν' αντιστοιχούν ποικίλες ηλικιακές κατανομές, μια (αναλλοίωτη) συνάρτηση γονιμότητας αντιστοιχεί στην καθοριστική συνθήκη διαμόρφωσης της μορφολογίας του σταθερού πληθυσμού. Αλλά το πεδίο της μέγιστης αλληλεπίδρασης ανάμεσα στις δύο αυτές μεταβλητές (γονιμότητα και θνησιμότητα) είναι ακριβώς αυτό που μελετήσαμε: η παιδική και νεανική ηλικία, δηλ. η διαδικασία διαμόρφωσης της κάθε νέας γενιάς.

Σελ. 196
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/197.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤ'

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΜΙΑΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ

Ι. Η μικροδημογραφική ανάλυση

Παρακολουθήσαμε μια κοόρτη από τη στιγμή της γέννησης των μελών της μέχρι το τέλος της νεότητας τους -συμβατικά, το 25ο γενέθλιο της ζωής τους. Η κοόρτη αυτή, αντιπροσωπευτική κατάσταση του πληθυσμού, αντιστοιχεί στη γενιά του 1823: 620 άτομα συνολικά, που γεννήθηκαν στο νησί της Λευκάδας εκείνη τη χρονιά.

Η μορφολογία της δημογραφικής πορείας έχει δύο βασικές ορίζουσες: την αφετηριακή προικοδότηση και την επιγενετική διαλεκτική που χαρακτηρίζει αυτή τη γενιά στο βιολογικό, οικολογικό, κοινωνικό και πολιτισμικό πεδίο.

Η τότε Λευκάδα είναι μια κοινωνία όπου κυριαρχεί το αγροτικό στοιχείο, η πατριαρχία, η παράδοση και η θρησκεία. Σημειώνουμε επίσης τη μακρόχρονη δυτική κυριαρχία, που συνοδεύεται από μια παράδοση διοικητικής τάξης. Στο δημογραφικό πεδίο επισημαίνονται δύο βασικές διχοτομίες: πόλη-χωριά, η πρώτη, αρσενικό-θηλυκό, η δεύτερη. Μαζί με τις κοινωνικές διαφορές, αντιπροσωπεύουν τις κύριες πηγές διαφοροποιήσεων, σε σχέση και με τη ζωή και με το θάνατο,

Αυτά τα στοιχεία προσδιορίζουν, χωρίς να εξαντλούν, το πεδίο στο οποίο καλείται να κινηθεί η νέα γενιά.

1. Θνησιμότητα

Η θνησιμότητα αντιπροσωπεύει ένα προνομιακό πεδίο εκδήλωσης της αφετηριακής προικοδότησης και της επιγενετικής 

Σελ. 197
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/198.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

διαλεκτικής -τόσο καθεαυτή, όσο και ως ενδείκτης της γενικότερης κοινωνικής κατάστασης: Το πώς πεθαίνουμε συνοψίζει, θα έλεγε κανείς, και το πώς ζούμε.

Οι διαστάσεις και η μορφολογία της είναι τέτοιες, που κάνουν το βιολογικό έναν από τους μείζονες καταναγκασμούς που διέπουν την κοινωνική λειτουργία στην εποχή που μελετάμε, θέτοντας το πρόβλημα της επιβίωσης και σε ατομικό και σε συλλογικό επίπεδο.

Για τη γενιά του 1823, 1 στα 4 αρχικά μέλη της χάνεται πριν από το 25ο γενέθλιο. Ένας στους δύο θανάτους επέρχεται στα 2 πρώτα χρόνια της ζωής, κυρίως στον πρώτο χρόνο. Μέχρι την ενήβωση, το έργο της νεανικής θνησιμότητας έχει πρακτικά συντελεσθεί: 9 στους 10 θανάτους επέρχονται πριν από το 12ο γενέθλιο.

Οι κύριες αιτίες θανάτου είναι: τα εμπύρετα νοσήματα, οι γαστρεντερικές διαταραχές και η "φυσική ασθένεια", μια ευρεία κατηγορία με κοινό χαρακτηριστικό την εικόνα ενός φθίνοντος σώματος.

Συνεπώς, τα νέα άτομα πέθαιναν τότε μαζικά και πρόωρα, κατά κύριο λόγο από οξέα λοιμώδη και παρασιτικά νοσήματα. Αυτή η τυπική νοσηρότητα με μοιραία έκβαση αντανακλά όχι μόνο το γεγονός ότι βρισκόμαστε σε μια "κοινωνία χωρίς αντιβιοτικά", αλλά και τις γενικότερες μάλλον αντίξοες συνθήκες διαβίωσης, διατροφής, υγιεινής και περίθαλψης, που αποδυνάμωναν τον οργανισμό και τον άφηναν έκθετο στις προσβολές της αρρώστιας,

Ο υπολογισμός του προσδόκιμου επιβίωσης στη γέννηση δίνει μεγέθη της τάξης των 50 χρόνων. Το μέγιστο της συνολικής προσδοκώμενης διάρκειας ζωής (63-64 χρόνια) αντιστοιχεί στην ηλικία των 15-25 ετών.

Με βάση το προσδόκιμο επιβίωσης μπορούμε να εκτιμήσουμε το μέγεθος των απωλειών με μέτρο τα Απολεσθέντα Δυνητικά Έτη Ζωής. Το 1/5 της θεωρητικά προσδοκώμενης διάρκειας ζωής της κοόρτης χάνεται πριν από το 25ο γενέθλιο.

Ο τομέας της θνησιμότητας εικονογραφεί τις απώλειες στη

Σελ. 198
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/199.gif&w=600&h=393 4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

Σχήμα VIII

Σελ. 199
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/200.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

μάχη για την επιβίωση. Οι γάμοι και η τεκνοποιία αντιστοιχούν ήδη στη διαδικασία αντιρρόπησης των απωλειών.

2. Γάμοι

Στο αυστηρά δημογραφικό επίπεδο, οι γάμοι, θεσμός που αντιπροσωπεύει το αποκλειστικό σχεδόν πλαίσιο τεκνοποιίας, έχουν υπολογίσιμο βάρος ως πρώτος, ακριβέστερα προπαρασκευαστικός μηχανισμός αντιρρόπησης των απωλειών, αφού 1 στα 5 αρχικά μέλη και 1 στα. 4 από αυτά που φτάνουν σε γόνιμη ηλικία παντρεύονται πριν από το 25ο γενέθλιο.

Οι πριν από την ηλικία των 20 ετών γάμοι είναι πάνω από το μισό του συνόλου, οι πριν τα 18 το 1/3, και οι πολύ πρώιμοι (πριν από τα 16) το 1/5 του συνόλου. Από τους νεανικούς γάμους 7 στους 10 αφορούν γυναίκες της κοόρτης.

Συνεπώς, οι νέοι από νωρίς εμπλέκονται στη διαδικασία αναπλήρωσης των φθορών που προκαλεί η θνησιμότητα.

3. Τεκνοποιία

Τα αποτελέσματα δεν είναι αμελητέα. Τα 2/3 των απωλειών αναπληρώνονται, κι αυτό με κινητοποίηση μέρους μόνο των αναπαραγωγικών δυνάμεων της γενιάς: Τεκνοποιεί μόλις το 1/5 των αρχικών και το 1/3 των επιζώντων μέχρι τη γόνιμη ηλικία των μελών της. Άρα, υπάρχουν ακόμη υπολογίσιμες εφεδρείες.

Η κινητοποίηση αυτή είναι μεγαλύτερη (και οι εφεδρείες ακόμη άτεκνων, αλλά όχι βέβαια και της γονιμότητας, μικρότερες) στην περίπτωση των γυναικών.

ΙΙ. Μηχανισμοί δημογραφικής συγκρότησης της νέας γενιάς

Η επισκόπηση των δεδομένων οδηγεί σε μια σειρά από συμπεράσματα.

Σελ. 200
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/201.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

1. Θνησιμότητα

1. Το μέγεθος των απωλειών είναι υπολογίσιμο. Πριν από το τέλος της νεότητάς του χάνεται το 20-25 % του αρχικού δυναμικού. Αυτά τα μεγέθη μπορούν να θεωρηθούν και ενδείκτες των γενικότερων απωλειών που προκαλεί η νοσηρότητα, της οποίας μερική μόνο έκφραση είναι η θνησιμότητα.

2. Το προφίλ του ρυθμού των απωλειών είναι σαφές και εύγλωττο. Ο μηχανισμός της θνησιμότητας είναι πολυπαραγοντικός. Η διαφορική δράση του διαμορφώνει τρεις διακριτές περιόδους:

- Την αρχική περίοδο της πρώιμης παιδικής εκατόμβης (0-5 ετών). Σ' αυτήν αντιστοιχεί η μέγιστη συνέργεια όλων των αντίξοων παραγόντων και, ως νοσολογική δεσπόζουσα, τα λοιμώδη και παρασιτικά νοσήματα και οι γαστρεντερικές διαταραχές.

- Την περίοδο ύφεσης της θνησιμότητας (5-20 έτη), που αντιστοιχεί, στο πεδίο του μηχανισμού, σ' έναν αποσυγχρονισμό της συνέργειας ή και απόσβεση της επενέργειας των αντίξοων παραγόντων και σε μια σχετική διαφοροποίηση και εξατομίκευση της νοσολογίας.

- Την περίοδο σχετικού επανασυγχρονισμού αντίξοων παραγόντων και σχετικής αναζωπύρωσης της θνησιμότητας (20-25 έτη). Το νέο νοσολογικό δεδομένο είναι η άνοδος της συχνότητας των αναπνευστικών παθήσεων.

3. Διαφορές στους ρυθμούς θνησιμότητας υφίστανται και είναι συνάρτηση του φύλου, του τόπου κατοικίας, της ηλικίας, των νοσολογικών ιδιαιτεροτήτων. Οι διαφορές αυτές αντιστοιχούν στους τοπικούς αιτιακούς καθορισμούς που εκφράζονται, στη γενιά του 1823, με μεγαλύτερη θνησιμότητα των κοριτσιών, π.χ., η με μεγαλύτερη θνησιμότητα στα χωριά, στη βρεφική και πρώτη παιδική ηλικία, ή στις πόλεις, στην ηλικία των 5-14 ετών.

4. Πολλά, αλλά όχι όλα, κρίνονται στην πρώτη παιδική ηλικία: Οι αντιστοιχίες του δείκτη θνησιμότητας στη βρεφική (0-1), και την πρώτη παιδική ηλικία (1-4 και 0-4 )με τον συνολικό δείκτη

Σελ. 201
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/202.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

θνησιμότητας (0-25 ετών) είναι προβληματικές, και μάλλον απουσιάζουν,

5. Το σημαντικότερο όμως εύρημα είναι το εξής: Παρά τις περιγραφικές αυτές διαφορές και το διαφορικό παιχνίδισμα των τοπικών αιτιακών καθορισμών, το τελικό μέγεθος των απωλειών δεν εμφανίζει σημαντικές διαφορές σε σχέση με το φύλο ή τον τόπο κατοικίας. Και στους άντρες και στις γυναίκες και της πόλης και του χωριού τα 9/10 των νεανικών θανάτων επέρχονται πριν από το 12ο γενέθλιο, ο συνολικός δείκτης νεανικής θνησιμότητας (0-25) εμφανίζει τιμές ίδιας τάξης, καθώς και το προσδόκιμο επιβίωσης στη γέννηση και το συνολικό μέγεθος των απωλειών σε Απολεσθέντα Δυνητικά Έτη Ζωής.

Συνεπώς, οι τοπικές διακυμάνσεις τείνουν, στο επίπεδο του τελικού αποτελέσματος, να αποσβεσθούν μέσα στην ευρύτερη συνάφεια του συνολικού μοντέλου της θνησιμότητας, και οπωσδήποτε δεν αμφισβητούν τη δομική σταθερότητα του μοντέλου αυτού.

6. Σχετικά με τη φύση αυτής της δομικής σταθερότητας μπορούμε να υποθέσουμε ότι έχουμε να κάνουμε εδώ με ένα σύστημα που λειτουργεί, στο δημογραφικό πεδίο, με βάση επίπεδα θνησιμότητας υψηλά, και γι' αυτό σχετικά ανελαστικά στις διακυμάνσεις τους. Οι μηχανισμοί αυτής της θνησιμότητας τείνουν στη σχετική εξίσωση των τελικών αποτελεσμάτων τους, ανεξάρτητα από τις αρχικές συνθήκες και την τροχιά που ακολουθείται (δηλ. τις διαφορές ανάλογα με το φύλο, την ηλικία, τον τόπο κλπ.). Αυτή είναι μια άριστη εικονογράφηση της αρχής που διέπει τη λειτουργία των ανοιχτών συστημάτων και που ονομάζεται ισοτέλεια.

Τα τελικά αυτά αποτελέσματα, στο μέτρο που οι προσδιοριστικές παράμετροι του συστήματος (στην περίπτωσή μας η νοσολογία, η υγιεινή, οι συνθήκες διαβίωσης και η περίθαλψη) εμφανίζουν σχετικά σταθερή μορφολογία, τείνουν να αντιστοιχούν σε μορφικές παραλλαγές της ίδιας σταθερής κατάστασης του συστήματος.

Η υπόθεση της εργασίας μας είναι ότι η κύρια επίδραση των

Σελ. 202
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/203.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

νοσολογικών μεταβλητών στην κοινωνική διαδικασία εκδηλώνεται όχι τόσο στο θεαματικό συμβαντικό μέρος (π.χ. μεγάλες επιδημίες), όσο στο πεδίο της διαμόρφωσης αυτής της "σταθερής κατάστασης" που χαρακτηρίζει το σύστημα στις μεγάλες διάρκειες. Τα ευρήματα μας, σχετικά με τη γενιά του 1823, είναι συμβατά με αυτή την άποψη1.

7. Συνολικά, λοιπόν, οι ανισότιμες διακυμάνσεις, εκδηλώσεις των τοπικών αιτιακών καθορισμών, δεν αίρουν τη συνολική δομική σταθερότητα του συστήματος που μελετάμε, και το οποίο φαίνεται να βρίσκεται στη φάση της "σταθερής κατάστασης".

Παρά τις ετερογένειες και τις ανισότητες, το δεσπόζον στοιχείο που χαρακτηρίζει το σύστημα αυτό είναι η συνολική τρωτότητα του βιολογικού ιστού που μετέχει στη συγκρότηση του. Αυτή η συνολική τρωτότητα συμπαρομαρτεί δυο πράγματα: πρώτο, απώλειες υψηλές, και γι' αυτό σχετικά ανελαστικές, στις διακυμάνσεις της κατανομής τους· δεύτερο, την αναγκαιότητα κινητοποίησης ισχυρών αυτορρυθμιστικών μηχανισμών αντιρρόπησης των απωλειών, ώστε να αποφευχθεί η δημογραφική κρίση του συστήματος.

Η επισκόπηση των λοιπών δημογραφικών συμπεριφορών (γάμοι, γεννήσεις) επιτρέπει μια ορισμένη εποπτεία σχετικά με αυτούς τους αυτορρυθμιστικους μηχανισμούς.

2. Γάμοι

Με τη μελέτη των γάμων φεύγουμε από τη σφαίρα των οικολογικών αλληλεπιδράσεων (θνησιμότητα) και περνάμε στην περιοχή των νοοτροπικών ρυθμίσεων. Η υπολογίσιμη συχνότητα των νεανικών, και ιδιαίτερα των πρώιμων γάμων, υποδηλώνει τα εξής:

1. Ο γάμος αυτού του είδους λειτουργεί ήδη ως έμμεσος μηχανισμός αντιρρόπησης της υψηλής θνησιμότητας.

__________________________

1. Για τη διατύπωση αυτής της υπόθεσης βλ. Ν. Σιδέρης, "Αρρώστιες και άρρωστοι στη Λευκάδα τον 19ο αιώνα", Τα Ιστορικά, τχ. 1, Σεπτέμβριος 1983, A. Bideau, "Les mécanismes autorégulateurs des populations traditionnelles". Annales ESC, 38/5 (1983).

Σελ. 203
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/6/gif/204.gif&w=600&h=9154. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

2. Το ότι ένας νέος, ιδιαίτερα μια νέα γυναίκα, παντρεύεται πρώιμα, και πρώιμα τεκνοποιεί, δηλαδή κρίνει ότι πρέπει να λειτουργήσει ως γονεϊκή μορφή, ενώ είναι ακόμη (με τα σημερινά κριτήρια) έφηβος, δείχνει ότι αυτή η συμπεριφορά λίγο μόνο επηρεάζεται από επιθυμητικές παραμέτρους -ή ότι αυτές οι επιθυμητικές παράμετροι δέχονται και ισχυρές και διαφορετικές από τις σημερινές, π.χ., επιδράσεις από πολιτισμικές σκοπιμότητες με εμφανή την επήρεια των δημογραφικών καταναγκασμών. Συμπεραίνουμε ότι η πίεση αυτών των παραγόντων θα είχε υπολογίσιμες συνέπειες και στην ερωτική ζωή και στην ψυχική οικονομία των ανθρώπων, και όχι μόνο των νέων. Ποιες συνέπειες, αυτό μένει να διερευνηθεί, αλλά αυτή η διαμεσολαβούμενη επίπτωση της δημογραφίας δεν μπορεί να αγνοηθεί.

3. Τεκνοποιία

Πριν από το τέλος της νεότητας τους, 3 στα 10 αρχικά μέλη της κοόρτης και 4 στα 10 από τα μέλη της που φθάνουν σε γόνιμη ηλικία τεκνοποιούν. Σημαντική είναι η συμμετοχή των πρώιμων γεννήσεων. Οι γυναίκες είναι οι κυρίως ενεχόμενες σ' αυτή τη διαδικασία.

Η ισχύς του μηχανισμού αυτού, του σχετικού με την αναπλήρωση των φθορών, φαίνεται, από το γεγονός ότι, με κινητοποίηση μέρους μόνο των αναπαραγωγικών της δυνατοτήτων, η γενιά αυτή κατορθώνει και αντικαθιστά, στη διάρκεια της νεότητάς της, 2 στα 3 απολεσθέντα μέλη της.

Δεν πρέπει όμως να παραβλέπουμε το γεγονός ότι αυτή η υψηλή νεανική γεννητικότητα είναι μηχανισμός αποτελεσματικός σε σχέση με τη θνησιμότητα, αλλά με ανεβασμένο "κόστος λειτουργίας", και όχι μόνο στο αυστηρά δημογραφικό πεδίο (θάνατοι γυναικών από επιπλοκές του τοκετού), αλλά και στο οικονομικό (πρόσκαιρος έστω περιορισμός της εργασιακής ικανότητας των νέων γυναικών), στο κοινωνικό (ακαμψία θεσμικών και πολιτισμικών πλαισίων) και στο ευρύτερα ανθρώπινο (βλ. την προηγούμενη παρατήρηση για την ερωτική ζωή των νέων).

Σελ. 204
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Συγκρότηση και διαδοχή των γενεών στην Ελλάδα του 19ου αιώνα
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 185
    4. Τομαρά - Σιδέρης, Συγκρότηση γενεών

    επίπεδο των μηχανισμών που διέπουν τη δημογραφική δυναμική σε μεγάλη διάρκεια, μια τέτοια εκτίμηση θα ήταν και σχετικά βεβιασμένη, λόγω ακριβώς των εκτάκτων συνθηκών, που παραμορφώνουν τη δυναμική που χαρακτηρίζει την "εξομαλυμένη" λειτουργία και τη δομική σταθερότητα του μοντέλου.

    Έτσι, λοιπόν, θα διερευνήσουμε τώρα, στη μακροδημογραφική κλίμακα, κατά πόσο οι μηχανισμοί που διέπουν τη γενιά του 1823, στη Λευκάδα, είναι καλό παράδειγμα των μηχανισμών που διέπουν το σύνολο του ελλαδικού χώρου τον 19ο αιώνα.

    Ι. Ηλικιακή δομή τον πληθυσμού

    Ο καθηγητής Β. Βαλαώρας1 έχει υπολογίσει την εξέλιξη της ηλικιακής δομής του πληθυσμού της Ελλάδας για την περίοδο 1860-1965 (βλ. πίν. 59).

    Αν συγκρίνουμε αυτά τα στοιχεία με την απογραφή της Λευκάδας στα 1824, παρατηρούμε ότι η ηλικιακή δομή του ελλαδικού χώρου παραμένει ουσιαστικά αμετάβλητη μέχρι το τέλος του αιώνα (1860-1900) και πρακτικά συγκρίσιμη με την αντίστοιχη δομή στη Λευκάδα του 1824.

    Άρα, από την άποψη της πυραμίδας των ηλικιών, δηλαδή του τελικού αποτελέσματος, η Λευκάδα του 1824 αποτελεί αντιπροσωπευτικό παράδειγμα της διαδικασίας συγκρότησης και διαδοχής των γενεών στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο.

    __________________________

    1. Βλ. V. G. Valaoras, "A Reconstruction of the Demographic History of Modern Greece", The Milbank Memorial Fund Quarterly, Απρίλιος 1960, Vol. XXXVIII, Nο. 2, σ. 115-137, και Β. Βαλαώρας, Δημογραφική Ιστορία της Συγχρόνου Ελλάδος, Αθήνα 1959. Παραθέτουμε εδώ έναν από τους ανακεφαλαιωτικούς πίνακες που βρίσκονται στη μελέτη του V. G. Valaoras "A Reconstruction of the Demographic History", ό.π., πίν. 2 (όπου ορισμένες πρόσθετες πληροφορίες και μερικές αποχρώσεις στις εκτιμήσεις).